# نوج (ن-و-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%88%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - و - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ن ( و ا ي ء )
جنى ، جنأ ، وجن ، نجا ، نجأ ، جون ، ونج ، نأج ، أجن ، نوج : ( مستعملة ) .
جنى : رُوِيَ عن عليّ بنِ أبي طالب رَضِيَ الله عنه أنَّهُ دخَلَ بَيتَ المال ، فقال : يا حَمْراءُ ، ويَا بَيْضَاءُ احْمَرِّي وابْيَضِّي . وغُرِّي غَيْري .
هذا جَنَايَ وخِيَارُه فيه
إذْ كلُّ جانٍ يَدُه إلى فيه
قال أَبو عبيد : يُضرَبُ هذا مثلاً للرجل يُؤثِرُ صاحبه بخيار ما عنده .
وذكر ابن الكلبي أنَّ المثل لعمرو بن عَدِيِّ اللّخْمِيّ ابن أخت جَذِيمَة ، وأن جذيمة نزل منزلاً وأمَرَ الناسَ أن يَجتنُوا له الْكَمْأَةَ ، فكان بعضهم يَستأثر بخير ما يجد ، فعندها قال عمرو :
هذا جَنَايَ وخِيارُه فِيه
إذْ كُلُّ جانٍ يَدهُ إلى فيه
وقال الليث : يقال : جنى الرجل جناية ، إذ جرّ جريرةً على نفسه أَوْ على قَوْمه يجني ، وتجنَّى فلانٌ على فلان ذنباً لم يَجْنِه ، إذا تَقَوَّله عليه وهو برىء .
والجَنَى : الرُّطَبُ .
وأنشد الفراء فيه :
هُزِّي إليْك الجِذعَ يَجنِيك الجَنَى
ويُقال للعسل إذا اشْتِير : جَنًى ، وكلُّ ثَمَرٍ يُجتَنَى ، فهو جَنًى مقصور .
والاجتِناء : أَخْذُكَ إيَّاه ، وهو جنًى ما دام طَرِيّاً ، ويُقال لكل شيء أُخِذَ من شَجره قد جُنِيَ واجتُنِيَ .
وقال الراجز يذكر الكَمْأَة :
جنَيْتُهُ من مُجْتَنى عَويص
وقال آخر :
إنكَ لا تَجْنِي من الشّوْكِ العِنَبْ
ويقال للثّمر إذا صُرِمَ : جَنِيّ .
وقال أبو عُبيد : يقال جنَيتُ فلاناً جَنًى أي جنَيْتُه له ، وأنشد :
ولَقَدْ جَنَيْتُكَ أَكْمُؤاً وعَساقِلاً
وَلَقَد نَهَيْتُكَ عن بَناتِ الأوْبَرِ
وقال شمِر : جنيتُك جنَيْتُ لَكَ وَعَلَيْك ، ومنه قولك :
جانِيكَ مَنْ يَجني عليك وقَدْ
تُعْدِي الصِّحاحَ فتَجْرَبُ الجُرْبُ
قال أبو عبيد في قولهم : جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك ، يُضْرَب مَثلاً للرّجل يُعاقَب بجنايته ، ولا يُؤخَذُ غيره بذَنبه .
وقيل معناه : إنما يَجنِكَ مَنْ جنايَتُه راجعة إليك ، وذلك أنَّ الإخوة يجنون على الرجل ، يدل على ذلك قوله :
وقد تُعْدِي الصِّحاحَ مَباركُ الجُرْبِ
وقال أبو عبيد : ومن أَمْثالهم ( أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها ) .
قال أبو عُبيد : الأَجناء ، جَمْع الجاني ، والأبناء جمع الباني ، مثل : شَاهِد وأشْهاد ، ونَاصِر وأَنصار ، والمعنى أنَّ الذي جنى فَهَدم هو الذي بَنَى بغَيْر تَدْبير فاحتاج إلى نقص ما عَمل وإفساده .
وقال أبو الهيثم : في قوله : ( جانيك مَن يجنى عليك ) يراد به الجاني لك الخير مَن يجني عليك الشرّ . وأنشد :
وقد تُعدي الصحاح مبارك الجُرْب
وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ جنأ في عَدْوِه إذا أَلَحَّ وأَكبّ وأنشد :
وكأنه فَوْتَ الجوالب جانئاً
رِئمٌ يضايفه كلابٌ أخْضَعُ
يُضايفه : يُلحِيه رِئمٌ أخضع .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الجاني اللَّقّاح .
قلت والجاني : الكاسب .
ويقال : أَجنتِ الشجرة ، إذا صار لها جَنًى يُجنيَ فَيؤكل .
وقال الشاعر :
أَجنَى له باللِّوَى شَرْيٌ وتَنُّومُ
جنأ : أبو زيد جَنَأَ الرَّجُل يَجْنأُ جُنُوءًا على الشيء ، إذا أكَبَّ عليه ، وأنشد :
أغَاضِرَ لو شَهِدْتِ غَدَاةَ بِنْتُمْ
جُنُوءَ الْعَائِدَاتِ على وِسَادِي
قال : وجَنيءَ الرجلُ يَجْنَأُ جَنَأَ ، إذا كانت فيه خِلْقَةً .
وقال الأصمعيّ : يقال للرجل إذَا انْكَبَّ على فَرَسه ، يَتَّقي الطَّعْن : قد جَنَأَ يَجْنَأ جُنُوءًا .
وقال مالك بن نويرة :
ونَجَّاكَ مِنَّا بعدما مِلْتَ جَانئاً
ورُمْتَ حِياضَ الموتِ كلَّ مَرامِ
قال فإِذا كان مُسْتَقيم الظَّهر ، ثم أَصَابَهُ جَنَأ ، قيل : جَنِىءَ يَجنَأ جَنأ ، فهو أَجنَأَ ، قال : وإذا أكَبَّ الرجلُ على الرَّجلَ يَقِيه
شيئاً ، قيل : أَجنَأَ عليه إجناء .
وفي الحديث : أَنَّ يهوديّاً زَنَى بامرأة ، فأَمَرَ النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) بِرْجِمهما ، فَعَلِقَ الرَّجلُ يجانىءُ عليها يَقِيها الحِجَارَة ) ، أي يُكِبُّ عليها .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : المُجْنَأ التُّرْس . قاله أبو قيس :
وَمُجْنَإٍ اسْمَرَ قَرَّاعِ
قال : والمُجْنَأ حُفْرَةُ القبر .
قال الْهُذَلِيْ :
إِذَا ما زَارَ مُجْنأةً عليها
ثِقال الصَّخْرِ والخشَبُ الْقَطِيلُ
وقال الليث : الأَجنأ الذي في كاهله انْحنَاءٌ على صدره ، وليس بالأحْدَب .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : رَجلٌ أَجنَأ وأَدْنأ مهموزان ، بمعنى الأقْعَس ، وهو الذي في صدره انْكبابٌ إلى ظَهْره .
وقال الليث : ظَليم أَجنَأ ، ونَعَامَةٌ جَنْآء ، ومن حذف الهمز قال : جَنْواء ، والمصدر : الجنَأ ، وأنشد :
أَصَكُّ مُصَلَّمُ الأذْنَيْن أَجنَا
قُلت : وقال غيره في قوله : أجنَى ، صَار له التّنُّومُ والآءُ جَنًى يأكله ، وهو أصَحّ .
نجا : قال الليث : يقال نَجَا الرَّجل من الشّر يَنْجو نَجْواً أَوْ نَجاةً ، وهو يَنْجُو في السُّرعة نَجاءً ممدود ، فهو نَاجٍ سريعٌ ، وناقةٌ ناجيَة ونجاةٌ ، إذا كانت سريعة .
سَلَمة ، عن الفراء : العرب تقول : النّجاءَ النّجاءَ . والنَّجا النَّجاءَ . ( والنَّجاءَكَ النَّجاءَكَ ) . والنجاكَ النَّجاكَ ، وأنشد غيره :
إنّا أَخَذْتَ النَّهْبَ فالنّجا النَّجا
وقال الله جلَّ وعَزَّ : ( لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ ) ( النساء : 114 ) .
قال أبو إسحاق : مَعْنى النَّجوى في الكلام ما يَتَفَرَّدُ به الجَماعَة والاثنان سِرّاً كان أَو ظاهراً . قال : وقوله جلَّ وَعزَّ : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) . قال : هذا في معنى المصدر . وإذْ هم ذُوو نجوى .
والنَّجْوى : اسمٌ للصْدَر ، قال : ومعنى نَجَوْتُ الشيء في اللغة : خَلُّصْتُه وأَلقَيتَه ، ويقال : نَجَوْتُ الشيء أَنجوه إذا ناجَيْتَه .
سَلَمة ، عن الفرّاء : نجوْتُ الدَّوَاءَ ، إذا شَرِبْتَه ، وقال : إنما كنت أسْمَع من الدواء ما أَنْجَيتُه ، ونجوْتُ الجلد وأَنْجَيْتُه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجاني الدَّواء ، أي أقعَدَنِي .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أَنجَى فلانٌ إنْجاءاً إذا جلس على الْغائِطِ فَتَغَوَّطَ ، وقد نجَا الغائِطُ نَفْسُه يَنْجُو .
قال : وقال بعض العرب : اللَّحْمُ أَقَلُّ الطعام نَجْواً ، والنَّجْوُ : الْعَذِرَةُ نَفْسُها .
قال : واسْتَنْجَيْتُ اسْتِنجاءً ، إذا لَقَطْتَها ،
والنَّجو : السَّحابُ الذَّي هَراق ماءَه ، وناقة نجاةٌ ، أي سَرِيعَةٌ ، واسْتَنْجَيْتُ بالماء الحجارة ، أي تَطَهّرْتُ بها .
وقال الكسائيّ : جَلَسْتُ عن الغائِط فما أَنْجَيْتُ .
أبو عُبيد : قال أبو زيد : أَنجَيْتُ قَضِيباً من الشَّجرةِ ، إذا قَطَعْتَه ، واسْتَنْجَيْتُ الشَّجرةَ إذا قَطَعْتَها من أَصْلِهَا .
وقال شَمِر : نَجَيْتُ غُصنَ الشَّجرة ، واسْتَنْجَيْتُه ، إذا قَطَعْتَه .
قال : وأَرَى الاسْتنجاءَ في الوضُوء من هذه القَطِعة القَذِرَة بالماء .
وقال الزّجاج : يقال : أَنجَى فلان شيئاً وما نَجا شيئاً منذُ أيام ، أي لم يأت الغائط .
وقال الليث : نَجا فلان يَنْجو ، إذا أَحْدَثَ ذَنْباً ، أَوْ غير ذلك ثم يَنْجو . قال : واسْتَنْجى اسْتَفْعل من النجاة ، والاسْتِنجاء هو التَّنظيف بماءٍ أَوْ مَدَر ، والنَّجاة : هي النَّجوَةُ من الأرض لا يعلوها السَّيْل ، وأنشد :
فَأَصُونُ عِرضِي أَنْ ينَال ينَجْوَةٍ
إنَّ البَرىءَ من الْهَنَاتِ سَعِيدُ
وفلانٌ نَجِيُّ فلان ، أي يُناجيه دون مَنْ سِواه .
وقال الله : ( خَلَصُواْ نَجِيًّا ) ( يوسف : 80 ) معناه : اعْتَزلوا الناس مُتَناجِين ، تقول : قَوْمٌ نَجِيٌّ وأنجِيَة ، وأنشد :
إنِّي إذا ما القَوْمُ كانوا أنْجِيَهْ
واضْطَرَبْت أعْناقُهم كالأَرْشِيَهْ
وقال أبو إسحاق : نَجِيٌّ لفظٌ واحد في معنى جَميع ، وكذلك قوله : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) ، ويجوز : قَوْمٌ نَجِيٌّ ، وقَوْمٌ أنْجِيَةٌ ، وقَوْمٌ نَجْوَى .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجَى ، إذا عَرِق ، وأنْجَى ، إذا سَلَحَ ، وأنجَى ، وإذا كشف الجُلَّ عن ظَهْرِ فَرسه .
وقال أبو العباس في قوله : ( وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا ) ( العنكبوت : 33 ) أي نُخَلِّصَكَ من العذاب وأهلك .
الحرانيّ ، عن ابن السِّكّيت ، قال : أنشد الفراء ، وذكر أن الكسائيّ أنشده :
أقولُ لِصَاحِبَيَّ وقَدْ بَدَا لِي
مَعالِمُ منْهما وهما نَجِيّاً
قال الكسائيّ : أراد نَجِيّان ، فحذف النون . وقال الفراء : أي هما بموضع نَجْوَى ، فنَصب نَجِيّاً على مَذْهب الصِّفة .
وفي حديث النَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا سافرتم في الجَدْبِ فاسْتَنْجو ) ، معناه : أسْرِعوا السّير وانجُوا .
ويقال للقوم إذا انهزَموا : اسْتَنْجُوا ، ومنه قول لقمان بن عاد : أوَّلُنا إذا غَدَوْنا وآخِرُنا إذا اسْتَنْجيْنا ) أي هو حامِيَتُنا ، إذا انهزمنا يَدْفع عَنَّا .
وقول الله جلَّ وعَزَّ : ( فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ ) ( يونس : 92 ) .
قال أبو إسحاق : معناه نُلْقيكَ عُرياناً لتكون لمن خَلْفك عِبْرة ، وقيل : نُلْقيكَ على نَجْوَةٍ من الأرْض .
وقال أبو زيد : النَّجْوَةُ المكان المرتفع الذي تَظُنُّ أنه نَجاؤك .
وقال ابن شُميل : يُقال للوادي نَجْوَة ، وللجَبْلِ نَجْوَة ، وللجَبَلِ نجوة ، فأمَّا نَجْوَةُ الوادي فَسَنَداه جميعاً مُستقيماً ؛ ومُسْتَلْقِيا ، كُلُّ سَنَدٍ نَجْوة وكذلك هو من الجبل ومن الأكمة ، وكُلُّ سند مُشْرِفٍ لا يَعْلوه السَّيل فهو نَجوَةٌ من الأرض . وهي النجوَات . والرّمل كله زعم نجوة ؛ لأنَّه لا يكون فيه سَيْلٌ أبداً ؛ ونَجْوَةُ الْجَبَل : مَنْبِتٌ للبقل ، ويقال : نَجَوْتُ الْجِلْدَ إذا أَلْقَيْتَه عن البعير وغيره . وأنشد :
فَقُلْتُ : انْجُوَا عَنْها نَجَا الْجِلْدِ إنَّه
سَيُرْضِيكُما منها سَنَامٌ وغارِبُهْ
وقد نَجَوْتُ فلاناً ، إذا اسْتَنْكَهْتَه ، قال الشاعر :
نَجَوْتُ مُجَالِداً فوجدْتُ منه
كَريحِ الكلْبِ ماتَ حديثَ عَهْدِ
وَنَجَوْتُ الْوَتَر واسْتَنْجَيْتُه ؛ إذا خَلَّصْتَه وأنشد :
فَتَبازَتْ فتبازَخْتُ لها
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجِي الْوَتَر
وقيل : أصل هذا كله من النَّجْوَة ، وهو ما ارتفع من الأرض ؛ وقيل : إن الاسْتَنجاء من الحَدَثَ مأخوذٌ من هذا ؛ لأنه إذا أراد قَضاء الْحاجَة اسْتَتَر بنجْوَةٍ من الأرض .
وقال عَبِيد :
فمن بِنَجْوَتِه كمنْ بعَقْوَتِهِ
والْمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشِي بِفرْوَاحِ
نجأ : قال اللّحيانيّ : يقال للرَّجل الشَّديد الإصَابَة بالعين : إنَّهُ لَنَجُؤُ الْعين ، على فَعُل ونَجُوء الْعَين على فَعُول ، ونَجِيءُ العين على فَعِلَ ، ونَجِيءُ العين على فعيل . وقد نَجأْتَه وتَنَجأْته ، أي أصَبْتَهُ . ويقال ادْفع عنك نَجْأَةَ السَّائل ، أي أعطه شيئاً مما تأَكل لتدفع به عنك شِدَّةَ نَطَره ، وأنشده :
ألا بِكِ النَّجْأَةُ يا ردَّادُ
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ ، والأمَوِيّ : نَجَأْتُ الدَّابَّةَ وغيرها ، أي أصَبْتُها بعيني ، والاسم : النّجأَة .
ونج : قال الليث : الْوَنَج ضَرْبٌ من الصَّنْجِ ذي الأوْتار ، وقال غيره : الْوَنْجُ : مُعَرّب ، وأصله : وَنَهْ ، والعربُ قالت : الْوَنُّ بتَشْديد النُّون .
نأج : قال الليث : نأَجَ الْبُومُ ، يَنْأَجُ نَأْجاً ، والإِنسانُ إذا تَضَرّع في دعائه نَأَجَ إلى الله ، بَنْأَجُ ، وهو أضْرعُ ما يكون وأحْزَنُه ، وأنشد :
فلا يَغرَّنَّكَ قولُ النُّؤَّجِ
الْخَالجِين القولَ كلُّ مَخْلَجِ
وقال العجاج في الهام :
واتَّخَذَتْهُ النَّائجاتُ مَنْأَجَا
وقال غيره : النَّائِجاتُ الرِّياحُ الشَّديدةُ الْهُبوب ، ونَأَجَت الإبِلُ في سَيرها ، وأنشد ابن السِّكّيت :
قَدْ عَلِمَ الأحْماءُ والأزَاوِيجْ
أنْ لَيْس عَنْهُنَّ حديثٌ مَنْؤوج
قال : والْمَنْؤوجُ الْمَعْطُوفُ .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : النَّؤوج الريحُ الشَّديد المرّ .
وقال ابن بُزُرْج : نَأَج الخبرُ : ذَهَب في الأرْض .
أجن : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : أجِنَ الماء يَأْجِنُ أُجُوناً ، إذا تَغير غير أنه شَرُوب . وأسِنَ يأسَنْ أسَناً وأسُوناً ، وهو الذي لا يَشْربه أحد من نَتْنِه .
وقال الليث : أجُونُ الماء ، وهو أنْ يَغشاه الْعِرمِضُ والْوَرَقُ .
وقال العجاج :
عَلَيهِ من سَافِي الرِّياحِ الْخُطَّطِ
أَجْنٌ كِنِّي اللّحْم لم يُشَيَّطِ
قال : ولغة أخرى : أجِنَ يأجَنُ أجَناً .
سلمة ، عن الفراء : يقال : إجَّانة وإنجانه وإلْجانَة ، بمعنى واحد وأفصحُها إجَّانَة .
وجن : قال الليث : الوَجْنَةُ ما ارتفعَ من الخدَّين ، الشِّدْق والمَحْجِر ، والأَوْجَنُ من الجِمال ، والْوَجْنَاءُ من النُّوق : ذات الوَجْنَةِ الضَّخْمَة ، وقَلَّما يقال : جَمَلٌ أَوْجَن ، ويقال : الوَجْنَةُ : الضخمة ، شُبِّهَت بالوَجِين من الأرض ، وهو مَتْنٌ ذو حِجَارةٍ صغيرة .
أبُو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الوَجِينُ : العارِضُ من الأرض يَنْقَادُ ويرتفعُ ، وهو غَليظ .
شَمِر ، عن ابن الأعرابي : قال : الأوْجَنُ : الأفْعَلُ من الوَجِين ، في قول رُؤْبة :
أَعْيَسَ نَهَّاضٍ كَحَيْدِ الأَوْجَن
قال : والأَوْجَن الجَبَلُ الغَليظ .
وقال ابن شميل : الوَجِينُ قُبُلُ الجَبَلِ وسَنَدُه ، ولا يكون الوَجِينُ إلاَّ لِوَادٍ وَطِىء ، يُعَارِضُ فيه الوادِي الداخل في الأرض الذي له أَجْرافٌ كأَنَّها جُدُر ، فتلك الوُجُنُ والأسناد ، قال : والناقةُ الوَجْناء تُشَبَّهُ بالوَجِين ، وهي العظيمة .
وقال ابن الأعرابيّ : إنما سُمِّيت الوَجْنَةُ وجْنَةً لِنُتُوئها وغِلَظِها .
ابن السكيت ، عن الفراء : حكى الكسائي : وُجْنَةٌ وأجْنَةٌ وَوَجْنةٌ ، قال : وسمعت بعض العرب يقول : وِجْنَة .
وقال ابن السكيت : يقال : ما أَدْرِي أيُّ مَنْ وَجَّنَ الجِلدَ هو ؟ أيْ أيُّ الناس هو ؟
وقال اللِّحيانيّ : المِيَجَنة التي يُوجَّن بها الأدِيم ، أي يُدَقُّ لِيَلِين عند دِباغِه ، وَوَجَنَت الدَّابِغَةُ أدِيمَها ، إذا دَقَّته .
وقال النابغة الجعدي :
ولم أرَ فيمَنْ وَجَّنَ الجِلدَ نِسْوَةً
أسَبَّ لأضْيافٍ وأقْبَحَ مَحْجِرا
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : المِيجَنة المِدَقَّة ، وجمعها : مَوَاجِن ، وأنشدنا عن المفَضّل لعامر بن عُقيل السَّعديّ :
رِقابٌ كالمَوَاجِنِ خَاطِئاتٌ
وأسْتَاهٌ على الأكْوارِ كُومُ
أبو عُبيد ، عن الفراء : وَجَّنْتُ به الأرضَ ، وعَدَّنْتُ ومَرَّنْتُ ، إذا ضَربتَ به الأرض .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : التَّوَجُّن : الذُّلُّ والخُضوع ، وامرأة مَوْجُونَة ، وهي الخَجِلَةُ من كثْرةِ الذُّنوب .
ابن السِّكيت : رَجُلٌ مُوَجَّن إذا كان عَظِيمَ الوَجَنَات .
جون : قال الليث : الجَوْنُ الأسْوَدُ اليَحْمُومِيُّ ، والأنثى جَوْنَة ، والجميع جُون ، ويقال : كلُّ بعيرٍ جَوْنٌ من بَعِيد ، وكلّ حمارِ وَحْشٍ جَوْنٌ من بعيد ، وعينُ الشمس تُسَمّى جَوْنَة ، وكلُّ لونِ سوادٍ مُشْربٍ حُمْرَة جَوْن ، أو سوادٍ مُخالِطُه حُمْرة كلَوْنِ القَطا .
ابن السِّكيت : القطا ضربان : جُونيُّ وكُدْرِيُّ ، أخرجوه على فعْلِيّ ؛ فالجُونيُّ والكُدْرِيُّ واحد ، والضَّربُ الثاني : القَطاط .
قال : والكُدْرِيُّ والجُونيُّ ما كان أكْدَر الظهر أسْود باطِنَ الجناح مُصْفَرَّ الحَلْق قصير الرِّجْلين ، في ذَنَبه رِيشَتان أطولْ من سائر الذَّنب .
قال : والقَطاطُ منه ما كان أسود باطن أجنحته ، وطالت أرْجُله ، واغْبَرَّتْ ظهوره ، غُبرة ليست بالشديدة ، وعظمت عُيونه .
وقال الليث : الجُونَةُ سُلَيْلَةٌ مستديرة مُغَشَّاةُ أَدَماً ، تكون مع العطَّارين ، وجمعها جُوَنٌ ومنهم من يهمز الجُؤَن . وقال الأعشى :
إذَا هُنَّ نَازَلْنَ أَقْرانَهُنَّ
وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ
يصف نساءً تَصَدَّيْن للرجال حاليات .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : التَّجوُّنُ تَبْيِيض باب العَروس ، والتَّجوُّنُ تَسْوِيدُ باب الميّت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الجَوْنُ الأسْودَ ، والجَونُ الأبْيض . قال وأتِيَ الحجاجُ بِدِرْعٍ وكانت صافِية ، فجعل لا يَرى صَفاءها ، فقال له فلان ، وكان فَصيحاً : إن الشمس جَوْنَة ، يعني أنها شديدة البَرِيق ، والصفاء فقد قَهَرَتْ لونَ الدِّرع ، وأنشد الأصمعيّ :
غَيَّر يا بِنْتَ الجُنَيْدِ لَوْنِي
طولُ اللَّيالي واختلافَ الجَوْنِ
يريدُ النَّهار . وقال آخر :
يُبَادِرُ الجَوْنَة أن تَغِيبا
وقال الفرزدق :
وجَوْنٍ عليه الجِصُّ فيه مَرِيضةٌ
تَطَلَّعُ منها النَّفْسُ والمَوْتُ حاضِرُهُ
قال : والجَوْن ها هنا : الأبيض ، يصف قصراً أبيض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الجَوْنَةُ الْعَجَمَة ، قال : ويقال لِلْخابِية جَوَنة ، وللدّلْو إذا اسْوَدَّتْ جَوْنة ، ولِلْعَرَق جَوْنٌ .
وأنشد ابن الأعرابي لماتِحٍ ، قال لماتِحٍ في البئر :
إنْ كانَتِ أُمّاً امَّصَرت فَصُرَّها
إنَّ امِّصَارَ الدَّلو لا يَضُرُّها
أَهيَ جُوَيْنٌ لاَقِها فبِرَّها
أَنْتَ بِخيْرٍ إن وُقيتَ شَرَّها
فأَجابه :
وُدِّي أُوَقَّيَ خَيْرَها وشَرّهَا
قال : معناه : على وُدِّي فأَضْمر الصّفة ، وأَعملها .
وقوله : أَهِيَ جُوَيْن ، أَرادَ أَخِي كان اسمُه جُوَيْنا ، وكل أخ يقال له : جُوَيْنٌ ، وجَوْنٌ .
سلمة ، عن الفراء ، قال : الجَوْنَان : طَرَفا القَوْس .
نوج : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ناجَ يَنُوجُ ، إذا راءى بعَمَله ، قال : والنَّوْجَةُ ، الزَّوْبَعَةُ من الرِّياح .

##### Türkçe

ج ن ( و ا ي ء )
**جنى** ، **جنأ** ، **وجن** ، **نجا** ، **نجأ** ، **جون** ، **ونج** ، **نأج** ، **أجن** ، **نوج** : (kullanılanlar).

**جنى** : Ali b. Ebî Tâlib’den Allah ondan razı olsun rivayet edildiğine göre, Beytülmâl’e girdi de dedi ki: Ey kırmızı, ve ey beyaz, kızar ve beyazla. Ve benden başkasını aldat.
Bu benim topladığım(ürün)dür; onun seçkini de ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır
Ebû Ubeyd dedi: Bu, yanında bulunanın en seçkinini arkadaşına tercih eden adam hakkında mesel olarak vurulur.
İbnü’l-Kelbî, meselin, Cezîme’nin kız kardeşinin oğlu olan Amr b. Adî el-Lahmî’ye ait olduğunu zikretti; Cezîme bir menzile indi ve insanlara onun için **الْكَمْأَةَ** toplamalarını emretti; onların bazısı bulduğunun en hayırlısını kendine ayırıyordu; o sırada Amr dedi:
Bu benim topladığım(ürün)dür; onun seçkini de ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır
Leys dedi: Denir ki: Adam bir **جناية** işledi; yani kendi üzerine yahut kavmi üzerine bir suç/cerîre çekti; (o) **يجني**. Ve falan, falan üzerine işlemediği bir günahı **تجنَّى** etti; yani ona iftira etti, hâlbuki o berîdir.
**والجَنَى** : taze hurmadır.
Ferrâ onda şu beyti okuttu:
“Dal(ı) kendine doğru salla; **الجَنَى** sana **يَجنِيك**”
Bal için, sağılırsa: **جَنًى** denir; ve her meyve ki **يُجتَنَى** (toplanır), o, kısaltılmış (maksûr) **جَنًى**’dır.
**والاجتِناء** : onu almandır; o, taze kaldığı müddetçe **جنًى**’dır; ve ağacından alınmış her şey için: **جُنِيَ** ve **اجتُنِيَ** denir.
Râciz, **الْكَمْأَةَ**’yi anarak dedi:
“Onu, çetin bir toplanacak yerden topladım”
Bir başkası dedi:
“Sen, dikenden üzüm **تَجْنِي** etmezsin”
Meyve koparıldığında ona: **جَنِيّ** denir.
Ebû Ubeyd dedi: Denir ki: **جنَيتُ** falanı **جَنًى**; yani onun için onu topladım; ve şu beyti okuttu:
“Gerçekten senin için **أَكْمُؤاً** ve **عَساقِلاً** topladım
Ve gerçekten seni **بَناتِ الأوْبَرِ**’den nehyettim”
Şemir dedi: **جنيتُك**: senin için ve aleyhine topladım; bundan, senin şu sözündür:
“**جانِيكَ**: sana karşı toplayan kimse; ve (bazen)
sağlamlara bulaştırır da uyuz(lar) uyuzlanır”
Ebû Ubeyd, onların “**جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك**” sözünde dedi: Bu, adamın kendi **جناية**siyle cezalandırılması hakkında mesel olarak vurulur; başkası onun günahıyla alınmaz.
Ve denildi ki: Manası: ancak, **جنايَتُه** sana dönen kimse seni (zarara) toplar; bu da şudur: kardeşler adam üzerine (suç) toplarlar; buna şu sözü delâlet eder:
“Ve sağlamlara, uyuzun çömelmeleri bulaştırır”
Ebû Ubeyd dedi: Onların mesellerindendir: ( **أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها** ).
Ebû Ubeyd dedi: **الأَجناء** , **الجاني**’nin çoğuludur; **الأبناء** da **الباني**’nin çoğuludur; misal: **شَاهِد** ve **أشْهاد** , **نَاصِر** ve **أَنصار**. Mana: (bir şeyi) toplayıp yıkan kimse, tedbirsizce bina edenin ta kendisidir; yaptığı şeyi eksiltmeye ve bozup fesada muhtaç oldu.
Ebû’l-Heysem dedi: “(**جانيك مَن يجنى عليك**)” sözünde murad: sana hayrı toplayan, sana şerri toplayandır. Ve şu beyti okuttu:
“Ve sağlamlara uyuzun çömelmeleri bulaştırır”
Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **جنأ** , koşusunda, ısrar edip (başını) eğip (üzerine) kapanınca; ve şu beyti okuttu:
“Sanki, **الجوالب**’in kaçışı gibi, **جانئاً**
Bir **رِئمٌ**; ona, **أخْضَعُ** bir köpek eşlik eder”
**يُضايفه** : ona, **أخضع** bir **رِئمٌ** musallat olur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجاني** : dölleyici (erkek)tir.
Dedim: **الجاني** : kazanan (kâsib)tir.
Denir ki: Ağaç **أَجنتِ**; yani onun için, toplanıp yenilecek bir **جَنًى** oldu.
Şair dedi:
“Ona, **باللِّوَى**’da **شَرْيٌ** ve **تَنُّومُ** **أَجنَى** etti”

**جنأ** : Ebû Zeyd: Adam, bir şey üzerine **جَنَأَ** eder, **يَجْنأُ** , **جُنُوءًا**; yani onun üzerine kapanır; ve şu beyti okuttu:
“Ey **أغَاضِرَ**! Ayrıldığınız sabahı görseydin,
Döner gelenlerin yastığıma **جُنُوء**unu”
Dedi: Adam **جَنيءَ** olur, **يَجْنَأُ** **جَنَأَ**; onda yaratılıştan (bir eğrilik) olunca.
Asma‘î dedi: Adam için, atı üzerinde mızrak darbesinden sakınarak eğilip kapanınca: **قد جَنَأَ** denir; **يَجْنَأ** **جُنُوءًا**.
Mâlik b. Nuveyra dedi:
“Bizden seni kurtardı; sen, sonra **جَانئاً** eğildikten sonra
Ve ölüm havuzlarını her hedef olarak murad ettikten sonra”
Dedi: Sırtı düzgün iken sonra ona **جَنَأ** isabet ederse: **جَنِىءَ** denir; **يَجنَأ** **جنأ**; o, **أَجنَأَ**’dır. Dedi: Adam, adamın üzerine kapanıp onu bir şeyden korursa: onun üzerine **أَجنَأَ** etti, **إجناء** ile denir.
Hadiste: Bir Yahudi bir kadınla zina etti; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ikisinin recmedilmesini emretti; adam, onun üzerine **يجانىءُ** olarak asılı kaldı, onu taşlardan koruyordu; yani onun üzerine kapanır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **المُجْنَأ** : kalkandır. Ebû Kays söyledi:
“Ve esmer bir **مُجْنَإٍ**; (çok) vuran”
Dedi: **المُجْنَأ** : kabir çukurudur.
Hüzelî dedi:
“Ne zaman ki, üzerinde
ağır kaya ve kesilmiş odun bulunan bir **مُجْنأةً**’yi ziyaret etse”
Leys dedi: **الأَجنأ** , omzunda göğsüne doğru bir eğrilik olan kimsedir; kambur değildir.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **رَجلٌ أَجنَأ وأَدْنأ** , ikisi de hemzelidir; **الأقْعَس** manasındadır; o, göğsünde sırtına doğru bir kapanma olan kimsedir.
Leys dedi: **ظَليم أَجنَأ** ve **نَعَامَةٌ جَنْآء**; hemzeyi düşüren: **جَنْواء** dedi; masdar: **الجنَأ**. Ve şu beyti okuttu:
“İki kulağı kesik, **أَجنَا** (olan) bir (erkek devekuşu)”
Dedim: Başkası, “**أجنَى**” sözünde dedi: ona **التّنُّومُ** ve **الآءُ**’dan yenilecek bir **جَنًى** oldu; bu daha sahihdir.

**نجا** : Leys dedi: Denir ki: Adam şerden **نَجَا** eder; **يَنْجو**; **نَجْواً** yahut **نَجاةً**. Ve o, süratte **نَجاءً** (memdûd) ile **يَنْجُو** eder; o, hızlı bir **نَاجٍ**’dir. Ve hızlı olunca: **ناقةٌ ناجيَة** ve **نجاةٌ** (denir).
Seleme, Ferrâ’dan: Araplar der: **النّجاءَ النّجاءَ**. Ve **النَّجا النَّجاءَ**. (Ve **النَّجاءَكَ النَّجاءَكَ**). Ve **النجاكَ النَّجاكَ**. Başkası şu beyti okuttu:
“Biz ganimeti aldık; artık **النّجا النَّجا**”
Allah Teâlâ dedi: ( **لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ** ) (Nisâ: 114).
Ebû İshâk dedi: Konuşmada **النَّجوى**’nın manası, cemaatin ve iki kişinin, gizli olsun açık olsun, kendisiyle baş başa kaldığı şeydir. Dedi: Onun Teâlâ sözü: ( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** ) (İsrâ: 47). Dedi: Bu, masdar manasındadır; yani: onlar **ذُوو نجوى** idiler.
**والنَّجْوى** : masdarın ismidir. Dedi: Lugatte “**نَجَوْتُ** şeyi”nin manası: onu ayıkladım ve attım. Ve denir: **نَجَوْتُ** şeyi **أَنجوه**; yani onunla **ناجَيْتَه** edince.
Seleme, Ferrâ’dan: **نجوْتُ الدَّوَاءَ**; yani onu içtim. Dedi: Ben, ilaçtan ancak **ما أَنْجَيتُه** (içtiğim) şeyi işitirdim. Ve **نجوْتُ** deriyi ve **أَنْجَيْتُه**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنجاني الدَّواء**; yani beni oturttu (çöktürdü).
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Falan **أَنجَى** eder, **إنْجاءاً**; yani dışkı üzerine oturur da dışkılar; ve dışkının kendisi **نجَا** eder; **يَنْجُو**.
Dedi: Bazı Araplar dedi: Et, yiyeceğin en az **نَجْواً** olanıdır. Ve **النَّجْوُ** : dışkının kendisidir.
Dedi: **واسْتَنْجَيْتُ** , **اسْتِنجاءً**; yani onu topladığında.
Ve **النَّجو** : suyunu boşaltmış buluttur. Ve hızlı demektir: **ناقة نجاةٌ**. Ve “taşları su ile **اسْتَنْجَيْتُ**” yani onunla temizlendim.
Kisâî dedi: Dışkıdan dolayı oturdum da **ما أَنْجَيْتُ** (dışkılamadım).
Ebû Ubeyd: Ebû Zeyd dedi: Ağaçtan bir dalı **أَنجَيْتُ**; yani onu kestim. Ve ağacı **اسْتَنْجَيْتُ**; yani onu kökünden kestin.
Şemir dedi: Ağacın dalını **نَجَيْتُ** ve **اسْتَنْجَيْتُه**; yani onu kestin.
Dedi: Abdestteki **الاسْتنجاء**’yı, bu pis parçayı su ile kesip atmadan (geldiğini) görüyorum.
Zeccâc dedi: Denir: Falan bir şey **أَنجَى** etti; ve günlerdir bir şey **نَجا** etmedi; yani dışkı gelmedi.
Leys dedi: Falan **نَجا** eder, **يَنْجو**; yani bir günah yahut başka bir şey işler, sonra kurtulur. Dedi: **واسْتَنْجى** , **اسْتَفْعل** babındandır, **النجاة**’dan. Ve **الاسْتِنجاء** , su yahut taş/toprak parçası ile temizlenmedir. Ve **النَّجاة** : yerden, selin üstüne çıkmadığı **النَّجوَة**’dir. Ve şu beyti okuttu:
“Ben ırzımı korurum; bir **ينَجْوَةٍ**’ye erişmesin diye
Şüphesiz ayıplardan beri olan mutludur”
Ve falan, falanın **نَجِيُّ**’dir; yani onu, başkasından ayrı olarak gizlice konuşur.
Allah dedi: ( **خَلَصُواْ نَجِيًّا** ) (Yûsuf: 80); manası: insanlardan ayrıldılar, gizlice konuşarak. Dersin ki: **قَوْمٌ نَجِيٌّ** ve **أنجِيَة**. Ve şu beyti okuttu:
“Ben, kavim **أنْجِيَهْ** olduklarında
Ve boyunları ipler gibi çalkalandığında”
Ebû İshâk dedi: **نَجِيٌّ** tek bir lafızdır, **جَميع** manasında; aynı şekilde onun sözü: ( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** ) (İsrâ: 47). Ve caizdir: **قَوْمٌ نَجِيٌّ** ve **قَوْمٌ أنْجِيَةٌ** ve **قَوْمٌ نَجْوَى**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنجَى**; yani terledi. Ve **أنْجَى**; yani dışkıladı. Ve **أنجَى**; yani atının sırtından örtüyü kaldırdı.
Ebû’l-Abbâs, onun sözü hakkında: ( **وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا** ) (Ankebût: 33); yani seni azaptan ve aileni kurtaracağız.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Ferrâ’nın okuttuğunu rivayet etti; ve Kisâî’nin ona okuttuğunu zikretti:
“İki arkadaşıma derim; bana göründü ki
İkisinden işaretler; ve ikisi **نَجِيّاً**”
Kisâî dedi: **نَجِيّان** murad etti; nûnu hazfetti. Ferrâ dedi: Yani ikisi **نَجْوَى** yerindedir; **نَجِيّاً**’yı sıfat mezhebi üzere nasb etti.
Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: ( “Kuraklıkta yolculuk ettiğinizde **فاسْتَنْجو**” ); manası: yürüyüşü hızlandırın ve kurtulun.
Kavme, yenildiklerinde: **اسْتَنْجُوا** denir. Bundan, Lokmân b. Âd’ın sözü: “Sabahladığımızda ilkimiz, **اسْتَنْجيْنا** ettiğimizde sonumuz”; yani o, bizim arka muhafızımızdır; yenildiğimizde bizden (zararı) defeder.
Allah Teâlâ’nın sözü: ( **فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ** ) (Yûnus: 92).
Ebû İshâk dedi: Manası: seni çıplak olarak atarız ki arkandakilere ibret olasın. Ve denildi: seni yerden bir **نَجْوَةٍ** üzerine atarız.
Ebû Zeyd dedi: **النَّجْوَةُ** , yükselti olan yerdir; onun senin kurtuluşun olduğunu zannedersin.
İbn Şümeyl dedi: Vadiye **نَجْوَة** denir; dağa **نَجْوَة** denir; dağa **نجوة** denir. Vadinin **نَجْوَة**si ise: iki yamacı, ikisi de düz ve yatık; her yamaç bir **نَجْوة**’dir; dağdan ve tepeden olan da böyledir. Ve selin üstüne çıkmadığı her yüksek yamaç, yerden bir **نَجوَةٌ**’dir. Onlar **النجوَات**’tır. Ve kumun tamamı, onun zannınca **نجوة**’dir; çünkü onda asla sel olmaz. Ve dağın **نَجْوَة**si: otun bittiği yerdir. Ve denir: deriyi **نَجَوْتُ**; yani onu deve ve başkasından attım. Ve şu beyti okuttu:
“Dedim ki: Ondan uzaklaşın; deriyi sıyırır gibi **انْجُوَا**
Çünkü ondan size bir hörgüç ve omuz başı razı edecektir”
Ve falanı **نَجَوْتُ**; yani onu kokladın (kokusunu yokladın). Şair dedi:
“**مُجَالِداً**’yı kokladım; onda buldum
Yeni ölmüş köpeğin kokusu gibi”
Ve kirişi **نَجَوْتُ** ve **اسْتَنْجَيْتُه**; yani onu kurtardın. Ve şu beyti okuttu:
“Derken sıçradı; ben de ona karşı sıçradım
Kasabın, kirişi **يَسْتَنْجِي** ettiği oturuş gibi”
Ve denildi: Bunun hepsinin aslı **النَّجْوَة**’dendir; o da yerden yükselen şeydir. Ve denildi: hadesten **الاسْتَنجاء** bundan alınmıştır; çünkü ihtiyacını gidermek istediğinde yerden bir **نجْوَةٍ** ile gizlenir.
Ubeyd dedi:
“Onun **بِنَجْوَتِه**’si, onun **بعَقْوَتِه**’si gibidir
Ve gizlenen, genişlikte yürüyen kimse gibidir”

**نجأ** : Lihyânî dedi: Göze (nazarla) isabeti şiddetli olan adam için denir: o, **لَنَجُؤُ الْعين**’dir; **فَعُل** vezninde. Ve **نَجُوء الْعَين** **فَعُول** vezninde; ve **نَجِيءُ العين** **فَعِلَ** vezninde; ve **نَجِيءُ العين** **فعيل** vezninde. Ve onu **نَجأْتَه** ve **تَنَجأْته**; yani onu isabet ettirdin. Ve denir: dilencinin **نَجْأَةَ**sini kendinden defet; yani bakışının şiddetini kendinden defetmek için yediğinden ona bir şey ver. Ve şu beyti okuttu:
“Dikkat et, ey **ردَّادُ**! **النَّجْأَةُ** sende (olsun)”
Ebû Ubeyd, Kisâî ve Emevî’den: **نَجَأْتُ** biniti ve başkasını; yani onu gözümle isabet ettirdim. İsim: **النّجأَة**.

**ونج** : Leys dedi: **الْوَنَج** , telli **الصَّنْجِ**’den bir türdür. Başkası dedi: **الْوَنْجُ** , Arapçalaştırılmıştır; aslı: **وَنَهْ**’dir. Araplar, nûnu şeddeli olarak **الْوَنُّ** dediler.

**نأج** : Leys dedi: Baykuş **نأَجَ** eder; **يَنْأَجُ**; **نَأْجاً**. Ve insan, duasında yalvarınca Allah’a **نَأَجَ** eder; **بَنْأَجُ**; o, en çok yalvardığı ve en hüzünlü olduğu hâldir. Ve şu beyti okuttu:
“**النُّؤَّجِ**’in sözü seni aldatmasın
Sözü çekip çıkaranların; her çekip çıkaran (böyledir)”
Accâc, **الهام** hakkında dedi:
“Ve onu, **النَّائجاتُ** bir **مَنْأَجَا** edindi”
Başkası dedi: **النَّائِجاتُ** , esişi şiddetli rüzgârlardır. Ve develer yürüyüşlerinde **نَأَجَت**. İbnü’s-Sikkît şu beyti okuttu:
“**الأحْماءُ** ve **الأزَاوِيجْ** bildi ki
Onlardan, **مَنْؤوج** bir söz yoktur”
Dedi: **والْمَنْؤوجُ** : bükülmüş/çevrilmiş olandır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **النَّؤوج** : şiddetli, acı rüzgârdır.
İbn Büzurc dedi: **نَأَج** haber; yani yeryüzünde yayıldı.

**أجن** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Su **أجِنَ** eder; **يَأْجِنُ**; **أُجُوناً**; yani değişir, fakat içilir. Ve **أسِنَ** eder; **يأسَنْ**; **أسَناً** ve **أسُوناً**; o, kokusundan dolayı kimsenin içmediği sudur.
Leys dedi: Suyun **أجُونُ**u; yani **الْعِرمِضُ** ve yaprak onu kaplar.
Accâc dedi:
“Üzerinde, rüzgârların savurduğu tozdan çizgiler
**أَجْنٌ**; sanki et, kızartılmamış”
Dedi: Başka bir dil: **أجِنَ** , **يأجَنُ** , **أجَناً**.
Seleme, Ferrâ’dan: **إجَّانة** ve **إنجانه** ve **إلْجانَة** denir; manası birdir; en fasihi **إجَّانَة**’dir.

**وجن** : Leys dedi: **الوَجْنَةُ** , iki yanaktan yükselen şeydir: **الشِّدْق** ve **المَحْجِر**. Develerden **الأَوْجَنُ**; dişi develerden **الْوَجْنَاءُ**: büyük **الوَجْنَة** sahibi. Nadiren “**جَمَلٌ أَوْجَن**” denir. Ve denir: **الوَجْنَةُ** : büyük (olan)dır; yerden **الوَجِين**’e benzetildi; o, küçük taşları olan bir sırt/omurga (metin)dir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الوَجِينُ** : yerden bir yan şerit; uzanır ve yükselir; o, kalındır.
Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الأوْجَنُ** , **الوَجِين**’den **أفعل** veznidir; Rü’be’nin şu sözünde:
“Akça, kalkık; kalın **الأَوْجَن**’in sırtı gibi”
Dedi: **الأَوْجَن** : kalın dağdır.
İbn Şümeyl dedi: **الوَجِينُ** , dağın önü ve yamacıdır. **الوَجِينُ** ancak alçak bir vadi içindir; vadinin, yerin içine giren, sanki duvarlar gibi yarları olan kısmında ona karşı (yan) olur; işte bunlar **الوُجُنُ** ve yamaçlardır. Dedi: **الناقةُ الوَجْناء** , **الوَجِين**’e benzetilir; o, iri olandır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَجْنَةُ** ancak kabarıklığı ve kalınlığı sebebiyle **وجْنَةً** diye adlandırıldı.
İbnü’s-Sikkît, Ferrâ’dan: Kisâî’nin **وُجْنَةٌ** ve **أجْنَةٌ** ve **وَوَجْنةٌ** rivayet ettiğini nakletti. Dedi: Bazı Arapların “**وِجْنَة**” dediğini işittim.
İbnü’s-Sikkît dedi: Denir: “Deriyi **وَجَّنَ** edenin hangisi olduğunu bilmiyorum”; yani hangi insan olduğunu?
Lihyânî dedi: **المِيَجَنة** , onunla derinin **يُوجَّن** edildiği şeydir; yani tabaklanması sırasında yumuşasın diye dövülür. Ve tabaklayıcı, derisini **وَجَنَت** etti; yani onu dövdü.
Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
“Deriyi **وَجَّنَ** edenler içinde kadınlar görmedim
Misafirlere daha söven ve daha çirkin göz çukuru (sahibi)”
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المِيجَنة** : tokmaktır; çoğulu: **مَوَاجِن**. Mufaddal’dan, Âmir b. Ukayl es-Sa‘dî için bize okuttu:
“Boyunlar, **المَوَاجِنِ** gibi; hata eden
Ve sağrılar, semerlerin üstünde yığma”
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Onunla yere **وَجَّنْتُ** ettim; ve **عَدَّنْتُ** ve **مَرَّنْتُ**; yani onunla yere vurduğunda.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّوَجُّن** : zillet ve boyun eğmedir. Ve **امرأة مَوْجُونَة**: çok günahlardan dolayı utanan kadındır.
İbnü’s-Sikkît: **رَجُلٌ مُوَجَّن**; yani **الوَجَنَات**ı büyük olunca.

**جون** : Leys dedi: **الجَوْنُ** , kapkara (yahmûmî) siyahtır; dişisi **جَوْنَة**; hepsi **جُون**. Ve denir: her deve, uzaktan **جَوْنٌ**’dur; ve her yaban eşeği uzaktan **جَوْنٌ**’dur. Güneşin gözüne **جَوْنَة** denir. Ve her, kızıllıkla karışık siyah renk **جَوْن**’dur; yahut kızıllıkla karışan siyah, **القَطا** rengi gibi.
İbnü’s-Sikkît: **القطا** iki türdür: **جُونيُّ** ve **كُدْرِيُّ**; onu **فعْلِيّ** üzere çıkardılar; **الجُونيُّ** ile **الكُدْرِيُّ** birdir. İkinci tür: **القَطاط**.
Dedi: **الكُدْرِيُّ** ve **الجُونيُّ** , sırtı daha koyu; kanadının içi siyah; boğazı sarı; bacakları kısa olan; kuyruğunda, kuyruğun geri kalanından daha uzun iki tüy bulunan (tür)dür.
Dedi: Ondan **القَطاطُ** ise, kanatlarının içi siyah olan; bacakları uzayan; sırtları tozlanan; şiddetli olmayan bir tozluluk; gözleri büyüyen (tür)dür.
Leys dedi: **الجُونَةُ** , deriye kaplanmış, yuvarlak bir sepet/kap (süleyla)dir; attarlarda bulunur. Çoğulu **جُوَنٌ**’dur; onlardan kimi **الجُؤَن** diye hemzeler. A‘şâ dedi:
“Onlar, akranlarına karşı çıktıklarında
Ve güreş, **الجُوَنْ**’da olanla olduğunda”
Erkeklere karşı çıkan, süslü kadınları tasvir eder.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّجوُّنُ** , gelin evinin kapısını beyazlatmaktır; ve **التَّجوُّنُ** , ölünün kapısını karartmaktır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَوْنُ** siyah; ve **الجَونُ** beyazdır. Dedi: Haccâc’a bir zırh getirildi; berraktı; o, onun berraklığını göremedi. Ona, fasih olan falan dedi: Güneş **جَوْنَة**’dir; yani o, şiddetli parlaklıktadır; berraklık, zırhın rengini bastırmıştır. Asma‘î şu beyti okuttu:
“Ey **بِنْتَ الجُنَيْدِ**! rengimi değiştirdi
Gecelerin uzunluğu ve **الجَوْنِ**’un değişmesi”
Gündüzü murad eder. Bir başkası dedi:
“**الجَوْنَة**’yi, kaybolmadan önce acele eder”
Ferazdak dedi:
“Üzerinde alçı olan beyaz bir (köşk); içinde hasta (bir kadın)
Ondan can yükselir; ölüm de onun hazırıdır”
Dedi: Burada **الجَوْن** : beyazdır; beyaz bir köşkü tasvir eder.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الجَوْنَةُ** : **الْعَجَمَة**’dir. Dedi: **الْخابِية**’ye **جَوَنة** denir. Ve kova karardığında ona **جَوْنة** denir. Ve tere **جَوْنٌ** denir.
İbnü’l-A‘râbî, kuyuda su çeken birine dair, bir medihçiye ait şu beyti okuttu:
“Eğer (kova) bir anne ise, sütü çekilmişse, onu sık
Kovanın sütünü çekilmiş olması ona zarar vermez
O, **جُوَيْنٌ** müdür? Onu karşılayan; o hâlde ona iyilik et
Şerrinden korunursan sen hayırdasın”
O da cevap verdi:
“İsterdim ki onun hayrını ve şerrini koruyayım”
Dedi: Manası: “benim isteğim üzere”; sıfatı gizledi ve onu amel ettirdi.
Onun sözü: “**أَهِيَ جُوَيْن**”; “kardeşim”i murad etti; onun adı **جُوَيْنا** idi. Ve her kardeşe: **جُوَيْنٌ** ve **جَوْنٌ** denir.
Seleme, Ferrâ’dan: **الجَوْنَان** : yayın iki ucudur.

**نوج** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ناجَ يَنُوجُ**; yani ameliyle riyâ eder. Dedi: **النَّوْجَةُ** , rüzgârlardan kasırga/boradır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن الأَعرابي: ناجَ يَنُوجُ إِذا راءى بِعَمَلِه. والنَّوْجةُ: الزَّوْبعةُ من الرياح.

##### Türkçe

İbnü’l-A‘râbî: **ناجَ يَنُوجُ**: ameliyle riyâ ettiğinde (böyledir). Ve **النَّوْجةُ**: rüzgârlardan olan kasırga.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ناج  ينوج  نوجا  : إذا  راءى بعمله  .  والنوجه  ، بالفتح:  الزوبعة من الرياح  . كل ذلك عن ابن الأعرابي. وناج بن يشكر بن عدوان: قبيلة، ينسب إليها علماء ورواة  منهم ريحان بن سعيد الناجي. والنوائج: موضع في قول معن بن أوس المزني:
  إذا هي حلت كربلاء ولعلعا                      فجوز العذيب دونه فالنوائجا كذا في المعجم.

##### Türkçe

**ناج  ينوج  نوجا**: Ameliyle riyâ yaparsa. **والنوجه**, fetih ile: rüzgârlardan olan kasırga. Bütün bunlar İbnü’l-A‘râbî’den.

**وناج بن يشكر بن عدوان**: bir kabile; ona âlimler ve râvîler nisbet edilir; onlardan **ريحان بن سعيد الناجي**.

**والنوائج**: Ma‘n b. Evs el-Müzenî’nin sözünde bir yer:

إذا هي حلت كربلاء ولعلعا                      فجوز العذيب دونه فالنوائجا

Böylece mu‘cemde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَاجَ
نَاجَ ( w )  U ( n. ac. نَوْج 1 ),
a.  Dissembled, dissimulated.

نَوْجَة
نَوْجَة [ 1t ] , ( pl. نَوْج 1 ),
a.  Storm; hurricane.

##### Türkçe

نَاجَ
نَاجَ ( w ) U (isim-fiil: **نَوْج** 1),
a. Gizledi, gizlenmiş gibi yaptı.

نَوْجَة
**نَوْجَة** [ 1t ], (çoğulu: **نَوْج** 1),
a. Fırtına; kasırga.
