# نوب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%88%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نوب

نابَ الأَمْرُ نَوْباً ونَوبةً: نزَلَ.
ونابَتْهم نَوائبُ الدَّهْر. وفي حديث خَيْبَر: قسَمها نِصْفَينِ: نِصْفاً لنَوائِـبِه وحاجاتِه، ونِصفاً بين المسلمين. النَّوائِبُ: جمع نائبةٍ، وهي ما يَنُوبُ الإِنسانَ أَي يَنْزِلُ به من الـمُهمَّات والـحَوادِثِ. والنَّائِـبَةُ: الـمُصيبةُ، واحدةُ نوائبِ الدَّهْر. والنائبة: النازلةُ، وهي النَّوائِبُ والنُّوَبُ، الأَخيرةُ نادرة. قال ابن جني: مَجِـيءُ فَعْلةٍ على فُعَلٍ، يُرِيكَ كأَنها إِنما جاءَتْ عندهم من فُعْلَة، فكأَنَّ نَوْبَةً نُوبَةٌ، وإِنما ذلك لأَن الواو مما سبيله أَن يأْتي تابعاً للضمة؛ قال: وهذا يؤَكد عندك ضعف حروف اللين الثلاثة، وكذلك القولُ في دَوْلَةٍ وجَوبةٍ، وكلٌّ منهما مذكور في موضعه. ويقال: أَصبَحْتَ لا نَوْبةَ لك أَي لا قُوَّة لك؛ وكذلك: ترَكْتُه لا نَوْبَ له أَي لا قُوَّةَ له. النضر: يقال للـمَطَرِ الجَوْد: مُنِـيبٌ، وأَصابنا رَبيعٌ صِدْقٌ مُنِـيبٌ، حَسَنٌ، وهو دون الجَوْدِ. ونِعْمَ الـمَطَرُ هذا إِن كان له تابعةٌ أَي مَطْرةٌ تَتْبَعه.
ونابَ عني فلانٌ يَنُوبُ نَوْباً ومَناباً أَي قام مقامي؛ ونابَ عَني في هذا الأَمْرِ نيابةً إِذا قام مقامَك. والنَّوْب: اسم لجمع نائبٍ، مثلُ زائرٍ وزَوْرٍ؛ وقيل هو جمع. والنَّوْبةُ: الجماعةُ من الناس؛ وقوله أَنشده ثعلب: انْقَطَع الرِّشاءُ، وانحَلَّ الثَّوْبْ، *  وجاءَ من بَناتِ وَطَّاءِ النَّوْبْ، قال ابن سيده: يجوز أَن يكون النَّوْبُ فيه من الجمع الذي لا يُفارق واحدَه إِلاَّ بالهاءِ، وأَن يكون جمعَ نائبٍ، كزائرٍ وزَوْرٍ، على ما تَقَدَّم. ابن شميل: يقال للقوم في السَّفَر: يَتَناوبونَ،
\<ص:775>
ويَتَنازَلُونَ، ويَتَطاعَمُون أَي يأْكلون عند هذا نُزْلةً وعند هذا نُزْلةً؛ والنُّزْلةُ: الطعامُ يَصْنَعه لهم حتى يشبعوا؛ يقال: كان اليومَ على فلان نُزْلَتُنا، وأَكلْنا عنده نُزْلَتَنا؛ وكذلك النَّوْبة؛ والتَّناوُبُ على كل واحدٍ منهم نَوْبةٌ يَنُوبُها أَي طعامُ يومٍ، وجمعُ النَّوْبةِ نُوَبٌ. والنَّوْبُ: ما كان منك مَسيرةَ يومٍ وليلةٍ، وأَصله في الوِرْدِ؛ قال لبيد: إِحْدَى بَني جَعْفَرٍ كَلِفْتُ بها، *  لم تُمْسِ نَوْباً مِني، ولا قَرَبا وقيل: ما كان على ثلاثة أَيام؛ وقيل: ما كان على فَرسخين، أَو ثلاثة؛ وقيل: النَّوْبُ، بالفتح، القُرْب، خِلافُ البُعْد؛ قال أَبو ذؤَيب: أَرِقْتُ لذكْرِهِ من غَير نَوْبٍ، *  كما يَهْتاجُ مَوْشِـيٌّ نَقِـيبُ أَراد بالـمَوْشِـيِّ الزَّمَّارةَ مِن القَصَبِ الـمُثَقَّبِ. ابن الأَعرابي: النَّوْبُ القَرَبُ (1)
(1 قوله «ابن الأعرابي النوب القرب إلخ» هكذا بالأصل وهي عبارة التهذيب وليس معنا من هذه المادة شيء منه فانظره فإنه يظهر أن فيه سقطاً من شعر أو غيره.) . يَنُوبُها: يعهَدُ إِليها، ينالها؛ قال: والقَرَبُ والنَّوْبُ واحدٌ. وقال أَبو عمرو: القَرَبُ أَن يأْتيَها في ثلاثة أَيام مرَّة. ابن الأَعرابي: والنَّوْبُ أَن يَطرُدَ الإِبلَ باكِراً إِلى الماءِ، فيُمْسي على الماءِ يَنْتابُه. والـحُمَّى النائبةُ: التي تأْتي كلَّ يوم. ونُبْتُه نَوْباً وانْتَبْتُه: أَتيتُه على نَوْب. وانْتابَ الرجلُ القومَ انْتياباً إِذا قصَدَهم، وأَتاهم مَرَّةً بعد مَرَّة، وهو يَنتابُهم، وهو افْتِعال من النَّوبة. وفي حديث الدعاءِ: يا أَرْحَمَ مَن انْتابه الـمُسْتَرحِمُون. وفي حديث صلاة الجمعة: كان الناسُ يَنْتابونَ الجمعة من مَنازِلهم؛ ومنه الحديث: احْتاطُوا لأَهْلِ الأَمْوالِ في النَّائبة والواطِئَةِ أَي الأَضْيافِ الذين يَنُوبونهم، ويَنْزلون بهم؛ ومنه قول أُسامةَ الـهُذَليّ:
أَقَبُّ طَريدٌ، بِنُزْهِ الفَلا *  ةِ، لا يَرِدُ الماءَ إِلاَّ انْتِـيابا ويروى: ائتيابا؛ وهو افْتِعال من آبَ يَـؤُوبُ إِذا أَتى ليلاً. قال ابن بري: هو يصف حمارَ وَحْشٍ. والأَقَبُّ: الضَّامِرُ البَطْنِ. ونُزْهُ الفَلاةِ: ما تَباعَدَ منها عن الماءِ والأَرْياف. والنُّوبةُ، بالضم: الاسم من قولك نابه أَمْرٌ، وانْتابه أَي أَصابه.
ويقال: الـمَنايا تَتَناوبُنا أَي تأْتي كُلاًّ مِنَّا لنَوْبَتِه. والنَّوبة: الفُرْصة والدَّوْلة، والجمع نُوَبٌ، نادر. وتَناوَبَ القومُ الماءَ: تَقاسَمُوه على الـمَقْلةِ، وهي حَصاة القَسْم. التهذيب: وتَناوَبْنا الخَطْبَ والأَمرَ، نَتَناوَبه إِذا قُمنا به نَوبةً بعد نَوبة. الجوهري: النَّوبةُ واحدةُ النُّوَبِ، تقول: جاءتْ نَوْبَتُكَ ونِـيابَتُك، وهم يَتَناوبون النَّوبة فيما بينهم في الماءِ وغيره. ونابَ الشيءُ عن الشيءِ، يَنُوبُ: قام مَقامه؛ وأَنَبْتُه أَنا عنه. وناوَبه: عاقَبه. ونابَ فلانٌ إِلى اللّه تعالى، وأَنابَ إِليه إِنابةً، فهو مُنِـيبٌ: أَقْبَلَ وتابَ، ورجَع إِلى الطاعة؛ وقيل: نابَ لَزِمَ الطاعة، وأَنابَ: تابَ ورجَعَ. وفي حديث الدعاءِ: وإِليك أَنَبْتُ. الإِنابةُ: الرجوعُ إِلى اللّه بالتَّوبة. وفي التنزيل العزيز: مُنِـيبين إِليه؛ أَي راجعين إِلى ما أَمَرَ به، غير خارجين عن شيءٍ من أَمرِه. وقوله عز وجل: وأَنِـيبُوا إِلى ربكم وأَسْلِمُوا له؛ أَي تُوبوا إِليه وارْجِعُوا، وقيل إِنها نزلتْ في قوم فُتِنُوا في دِينِهم، وعُذِّبُوا بمكة، فرجَعُوا عن الإِسلام، فقيل: إِنَّ هؤُلاء لا يُغْفَرُ لهم بعد رُجوعهم عن الإِسلام، فأَعْلم اللّهُ، عز وجل، \<ص:776>
أَنهم إِن تابوا وأَسلموا، غَفَرَ لهم.
والنُّوبُ والنُّوبةُ أَيضاً: جِـيلٌ من السُّودانِ، الواحد نُوبيّ. والنُّوبُ: النَّحْلُ، وهو جمعُ نائبٍ، مثل عائطٍ وعُوطٍ، وفارهٍ وفُرْه، لأَنها تَرْعى وتَنُوبُ إِلى مكانها؛ قال الأَصمعي: هو من النُّوبةِ التي تَنُوبُ الناسَ لوقت معروفٍ، وقال أَبو ذؤيب: إِذا لَسَعَتْهُ النَّحْلُ، لم يَرْجُ لَسْعَها، *  وحالفَها في بَيْت نُوبٍ عَواسِلِ قال أَبو عبيدة: سميتْ نوباً، لأَنها تَضْرِبُ إِلى السَّواد؛ وقال أَبو عبيد: سميت به لأَنها تَرْعَى ثم تَنُوبُ إِلى موضِعها؛ فمَن جعلها مُشَبَّهةً بالنُّوبِ، لأَنها تَضْرِبُ إِلى السَّواد، فلا واحد لها؛ ومَن سماها بذلك لأَنها تَرْعى ثم تَنُوبُ، فواحدُها نائبٌ؛ شَبَّه ذلك بنَوبةِ الناسِ، والرجوعِ لوَقتٍ، مَرَّةً بعد مرَّة. والنُّوبُ: جمع نائبٍ من النحل، لأَنها تعود إِلى خَلِـيَّتها؛ وقيل: الدَّبْرُ تسمى نُوباً، لسوادِها، شُبِّهَتْ بالنُّوبةِ، وهم جِنْس من السُّودانِ. والـمَنابُ: الطريقُ إِلى الماءِ. ونائِبٌ: اسمُ رجل.

### Türkçe

**نابَ الأَمْرُ نَوْباً ونَوبةً**: indi.

Ve onları zamanın **نَوائبُ**’i indi. Hayber hadîsinde: onu iki yarı olarak paylaştırdı:
yarısı onun **نَوائِـبِه**’i ve ihtiyaçları için, yarısı da Müslümanlar arasında. **النَّوائِبُ**: **نائبةٍ**’nin çoğuludur; o da insanın başına gelen, yani ona inen önemli işler ve olaylardandır. **النَّائِـبَةُ**: musibet; zamanın **نوائبِ**’inden bir tanedir. Ve **النائبة**: inen (felâket); o, **النَّوائِبُ** ve **النُّوَبُ**’dur; sonuncusu nadirdir. İbn Cinnî dedi: **فَعْلةٍ**’nin **فُعَلٍ** üzerine gelişi, sana gösterir ki sanki o, onların yanında ancak **فُعْلَة**’den gelmiştir; sanki **نَوْبَةً** “**نُوبَةٌ**”dur. Bu ise ancak şundandır: çünkü vav, yolu (tabiatı) dammeye tâbi olarak gelmektir; dedi: Bu, senin yanında üç yumuşak harfin zayıflığını pekiştirir; söz aynı şekilde **دَوْلَةٍ** ve **جَوبةٍ** hakkında da böyledir; ikisinin her biri kendi yerinde zikredilmiştir. Ve denir: “Senin **نَوْبةَ**’n yok olarak sabahladın” yani senin kuvvetin yok; yine: “Onu **نَوْبَ**’u yok olarak bıraktım” yani onun kuvveti yok.

En-Nadr: bol yağmura **مُنِـيبٌ** denir; “Bize güzel, doğru bir bahar, **مُنِـيبٌ** isabet etti”; güzel; o, bol yağmurun altındadır. Ve “Bu yağmur ne güzel” eğer onun bir tâbii varsa, yani onu takip eden bir yağmur damlası (yağışı) varsa.

Ve “Falan benim yerime **نابَ** etti, **يَنُوبُ نَوْباً ومَناباً**” yani benim makamımda durdu; ve “Bu işte benim yerime **نيابةً** etti” senin yerinde durduğu zaman. **النَّوْب**: **نائبٍ**’in topluluğu için bir isimdir; **زائرٍ** ve **زَوْرٍ** gibi; ve “o bir çoğuldur” denildi. **النَّوْبةُ**: insanlardan bir topluluk; ve Sa‘leb’in rivayet ettiği sözü:
“İp koptu, elbise çözüldü,
ve **وَطَّاءِ**’nın kızlarından **النَّوْبْ** geldi.”
İbn Sîde dedi: Oradaki **النَّوْبُ**’un, tekilinden ancak **الهاء** ile ayrılmayan çoğullardan olması caizdir; ve **نائبٍ**’in çoğulu olması da caizdir; **زائرٍ** ve **زَوْرٍ** gibi; geçtiği üzere.

İbn Şümeyl: seferde olan kavim için “**يَتَناوبونَ**” denir,
\<ص:775>
ve “**يَتَنازَلُونَ**” ve “**يَتَطاعَمُون**” yani bunun yanında bir **نُزْلةً**, bunun yanında bir **نُزْلةً** yerler; **النُّزْلةُ**: onlar için doyuncaya kadar yaptığı yemektir; “Bugün bizim **نُزْلَتُنا** falanın üzerindeydi” denir; ve “Onun yanında bizim **نُزْلَتَنا**’yı yedik”; yine **النَّوْبة** de böyledir. Ve her birinin üzerinde nöbetleşme: onlardan her birinin bir **نَوْبةٌ**’si vardır, onu **يَنُوبُها**; yani bir günün yemeğidir; **النَّوْبة**’nin çoğulu **نُوَبٌ**’dur. **النَّوْبُ**: senden bir gün ve bir gecelik yürüyüş mesafesi olan şeydir; aslı **الوِرْدِ**’dedir; Lebîd dedi:
“Ca‘fer oğullarından birine tutuldum,
benden ne bir **نَوْباً** akşamladı, ne de bir yakınlık.”
Ve “üç gün üzerine olan şey” denildi; ve “iki fersah, yahut üç üzerine olan şey” denildi; ve “**النَّوْبُ** (fetha ile) yakınlıktır; uzaklığın zıddıdır” denildi; Ebû Züeyb dedi:
“Onu anmaktan, bir **نَوْبٍ** olmaksızın uykusuz kaldım,
delikli kamıştan bir düdük coştuğu gibi.”
**الـمَوْشِـيّ** ile delikli kamıştan zurnayı kastetti.

İbnü’l-A‘râbî: **النَّوْبُ** yakınlıktır (1).
(1 “İbnü’l-A‘râbî: **النوب القرب** ilh.” sözü asılda böyle olup Tehzîb’in ibaresidir; bu maddeden bizde ondan bir şey yoktur; ona bak; zira onda şiirden veya başkasından bir düşme olduğu görünür.) **يَنُوبُها**: ona ahdeder, ona erişir; dedi: yakınlık ile **النَّوْبُ** birdir. Ebû Amr dedi: yakınlık, ona üç günde bir defa gelmektir. İbnü’l-A‘râbî: ve **النَّوْبُ**, develeri sabahleyin suya sürmesidir; akşamı su üzerinde geçirir, ona **يَنْتابُه**. Ve **الـحُمَّى النائبةُ**: her gün gelen (humma)dır. “Onu **نَوْباً** **نُبْتُه**” ve “Onu **انْتَبْتُه**”: ona bir **نَوْب** üzere geldim.

Ve adam kavme **انْتياباً** ile **انْتابَ** eder; onları kastettiği ve onlara defa defa geldiği zaman; o, onları **يَنتابُهم**; bu, **النَّوبة**’den **افْتِعال**dır. Duâ hadîsinde: “Ey kendisine merhamet dileyenlerin **انْتابه** ettiği en merhametli!” Cuma namazı hadîsinde: insanlar menzillerinden cumaya **يَنْتابونَ** ederlerdi; ondan hadîs: “Mallar sahipleri için **النَّائبة** ve **الواطِئَةِ**’de ihtiyatlı olun” yani kendilerine **يَنُوبونهم** eden ve onlara inen misafirler; ondan Üsâme el-Hüzelî’nin sözü:
“İnce karınlı bir kovulmuş; çölün uzak yerlerinde,
suya ancak **انْتِـيابا** ile varır.”
Ve “**ائتيابا**” diye de rivayet edilir; bu, geceleyin geldiği zaman “**آبَ يَـؤُوبُ**”dan **افْتِعال**dır. İbn Berrî dedi: o, bir yaban eşeğini vasfeder. **الأَقَبُّ**: karnı içeri çekik (zayıf) olan. **نُزْهُ الفَلاةِ**: ondan su ve köylerden uzak olan yer.

Ve **النُّوبةُ** (damme ile): “Ona bir iş **نابه** etti” ve “Ona **انْتابه** etti” sözünden isimdir; yani ona isabet etti.

Ve denir: **الـمَنايا تَتَناوبُنا** yani her birimize kendi **نَوْبَتِه**’si için gelir. Ve **النَّوبة**: fırsat ve devlet (sıra); çoğulu **نُوَبٌ**; nadirdir. Ve kavim suyu **تَناوَبَ** etti: onu **الـمَقْلةِ** üzerine paylaştılar; o, taksim çakıl taşıdır. Tehzîb: “Biz belâyı ve işi **تَناوَبْنا** ettik; onu **نَتَناوَبه** ederiz” yani onu nöbet nöbet üstlendik.

Cevherî: **النَّوبةُ**, **النُّوَبِ**’un bir tanesidir; “Senin **نَوْبَتُكَ** ve **نِـيابَتُك** geldi” dersin; ve onlar su ve başkası hususunda aralarında **النَّوبة**’yi **يَتَناوبون** ederler. Ve şey, şeyin yerine **نابَ** eder, **يَنُوبُ**: onun makamında durdu; ve ben onu onun yerine **أَنَبْتُه** ettim. Ve onunla **ناوَبه** etti: onu ardı sıra getirdi (nöbetleştirdi). Ve falan Allah Teâlâ’ya **نابَ** etti; ve O’na **إِنابةً** ile **أَنابَ** etti; o, **مُنِـيبٌ**’dir: yöneldi, tevbe etti ve itaate döndü; ve “**نابَ** itaate yapıştı; **أَنابَ**: tevbe etti ve döndü” denildi. Duâ hadîsinde: “Ve Sana **أَنَبْتُ** ettim.” **الإِنابةُ**: tevbe ile Allah’a dönüştür. Aziz tenzilde: **مُنِـيبين إِليه**; yani O’nun emrettiğine dönenler; O’nun emrinden hiçbir şeyden çıkmayanlar. Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: **وأَنِـيبُوا إِلى ربكم وأَسْلِمُوا له**; yani O’na tevbe edin ve dönün; ve “O, dinlerinde fitneye uğratılan ve Mekke’de azap edilen bir kavim hakkında indi; İslâm’dan döndüler; ‘Bunlara İslâm’dan dönüşlerinden sonra mağfiret olunmaz’ denildi; bunun üzerine Allah, عز وجل, onlara bildirdi ki, eğer tevbe eder ve teslim olurlarsa, onlara mağfiret eder.”

Ve **النُّوبُ** ve **النُّوبةُ** ayrıca: Sudanlılardan bir nesildir; tekili **نُوبيّ**. Ve **النُّوبُ**: arılardır; o, **نائبٍ**’in çoğuludur; **عائطٍ** ve **عُوطٍ**, **فارهٍ** ve **فُرْه** gibi; çünkü onlar otlar ve yerlerine **تَنُوبُ** eder (geri döner); Asma‘î dedi: o, insanların bilinen bir vakitte başına gelen **النُّوبة**’dendir. Ebû Züeyb dedi:
“Arılar onu soktuğu zaman, onların sokmasını ummaz;
ve **نُوبٍ** evinde balcılarla onlarla antlaşır.”
Ebû Ubeyde dedi: ona **نوباً** adı verildi; çünkü siyahlığa vurur. Ebû Ubeyd dedi: ona bu ad verildi; çünkü otlar sonra yerine **تَنُوبُ** eder; artık kim onu, siyahlığa vurduğu için **النُّوبِ**’a benzetilmiş kılarsa, onun tekili yoktur; ve kim onu, otlayıp sonra **تَنُوبُ** ettiği için böyle adlandırırsa, onun tekili **نائبٌ**’dir; bunu insanların **نَوبة**’sine ve vakit için dönüşe benzetti; defa defa. Ve **النُّوبُ**: arılardan **نائبٍ**’in çoğuludur; çünkü onlar kovana geri döner; ve “eşek arısı **نُوباً** diye adlandırılır; siyahlığından dolayı; Sudanlılardan bir cins olan **النُّوبة**’ye benzetildi” denildi. Ve **الـمَنابُ**: suya giden yoldur. Ve **نائِبٌ**: bir adam adıdır.
