# نوس (ن-و-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%88%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Üns, ok yayının iç tarafı, vahş yayın dış tarafının adıdır

- Harfler: ن - و - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 12 sözlük

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نوس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md), [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md), [مرء](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Asılı bir nesnenin iki yana salınması, sarkarak dalgalanması ve sürekli yer değiştiren hareket |
| Çekirdek Özet 2 | İnsan topluluğunun değişken, kararsız, sürekli hareket ve arayış içindeki kitlesel tabiatı |
| Çekirdek Özet 3 | Sabit ilkelere tutunmadığında iç ve dış etkenlerle kolayca yön değiştiren dinamik kitle iradesi |
| Kritik Hata Riski | İnsan topluluğunu statik, homojen ve mutlak bilinçli bir yapı sanıp salınım ve zaaf dinamiklerini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نو | Yerinden kalkma, yükselme, bir tarafa meylederek ağırlık veya hareket hissettirme; [نوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A3.md) (ağır yükle kalkma), [نوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A8.md) (dönüp dolaşıp gelme), [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) (gevşeyip hareketsizliğe meyil) ve [نوص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5.md) (kaçış hareketi) köklerinde görüldüğü gibi bir durumdan diğerine yönelme dinamiğidir. | س | Çekirdekteki kalkış ve yönelme hareketine zayıflık, akışkanlık ve sürekli iki yana gidip gelme niteliği katarak anlamı sarkık bir şeyin kesintisiz salınmasına dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Hareketteki canlılık, kesintisiz kıvrılma ve sürüp giden dalgalanma dürtüsünü başlatır. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Hareketin sabit bir dayanak noktasına asılı kalarak bağını koparmadan gerçekleşmesini sağlar. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Salınımın iki sınır arasında gidip gelmesini ve sürtünmeyle süren dinamik süreci tamamlar. |
| نوس | Canlı bir akışın bir eksene asılı vaziyette iki uç arasında sürekli salınması | Üstten veya bir noktadan bağlı bir cismin serbestçe iki yana gidip gelmesini, dalgalanmasını ve kararsız hareketini tasvir eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yere asılı olan saç örgüsünün, küpenin veya kandilin rüzgâr yahut hareketle iki yana sallanması, sarkık nesnelerin salınımı (تذبذب الشيء متدلياً). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde kulaktaki küpelerin ve omuza dökülen zülüflerin salınımını tasvir etmek üzere kullanılmıştır; nitekim Yemen krallarından Zû Nuvâs bu adı arkaya sarkan ve yürüdükçe sallanan iki örgülü saçı sebebiyle almıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Ümmü Zer‘ hadisinde zikredilen ve kadının kocasının kendisine taktığı zinetleri anlatırken sarf ettiği küpelerin kulaklarında salındığını bildiren rivayet erken nesir kullanımına örnektir: أَنَاسَ مِنْ حُلِيٍّ أُذُنَيَّ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde نوس kökü genel olarak hareket etme, sallanma, titreme, yerinden oynama ve kaçma anlam kümesi etrafında şekillenir. İbranicede n-w-s kökü hızlıca kaçmak, yer değiştirmek, sığınmak üzere harekete geçmek fiillerini karşılar. Süryanicede nās kökü benzer biçimde titremek, sarsılmak, kararsızca dalgalanmak ve meyil göstermek anlamlarını barındırır. Arapçada bu kök özellikle bir noktaya bağlı olarak aşağı doğru sarkan bir şeyin periyodik yahut düzensiz salınımı (pendüler hareket) ile özelleşmiş, oradan da canlıların ve insan kitlelerinin sürekli yer değiştiren, değişken ve çalkantılı doğasını niteleyen bir kökene evrilmiştir. Dilcilerin bir kısmı insanların oluşturduğu kitleye الناس denilmesini bu hareketlilik, kararsızlık ve çalkantı kökünden türetmektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sarkan nesnenin salınımı ve çalkantı | Fiziksel sarkıntı ve sallantı anlamından insan topluluklarının değişken, dalgalı ve kararsız yapısına aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice nûs (kaçmak, hızla hareket etmek) ve Süryanice nās (sarsılmak, sallanmak) | Kökün Batı Sami dillerindeki ortak omurgası hızlı hareket, titreşim ve yer değiştirme eksenindedir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik havzanın Sami dışı kollarında doğrudan fonetik ve anlamsal denkliği olan sağlam bir bağ tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نوس | Anlamlı | Salınma, sallanma | Sarkık bir şeyin iki yana gidip gelmesi ve kararsız hareket. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) | Anlamlı | Kadınlar, unutma/erteleme meyli | Neslin devamı, bünyevi zafiyet veya terk etme ilgisi. | Kur'an'da geçer; zafiyet ve yönelişte hedef kökle bağdaşır. |
| ونس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız kök olarak kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [وسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%86.md) | Anlamlı | Uyuklama, gaflet | Uku ile uyanıklık arasında sallantıda kalma, irade zayıflığı. | Kur'an'da geçer; şuurun salınımı yönüyle akrabadır. |
| [سنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%8A.md) | Anlamlı | Parlama, yükselme, sulama | Şimşek parıltısı, senelik döngü veya su çekme hareketi. | Kur'an'da geçmez (ancak türevi سنا geçer). |
| [سون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%86.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap fonetiğinde işlenmiş bağımsız bir çekirdek anlamı yoktur. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نوس | Merkez | Kitle hareketi ve salınım | İnsanları değişken, kararsız ve toplu hareket eden yönleriyle ele alır. | Dalgalanan ve rüzgâra göre yön değiştiren kalabalık vasfı. |
| [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) | Komşu | Alışkanlık ve ünsiyet | İnsanı toplumsallaşan, ünsiyet kuran ve cana yakın boyutuyla tanımlar. | Kararsız salınım yerine uyum ve yakınlaşma esastır. |
| [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | Biyolojik yapı ve zahir | İnsanı deri, beden, fani biyolojik kabuk ve dış görünüşüyle ele alır. | Kitle psikolojisi yerine bedensel ve beşeri sınırlar öne çıkar. |
| [مرء](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) | Komşu | Bireysel kişilik ve onur | İnsanı şahsiyet, ahlaki olgunluk ve erdem taşıyıcısı fert olarak görür. | Topluluk içindeki erime yerine bireysel kemalatı vurgular. |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Kararlılık ve sükûn | Bir noktada çakılı kalma, sarsılmama ve salınımı durdurma halidir. | Dalgalanma ve yön değiştirmenin doğrudan karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نوس | Salınmak, dalgalanmak; insan topluluğu | Sarkık nesnenin hareketi ile değişken insan kitlesini birleştiren köktür. | Kesin |
| Latince | oscillare, vulgus | Salınmak; halk yığını | Bir nesnenin iki uç arasında gitmesini ve kararsız kitleyi ayrı kelimelerle karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to oscillate, crowd / mankind | Salınmak; değişken kitle | Fiziksel salınım ile sosyolojik değişken kalabalığı tek kökte cem edemez. | Güçlü |
| Almanca | pendeln, Menschenmenge | Salınım yapmak; insan topluluğu | Sarkacın hareketini ve etkilere açık insan yığınını ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | osciller, foule | Salınmak; insan kalabalığı | Fiziksel tereddüt ve kitle hareketliliğini farklı terimlerle yansıtır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الناس (Genel İnsan Cinsi) | Bütün insanlık ailesi, beşer türü | Varlık hiyerarşisinde insanın yaratılışı, acziyeti ve fıtratı bağlamındaki genel hitaplar; örneğin Bakara [2:21](https://lisan.digital/tr/ayet/2:21.md), Nisâ [4:1](https://lisan.digital/tr/ayet/4:1.md). |
| الناس (Müşrik / Kararsız Kitle) | İkilemde kalan, dış etkilere açık yığınlar | Hak ile batıl arasında bocalayan, liderlerin ardına takılan halk tabakası; örneğin Bakara [2:165](https://lisan.digital/tr/ayet/2:165.md), Hac [22:11](https://lisan.digital/tr/ayet/22:11.md). |
| الناس (Ehl-i Kitap veya Müminler) | Belirli bir muhatap topluluk | Bağlama göre kastedilen belirli bir grup veya öncü şahsiyetler topluluğu; örneğin Âl-i İmrân [3:173](https://lisan.digital/tr/ayet/3:173.md), Bakara [2:13](https://lisan.digital/tr/ayet/2:13.md). |
| الناس (Sosyal Adalet ve Şahitlik) | Toplumsal denge ve kamu | Adaletin tesis edileceği sosyal alan ve kamusal vicdan; örneğin Hadîd [57:25](https://lisan.digital/tr/ayet/57:25.md), Bakara [2:143](https://lisan.digital/tr/ayet/2:143.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade, tekliyet ve mesuliyet | Kararsız ve etkiye açık olan kitle iradesinin teklif karşısındaki sorumluluğu ve nübüvvetin bu kitleyi ıslahı. | Çalkantılı kitle tabiatından sorumlu fert bilincine geçiş. |
| Fıkıh | Hukuki ehliyet ve kamusal örf | Bütün insanları ilgilendiren amme hukuku, insanların zarureti (teâmül-i nâs) ve kamu yararı (maslahat). | Bireysel tercihlerden öte kolektif insan pratiğinin norm üretmedeki yeri. |
| Tefsir | الناس lafzının şümulü | Kelimenin umum ifade edip etmediği, tahsis görüp görmediği ve [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) kökünden mi yoksa نوس kökünden mi geldiği tartışması. | Bütün insan türü ile belirli zümreler arasındaki anlam ayrışması. |
| Hadis | Sosyal münasebetler ve fitne | İnsanların arasına karışıp eziyetlerine sabretmek ile fitne zamanı uzlet tercihi arasındaki denge. | Kitlelerin taşkın ve değişken yapısıyla yüzleşme ahlakı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Evrensel hitap ve rehberlik | Muhatap kitle (el-Âlemûn) | İlahî mesajın nesnesi olma | Dinin mesajı sabit bir kabileye değil, salınım halindeki bütün insan kütlesine yönelir. | Kesin |
| İlmi | Sosyoloji ve epistemoloji | Toplumsal dinamizm | İnanç ve algıların değişkenliğini analiz etme | Kitlelerin rüzgâra göre dalgalanan kabullerinin ilmi ölçütlerle sabitlenmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Kamuoyu ve meşruiyet zemini | Halk / Kamu | İktidarın dayandığı veya aldattığı taban | Kolay yönlendirilebilen, siyasi manipülasyonlara açık değişken tabaka. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa talebi ve tüketici kitlesi | Tüketim toplumu ve işgücü | Pazar hareketliliğini ve döngüyü sürdürme | Dalgalanan arzu ve ihtiyaçların piyasada oluşturduğu dinamik arz-talep salınımı. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Harmonik osilasyon (sarkaç salınımı) | Bir denge noktası etrafında dış kuvvet veya yerçekimi etkisiyle iki sınır değer arasında periyodik gidip gelme davranışı. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kitle psikolojisi ve kamuoyu dalgalanmaları | Kalabalıkların ortak bir bilinçten ziyade anlık duygu, ajitasyon ve manipülasyonlarla bir uçtan diğer uca savrulması süreci. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İnsanı yalnızca soyut, rasyonel ve kararlı bir birey olarak görüp Kur'an'ın الناس hitabındaki kolektif zaafları, dalgalanmaları ve sürü psikolojisini göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün çağrıştırdığı hareketlilik, insanın ilkesiz kaldığında rüzgârın önündeki sarkac gibi her türlü akıma kapılabileceğini ve kamusal ıslahın zorunluluğunu gösterir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Çoğunluğun veya kitlelerin her eğilimini meşru kabul eden popülist bir yanılgıya düşmek; Kur'an'ın çoğu ayette kitlelerin zannına ve değişkenliğine yönelttiği eleştiriyi ıskalamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hitap stratejisinde tek tek fertler ([مرء](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md), إنسان) ile yönlendirilmeyi bekleyen dalgalı kitle (ناس) arasındaki ayrımı kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanlığa genel çağrının yapıldığı ayetlerde (Bakara [2:21](https://lisan.digital/tr/ayet/2:21.md)), kitlelerin zaaf ve yanılgılarının yerildiği bağlamlarda (Yûnus [10:92](https://lisan.digital/tr/ayet/10:92.md)) ve kitlelerin sığınağının yalnızca Allah olduğu vurgulanan koruma surelerinde (Nâs [114:1](https://lisan.digital/tr/ayet/114:1.md)-6). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin ölçüsünün kitlelerin çokluğu veya kamuoyunun anlık desteği olduğu yönündeki yanılgıyı düzeltir; kitle tabiatının bizzat hidayetle terbiye edilmesi gerektiğini hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir mihvere asılı duran cismin iç veya dış etkiyle iki zıt yön arasında periyodik biçimde salınması ve dalgalanması.
- Soyut anlam: Sabit bir hakikat merkezine bağlanmadığında zihni, ahlaki ve içtimai bakımdan zaaflarla savrulan değişken insan kitlesi.
- Sistematik karşılık: Dinamik kitle gücünün vahiy ve adalet terazisiyle dengelenerek tahripkâr savrulmalardan korunması süreci.
- LaTeX modeli: $$x(t) = A e^{-\gamma t} \cos(\omega t + \phi) + F_0 \sum_{k} \delta(t - t_k)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x(t)$ kitle iradesinin denge noktasından sapma miktarını ve salınım konumunu temsil eder. $A$ kitledeki başlangıç hareket enerjisini ve yönelim potansiyelini, $\gamma$ ilahi vahyin ve fıtri ilkelerin sağladığı ahlaki sönümleme ve durulma katsayısını, $\omega$ kitlenin tabii hareket frekansını gösterir. $F_0 \sum_{k} \delta(t - t_k)$ ifadesi ise kitleye dışarıdan periyodik veya anlık olarak çarpan fitne, manipülasyon ve yönlendirici dürtüleri simgeler. Dış etki kesilip manevi sönümleme devriye girmediğinde salınım sürekli bir kararsızlık üretir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Üns, ok yayının iç tarafı, vahş yayın dış tarafının adıdır. İns kelimesi buradan gelişmiştir. Cins isim olarak da “insan” olarak kullanılmaktadır. İnsin çoğulu ünastır. Sonraları baştaki hemze düşmüş, bağımsız kelime olmuş, çoğulluk manasını korumaktadır. Kişilerin bir arada bulunmasına delalet eder. Kişiliği olmayan toplulukların adıdır. Hitapta mevcut olan halkı veya bütün insanları içine alır. Kur’an’da beş vakit namaz topluluklarına, cuma namazı topluluklarına veya bütün insanlara hitap etmek için kullanılır. Burada bütün insanlar kastedilmektedir ve “herkes” anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والنون و و ا ي ء معهما
س ن و، ن س و، ن و س، و س ن، س ي ن، ن س ي، ن س أ، أ س ن، أ ن س مستعملات
سنو:
السّانيةُ: النّاقة يُسقَى عليها للأرضين. سَنَتِ السّانية تَسْنُو سُنُوّاً وسِناية، إذا اسْتَقَتْ. وسَنَوْتُ الماءَ سُنُوّاً وسِناوة. والسّانية: اسم الغرْب وأَداته، والجميعُ: السّواني.
والسّحابُ يسنو المطر، والقَوْمُ يستنون، إذا اسْتَنَوْا لأنفسهم، قال رؤبة:
بأيّ غربٍ إذ غَرَفْنا نستني
والمساناة: الملاينة في المطالبة. ويقال: إنّ فلاناً لسنيّ الحَسَب، وقد سنا يَسْنُو سُنُوّاً.
وسَناء: ممدود والسَّنا مقصور: حدّ مُنْتَهَى ضوء البدر والقمر.
والسّنا: نبات له حمْلٌ إذا يَبِسَ فحركته الرّيح سمعت له زَجَلاً والواحدة: سناة، قال حُمَيْد:
صوتُ السّنا هبّت به عُلويّةً		هزّتْ أعالَيهُ بسَهْبٍ مُقفِرِ
نسو:
النِّسْوَةُ والنّسوان والنّسُون كلّه: جملة النِّساء، لا واحِدَ لهُ من لفظه.
نوس:
النَّوْس: تَذَبْذُبُ الشّيء. ناس يَنُوس نَوْسا.
وأصل النّاس: أُناس، إلاّ أنّ الألف حذفت من الأناس فصارت: ناساً.
وسُمِّي ذو نُواس، لذُؤابَتَيْنِ كانتا عليه تتحرّكان.
وسن:
الوَسَنُ: ثَقْلَةُ النَّوْم وَسِنَ فلانٌ: أخذه شبه النُّعاس، وعَلَتْهُ سِنةٌ، ورجل وَسِنٌ وَسنان، وامرأة وسنانة وَسنَى، أي: فاترة الطَّرْف.
سين:
السِّينُ: حَرْفُ هجاء يُذَكَّر ويُؤنَّث، فمن أنّث فعلى توهّم الكَلِمة، ومن ذكَّر فعلى توهّم الحَرْف.
وطُور سِناء: جَبَل. وسينين: اسم جبل بالشّام.
نسي:
نَسِيَ فلانٌ شيئاً كان يَذْكُرُهُ، وإنّه لنسيٌّ، أي: كثير النّسيان، من قوله جلّ وعزّ: "وما كان ربّك نَسِيّا".
والنَّسْي: الشّيء المَنسِيّ الذي لا يُذكر. يقال: منه قوله تعالى: "وكنت نَسْياً مَنْسيّاً". ويقال: هو خِرقه الحائض إذا رمت به.
ونَسِيتُ الحديث نسيا. ويقال: أَنْسَيتُ إنساءً، ونَسِيتُ: أجود، قال الله تعالى: فإنّي نَسِيت الحوت، ولم يقل: أنسيت، ومعنى أنسيت: أخّرت.
وسمِّي الإنسان من النِّسيان. والإنسانُ في الأصل: إنْسيان، لأنّ جماعته: أناسيّ وتصغيرُه أُنَيسِيان، يرجع المدّ الذي حذف وهو الياء، وكذلك إنسانُ العين، جمعه: أناسيّ، قال:
إذا استوحَشَتْ آذانُها استأنست لها		أَناسِيُّ ملحودٌ لها في الحواجبِ
وقال الله عزّ وجلّ: "وأناسيّ كثيراً.
والإنسانُ: صخرةٌ في رأس الجَبَل، قال:
علوتُ على إنسانِ نِيقٍ مُثَبَّتٍ		ربيئة أقوامٍ يخافونن من دهمِ
والإنسان: الأَنملة، قال:
تَمري بإِنْسانِها إنسانَ مُقلَتِـهـا		إنسانةٌ، في سَوادِ اللّيلِ، عُطْبُولُ
والنَّسا: عِرْقٌ يأخذ من مُنْشقّ ما بينَ الفَخِذَيْن، فيستمرَ في الرِّجلين. وهما: نَسَيان اثنان، وجمعُهُ: أَنساءٌ.
وجَمَل أَنْسَى، أي: أخذه داءٌ في نَساه حتّى يقطع.
نسأ:
نُسِئَتِ المرأة فهي نَسْئٌ، إذا تأخّر حَيضُها. ونَسَأْتُ الشّيء: أخّرته ونَسَأْته: بعته بتأخير. والأسمُ: النّسيئة.
والنّسيء: المَذْق في اللَّبَنِ الحليب، قال:
سقاني أبو زبّان إذْ عتم القرى		نَسِيئاً وما هذا بحين نسـيءِ
ونَسَأت ناقتي: دفعتها في السير، والمِنسأة: العصا تَنْسأُ بها.
والمُنْتَسَأُ من الإبل: المباعَدُ لجرَبه، والانتساءُ: التَّباعُد وما أَجِدُ عنه مُنتَسأً. ومُنْسَأً، أي: متباعداً، قال:
إذا ما انْتَسَوا فوتَ الرِّماحِ أتتهُمُ		عوائزُ نَبْلٍ كالجَراد تُطيرهـا
ونَسَأَ في الظِّمْء: زاد فيه، قال:
هما غزوتان جميعا معاً		سأنسا شبا ققلها المبهم
والنَّسيئة: تأخير الشّيء ودفعه عن وقته، ومنه النَّسيء، وهو شهر كانت العرب تؤخرُه في الجاهليّة، من الأَشْهُر الحُرُم، قال:
أَلَسنا النّاسئين على مَـعَـدٍّ		شهور الحِلِّ نَجْعَلُها حَراما
وذلك أن العرب إذا نفروا من الموسم قال بعضهم: أحللت شهر كذا، وحرّمتُ شهر كذا.
والنّاسِئُ: الرّجل المُؤَخِّر الأمرو غيرِ المُقدِّم، وكذلك: النّسّاء.
وبعت الشّيءَ بنُسْأة، كما تقول: بكُلأَة، أي: بنسيئة. وكان عُبَيْد بن عُمَيرة يقول في قوله عزّ وجلّ: ما ننسخ من آيةٍ أو ننسِها، أي: نؤخِّرْها، ونُنْسِها، أي: نتركها.
والمِنْسَأَةُ: العصا، لأنّ صاحِبَها ينسأ من نفسه وعن طريقه الأَذَى، وبها سميت عصا سليمان عليه السّلام: مِنْسَأة.
أسن:
أَسَنَ الماء يأْسِنُ أَسْناً وأُسُوناً فهو آسِنٌ، أي: متغير الطَّعم.
وأَسِنَ الرَّجُلُ أَسَناً فهو أسِنٌ، إذا دخل بئر فأصابه ريحُ الماءِ الآسن فغُشِيَ عليه أو مات، وأسِنَ، إذا دار رأسُه من ريحٍ تصيبه، قال:
يغادر القِرْنَ مُصْفَرّاً أنـامِـلُـهُ		يَمِيدُ في الرُّمْح مَيْدَ المائِحِ الأَسِنِ
تأسَّنَ عَهْدُ فلانٍ ووُدُّهُ، أي: تغيّر، قال رؤبة:
راجِعةٌ عَهْداً من التَّأَسُّنِ.
وتأسَّنَ عليّ تَأَسُّناً، أي اعتلّ وأبطأ.
والأُسُنُ: قديم الشَّحم، ويقال: العُسُن، والجميع: الآسان.
ويقال: هذا على آسانِ ذاك، أي: شبيهه.
والأَسِينةُ: سَيْرٌ من سُيُورٍ تُضْفَرُ جيمعاً، فتُجعَل نِسْعاً أو عناناً كأَعِنَّة البغال، وكذلك كلُّ قّوةٍ من قُوَى الوَتَر: أَسِينة، والجيمعُ: أسائن.
أنس:
الإنسُ: جماعةُ النّاس، وهم الأَنَسُ، تقول: رأيتن بمكان كذا أَنَساً كثيراً، أي: ناساً.
وإِنْسِيُّ القَوْس: ما أقبل عليك، والوحشيُّ: ما أدبر عنك.
وإنْسيُّ الإنسان: شِقُّهُ الأيسر، ووحشيُّهُ: شقُّهُ الأيمن، وكذلك في كلِّ شيء.
والاستثناسُ والأُنْسُ والتَّأنُّسُ واحد، وقد أَنِسْتُ بفلان، وقيل: إذا جاء اللّيل استأنس كلُّ وحشيّ، واستوحش كلّ إنسيّ.
والآنِسةُ: الجارية الطَّيِّبة النَّفْس التّي تحبّ قربها وحديثها.
وآنَستُ فزعاً وأنَّسته، إذا أحسستَ ذاك ووجدته في نفسك.
والبازي يَتأنَّسُ، إذا جَلَّى ونظر رافعاً رأسه.
وآنست شخصاً من مكان كذا، أي: رأيت وآنستُ من فلانٍ ضعفاً، أو حَزْماً، أي علمته.
وكلبُ أَنوس، وهو نقيض العَقور، وكلابٌ أُنُسٌ.

##### Türkçe

باب **السين** و**النون** و**و** و**ا** و**ي** و**ء** معهما
**س ن و**، **ن س و**، **ن و س**، **و س ن**، **س ي ن**، **ن س ي**، **ن س أ**، **أ س ن**، **أ ن س** kullanılagelenlerdir.

**سنو**:
**السّانيةُ**: iki arazi için üzerine su çekilen dişi deve. **سَنَتِ السّانية** **تَسْنُو** **سُنُوّاً** ve **سِناية**; (bu,) su çektiği zaman. Ve “Suyu çektim” (demek olan) **وسَنَوْتُ الماءَ** **سُنُوّاً** ve **سِناوة**. Ve **السّانية**: **الغَرْب**’ın ve onun aletinin adıdır; çoğulu: **السّواني**.
Ve bulut yağmuru çeker: **يسنو المطر**; ve kavim kendileri için su çektikleri zaman **يستنون** (denir). Rü’be dedi ki:
بأيّ غربٍ إذ غَرَفْنا نستني
Ve **المساناة**: talepte yumuşak davranmadır. Ve denir ki: “Şüphesiz falan kimse soyca **سنيّ**’dir”; ve gerçekten **سنا** **يَسْنُو** **سُنُوّاً**.
Ve **سَناء**: uzatılmıştır; **السَّنا** ise kısaltılmıştır: dolunayın ve ayın ışığının ulaştığı son sınır.
Ve **السّنا**: kuruduğunda yükü olan bir bitkidir; rüzgâr onu hareket ettirdiğinde onun için bir uğultu işitirsin; tekili: **سناة**. Humeyd dedi ki:
صوتُ السّنا هبّت به عُلويّةً		هزّتْ أعالَيهُ بسَهْبٍ مُقفِرِ

**نسو**:
**النِّسْوَةُ** ve **النّسوان** ve **النّسُون** hepsi: kadınların topluluğudur; lafzından bir tekili yoktur.

**نوس**:
**النَّوْس**: bir şeyin sallanmasıdır. **ناس** **يَنُوس** **نَوْسا**.
Ve **النّاس**’ın aslı **أُناس**’tır; ancak **الأناس**’tan elif düşürüldü de **ناساً** oldu.
Ve **ذو نُواس** diye adlandırıldı; üzerinde bulunan ve hareket eden iki zülüf sebebiyle.

**وسن**:
**الوَسَنُ**: uykunun ağırlığıdır. “Falan kimse **وَسِنَ**”: onu uyuklama benzeri bir hâl aldı. Ve ona bir **سِنةٌ** geldi. Ve (o) **وَسِنٌ** ve **وَسنان** bir erkektir. Ve **وسنانة** ve **وَسنَى** bir kadındır; yani bakışı gevşek.

**سين**:
**السِّينُ**: hece harfidir; müzekker de yapılır müennes de. Kim müennes yaparsa kelimeyi vehmetmeye göredir; kim müzekker yaparsa harfi vehmetmeye göredir.
Ve **طُور سِناء**: bir dağdır. Ve **سينين**: Şam’da bir dağın adıdır.

**نسي**:
Falan kimse, hatırlamakta olduğu bir şeyi **نَسِيَ**; ve o, **نسيٌّ**’dir; yani unutması çoktur; yüce ve aziz olanın sözü olan: “وما كان ربّك **نَسِيّا**”dan.
Ve **النَّسْي**: anılmayan, zikredilmeyen unutulmuş şeydir. Denir ki: ondan, yüce olanın sözü: “وكنت **نَسْياً مَنْسيّاً**”. Ve denir ki: o, hayızlı kadının attığı bez parçasıdır.
Ve “Hadisi unuttum” (demek olan) **ونَسِيتُ الحديث** **نسيا**. Ve denir ki: **أَنْسَيتُ** **إنساءً**; ve **نَسِيتُ** daha iyidir. Allah تعالى buyurdu: “فإنّي **نَسِيت** الحوت” ve “أنسيت” demedi. **أنسيت**’in manası: erteledimdir.
Ve insan, unutma sebebiyle adlandırıldı. Ve **الإنسانُ** aslında **إنْسيان**’dır; çünkü onun cem’i **أناسيّ**’dir ve küçültmesi **أُنَيسِيان**’dır; hazfedilen med geri döner ki o da **الياء**’dır. Ve aynı şekilde **إنسانُ العين**; onun cem’i: **أناسيّ**. (Şair) dedi ki:
إذا استوحَشَتْ آذانُها استأنست لها		أَناسِيُّ ملحودٌ لها في الحواجبِ
Ve Allah عزّ وجلّ dedi ki: “وأناسيّ كثيراً”.
Ve **الإنسانُ**: dağın tepesinde bir kayadır. (Şair) dedi ki:
علوتُ على إنسانِ نِيقٍ مُثَبَّتٍ		ربيئة أقوامٍ يخافونن من دهمِ
Ve **الإنسان**: parmak ucudur. (Şair) dedi ki:
تَمري بإِنْسانِها إنسانَ مُقلَتِـهـا		إنسانةٌ، في سَوادِ اللّيلِ، عُطْبُولُ
Ve **النَّسا**: iki uyluk arasındaki yarıktan başlayan bir damardır; sonra iki bacakta devam eder. İkisi: iki **نَسَيان**’dır; çoğulu: **أَنساءٌ**.
Ve **جَمَل أَنْسَى**: yani **نَساه**’ında bir hastalık onu tuttu da (damarı) keser.

**نسأ**:
Kadın **نُسِئَتِ**; o hâlde o **نَسْئٌ**’dür; hayzı geciktiği zaman. Ve **نَسَأْتُ** şeyi: onu erteledim. Ve **نَسَأْته**: onu vadeli olarak sattım. Adı: **النّسيئة**.
Ve **النّسيء**: sağılmış sütteki sulandırılmış karışımdır. (Şair) dedi ki:
سقاني أبو زبّان إذْ عتم القرى		نَسِيئاً وما هذا بحين نسـيءِ
Ve “Deveyi yürüyüşte ittim” (demek olan) **ونَسَأت ناقتي**. Ve **المِنسأة**: onunla ittiğin asadır.
Ve develerden **المُنْتَسَأُ**: uyuzundan dolayı uzaklaştırılandır. Ve **الانتساءُ**: uzaklaşmadır. Ve ondan bir **مُنتَسأً** bulamıyorum. Ve **مُنْسَأً**; yani uzaklaştırılmış. (Şair) dedi ki:
إذا ما انْتَسَوا فوتَ الرِّماحِ أتتهُمُ		عوائزُ نَبْلٍ كالجَراد تُطيرهـا
Ve **نَسَأَ** susuzlukta: onda arttı. (Şair) dedi ki:
هما غزوتان جميعا معاً		سأنسا شبا ققلها المبهم
Ve **النَّسيئة**: bir şeyi ertelemek ve onu vaktinden geri itmektir. Ondan **النَّسيء**; o, Arapların cahiliyede haram aylardan erteledikleri bir aydır. (Şair) dedi ki:
أَلَسنا النّاسئين على مَـعَـدٍّ		شهور الحِلِّ نَجْعَلُها حَراما
Ve bu, Arapların mevsimden ayrıldıklarında içlerinden birinin: “Şu ayı helâl kıldım, şu ayı haram kıldım” demesidir.
Ve **النّاسِئُ**: işi erteleyen, öne almayan erkektir; aynı şekilde: **النّسّاء**.
Ve “Şeyi vadeli olarak sattım” (demek olan) **وبعت الشّيءَ بنُسْأة**; “**بكُلأَة** ile” dediğin gibi; yani **بنسيئة** ile. Ve Ubeyd b. Umeyre, yüce ve aziz olanın sözü hakkında şöyle derdi: “ما ننسخ من آيةٍ أو ننسِها”; yani “onu erteleriz”; ve “ونُنْسِها”; yani “onu bırakırız”.
Ve **المِنْسَأَةُ**: asadır; çünkü onun sahibi kendisinden ve yolundan eziyeti erteler (uzaklaştırır); ve onunla Süleyman عليه السّلام’ın asası adlandırıldı: **مِنْسَأة**.

**أسن**:
Su **أَسَنَ**; **يأْسِنُ** **أَسْناً** ve **أُسُوناً**; o hâlde o **آسِنٌ**’dir; yani tadı değişmiş.
Ve adam **أَسِنَ** **أَسَناً**; o hâlde o **أسِنٌ**’dir; bir kuyuya girip de durgun suyun kokusu ona isabet ettiğinde bayıldığı veya öldüğü zaman. Ve **أسِنَ**: ona isabet eden bir kokudan başı döndüğü zaman. (Şair) dedi ki:
يغادر القِرْنَ مُصْفَرّاً أنـامِـلُـهُ		يَمِيدُ في الرُّمْح مَيْدَ المائِحِ الأَسِنِ
Falanın ahdi ve sevgisi **تأسَّنَ**; yani değişti. Rü’be dedi ki:
راجِعةٌ عَهْداً من التَّأَسُّنِ.
Ve bana karşı **تأسَّنَ** **تَأَسُّناً**; yani hastalandı ve ağır davrandı.
Ve **الأُسُنُ**: eski iç yağıdır. Ve denir ki: **العُسُن**. Çoğulu: **الآسان**.
Ve denir ki: “Bu, onun **آسانِ**’ı üzeredir”; yani onun benzeridir.
Ve **الأَسِينةُ**: kayışlardan bir kayıştır; hepsi birlikte örülür, sonra bir **نِسْعاً** veya bir yular yapılır; katırların yularları gibi. Ve aynı şekilde telin kuvvetlerinden her bir kuvvet: **أَسِينة**; çoğulu: **أسائن**.

**أنس**:
**الإنسُ**: insanların topluluğudur; onlar **الأَنَسُ**’tir. “Şu yerde çok **أَنَساً** gördüm” dersin; yani insanlar.
Ve yayın **إِنْسِيُّ**: sana dönük olan tarafıdır; **الوحشيُّ** ise senden yüz çeviren tarafıdır.
Ve insanın **إنْسيُّ**’si: sol tarafıdır; **وحشيُّ**’si: sağ tarafıdır; ve aynı şekilde her şeyde.
Ve **الاستثناسُ** ve **الأُنْسُ** ve **التَّأنُّسُ** birdir. Ve “Falanla ünsiyet ettim” (demek olan) **وقد أَنِسْتُ بفلان**. Ve denildi: gece geldiğinde her **وحشيّ** ünsiyet eder, her **إنسيّ** ürker.
Ve **الآنِسةُ**: nefsi hoş, yakınlığını ve konuşmasını seven cariyedir.
Ve “Bir korkuyu hissettim ve onu kendime hissettirdim” (demek olan) **وآنَستُ فزعاً وأنَّسته**; onu hissettiğin ve onu nefsinde bulduğun zaman.
Ve doğan **يَتأنَّسُ**; parladığı ve başını kaldırarak baktığı zaman.
Ve “Şu yerden bir kişiyi gördüm” (demek olan) **وآنست شخصاً**. Yani: gördüm. Ve “Falandan bir zayıflık yahut bir kararlılık gördüm” (demek olan) **وآنستُ من فلانٍ ضعفاً، أو حَزْماً**; yani onu bildim.
Ve **كلبُ أَنوس**: o, **العَقور**’un zıddıdır. Ve **كلابٌ أُنُسٌ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

النَوْسُ: تذبذبُ الشيء. وقد ناسَ يَنوسُ، وأناسَهُ غيره. ونُسْتُ الإبل أنوسُها نَوْساً: سُقْتُها. ورجلٌ نَوَّاسٌ بالتشديد، إذا اضطرب واسترخى. والناسُ قد يكون من الإنسِ ومن الجنّ، وأصله أناسٌ فخفِّف. قال الشاعر:
أنَّ المَـنـايا يَطَّـلِـعْ		نَ على الأُناسِ الآمِنينا

##### Türkçe

**النَوْسُ**: şeyin salınıp durmasıdır. Ve **ناسَ يَنوسُ**; ve onu başkası **أناسَهُ**. Ve **نُسْتُ الإبل أنوسُها نَوْساً**: onları sürdüm. Ve şeddeli olarak **نَوَّاسٌ** (bir adam), sarsılıp gevşediği zaman. Ve **الناسُ**, **الإنسِ**’ten ve **الجنّ**’den olabilir; aslı **أناسٌ**’tır, sonra hafifletildi. Şair dedi ki:
Şüphesiz ki ölümler, güven içinde olan **الأُناسِ** üzerine ansızın çıkar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ن ( و ا ى ء )
سنا ، وسن ، نوس ، نسي ، أسن ، أنس ، نسأ ، سان : ( مستعملة ) .
سنا : قال الليث : السّانِيَة جمعُها السَّوانِي : ما يُسقَى عليه الزُّروع والحيوانُ من كبيرٍ وغَيره .
وقد سَنَتِ السّانية تَسْنُو سُنُوّاً : إذا استَقَت وسِنايَةً وسِنَاوَة .
قال : والسَّحاب يَسْنُو المطر والقومُ يَسْتنون : إذا أسنَتوا لأنفسهم ، قال رؤبة :
بأيِّ غَرْبٍ إذ عرفنا نَسْتَنِي
ابن هانىء عن أبي زيد : سَنَت السماءُ تَسْنُوا سُنُوّاً : إذا مَطَرَتْ ، وسَنَوْتُ الدَّلْوَ سِناوة : إذا جررْتها من البئر .
أبو عبيد : السّاني : المستقي ، وقد سنَا يَسْنُو ، وجمع الساني سُناة ، قال لبيد :
كأَنّ دموعه غَرْباً سُنَاةٍ
يُحِيلون السِّجال على السجال
جعل السُّناة الرِّجال الذين يَلُون السَّواني من الإبل ، ويُقبلون بالغُرُوبِ فيُحيلونها ، أي : يَدْفُقون ماءها في الحوض .
ويقال : رَكيّة مَسْنَوية : إذا كانت بعيدة الرِّشاء لا يُستقى منها إلا بالسّانية من الإبل ، والسانِية تقع على الجمل والناقة ، بالهاء . والساني : يقع على الجمل وعلى الرّجُل والبقر ، وربّما جعلوا السَّانية مصدراً على فاعله بمعنى الاستقاء ، ومنه قول الراجز ، وأنشد الفرّاء :
يا مرحباهُ بحمارٍ ناهِيَهْ
إذا دنَا قَرَّبْتُه للسانيهْ
أراد : قرْبْتُه للسانية . وهذا كله مسموع من العرب .
ويقال : سَنَيْتُ الباب وسَنَوْتَهُ : إذا فتحتَه .
وقال ابن السكيت : قال الفراء : يقال :
سناها العيثُ يَسْنُوها فهي مَسْنُوَّة ومَسْنِيَّة ، يعني سقاها .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : سانيْتُ الرجل : راضيتُه وأحسنتُ معاشَرَتَه ، ومنه قول لبيد :
وسانيتُ مِن ذِي بَهْجَةٍ ورَقيتُه
عليه السُّموط عابسٍ متغَضِّبِ
الليث قال : والمُساناة : المُلاينة في المطالبة . والمُساناة : المُسَانَهَة ، وهي الأجل إلى سنة .
وقال : المُساناة : المصانَعة ، وهي المُداراة ، وكذلك المُصاداة والمُداجاة .
قال : ويقال : إن فلاناً لسَنِيُّ الحسب ، وقد سَنُوَ يَسْنُو سُنُوّاً وسنَاء مَمدُود .
قال : والسَّنا مقصور : حدُّ منتهى ضوءِ البدر والبرق ، وقد أَسنى البرقُ : إذا دخل سناهُ عليك بَيْتك ، ووقع على الأرض أو طار في السحاب .
وقال أبو زيد : سنَا البرق : ضَوْءُه من غير أن تَرَى البرق أو ترى مَخرجه في موضعه ، وإنما يكون السَّنا بالليل دون النهار ، وربما كان في غير سحاب .
وقال ابن السكيت : السناءُ من الشَّرَف والمجد مَمْدود . والسَّنَا : سَنَا البَرْق وهو ضوؤه ، يكتب بالألِف ويثنَّى سَنَوان ، ولم يعرف له الأصمعي فعلاً .
وقال الليث : السَّنَا : نباتٌ له حَمْل ، إذا يبس فحرّكته الرِّيح سمعتَ له زجلاً ، والواحدة سناة .
وقال حُمَيْد :
صَوْتُ السَّنا هَبَّتْ له عُلْوِيّةٌ
هَزَّتْ أعاليه بسَهْبٍ مُقْفِرِ
وقال ابن السكيت : السّنا : نبتٌ ، وفي الحديث : ( عليكم بالسَّنَا والسَّنُّوتِ ) وهو مقصور .
وقال غيره : تُجْمع السنة سنوات وسِنِين .
قال : والمُسَناة : ضفيرةٌ تُبنى للسيل لترُدّ الماء ، سُمّيت مُسَنّاةً لأن فيها مفاتيحَ للماء بقدر ما يحتاج إليه مما لا يغلب ، مأخوذٌ من قولك : سنَّيت الأمر : إذا فتحتَ وجهه ، ومنه قوله :
إذا الله سنّى عِنْد أَمرٍ تَيَسَّرَا
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : وتَسَنى الرجل : إذا تَسَهَّلَ في أموره ، وأنشد :
وقد تَسَنّيْتُ له كلَّ التَّسَني
ويقال : تَسَنَّيْتُ فلاناً : إذا ترضّيته . وتسنَّى البعير الناقةَ : إذا تسدّاها وقعَا عليها ليضربها .
وسن : قال اللَّيث : الوسَن : ثقل النّوْم . ووَسِنَ فلانٌ : إذا أخذته سَنةُ النُّعاس . ورجُل وَسِن ووَسْنان ، وامرأةً وسْنى : إذا كانت فاتِرَة الطَّرْف .
وقال الله عز وجل : ( لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلاَ نَوْمٌ ) ( البقرة : 255 ) ، أي : لا يأخذه نعاسٌ ولا نوم ، وتأويله : أنه لا يَغْفُل عن تدبير أمر الخلق ، قال ابن الرِّقاع :
وَسْنانُ أَقصده النُّعاسُ فَرَنَّقَتْ
في عينه سِنَةٌ وليس بنائم
ففرّق بين السِّنَةِ والنوم كما ترى .
قلت : إذا قالت العرب امرأةٌ وَسْنى : فالمعنى أنها كَسلى من النَّعمة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : مَيسَانُ : كوكبٌ ، يكون بين المعَرّة والمجرّة .
وروي عن عمرو عن أبيه قال : الميَاسين : النجوم الزاهرة .
قال : والمَيسُونُ من الغِلمان : الحسنُ القَدّ الطّرِيرُ الوجه .
قلتُ : أما مَيسانُ اسمُ الكوكب فهو فَعلانُ من ماس يميس : إذا تبختر ، وأما مَيسون فهو فَيْعُول من مَسَنَ أو فَعْلُونَ من ماسَ .
وقال ابن الأعرابيّ : امرأة مَوْسُونةٌ : وهي الكسلَى .
سان : وقال الليث : طُورُ سِينا : جَبَل . قال : وسِينين : اسم جَبَل بالشام .
وقال الزّجّاج : قيل : إنّ سِيناء حجارةٌ ، وهو والله أعلم اسمُ المكان فمن قرأ سَيْناء على وَزْن صَحْراء ، فإنّها لا تنصرف ، ومن قرأ سِيناءَ ، فهي ها هنا اسمٌ للبُقْعة ، فلا ينصرف ، وليس في كلام العرب فِعْلاء بالكسر ممدودة .
قال الليث : السِّين حرفُ هِجاءٍ يذكَّر ويؤنَّث ، هذه سينٌ ، وهذا سِينٌ ، فمن أنَّث فعلى توهُّم الكلمة ، ومن ذَكَّر فعلى توهُّم الحرف .
وقال ابن الأعرابيّ : التَّسَوُّن : استرخاءُ البَطْن .
قلتُ : كأنّه ذهب به إلى التَّسَوُّل ، من سَوِل يَسْوَل : إِذا استرخى ، فأبدَلَ من اللام نُوناً .
نسي : قال الليث : نسيَ فلانٌ شيئاً كان يذكُرُه وإنه لَنسِيٌّ ، أي : كثيرُ النسيان . والنِّسْيُ : الشيءُ المَنْسيُّ الذي لا يُذكَر .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا ) ( البقرة : 106 ) .
قال الفرّاء : عامّة القُرّاء يجعلونها من النِّسْيان .
قال : والنِّسْيان ها هنا على وجهين : أحدُهما : على التَّرْك ، نتْرُكُها فلا نَنْسَخُها ، كما قال الله جلّ وعزّ : ( نَسُواْ اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ ) ( التوبة : 67 ) ، يريد : تركوه فترَكهم .
والوجهُ الآخر من النّسْيان الذي يُنْسَى ، كما قال جل شأنه : ( وَاذْكُر رَّبَّكَ إِذَا نَسِيتَ ) ( الكهف : 24 ) .
وقال الزَّجّاج : قُرىء : ( أَوْ نُنسِهَا ) ( البقرة : 106 ) وقرىء : ( نَنْسَهَا ) ، وقرىء : ( نَنْسأْها ) . قال : وقال أهلُ اللغة في قوله : ( أَوْ نُنسِهَا ( .
قال بعضهم : ( أَوْ نُنسِهَا ( من النِّسْيان وقال : دليلُنا على ذلك قولُ الله تعالى : ( أَحْوَى سَنُقْرِئُكَ فَلاَ تَنسَى ( ) إِلاَّ مَا شَآءَ اللَّهُ ) ( الأعلى : 6 ، 7 ) ، أنّه يشاءُ أن يَنسى .
قال أبو إسحاق : وهذا القولُ عندي ليس بجائز ؛ لأنّ الله قد أنبأ النبيَّ عليه السلام في قوله تعالى : ( وَلَئِن شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِى أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ ) ( الإسراء : 86 ) ، أنه لا يشاء أن يَذهَب بما أوحَى به إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم )
قال : وفي قوله تعالى : ( سَنُقْرِئُكَ فَلاَ ) ( الأعلى : 6 ، 7 ) قولان يُبْطِلان هذا القولَ الذي حَكَيْناه عن بعض أهل اللغة : أحدُهما : ( تَنسَى إِلاَّ مَا شَآءَ ( أي : فلستَ تَتْرك إلا ما شاء الله أن تَتْرُك .
قال : ويجوز أن يكون : ( إِلاَّ مَا شَآءَ اللَّهُ ( ممّا يلحق بالبَشَريّة ، ثم تذَكَّرُ بعدُ ليسَ أنه على طريق السَّلْب للنبيّ عليه السلام شيئاً أوتيَه من الحكمة .
قال : وقيل في ) أَوْ نُنسِهَا ( قول آخر ؛ وهو خطأ أيضاً .
قالوا : أو نَتركها ، وهذا إنما يقال فيه : نَسِيت إذا تركت ، لا يقال : أُنْسيتَ تركت ، وإنما مَعنى : ( أَوْ نُنسِهَا ) ( البقرة : 106 ) أو نتركها ، أي : نأمركم بتَرْكِها .
قلتُ : وممّا يقوِّي قولَه ، ما أخبرَني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشده :
إنّ عليَّ عُقْبَةً أَقْضِيها
لستُ بناسِيها ولا مُنْسِيها
قال : بناسِيها : بتارِكها ، ولا مُنسِيها : ولا مؤخِّرها ، فوافَق قول ابن الأعرابيّ قَولَه في الناسي أنّه التارك لا المنسيّ ؛ واختلف قولهما في المُنْسِي ، وكان ابن الأعرابي ذهبَ في قوله : ( ولا مُنْسِيها ) إلى ترك الهمز ، مِن أَنسَأْت الدَّيْنَ ، أي : أخَّرْتَه على لغة مَن يخفِّف الهمزة .
وأمّا قولُ الله جلّ وعزّ حكايةً عن مريمَ : ( وَكُنتُ نَسْياً مَّنسِيّاً ) ( مريم : 23 ) ، فإنّه قرىء ( نسْياً ) و ( نِسْياً ) ، فمن قرأ بالكسر فمعناه حَيْضةً مُلْقاةً ، ومن قرأ ( نَسْياً ) فمعناه شيئاً مَنْسِياً لا أُعرَف ، وقال الزّجّاج : النِّسْيُ في كلامِ العَرَب : الشيءُ المطروح لا يُؤْبَه له ، وقال الشَّنْفَري :
كأنّ لها في الأرض نِسْياً تَقُصُّه
على أُمِّها وإنّ تُحاطِبْك تَبْلَتِ
وقال الفرّاء : النِّسْيُ والنَّسْيُ لغتان فيما تُلْقِيه المرأةُ من خِرَق اعتلالِها . قال : ولو أَردتَ بالنِّسْيِ مصدَر النِّسْيان كان صواباً ، والعَرَب تقول : نَسِيتُه نِسْياناً ونِسْياً .
وأخبَرَني المُنذِريُّ عن ابن فَهْم ، عن محمّد بن سلاّم ، عن يونسَ أنّه قال : العَرَبُ إذا ارتَحَلوا من الدّار قالوا : انْظُروا أَنساءَكم : أي : الشيءَ اليَسيرَ نحو العَصَا والقَدَح والشِّظاظ .
وقال الأخفش : النِّسْيُ : ما أغفِل من شيء حقيرٍ ونُسِيَ .
وأخبَرَني الإياديُّ عن شمر عن ابن الأعرابيّ أنّه أَنشَدَه :
سَقَوْني النَّسْيَ ثم تكنَّفُونِي
عُدَاةَ اللَّهِ من كَذِبٍ وزُورِ
بغير همز ، وهو كلُّ ما نَسَّى العَقْلَ . قال : وهو اللَّبن الحليبُ يُصَب عليه ماءٌ .
قال شمر : وقال غيرُه : هو النَّسِيُّ بنَصْب النُّون بغير همز ، وأَنشَد :
لا تَشْرَبَن يومَ وُرودٍ حازِرَا
ولا نسِيّاً فتَجيءَ فاتِرَا
أبو عُبيد : يقال للّذي يشتكي نَساه : نَسٍ ، وقد نَسِيَ يَنْسَى ، إذا اشتَكَى نَسَاه .
وقال ابن شميل : رجلٌ أَنْسَى ، وامرأةٌ نَسْيا ، إذا اشتَكَيَا عِرْقَ النَّسا .
وقال ابن السكّيت : هو النَّسا لهذا العِرْق ، ولا تقل عِرْق النَّسا ، وأَنشَد غيرُه قولَ لبيد :
مِنْ نَسَا النّاشِطِ إذ ثَوَّرْتَهُ
أو رَئيسِ الأخْدَرِيّاتِ الأُوَلْ
يقال : نَسِيتُه أَنْسِيه نَسْياً : إذا أَصَبْتَ نَساه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : النَّسْوَة : الجُرْعة من اللّبن . والنَّسوةُ : التَّرْك للعَمَل . والنِّسوةُ بكسر النون لجماعة المرأة من غير لفظِها ، والنساء : إذا كَثُرْن .
نسأ : أبو عبيد عن الأمَويّ : النَّسءُ بالهمز : اللَّبَن المَحْذُوق بالماء ، وأَنشَد بيت عروة بن الورد :
سَقَوْني النَّسءَ ثُمّ تكنَّفُونِي
عُدَاةَ اللَّهِ مِنْ كَذِبٍ وزُورِ
وقرىءَ : ( نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا ) ( البقرة : 106 ) المعنى : ما نَنْسخ لك من اللّوح المحفوظ ، أو ننسأْها : نؤخِّرها ، فلا نُنْزِلها .
وقال أبو العبّاس : التأويل أنّه نَسخها بغيرها وأقرَّ خَطّها ، وهذا عندهم الأكثر والأجوَد .
وقولُ الله جلّ وعزّ : ( إِنَّمَا النَّسِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءُ زِيَادَةٌ فِى الْكُفْرِ ) ( التوبة : 37 ) ، قال الفرّاء : النَّسِيءُ : المَصْدَر ، ويكون المَنْسُوء : مِثل قَتِيل ومَقْتول ، قال : وإذا أَخَّرْتَ الرجلَ بِدَيْنِه ، قلتَ أنسأْتُه ، فإذا زدتَ في الأجَل زيادةً يقع عليها تأخير قلت : قد نسأْتُ في أيّامك ، ونسأْتُ في أَجَلك : وكذلك تقول للرجل : نسأَ اللَّهُ في أجلك ، لأن الأجَل مَزيدٌ فيه ، ولذلك قيل للَّبن : النَّسْيء ، لزيادة الماء فيه ، وكذلك قيل : نُسِئَت المرأةُ : إذا حملتْ ، جَعَل زيادةُ الولد فيها كزيادة الماءِ في اللَّبن ، يقال : والناقة : نسأْتها ، أي : زجرْتُها ليزداد سَيْرُها .
وقال الفراء : كانت العربُ إذا أرادت الصَّدَرَ عن مِنًى قام رَجُل من بني كنانَة وسمّاه فيقول : أنا الّذي لا أُعابُ ولا أُجاب ، ولا يُرَدّ لي قضاء ، فيقولون : صدقتَ : أَنْسئْنا شَهْراً ، يريدون : أَخِّرْ عنّا حُرْمةَ المحرَّم واجعَلْها في صَفَر ، وأَحِلَّ المحرَّم ، فيَفعل ذلك ، لئلاّ يتوالَى عليهم ثلاثةُ أشهُر حُرُم ، فذلك الإنساء .
قلتُ : والنسيءُ في قول الله معناه الإِنْساء ، اسمٌ وُضِع موضعَ المَصْدَر
الحقيقيّ من أنسَأْتُ ، وقد قال بعضُهم : نَسَأْتُ في هذا الموضع بمعنى أَنْسَأْتُ ؛ قال عُمَير بنُ قيسِ بنِ جِذْل الطِّعان :
ألَسْنا النّاسِئين على مَعَدِّ
شُهُورَ الحِلِّ نَجْعَلُهَا حَرامَا
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أَنسأَ اللَّهُ فلاناً أَجَلَه ، ونَسَأَ في أَجَلِه .
قال : وقال الكسائيّ مثله .
قال : وأنسأْتُه الدَّينَ . قال : ويقال : ما لَه نَسَأه اللَّهُ ، أي : أخَّزَاه الله . ويقال : أَخَرَه الله . وإذا أَخَّره فقد أَخْزاه . قال : وقد نُسِئَت المرأةُ : إذا بَدَا حَمْلُها فهي نَسُوءٌ . وقد جَرَى النَّسْء في الدّوابِ : يعني السِّمَن . ونَسَأْتُ الإبلَ أنسَأُها : إذا سُقْتَها ؛ قال : وأنشدَنا أبو عمرو بنُ العلاء :
وما أمُّ خِشْفٍ بالعَلاَيةِ شادِنٍ
تُنَسِّىءُ في بَرْدِ الظِّلالِ غَزَالها
قال : وانتسَأَ القومُ : إذا تبَاعَدوا .
وفي الحديث : ( إذا تنَاضَلْتم فانتسِئوا عن البيوت ) ، أي : تبَاعَدوا ؛ وقال مالك بن زُغْبة :
إذا انْتَسَئُوا فَوْتَ الرِّماح أتتْهُمُ
عَوَائِرُ نَبْلٍ كالجرادِ نُطيرُها
وقال أبو زيد : نَسأْتُ الإِبِلِ عن الحوض : إذا أخَّرْتها . ونَسَأَتِ الماشيةُ تَنْسَأ : إذا سَمِنَتْ ؛ وكلُّ سَمين ناسىء . ونُسِئَت المرأةُ في أوّل حَمْلِها ، وأَنْسَأْتُه الدَّين : إذا أخَّرتَهُ ؛ واسم ذلك الدَّين النّسِيئة . قال : ونسأتُ الإبلَ في ظِمْئِها فأنا أنسؤها نسْأً : إذا زدتها في ظمئها يوماً أو يومين .
وقال الفَرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( دَابَّةُ الاَرْضِ ) ( سبأ : 14 ) ، هي : العَصَا الضّخمة الّتي تكون مع الراعي ، يُقال لها المنْسأة ، أُخِذَت من نَسأْتُ البعير ، أي : زَجَرْتُه ليزدادَ سيرُه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : ناسَاه : إذا أبْعَدَه ، جاء به غيرَ مَهْموز ، وأصله الهمزُ .
أسن : قال الله جلّ وعزّ : ( أَنْهَارٌ مِّن مَّآءٍ غَيْرِ ) ( محمد : 15 ) .
قال الفَرَّاء : أي غيرُ متغيِّر ولا آجِن .
أبو عبيد عن أبي زيد : أسَنَ الماءُ يأسِنُ أَسْناً وأُسُوناً : وهو الّذي لا يَشْرَبه أحدٌ من نَتْنه . قال : وأَجَنَ يأْجِنُ : إذا تغيّر ، غيرَ أنّه شَرُوب .
وفي حديث عمَر : أن قَبيصةَ بن جابر أتاه فقال : إنِّي رَمَيْتُ ظَبياً وأنا مُحرِم فأَصَبْتُ خُشَشَاءَه فأَسِنَ فماتَ .
قال أبو عُبيد : قوله : ( أَسن ) يعني أدِير به ، ولهذا قيل للرَّجل إذا دَخَل بئراً فاشتدَّت عليه ريحُها حتى يصيبَه دُوار منه فيسقُط : قد أَسِن يأسَن أَسناً ، قال زُهير :
يُغَادِرُ القِرْنَ مصفَرّاً أنامِلُه
يَمِيدُ في الرُّمْح مَيْدَ المائح الأَسِنِ
قلتُ : هو الأَسِن واليَسن أُسمعتُه من غيرِ واحد بالياء ، كما قالوا رُمْحٌ بَزَنى وأَزَنيّ ،
وما أَشْبَهَه .
أبو عُبيد عن الفَرّاء قال : إذا بَقِيَتْ من شَحم الناقة ولحمِها بقيّةٌ فاسمُها الأسُنُ والعُسُنُ ، وجمعُه آسان وأَعْسان . ويقال : تَأَسَّنَ فلان أبَاه : إذا تَقيّله . وهو على آسانٍ من أبيه وآسالٍ .
وقال اللّيث : تأَسّن عَهْدُ فلان ووُدُّه : إذا تغبّر ، وقال رُؤْبة :
راجَعَهُ عَهْداً عن التّأسُّنِ
قال : والأَسينَة : سَيْرٌ واحد من سُيورٍ تُضْفَر جميعاً فتُجعَل نِسْعاً أو عِناناً ، وكلُّ قُوَّة من قُوَى الوَتَر أَسينَة ، والجميع أَسائن ، والأسُون والآسَان أيضاً .
وقال الشاعر :
لقد كنتُ أَهْوَى الناقميَّةَ حِقْبَةً
فقد جعلَتْ آسانُ بَيْن تَقَطَّعُ
قال ذلك الفَرّاء .
أبو عبيد عن أبي زيد : تَأَسَّنَ فلانٌ عليَّ تأسُّناً : أي : اعتَلّ وأَبطأَ .
ورَواهُ ابن هانىء عنه : تأسَّر بالراء ، وهو الصواب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَسِنَ الرجلُ يَأْسَنُ : إذا غُشِيَ عليه من رِيح البئر .
قال : وأسَنَ الرجلُ لأخيه يأْسِنُه ويأسُنه : إذا كَسَعَه برجله .
قال أبو العبّاس : وقال أبو عمرو : الأَسْنُ : لُعْبةٌ لهم يسمُّونها الضَّبْطة والمَسّة .
وقال غيرُه : آسانُ الرجل : مذاهِبُه وأخلاقه ، وقال ضابىء البُرْجُميّ :
وقائلةٍ لا يُبْعدُ اللَّهُ ضابئاً
ولا تَبْعَدَنْ آسانُه وشمَائلُهْ
وسن : وقال أَبو زيد : رَكِيّةٌ مُوسِنَةٌ يَوْسَنُ فيها الإنسانُ وسَناً : وهو غَشْيٌ يأخذه ، وبعضهم يَهمِز فيقول : أَسِن .
قلت : وسمعت غير واحد من العرب يقول : ترجّل فلان في البئر فأصابه اليَسَنُ فطاح منها ، بمعنى الأسن . وقد يسن ييسن لغات معروفة عند العرب كلها .
ويقال : توسَّنْتُ فلاناً تَوَسُّناً : إذا أتيتَه عند النَّوم ، قال الطّرِمّاح :
أذَاكَ أم ناشطٌ توسَّنَه
جارِيَ رذاذٍ يَسْتَنُّ مُنْجِرِدُهْ
وتَوَسَّنَ الفَحلُ الناقةَ : إذا أتاها باركةً فضَرَبها ، قال أبو دُواد :
وغَيثٍ توسّنَ منه الرِّيا
حُ جُوناً عِشاراً وعُوناً ثقالاَ
جعل الرِّياح تُلقح السحابَ ، فضَرب الجونَ والعُوْن لها مَثَلا .
والجون : جمعُ الجونة ، والعُونُ : جمعُ العَوَان .
ورُوي عن ابن عمَر أنه كان في بيتِه المَيْسُوس فقال : أخرِجوه فإنّه رِجْس ، قال شمر : قال البَكْراويّ : المَيْسوسن : شيءٌ تجعله النِّساء في الغِسلة لرؤوسهنّ .
أنس : أبو زيد : تقول العَرب للرّجل : كيفَ ترى ابنَ إنسك : إذا خاطبتَ الرجل عن نفسه .
أبو عُبيد عن الأحمر : فلانٌ ابن أُنسِ فلانٍ ، أي : صفيُّه وأنيسه .
وأخبرَني المنذريُّ عن ثعلب عن سلمة عن الفرّاء : قلت للدُّبَيْري : إيش قولُهم : كيف ترى ابن إِنسك بكسر الألف ؟ فقال : عزَاه إلى الإنس ، فأما الأُنس عندهم فهو الغَزَلُ .
وقال أبو حاتم : أَنسْتُ به إنساً بالكسر ولا يقال أُنساً ، إنما الأنس : حديثُ النِّساء ومؤانستهُنّ ، رواه أبو حاتم عن أبي زيد .
وقال ابن السكّيت : أَنستُ به آنَسُ ، وأَنَستُ به آنِسُ أُنساً ، بمعنى واحد .
وقال أبو زيد : إنسِيٌّ وإنْس ، وجِنِّيٌّ وجِنّ ، وعَرَبيّ وعرَب .
وقال : آنِسٌ وآنَاسٌ كثير وإنسان وأنَاسيَةٌ وأنَاسيّ مثل إنسيّ وأَناسيّ .
وقال ابنُ الأعرابيّ : أَنسْتُ بفلان ، أي : فرِحْتُ به .
وقال اللّيث : الإنْس : جماعةُ الناس ، وهم الأنَس ، تقول : رأيتُ بمكانِ كذا وكذا أنساً كثيراً ، أي : ناساً ، وأنشَد :
وقد نرَى بالدّار يوماً أَنسَا
قال : والأُنْسُ والاستِئناس هو التّأنُّس ، وقد أَنسْتُ بفلانٍ . وفي كلام العرب : إذا جاء الليلُ استأنَسَ كلُّ وحشيّ ، واستَوْحَش كلُّ إنسيّ . قال : آنسْتُ فَزَعاً وأَنستُه : إذا أَحسسْتَ ذلك أو وجدته في نفسك قال والبازي يتأنّس إذا ما جَلَّى ونظر رافعاً رأسه وطَرْفَه . كلْبٌ أنوسُ : وهو نقيضُ العَقور ، وكلابٌ أُنُس . وقوله جلّ وعزّ : ( وَسَارَ بِأَهْلِهِ ءَانَسَ مِن جَانِبِ ) ( القصص : 29 ) ، يعني : موسى أبصَر ناراً ، وهو الإيناس .
وقال الفراء في قوله : ( لاَ تَدْخُلُواْ بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُواْ ) ( النور : 27 ) ، معناه : حتى تستأذِنوا .
وقال : هذا مقدَّم ومؤخَّر ، إنما هو : حتى تُسلِّموا وتستأنسوا : السلامُ عليكمْ أَأَدخل ؟ قال : والاستئناسُ في كلام العرب : النظر ، يقال : اذهبْ فاستأنسْ هل تَرَى أحد ، فيكون معناه : انظُرْ مَن تَرَى في الدار ، وقال النابغة :
بذي الجَليلِ على مستأنسٍ وَحِدِ
أراد على ثَوْرٍ وَحْشيّ أحسَّ بما رابَه ، فهو يستأنس ، أي : يتلفَّت ويتَبصَّر ، هل يرى أحداً . أراد : أنّه مَذْعُور فهو أَجَدُّ لعدْوِه وفراره وسرعته .
وقال الفرّاء فيما روى عنه سلمة في قول الله جلّ وعزّ : ( وَأَنَاسِىَّ كَثِيراً ) ( الفرقان : 49 ) ، الأَناسيُّ : جِمَاعٌ ، الواحدُ إنْسِيّ ، وإن شئتَ جعلتَه إنساناً ثم جمَعْتَه أُناسِيّ ، فتكون الياءُ عِوَضاً من النون .
قال : والإنسان أصلُه ؛ لأنّ العَرَب تصغّره
أُينسِياناً .
وإذا قالوا : أَناسِينُ فهو جمعٌ بيّنٌ ، مِثْل بُسْتان وبَساتِين .
وإذا قالوا : ( أَناسِيَ كثيراً ) فخفّفوا الياء وأَسقَطوا الياء الّتي تكون ما بينَ عَيْنِ الفِعل ولامِه ؛ مثل قرَاقِير وقَراقِر ، ويُبيِّن جَوازَ أَناسِي بالتخفيف قولُ العَرَب : أناسِيَةٌ كثيرة ، والواحد إِنْسِي وإنسان إِن شئتَ .
وأخبرَني المنذريُّ عن أبي الهيثم أنّه سألَه عن النّاس ما أصلُه ؟ فقال : أصلُه الأُناس ، لأن أصلَه أُناسٌ ، فالألف فيه أصليّة ، ثم زيدتْ عليه اللاّمُ الّتي تُزاد مع الألف للتعريف ، وأصلُ تلك اللامِ سكون أبداً إلاّ في أحرفٍ قليلةٍ ، مِثل الاسم والابن وما أشبَهَها من الألِفَات الوَصْليَّة ، فلما زادُوهُما على أُناس صار الاسم الأُنَاسُ ، ثم كثرتْ في الكلام فكانت الهمزةُ واسطةً ، فاستثْقلُوها فتركُوها ، وصارَ باقِي الاسم أَلُنَاس بتحريك اللاّم في الضمّة ، فلمّا تحرّكت اللاّم والنّون أَدغَموا اللاّم في النّون فقالوا : النّاس ، فلمّا طَرَحوا الألفَ واللاّم ابتدأوا الاسمَ فقالوا : قال ناسٌ من النّاس .
قلتُ : وهذا الذي قاله أبو الهَيْثم تعليلُ النحويِّين ، وإنسانٌ في الأصل : إنْسِيَان وهو فِعْليانٌ من الإنس ، والأَلِفُ فيه فاءُ الفِعل ، وعلى مِثالِه : حِرْصِيان : وهو الجِلْد الّذي يلي الجِلْدَ الأعلى من الحيوان ، سُمِّي حِرْصِياناً لأنّه يُحرَص ، أي : يُقشَر ، ومنه أُخِذت الحارِصَةُ من الشِّجاج ، ويقال : رجلٌ حِذْرِيان إذا كان حَذِراً .
وإنّما قيلَ في الإنسان : أصلُه إنْسِيَان لأنّ العَرَب قاطبةً قالوا في تَصغِيره أنيْسِيَان ، فدَلّت الياءُ الأخيرةُ على الياء في تكبيره ، إلاّ أنّهم حذفوها لمّا كثُر الإنسان في كلامِهم .
وقال أبو الهَيْثم : الإنْسانُ أيضاً : إنسانُ العَيْن ، وجمعُه أَناسِيُّ .
وقال ذو الرُّمّة :
إذا استجْرَسَتْ آذانُها استأنَستْ لها
أَناسِيُّ مَلْحودٌ لها في الحَواحِبِ
قال : والإنْسان : الأَنمُلةُ .
وأَنشَد :
تَمْرِي بأَسنانِها إنسَانَ مُقْلتِها
إنسانَةٌ في سَوادِ اللّيل عُطْبُول
وقال آخَر :
أشارتْ لإنسانٍ بإنسانِ كَفِّها
لتَقْتُلَ إنساناً بإنسانِ عَيْنِها
قلت : وأصلُ الإنس والأَنَس والإنسان : من الإيناس وهو الإبصار ، يقال : أَنَسْتُهُ وأَنِسْتُه : أي : أَبْصَرْته .
وقال الأعشى :
لا يَسمَع المرءُ فيها ما يُؤَنِّسُه
باللَّيْل إلا نَئِيمَ البُوم والضُّوَعا
وقيل معنى قوله : ما يؤنِّسه ، أي : يجعَلَه ذا أُنس .
وقيل للإِنْس إنْسٌ لأنّهم يُؤْنَسون : أي : يُبْصَرون ، كما قيل للجِنّ جِنّ لأنهم لا يُؤنسُون : أي : لا يُرَوْن .
وقال محمد بن عَرَفة الملقب بنفطويه وكان عالماً سمِّيَ الإنْسِيُّون إنْسيِّين لأنّهم يُؤْنسون ، أي : يُرَوْن ، وسمِّيَ الجِنُّ جِنّاً لأنهم مُجْتَنُّونَ عن رؤية الناس ، أي : مُتَوارُون .
والإنْسِيّ من الدَّوابّ كلها : هُوَ الجانبُ الأيسَر الذي منه يرْكَبُ ويُحتَلَب ، وهو من الإنسانِ : الجانب الّذي يلي الرِّجْلَ الأخرى . والوَحْشِيّ من الإنسان : الجانبُ الذي يلي الأرضَ ، وقد مرَّ تفسيرُهما في كتاب الحاء .
وقال اللّيث : جاريةٌ آنِسَة : إذا كانت طَيّبة النَّفْس ، تُحِبُّ قُرْبك وحديثَك ، وجمعُها الآنَسَات والأوانِسُ .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : الأنيسة والمأْنوسة : النار ؛ ويقال لها : السَّكَن ، لأن الإنسان إذا آنسها لَيْلاً أنِسَ بها وسكَن إليها ، وزالت عنه الوحْشة ، وإن كان بالبلد القَفْر .
عَمْرو عن أبيه : يقال للديك : الشُّقَرُ والأنيس والبَرْنيّ .
سلمة عن الفرّاء : يقال للسلاح كلِّه من الدِّرع والمِغْفَر والتِّجْفَاف والتَّسْبِغَةِ والتُّرْس وغيرها المؤْنِسَات .
وقال اللّحياني : لغةُ طيّء ما رأيتُ ثَمَّ إيساناً .
قال : ويَجمعونه أياسِين .
قال : وفي كتاب الله : ( ياسين والقرآن الحكيم ) بلُغة طيء .
قلتُ : وقولُ أكثرِ أهلِ العلم بالقرآن إن ( يسن ) من الحروف المقطَّعَة .
وقال الفرّاء : العرب جميعاً يقولون : الإنسان ، إلا طيّئاً فإنهم يجعلون مكانَ النون ياءً فيقولون : إيسَان ، ويجمعونه أياسين .
قلت : وقد حدّث إسحاق عن رَوْح عن شِبْل عن قَيس بن سعد أنَّ ابن عباس قرأ : ( ياسين والقرآن الحكيم ) يريد يا إنسان .
نوس : يقال : ناسَ الشيءُ يَنوس نَوْساً ونَوْساناً : إذا تحرك متدلِّياً .
وقيل لبعض ملوك حِمْيَر : ذو نُوَاس ، لضفيرتين كانتا تَنُوسان على عاتِقَيْهِ .
وفي حديث أمِّ زرْع ووصفها زوجَها : أَناسَ من حُلِيِّ أُذنَيَّ ، أرادت : أنه حَلّى أُذُنيها قِرطةً تَنُوس فيهما .
ويقال للغصن الدقيق : تهبّ به الرِّيح فتهزُّه : هو ينوس وينود وينُوع نَوَساناً ، وقد تَنَوَّسَ وتنَوّعَ بمعنى واحد .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه
قال : الموسونة : المرأة الكسلانة .

##### Türkçe

س ن ( **و** **ا** **ى** **ء** )
**سنا** ، **وسن** ، **نوس** ، **نسي** ، **أسن** ، **أنس** ، **نسأ** ، **سان** : ( kullanımdadır ) .
**سنا** : **الليث** dedi: **السّانِيَة**; çoğulu **السَّوانِي**: üzerine ekinler ve hayvanın, büyük ve başkasının, sulandığı şeydir.
Ve **سَنَتِ السّانية تَسْنُو سُنُوّاً**: su çektiği zaman; ve **سِنايَةً** ve **سِنَاوَة**.
Dedi: ve **السَّحاب** yağmuru **يَسْنُو**; ve kavim **يَسْتنون**: kendileri için **أسنَتوا** ettikleri zaman; **رؤبة** dedi:
بأيِّ غَرْبٍ إذ عرفنا نَسْتَنِي
**ابن هانىء**’den, **أبي زيد**’den: **سَنَت السماءُ تَسْنُوا سُنُوّاً**: yağmur yağdığı zaman; ve **سَنَوْتُ الدَّلْوَ سِناوة**: onu kuyudan çektiğim zaman.
**أبو عبيد**: **السّاني**: su çeken; ve **سنَا يَسْنُو**; ve **الساني**’nin çoğulu **سُناة**; **لبيد** dedi:
كأَنّ دموعه غَرْباً سُنَاةٍ
يُحِيلون السِّجال على السجال
**السُّناة**’yi, develerden **السَّواني**’yi izleyen erkekler kıldı; ve **الغُرُوبِ** ile gelirler de onları **يُحِيلون**; yani: sularını havuza akıtırlar.
Ve denir: **رَكيّة مَسْنَوية**: ipi uzak olup ondan ancak develerden **السّانية** ile su çekilen olduğu zaman; ve **السانِية** he’li olarak deveye ve dişi deveye vâki olur. Ve **الساني**: deveye, erkeğe ve sığıra vâki olur; ve belki **السَّانية**’yi, su çekme mânâsıyla, fâiline kaynak (masdar) kıldılar; ondan **الراجز**’in sözü; **الفرّاء** rivayet etti:
يا مرحباهُ بحمارٍ ناهِيَهْ
إذا دنَا قَرَّبْتُه للسانيهْ
Muradı: onu **السانية**’ye yaklaştırdım. Ve bunun hepsi Araplardan işitilmiştir.
Ve denir: **سَنَيْتُ الباب** ve **سَنَوْتَهُ**: onu açtığın zaman.
**ابن السكيت** dedi: **الفراء** dedi: denir:
**سناها العيثُ يَسْنُوها**; o hâlde o **مَسْنُوَّة** ve **مَسْنِيَّة**’dir; yani onu suladı.
**أبو عُبيد**’den, **أبي عمرو**’dan: **سانيْتُ الرجل**: onunla uzlaştım ve onunla iyi geçindim; ondan **لبيد**’in sözü:
وسانيتُ مِن ذِي بَهْجَةٍ ورَقيتُه
عليه السُّموط عابسٍ متغَضِّبِ
**الليث** dedi: ve **المُساناة**: talepte yumuşak davranmadır. Ve **المُساناة**: **المُسَانَهَة**’dir; o da bir yıla kadar olan süredir.
Ve dedi: **المُساناة**: **المصانَعة**’dır; o da **المُداراة**’dır; ve كذلك **المُصاداة** ve **المُداجاة**.
Dedi: ve denir: şüphesiz falan **سَنِيُّ الحسب**’tır; ve **سَنُوَ يَسْنُو سُنُوّاً** ve uzatılmış **سنَاء**.
Dedi: ve kısaltılmış **السَّنا**: dolunayın ve şimşeğin ışığının son sınırıdır; ve **أَسنى البرقُ**: onun **سناهُ**’u senin üzerine evine girdiği zaman; ve yere düştü yahut bulutta uçtu.
Ve **أبو زيد** dedi: **سنَا البرق**: şimşeği görmeksizin yahut çıktığı yeri yerinde görmeksizin onun ışığıdır; **السَّنا** ancak gündüz değil gece olur; ve belki bulutsuz da olur.
Ve **ابن السكيت** dedi: şeref ve yücelikten **السناءُ** uzatılmıştır. Ve **السَّنَا**: **سَنَا البَرْق**’tır ve o onun ışığıdır; elif ile yazılır ve ikil yapılır: **سَنَوان**; **الأصمعي** onun için bir fiil tanımadı.
Ve **الليث** dedi: **السَّنَا**: yükü olan bir bitkidir; kuruduğunda rüzgâr onu hareket ettirirse onun için bir uğultu işitirsin; teki **سناة**.
Ve **حُمَيْد** dedi:
صَوْتُ السَّنا هَبَّتْ له عُلْوِيّةٌ
هَزَّتْ أعاليه بسَهْبٍ مُقْفِرِ
Ve **ابن السكيت** dedi: **السّنا**: bir bitkidir; ve hadiste: ( **عليكم بالسَّنَا والسَّنُّوتِ** ) ve o kısaltılmıştır.
Ve başkası dedi: **السنة** çoğul yapılır: **سنوات** ve **سِنِين**.
Dedi: ve **المُسَناة**: sele karşı suyu geri çevirmek için yapılan bir set/örgüdür; ona **مُسَنّاة** denildi; çünkü onda, galip gelmeyen (taşmayan) ihtiyaç miktarınca su için anahtarlar vardır; “**سنَّيت الأمر**” sözünden alınmıştır: onun yüzünü açtığın zaman; ondan onun sözü:
إذا الله سنّى عِنْد أَمرٍ تَيَسَّرَا
**ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den: ve **تَسَنى الرجل**: işlerinde kolaylaştığı zaman; ve okudu:
وقد تَسَنّيْتُ له كلَّ التَّسَني
Ve denir: **تَسَنَّيْتُ فلاناً**: onu razı ettiğin zaman. Ve **تسنَّى البعير الناقةَ**: onu örttüğü, üzerine düştükleri, onu döllemek için olduğu zaman.
**وسن** : **اللَّيث** dedi: **الوسَن**: uykunun ağırlığıdır. Ve **وَسِنَ** falan: ona uyuklama yılı (**سَنةُ النُّعاس**) geldiği zaman. Ve **رجل وَسِن** ve **وَسْنان**; ve **امرأةً وسْنى**: bakışı gevşek olduğu zaman.
Ve Allah عز وجل dedi: ( **لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلاَ نَوْمٌ** ) ( Bakara: 255 )؛ yani: onu ne uyuklama alır ne uyku; ve te’vili: yaratılmışların işini tedbir etmekten gafil olmaz; **ابن الرِّقاع** dedi:
وَسْنانُ أَقصده النُّعاسُ فَرَنَّقَتْ
في عينه سِنَةٌ وليس بنائم
Gördüğün gibi **السِّنَة** ile uyku arasında ayırdı.
Ben dedim: Araplar bir kadına **وَسْنى** dediği zaman; mânâ, nimetten dolayı onun tembel oluşudur.
**ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den: **مَيسَانُ**: bir yıldızdır; **المعَرّة** ile **المجرّة** arasında olur.
Ve **عمرو**’dan, babasından rivayet olundu; dedi: **الميَاسين**: parlak yıldızlardır.
Dedi: ve **المَيسُونُ** oğlanlardan: güzel boylu, taze yüzlü olandır.
Ben dedim: yıldızın adı olan **مَيسانُ** ise, **ماس يميس**’ten **فَعلانُ**’dır: salınarak yürüdüğü zaman; ama **مَيسون** ise **مَسَنَ**’dan **فَيْعُول** yahut **ماسَ**’tan **فَعْلُونَ**’dur.
Ve **ابن الأعرابيّ** dedi: **امرأة مَوْسُونةٌ**: o tembeldir.
**سان** : ve **الليث** dedi: **طُورُ سِينا**: bir dağdır. Dedi: ve **سِينين**: Şam’da bir dağın adıdır.
Ve **الزّجّاج** dedi: denildi ki: şüphesiz **سِيناء** taşlardır; ve o, Allah daha iyi bilir, yerin adıdır; kim **سَيْناء** okursa **صَحْراء** vezninde, o hâlde o irabdan düşmez (tenvin almaz); kim **سِيناءَ** okursa, o burada bir bölgenin adıdır, o hâlde irabdan düşmez; ve Arapların كلامında kesre ile uzatılmış **فِعْلاء** yoktur.
**الليث** dedi: **السِّين** hece harfidir; müzekker de yapılır müennes de; bu **سينٌ**’dir ve bu **سِينٌ**’dir; kim müennes yaparsa kelime vehmi üzerinedir; kim müzekker yaparsa harf vehmi üzerinedir.
Ve **ابن الأعرابيّ** dedi: **التَّسَوُّن**: karnın gevşemesidir.
Ben dedim: sanki onu **التَّسَوُّل**’e götürdü; **سَوِل يَسْوَل**’den: gevşediği zaman; lâm yerine nûn’u بدل etti.
**نسي** : **الليث** dedi: falan, hatırladığı bir şeyi **نسيَ** etti; ve o elbette **لَنسِيٌّ**’dir; yani: unutması çoktur. Ve **النِّسْيُ**: anılmayan, zikredilmeyen unutulmuş şeydir.
Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( **مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا** ) ( Bakara: 106 ) .
**الفرّاء** dedi: kurrânın çoğu onu **النِّسْيان**’dan kılar.
Dedi: ve buradaki **النِّسْيان** iki vecih üzeredir: ikisinden biri terk üzeredir: onu terk ederiz de onu neshetmeyiz; Allah جلّ وعزّ’ün dediği gibi: ( **نَسُواْ اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ** ) ( Tevbe: 67 )؛ muradı: onu terk ettiler de O da onları terk etti.
İkinci vecih, unutulan **النّسْيان**’dandır; Allah جل شأنه’nin dediği gibi: ( **وَاذْكُر رَّبَّكَ إِذَا نَسِيتَ** ) ( Kehf: 24 ) .
Ve **الزَّجّاج** dedi: okundu: ( **أَوْ نُنسِهَا** ) ( Bakara: 106 ) ve okundu: ( **نَنْسَهَا** ) ve okundu: ( **نَنْسأْها** ) . Dedi: ve dil ehli, onun sözü hakkında dedi: ( **أَوْ نُنسِهَا** ) .
Bazıları dedi: ( **أَوْ نُنسِهَا** ) **النِّسْيان**’dandır; ve dedi: buna delilimiz Allah تعالى’nın sözü: ( **سَنُقْرِئُكَ فَلاَ تَنسَى** ) ( **إِلاَّ مَا شَآءَ اللَّهُ** ) ( A‘lâ: 6, 7 )؛ şüphesiz O, unutmayı diler.
**أبو إسحاق** dedi: bu söz, benim yanımda câiz değildir; çünkü Allah, Peygamber’e عليه السلام, تعالى’nın sözüyle haber verdi: ( **وَلَئِن شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِى أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ** ) ( İsrâ: 86 )؛ O’nun, Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) vahyettiği şeyi götürmeyi dilemeyeceğini.

Dedi: Yüce Allah’ın sözü: **( سَنُقْرِئُكَ فَلاَ )** (A‘lâ: 6, 7) hakkında, bazı dil ehlinden naklettiğimiz bu sözü iptal eden iki görüş vardır: bunlardan biri: **( تَنسَى إِلاَّ مَا شَآءَ )** (yani: Allah’ın terk etmeni dilediği şey dışında sen terk etmezsin).

Dedi: Şöyle olması da caizdir: **( إِلاَّ مَا شَآءَ اللَّهُ )** (beşerîliğe ilişen şeylerden), sonra daha sonra hatırlarsın; (bu) Peygamber’e—ona salât ve selâm olsun—kendisine verilmiş hikmetten bir şeyi, selb yoluyla (ondan) almak üzere değildir.

Dedi: **( أَوْ نُنسِهَا )** hakkında başka bir söz de söylenmiştir; o da yanlıştır.

Dediler: “Veya onu terk ederiz”; hâlbuki bu ancak şu şekilde söylenir: terk ettiğinde **نَسِيت** dersin; “terk ettin” anlamında **أُنْسيتَ** denmez. Ancak **( أَوْ نُنسِهَا )** (Bakara: 106) anlamı: “veya onu terk ederiz”, yani: onu terk etmenizi size emrederiz.

Dedim: Onun sözünü kuvvetlendiren şeylerdendir: Münzirî’nin bana haber verdiği üzere, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: ona şu beyti inşâd etti:

إنّ عليَّ عُقْبَةً أَقْضِيها
لستُ بناسِيها ولا مُنْسِيها

Dedi: **بناسِيها**: “onu terk eden (kimse) olarak”; **ولا مُنسِيها**: “ve onu erteleyen (kimse) olarak değil.” Böylece İbnü’l-A‘râbî’nin sözü, **الناسي**’nin “terk eden” olduğu, “**المنسيّ**” olmadığı hususunda onun sözüne uygun düştü; **المُنْسِي** hakkında ise ikisinin sözü ihtilaf etti. İbnü’l-A‘râbî, “**( ولا مُنْسِيها )**” sözünde hemzeyi terk etmeye gitmişti; **أَنسَأْت الدَّيْنَ**’den (yani: onu erteledim), hemzeyi hafifleten kimsenin lügatine göre.

Yüce ve aziz Allah’ın, Meryem’den hikâye olarak sözü: **( وَكُنتُ نَسْياً مَّنسِيّاً )** (Meryem: 23) ise, **( نسْياً )** ve **( نِسْياً )** diye okunmuştur. Kesre ile okuyan kimseye göre anlamı: “atılmış bir hayız (kanı)”dır; **( نَسْياً )** okuyan kimseye göre anlamı: “unutulmuş, bilinmeyen bir şey”dir. Zecâc dedi: Arapların كلامında **النِّسْيُ**: “kendisine aldırış edilmeyen, atılmış şey”dir. Şenferâ dedi:

كأنّ لها في الأرض نِسْياً تَقُصُّه
على أُمِّها وإنّ تُحاطِبْك تَبْلَتِ

Ferrâ dedi: **النِّسْيُ** ve **النَّسْيُ**, kadının rahatsızlığından (dolayı) attığı bezler hakkında iki lügattir. Dedi: Eğer **النِّسْيِ** ile **النِّسْيان**’ın masdarını kastetseydin doğru olurdu; Araplar: **نَسِيتُه نِسْياناً ونِسْياً** der.

Münzirî bana, İbn Fehm’den, Muhammed b. Sellâm’dan, Yûnus’tan haber verdi ki şöyle dedi: Araplar bir evden göçtüklerinde derler ki: “**انْظُروا أَنساءَكم**”: yani: asa, kadeh ve **الشِّظاظ** gibi az şey.

Ahfeş dedi: **النِّسْيُ**: değersiz bir şeyden ihmal edilen ve unutulan şeydir.

İyâdî bana, Şemmer’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki ona şu beyti inşâd etti:

سَقَوْني النَّسْيَ ثم تكنَّفُونِي
عُدَاةَ اللَّهِ من كَذِبٍ وزُورِ

Hemzesizdir; ve o, aklı unutturan her şeydir. Dedi: O, üzerine su dökülen sağılmış süttür.

Şemmer dedi: Başkası da dedi ki: O, hemzesiz, **النَّسِيُّ**’dir; ve şu beyti inşâd etti:

لا تَشْرَبَن يومَ وُرودٍ حازِرَا
ولا نسِيّاً فتَجيءَ فاتِرَا

Ebû Ubeyd: **نَساه**’ından şikâyet eden kimseye **نَسٍ** denir; ve **نَسِيَ يَنْسَى** (yani: **نَساه**’ından şikâyet ettiğinde).

İbn Şümeyl dedi: **أَنْسَى** bir erkek ve **نَسْيا** bir kadın; **عِرْقَ النَّسا**’dan şikâyet ettiklerinde.

İbnü’s-Sikkît dedi: Bu damar için (adı) **النَّسا**’dır; **عِرْق النَّسا** deme. Başkası, Lebîd’in sözünü inşâd etti:

مِنْ نَسَا النّاشِطِ إذ ثَوَّرْتَهُ
أو رَئيسِ الأخْدَرِيّاتِ الأُوَلْ

Denir ki: **نَسِيتُه أَنْسِيه نَسْياً**: **نَساه**’ına isabet ettiğinde.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **النَّسْوَة**: sütten bir yudumdur. **والنَّسوةُ**: işten terk etmektir. **والنِّسوةُ** (nûn’un kesresiyle): kadının kendi lafzı olmaksızın kadın topluluğu içindir; ve **النساء**: çoğaldıklarında.

**نسأ**: Ebû Ubeyd, Emevî’den: Hemzeli **النَّسءُ**: suyla karıştırılmış süttür. Ve Urve b. el-Verd’in beytini inşâd etti:

سَقَوْني النَّسءَ ثُمّ تكنَّفُونِي
عُدَاةَ اللَّهِ مِنْ كَذِبٍ وزُورِ

Ve **( نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا )** (Bakara: 106) diye okunmuştur; anlamı: senin için Levh-i Mahfûz’dan neshettiğimiz şey; yahut onu **ننسأْها**: onu erteleriz; böylece onu indirmeyiz.

Ebû’l-Abbâs dedi: Te’vil şudur: onu başkasıyla neshetti ve yazısını sabit bıraktı; bu, onların yanında daha çok olan ve daha iyi olandır.

Yüce ve aziz Allah’ın sözü: **( إِنَّمَا النَّسِى ءُ زِيَادَةٌ فِى الْكُفْرِ )** (Tevbe: 37). Ferrâ dedi: **النَّسِيءُ**: masdardır; ve **المَنْسُوء** “**قَتِيل** ve **مَقْتول** gibi” olur. Dedi: Bir adamı borcuyla ertelediğinde: **أنسأْتُه** dersin; süreye, üzerine erteleme düşen bir artış eklediğinde: “**قد نسأْتُ في أيّامك**” ve “**نسأْتُ في أَجَلك**” dersin. Aynı şekilde adama: “**نسأَ اللَّهُ في أجلك**” dersin; çünkü ecel artırılmıştır. Bundan dolayı süte de **النَّسْيء** denmiştir; içindeki su artışı sebebiyle. Yine şöyle denmiştir: **نُسِئَت المرأةُ**: hamile kaldığında; onda çocuğun artışı, sütte suyun artışı gibidir. Denir ki: ve deve: **نسأْتها**; yani: yürüyüşü artsın diye onu sürdüm.

Ferrâ dedi: Araplar Minâ’dan dönüşü istediğinde, Kinâne oğullarından bir adam kalkar, onu adlandırır ve der ki: “Ben, ayıplanmayanım ve bana karşı gelinmeyenim; benim hükmüm geri çevrilmez.” Onlar da derler ki: “Doğru söyledin: **أَنْسئْنا شَهْراً**”; yani: Muharrem’in hürmetini bizden ertele ve onu Safer’e koy; Muharrem’i helâl kıl. O da bunu yapar; üzerlerine üç haram ay peş peşe gelmesin diye. İşte bu, **الإنساء**’dır.

Dedim: Allah’ın sözünde **النسيءُ**’ün anlamı **الإِنْساء**’dır; **أنسَأْتُ**’tan hakiki masdarın yerine konmuş bir isimdir. Bazıları dedi ki: Bu yerde **نَسَأْتُ** “**أَنْسَأْتُ**” anlamındadır. Umeyr b. Kays b. Cizl et-Ta‘ân dedi:

ألَسْنا النّاسِئين على مَعَدِّ
شُهُورَ الحِلِّ نَجْعَلُهَا حَرامَا

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: “Allah falanın ecelini **أَنسأَ** etti” ve “ecelinde **نَسَأَ** etti.”

Dedi: Kisâî de bunun benzerini söyledi.

Dedi: Ve “ona borcu erteledim”: **أنسأْتُه الدَّينَ**. Dedi: Ve denir ki: “Onun için Allah **نَسَأه** etmedi”; yani: Allah onu rezil etti. Ve denir ki: Allah onu erteledi. Ertelediğinde onu rezil etmiş olur. Dedi: Ve **نُسِئَت المرأةُ**: hamileliği belirdiğinde; o hâlde o **نَسُوءٌ**’dur. Ve **النَّسْء** bineklerde cereyan etti: yani semizlik. Ve **نَسَأْتُ الإبلَ أنسَأُها**: onları sürdüğünde. Dedi: Ebû Amr b. el-Alâ bize şu beyti inşâd etti:

وما أمُّ خِشْفٍ بالعَلاَيةِ شادِنٍ
تُنَسِّىءُ في بَرْدِ الظِّلالِ غَزَالها

Dedi: **وانتسَأَ القومُ**: uzaklaştıklarında.

Hadiste: **( إذا تنَاضَلْتم فانتسِئوا عن البيوت )**: yani: uzaklaşın. Mâlik b. Zuğbe dedi:

إذا انْتَسَئُوا فَوْتَ الرِّماح أتتْهُمُ
عَوَائِرُ نَبْلٍ كالجرادِ نُطيرُها

Ebû Zeyd dedi: **نَسأْتُ الإِبِلِ عن الحوض**: onları (havuzdan) geri bıraktığımda. Ve **نَسَأَتِ الماشيةُ تَنْسَأ**: semirdiklerinde; her semiz olan **ناسىء**’dir. Ve kadın hamileliğinin başında **نُسِئَت** olur. Ve **أَنْسَأْتُه الدَّين**: onu ertelediğinde; bunun adı olan borç **النّسِيئة**’dir. Dedi: Ve **نسأتُ الإبلَ في ظِمْئِها فأنا أنسؤها نسْأً**: susuzluğunda ona bir gün veya iki gün eklediğinde.

Ve el-Ferrâ, Allah’ın celîl ve azîz sözü hakkında: ( **دَابَّةُ الاَرْضِ** ) (Sebe’: 14) dedi ki: O, çobanla birlikte bulunan iri asadır; ona **المنْسأة** denir; **نَسأْتُ البعير**’den alınmıştır; yani: yürüyüşü artsın diye onu azarladım (sürdüm).

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ناسَاه**: onu uzaklaştırdığı zaman. Onu hemzesiz getirdi; aslı hemzedir.

**أسن**: Allah’ın celîl ve azîz sözü: ( **أَنْهَارٌ مِّن مَّآءٍ غَيْرِ** ) (Muhammed: 15).

El-Ferrâ dedi ki: yani değişmemiş ve kokmamış.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أسَنَ الماءُ يأسِنُ أَسْناً وأُسُوناً**: o, kokusundan dolayı kimsenin içmediği sudur. Dedi ki: **أَجَنَ يأْجِنُ**: değiştiği zaman; ancak o içilebilirdir.

Ömer’in hadisinde: Kabîsa b. Câbir ona geldi de dedi ki: Ben ihramlı iken bir ceylanı attım da onun **خُشَشَاء**’sına isabet ettirdim; derken **فأَسِنَ** ve öldü.

Ebû Ubeyd dedi ki: Onun sözü: ( **أَسن** ) yani onunla döndürüldü; bundan dolayı, bir adam kuyuya girdiğinde rüzgârı ona şiddetlendi de ondan bir baş dönmesi isabet edip düşerse ona denildi: **قد أَسِن يأسَن أَسْناً**. Züheyr dedi ki:
يُغَادِرُ القِرْنَ مصفَرّاً أنامِلُه
يَمِيدُ في الرُّمْح مَيْدَ المائح الأَسِنِ

Dedim ki: O **الأَسِن**’dir; **اليَسن**’i de birden fazla kimseden **بالياء** işittim; nitekim **رُمْحٌ بَزَنى** ve **أَزَنيّ** dedikleri gibi,
ve ona benzer şeyler.

Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: Eğer devenin yağından ve etinden bir artık kalırsa onun adı **الأسُن** ve **العُسُن**’dür; çoğulu **آسان** ve **أَعْسان**’dır. Ve denilir: **تَأَسَّنَ فلان أبَاه**: onu öğle uykusunda uyuduğu zaman. O, babasından **آسانٍ** ve **آسالٍ** üzeredir.

El-Leys dedi ki: **تأَسّن عَهْدُ فلان ووُدُّه**: tozlandığı zaman. Rü’be dedi ki:
راجَعَهُ عَهْداً عن التّأسُّنِ

Dedi ki: **الأَسينَة**: hepsi birlikte örülüp **نِسْعاً** yahut **عِناناً** yapılan kayışlardan bir kayıştır; ve kirişin kuvvetlerinden her bir kuvvet **أَسينَة**’dir; hepsi **أَسائن**’dir; **الأسُون** ve **الآسَان** da (böyledir).

Şair dedi ki:
لقد كنتُ أَهْوَى الناقميَّةَ حِقْبَةً
فقد جعلَتْ آسانُ بَيْن تَقَطَّعُ

Bunu el-Ferrâ söyledi.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **تَأَسَّنَ فلانٌ عليَّ تأسُّناً**: yani özür ileri sürdü ve ağır davrandı.

İbn Hânî’ onu ondan rivayet etti: **تأسَّر** ( **بالراء** ) ile; doğru olan odur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَسِنَ الرجلُ يَأْسَنُ**: kuyu rüzgârından bayıldığı zaman.

Dedi ki: Ve **أسَنَ الرجلُ لأخيه يأْسِنُه ويأسُنه**: ayağıyla onu tekmelediği zaman.

Ebû’l-Abbâs dedi ki: Ebû Amr da dedi ki: **الأَسْنُ**: onların bir oyunudur; ona **الضَّبْطة** ve **المَسّة** derler.

Başkası dedi ki: **آسانُ الرجل**: onun gidişleri ve ahlâkıdır. Dâbı’ el-Burcumî dedi ki:
وقائلةٍ لا يُبْعدُ اللَّهُ ضابئاً
ولا تَبْعَدَنْ آسانُه وشمَائلُهْ

**وسن**: Ebû Zeyd dedi ki: **رَكِيّةٌ مُوسِنَةٌ**: onda insanın **يَوْسَنُ** olduğu kuyu; ve **وسَناً**: ona gelen bir baygınlıktır. Bazıları hemzeler de **أَسِن** der.

Dedim ki: Araplardan birden fazla kişiden işittim: “Falan kuyuya indi de ona **اليَسَنُ** isabet etti, oradan yuvarlandı”; **الأسن** anlamında. Ve **قد يسن ييسن**: Araplar katında hepsi bilinen lehçelerdir.

Ve denilir: **توسَّنْتُ فلاناً تَوَسُّناً**: ona uyku vaktinde geldiğim zaman. et-Tırımmah dedi ki:
أذَاكَ أم ناشطٌ توسَّنَه
جارِيَ رذاذٍ يَسْتَنُّ مُنْجِرِدُهْ

Ve **تَوَسَّنَ الفَحلُ الناقةَ**: çökmüş halde ona geldiği ve onu vurduğu zaman. Ebû Duvâd dedi ki:
وغَيثٍ توسّنَ منه الرِّيا
حُ جُوناً عِشاراً وعُوناً ثقالاَ

Rüzgârları bulutu dölletiyor kıldı; **الجون** ve **العُون**’u ona bir misal yaptı.

Ve **الجون**: **الجونة**’nin çoğuludur; **العُونُ**: **العَوَان**’ın çoğuludur.

İbn Ömer’den rivayet olundu: evinde **المَيْسُوس** vardı; dedi ki: “Onu çıkarın; çünkü o pistir.” Şemmer dedi ki: el-Bekrâvî dedi ki: **المَيْسوسن**: kadınların başları için yıkamada koydukları bir şeydir.

**أنس**: Ebû Zeyd: Araplar adama der: **كيفَ ترى ابنَ إنسك**: bir adamla onun kendi nefsi hakkında konuştuğun zaman.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: Falan, falanın **ابن أُنس**’idir; yani onun seçkini ve ünsiyet edeni.

Bana el-Münzirî haber verdi: Sa‘leb’den, Seleme’den, el-Ferrâ’dan: ed-Dübeyrî’ye dedim ki: “Onların sözü: **كيف ترى ابن إِنسك** (elifin kesresiyle) nedir?” Dedi ki: Onu **الإنس**’e nispet etti; ama **الأُنس** onlarda **الغَزَلُ**dür.

Ebû Hâtim dedi ki: **أَنسْتُ به إنساً** (kesre ile); **أُنساً** denilmez. Ancak **الأنس**: kadınların konuşması ve onlarla ünsiyet etmedir. Ebû Hâtim bunu Ebû Zeyd’den rivayet etti.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **أَنستُ به آنَسُ** ve **أَنَستُ به آنِسُ أُنساً**; tek bir anlamdadır.

Ebû Zeyd dedi ki: **إنسِيٌّ** ve **إنْس**; **جِنِّيٌّ** ve **جِنّ**; **عَرَبيّ** ve **عرَب**.

Ve dedi ki: **آنِسٌ** ve **آنَاسٌ** çoktur; ve **إنسان** ve **أنَاسيَةٌ** ve **أنَاسيّ**; **إنسيّ** ve **أَناسيّ** gibi.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **أَنسْتُ بفلان**: yani onunla sevindim.

El-Leys dedi ki: **الإنْس**: insanların topluluğudur; onlar **الأنَس**’tir. Dersin ki: “Şu ve şu yerde çok **أنساً** gördüm”; yani insanlar. Ve okudu:
وقد نرَى بالدّار يوماً أَنسَا

Dedi ki: **الأُنْسُ** ve **الاستِئناس**: **التّأنُّس**’tür; ve ben falanla **أَنسْتُ**. Arapların sözünde: gece geldiğinde her vahşi **استأنَسَ** eder; her **إنسيّ** ise **استَوْحَش** eder. Dedi ki: **آنسْتُ فَزَعاً وأَنستُه**: onu hissettiğin yahut onu nefsinde bulduğun zaman. Ve dedi ki: **البازي** açılıp başını ve bakışını kaldırarak baktığında ünsiyet eder. **كلْبٌ أنوسُ**: o, **العَقور**’un zıddıdır; ve **كلابٌ أُنُس**. Ve Allah’ın celîl ve azîz sözü: ( **وَسَارَ بِأَهْلِهِ ءَانَسَ مِن جَانِبِ** ) (Kasas: 29); yani Musa bir ateş gördü; o **الإيناس**’tır.

El-Ferrâ, şu söz hakkında dedi: ( **لاَ تَدْخُلُواْ بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُواْ** ) (Nûr: 27); manası: izin isteyinceye kadar.

Ve dedi ki: Bu, öne alınmış ve sona bırakılmıştır; ancak o: “selâm verinceye ve ünsiyet isteyinceye kadar”dır: “**السلامُ عليكمْ أَأَدخل**?” Dedi ki: Arapların sözünde **الاستئناس**: bakmaktır; denilir: “Git, **فاستأنس**: birini görüyor musun?”; manası: “Evde kimi görüyorsun, bak.” Nâbiga dedi ki:
بذي الجَليلِ على مستأنسٍ وَحِدِ

“Bir vahşi boğa üzerine” demek istedi; kendisini kuşkulandıran şeyi hissetti; o halde **يستأنس** eder; yani dönüp bakar ve gözetler: birini görüyor mu? Demek istedi ki: o ürkmüştür; bu yüzden koşmasına, kaçmasına ve süratine daha ciddidir.

El-Ferrâ, Seleme’nin ondan rivayet ettiği üzere, Allah’ın celîl ve azîz sözü hakkında: ( **وَأَنَاسِىَّ كَثِيراً** ) (Furkan: 49): **الأَناسيُّ** bir topluluktur; tekili **إنْسِيّ**dir. İstersen onu **إنساناً** yaparsın, sonra onu **أُناسِيّ** diye çoğul yaparsın; böylece **الياء** nunun bedeli olur.

Dedi ki: **والإنسان** asıldır; çünkü Araplar onu küçültür:
**أُينسِياناً**.

Ve eğer **أَناسِينُ** derlerse, o açık bir çoğuldur; **بُسْتان** ve **بَساتِين** gibi.

Ve eğer ( **أَناسِيَ كثيراً** ) derlerse, **الياء**’yı hafiflettiler ve fiilin **عَيْن**’i ile **لام**’ı arasında bulunan **الياء**’yı düşürdüler; **قرَاقِير** ve **قَراقِر** gibi. **أَناسِي**’nin hafifletmeyle câiz oluşunu Arapların sözü açıklar: **أناسِيَةٌ** çoktur; tekil **إِنْسِي**’dir; istersen **إنسان** (da).

منذري, Ebû’l-Heysem’den bana haber verdi: Ona **النّاس** hakkında “aslı nedir?” diye sormuş; o da dedi ki: Aslı **الأُناس**’tır; çünkü aslı **أُناسٌ**’tır; bu sebeple içindeki elif aslîdir. Sonra ona, elif ile birlikte tanımlık için artırılan **اللاّمُ** eklendi. O lâmın aslı ise, az sayıdaki harfler dışında, daima sükûndur; **الاسم** ve **الابن** ve onlara benzeyen **الألِفَات الوَصْليَّة** gibi. Onları **أُناس** üzerine ekleyince isim **الأُنَاسُ** oldu. Sonra sözde çoğaldı; böylece hemze aracı oldu; onu ağır buldular da terk ettiler. İsmın geri kalanı, lâmı damme ile harekete geçirerek **أَلُنَاس** oldu. Lâm ve nûn harekete geçince lâmı nûna idğam ettiler de **النّاس** dediler. Elif ve lâmı atınca isme başlangıç yaptılar da “**قال** **ناسٌ** **من** **النّاس**” dediler.

Dedim ki: Ebû’l-Heysem’in söylediği, nahivcilerin ta‘lîlidir. **وإنسانٌ** aslında: **إنْسِيَان**’dır; bu, **الإنس**’ten **فِعْليانٌ** veznindedir; içindeki **الأَلِفُ** fiilin fâ’sıdır. Onun misali: **حِرْصِيان**; o, hayvanda üst deriye bitişik olan deridir. **حِرْصِياناً** diye adlandırıldı; çünkü o **يُحرَص** edilir; yani: **يُقشَر** edilir. Ondan, şeccelerden **الحارِصَةُ** alınmıştır. Ve “**رجلٌ حِذْرِيان**” denir; eğer sakınan ise.

İnsanda ancak “aslı **إنْسِيَان**’dır” denildi; çünkü Arapların tamamı onun küçültmesinde **أنيْسِيَان** dediler; böylece son yâ, büyütmesindeki yâ’ya delâlet etti; ancak onu, **الإنسان** onların sözünde çoğalınca, sildiler.

Ebû’l-Heysem dedi ki: **الإنْسانُ** ayrıca: **إنسانُ العَيْن**’dır; çoğulu **أَناسِيُّ**’dir.

Zü’r-Rumme dedi ki:
إذا استجْرَسَتْ آذانُها استأنَستْ لها
أَناسِيُّ مَلْحودٌ لها في الحَواحِبِ

Dedi ki: **والإنْسان**: **الأَنمُلةُ**’dir.

Ve inşâd etti:
تَمْرِي بأَسنانِها إنسَانَ مُقْلتِها
إنسانَةٌ في سَوادِ اللّيل عُطْبُول

Bir başkası dedi ki:
أشارتْ لإنسانٍ بإنسانِ كَفِّها
لتَقْتُلَ إنساناً بإنسانِ عَيْنِها

Dedim ki: **الإنس**’in, **الأَنَس**’in ve **الإنسان**’ın aslı, **الإيناس**’tandır; o da görmedir. “**أَنَسْتُهُ** ve **أَنِسْتُه**” denir; yani: “Onu gördüm.”

A‘şâ dedi ki:
لا يَسمَع المرءُ فيها ما يُؤَنِّسُه
باللَّيْل إلا نَئِيمَ البُوم والضُّوَعا

Ve “**ما يؤنِّسه**” sözünün mânası denildi: yani, onu üns sahibi kılar.

Ve **الإِنْس**’e **إنْسٌ** denildi; çünkü onlar **يُؤْنَسون**; yani: görülürler. Nitekim **الجِنّ**’e **جِنّ** denildi; çünkü onlar **لا يُؤنسُون**; yani: görülmezler.

Muhammed b. ‘Arafa, lakabı İbn Niftaveyh, âlim idi; **الإنْسِيُّون**’a **إنْسيِّين** diye ad verildi; çünkü onlar **يُؤْنسون**; yani: görülürler. **الجِنُّ**’e de **جِنّاً** diye ad verildi; çünkü onlar insanların görmesinden **مُجْتَنُّونَ**’dur; yani: gizlenenlerdir.

Bütün davarlardan **الإنْسِيّ**: binilen ve sağılan, sol taraftır; ve insandan: öteki bacağa bitişik olan taraftır. İnsandan **الوَحْشِيّ**: yere bitişik olan taraftır. İkisine dair açıklama, **كتاب الحاء**’da geçmiştir.

Leys dedi ki: **جاريةٌ آنِسَة**: eğer hoş tabiatlı ise; senin yakınlığını ve konuşmanı sever. Çoğulu **الآنَسَات** ve **الأوانِسُ**’tir.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأنيسة** ve **المأْنوسة**: ateştir; ona **السَّكَن** denir; çünkü insan onu geceleyin **آنسها** ederse onunla **أنِسَ** eder ve ona sükûn bulur; ondan vahşet gider; isterse ıssız beldede olsun.

‘Amr, babasından: horoza **الشُّقَرُ** ve **الأنيس** ve **البَرْنيّ** denir.

Seleme, Ferrâ’dan: zırh, miğfer, tecâfâf, tesbîğa, kalkan ve başkalarından bütün silâha **المؤْنِسَات** denir.

Lihyânî dedi ki: Tayy’ın dili: “Orada **إيساناً** görmedim.”

Dedi ki: Onu **أياسِين** diye çoğul yaparlar.

Dedi ki: Allah’ın kitabında: “( **ياسين** والقرآن الحكيم )” Tayy’ın diliyledir.

Dedim ki: Kur’ân ilmi ehlinin çoğunun sözü: “( **يسن** )” **الحروف المقطَّعَة**’dandır.

Ferrâ dedi ki: Arapların hepsi **الإنسان** der; ancak Tayy, nûn yerine yâ koyar da **إيسَان** der; onu **أياسين** diye çoğul yaparlar.

Dedim ki: İshâk, Rûh’tan, Şibl’den, Kays b. Sa‘d’dan rivayet etti: İbn Abbâs “( **ياسين** والقرآن الحكيم )” okudu; “Ey insan”ı kasteder.

**نوس**: denir ki: **ناسَ** şey **يَنوس** **نَوْساً** ve **نَوْساناً**; eğer sarkarak hareket ederse.

Himyer krallarından birine **ذو نُوَاس** denildi; omuzları üzerinde **تَنُوسان** olan iki örgü sebebiyle.

Ümmü Zer‘ hadîsinde ve onun kocasını vasfetmesinde: “**أَناسَ** من حُلِيِّ أُذنَيَّ”; muradı: o, iki kulağını, içinde **تَنُوس** eden bir küpe ile süsledi.

İnce dala denir: rüzgâr onu estirir de sallar: o **ينوس** ve **ينود** ve **ينُوع** **نَوَساناً**; ve **تَنَوَّسَ** ve **تنَوّعَ** bir mânâ ile.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o dedi: **الموسونة**: tembel kadın.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والواو وما يثلثهما)
(نوي)  النون والواو والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين: أحدهما مَقْصَدٌ لشيء، والآخر عَجَمُ شيء.
فالأوَّل النَّوَى. قال أهلُ اللغة: النَّوَى: التَّحَوُّل من دار إلى دار. هذا هو الأصل، ثم حمل عليه البابُ كلُّه فقالوا: [نوَى] الأمرَ يَنوِيه، إذا قَصَدَ له.  وممَّا يصحِّح هذهِ التآويلَ قولُهم: نَوَاه الله، كأنَّه قَصَدَه بالحِفْظِ والحِياطة. قال:
يا عَمرُو أحسِنْ نَواكَ اللهُ بالرَّشَدِ *** واقرأْ سلاماً على الذَّلْفاءِ بالثَّمَدِ([1])* أي قصَدَك بالرَّشَد. والنِّيَّة: الوجه الذي تَنْوِيه. ونَوِيُّكَ: صاحبُك نيَّتُه نِيَّتُكَ.
والأصل الآخر النَّوَى: نَوَى التَّمْر. وربما عبَّروا به عن بعض الأوزان. ويقال إنَّ النَّوَاة زِنَةُ خمسة دَرَاهم. وتزَوَّجها على نواةٍ من ذهب، أي وزنِ خمسةِ دراهمَ منه.
وبالهمز كلمةٌ تدلُّ على النُّهُوض وناءَ ينوءُ نوءاً: نَهَضَ. قال:
فقلنا لهم تِلْكُمْ إذاً بَعْدَ كرَّةٍ *** نغادر صَرْعَى نوؤُها متخاذِلُ([2])أي نهوضها ضعيف والنَّوْءُ من أنواءِ المطَر كأنَّه ينهَض بالمطر. وكلُّ ناهض بِثِقْلٍ فقد ناءَ. وناءَ البعيرُ بِحِمْلِهِ. والمرأة تنوء بها عجيزتُها، وهي تَنوءُ بها. فالأولى تُثْقَل بها، والثانية تنهض.
ومن الباب المناوأة تكون بين القوم يقال: ناوَأَه، إذا عاداه. وهو قياسُ ما ذكرناه، لأنها المناهَضة، هذا ينوءُ إلى هذا وهو ينوءُ إليه أي يَنْهَض.
(نوب)  النون والواو والباء كلمةٌ واحدة تدلُّ على اعتياد مكان([3]) ورجوعٍ إليه. وناب يَنُوبُ، وانتاب ينتاب. ويقال إنَّ النُّوبَ: النَّحل، قالوا: وسمِّيَت به لرَعْيها ونَوْبِها إلى مكانها. وقد قيل إنَّه جمع نائب. وقول أبي ذؤيب:
أرِقْتُ لذِكرِهِ من غير نَوْبٍ *** كما يَهْتاجُ مَوْشِيٌّ قَشِيبُ([4])(نوت)  النون والواو والتاء ليس عندي أصلاً. على أنهم يقولون: ناتَ ينُوت ويَنِيتُ، إذا تمايَلَ من ضَعف. فإنْ صحَّ هذا فلعلَّ النُوتيَّ وهو المَلاّح، منه.
(نوح)  النون والواو والحاء أصلٌ يدلُّ على مقابَلة الشّيء للشيء. منه تناوَحَ الجَبَلان، إذا تقابَلاَ، وتناوحت الرِّيحانِ: تقابلتا في المَهبّ. وهذه الرِّيح نَيِّحةٌ لتلك، أي مقابِلتُها. ومنه النَّوح والمنَاحة، لتقابُلِ النِّساء عند البُكاء.
(نوخ)  النون والواو والخاء كلمةٌ واحدة، وهي أنَخْتُ الجَمَل. فأمَّا فِعل المطاوَعة منه فقالوا: أنَخْتُه فبَرَك، وقال آخرون: استناخ. وجاء في الحديث: "وإن أُنِيخَ على صخرةٍ استناخ". وقال الأصمعيّ أنختُه فتَنَوَّخ.
(نور)  النون والواو والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على إضاءةٍ واضطراب وقِلّة ثبات. منه النور والنار، سمِّيا بذلك من طريقة الإضاءة، ولأنَّ ذلك يكون مضطرِباً سريعَ الحركة. وتنوَّرْتُ النّار: تبصَّرتُها. قال امرؤ القيس:
تنوَّرتُها من أذرعات وأهلُها *** بيثربَ أدنى دارِها نظرٌ عالِي([5])ومنه النَّور: نَور الشَّجر ونُوّارُهُ. وأنارت الشَّجرةُ: أخرجَتْ النَّوْر. والمَنَارة: مَفعلة من الاستنارة، والأصل مَنْوَرة. ومنه مَنَار الأرض: حُدودها وأعلامها، سمِّيت لبَيَانِها وظُهورها.
والذي قُلناه في قِلّة الثبات امرأةٌ نَوَارٌ، أي عفيفة تنُورُ، أي تَنفِر من القَبيح، والجمع نُورٌ. ونارت: نَفَرت نَوْراً([6i]). قال:
* أنَوْراً سَرْعَ ماذا يا فَروقُ([7]) *
ونُرْت فلاناً: نَفَّرته. والنَِّوار: النِّفار.
ومما شذَّ عن هذا الأصل النّؤُور: دُخَانُ الفَتيلة يتّخذُهُ كُحلاً وَوشْماً. ونَوَّرْت اللِّثة([8]): غَرَزْتها بإبرةٍ ثم جعلت في الغَرز الإثمد.
(نوس)  النون والواو والسين أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وتذبذُب. وناسَ الشَّيءُ: تذَبْذَب، ينُوس. وسمِّي أبو نُوَاسٍ لذُؤَابتينِ له كانَتَا تنوسانِ. ويقولون: نُسْت الإبلَ: سُقْتُها.
(نوش)  النون والواو والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تناوُل الشيء. ونُشْتُه نَوْشَاً. وتناوَشْتُ: تَنَاوَلْت. قال الله تعالى: ﴿وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بعِيد﴾ [سبأ 52]. ورَّبما عَدَّوْه بغير ألفٍ فقالوا: نُشْتُه خيراً، إذا أنَلتَه خيراً. وقول القائل([9]):
* باتت تَنُوشُ العَنَق انتياشا([10]) *
(نوص)  النون والواو والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تردُّدٍ ومجيءٍ وذهاب*. وناص عن قرنه يَنُوص نَوْصاً. والمَنَاص المصدر، والمَلْجأ أيضاً. قال سبحانه: ﴿وَلاَتَ حِينَ مَنَاصٍ﴾ [ص 3]. ويقولون: النَّوْص: الحِمار الوحشيّ لا يزالُ نائصاً: رافعاً رأسَه، يتردَّد كالجامح. وناوَصَ الجَرَّة: مارَسَها. ومرَّ تفسيرُه في باب الجيم([11]).
(نوض)  النون والواو والضاد فيه كلماتٌ متباينة.
الأولى النّوض: وُصْلةٌ ما بين العَجُز والمَتْن. والثانية قولهم: ناض في البِلاد: ذهب. والثالثة الأنواض: الأودية، واحدها نَوْض.
(نوط)  النون والواو والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تعليق شيءٍ بشيء. ونُطْتُه به: علَّقته به. والنَّوْط: ما يَتعلَّق به أيضاً، والجمع أنواط. وفي المثل: "عاطٍ بغير أنواط" أي إنَّه يعطو يتناول الشَّيء وليس له ما يتعلق به. والنِّيَاط: عِرقٌ علّق به القلب، والجمع أنْوطة([12])، وهو النائط أيضاً. قال:
* قَطْعَ الطَّبيب نائطَ المصفورِ([13]) *
ونِياطُ المَفازةِ: بُعدها، سمِّي به لأنَّه كأنّه من بُعدِهِ نِيط أبداً بغيره. والأرنَب مقطِّعة النِّياط، لأنَّها تقطع البعيد. والتُّنَوِّط([14]): طائر؛ وهو قياسُه لأنَّه يَنُوط كالخيوط من الشَّجرة يجعلها وكراً. ونِيطَ فُلانٌ: أصابته نوْطة، وهي وَرَمٌ في الصَّدر. وهو عِندنا من نِياط القَلْب، كأنَّ الوجعَ أصابَ نِياطَه. ويقولون: نَوْطةٌ من طَلْح، كما يقال عِيصٌ من سِدْر. وسمِّيت لتعلُّق بعضِها ببعض. وبئر نَيِّطٌ، إذا كانت قَدْرَ قامة.
(نوع)  النون والواو والعين كلمتانِ، إحداهما تدلُّ على طائفةٍ من الشيء مماثلةٍ له، والثانية ضربٌ من الحَركَة.
الأوَّل النَّوع من الشيء: الضَّرْب منه. وليس هذا من نَوْعِ ذاك.
والثاني: قولهم: ناعَ الغُصن يَنوعُ، إذا تمايَلَ، فهو نائع. وقال بعضهم: لذلك يقال جائع نائع، أي مضطرب من شِدَّة جُوعه مُتمايِل. ويَدْعُون على الإنسان فيقولون: جُوعاً له ونُوعاً له.
(نوف)  النون والواو والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاع. ونافَ يَنُوف: طالَ وارتفع. والنَّوْف: السَّنام([15])، وجمعه أنواف. وممكنٌ أن يكون قولهم: مائةٌ ونَيِّف([16]) من هذا، وقد ذكرناه في نيف للفْظِه.
(نوق)  النون والواو والقاف أصلٌ يدل على سمّوٍّ وارتفاع. وأرْفَعُ موضعٍ في الجبل نِيقٌ، والأصل الواو، وحوّلت ياءً للكسرة التي قبلها. وممكنٌ أن يكون النَّاقةُ من هذا القياس، لارتفاع خَلْقِها. وناقةٌ ونُوق([17]). و"استَنْوَق الجملُ" تشبيهٌ بها، ويضرب مثلاً لمن ذَلَّ بعد عِزّ. والنّاقة: كواكبُ على هيئة النّاقة([18]). وقولهم: تنوَّقَ في الأمر، إذا بالَغَ فيه، فعندنا أنَّه منه، وهم يشبِّهون الشيءَ بما يستحسنونه، وكأنَّ تنوَّق مقيسٌ على اسم الناقة، وهي عندهم من أحْسَنِ أموالهم. ومن قال تَنَوَّق خطأٌ فقد غَلِط([19])، وقياسه ما ذكرناه. والنِّيقة لا تكون إلاَّ من تَنَوّق. يقولون مثلاً: "خَرْقاءُ ذات نِيقَة"، يُضرَب للجاهل بالشَّيء يدَّعي المعرفة به.
(نوك)  النون والواو والكاف كلمةٌ واحدة، هي النَّوَاكة والنُّوك([20]) وهي الحُمْق. ورجلٌ أنْوَك ومُسْتنوِكٌ، وهم نَوْكَى([21]).
(نول) النون والواو واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إعطاءٍ. ونَوَّلته: أعطيته. والنَّوال: العَطاء. ونُلْتُه نَولاً مثل أنلته. وقولك: ما نَوْلُكَ أن تفعل كذا؛ فمنه أيضاً، أي ليس ينبغي أن يكون ما تُعطِيناهُ مِنْ نوالِك هذا. وقولُ لبيد:
وقفتُ بهنَّ حتَّى قال صحبي *** جَزِعتَ وليس ذلك بالنَّوالِ([22])قالوا: النّوال: الصَّواب، وتلخيصه: ليس ذلك بالعطاء الذي [إن] أعطيتَناه كنتَ فيه مصيباً. وكذا قوله:
فدَعِي الملامةَ ويْبَ غيرِكِ إنَّه *** ليس النّوال بلوم كلِّ كريم([23])
والقياس في كلِّه واحد.
ومما شذَّ عن الباب المِنْوال: الخَشَبة* يلُفُّ عليها النَّاسِج الثَّوب.
(نوم)  النون والواو والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على جُمودٍ وسكونِ حركة. منه النَّوم. نامَ ينام نَوْماً ومَناما. وهو نَؤُومٌ ونُوَمَة([24]): كثير النَّوم. ورجل نومةٌ([25]):خاملٌ لا يُؤبَه له. ومنه استَنامَ لي فلانٌ، إذا اطمأنَّ إليه وسَكَنَ. والمَنَامة: القطيفة، لأنَّه ينامُ فيها.
ويستعيرون منه: نامت السُّوق: كَسَدت. ونامَ الثَّوبُ: أخْلَقَ.
(نون)  النون والواو والنون كلمةٌ واحدة. والنُّون: الحُوت. و [ذو([26])] النُّون: سيفٌ لبعض العرب([27])، كأنَّه شُبِّه بالنون.
(نوه)  النون والواو والهاء كلمةٌ تدلُّ على سُموٍّ وارتفاع. وناه النَّبات([28]): ارتفع. وناهَت النّاقةُ: رفعَتْ رأسَها وصاحت. ومنه نُهْتُ بالشَّيء ونوَّهتُ: رفعت ذِكْرَه. ويقولون: ناهَتْ نَفْسُه: قوِيَتْ.
--------------ـــ
([1])  أنشده في اللسان (نوى) ومعجم البلدان (ثمد الروم).
([2]) لجعفر بن علبة الحارثي في الحماسة (1: 10).
([3]) في الأصل: "اعتبار مكان".
([4]) في ديوان الهذليين (1: 92) برواية: "نقيب". وفي اللسان (نوب) برواية: "نقيب". وكلام ابن فارس هنا مبتور، والذي في المجمل: "ويقال إن النوب القرب". وأنشد بعده البيت.
([5]) ديوان امرئ القيس 56 واللسان (نور). وأذرعات يروى بالكسر مع التنوين وعدمه وبالفتح مع منع الصرف.
([6]) ويقال في المصدر "النوار" أيضاً بالفتح، والاسم بالكسر، نوار.
([7]) صدر بيت لزغبة الباهلي، أو لمالك بن زغبة الباهلي، أو لأبي شقيق الباهلي، في اللسان (نور، حذق) وإصلاح المنطق 41، 142. وعجزه:
* وحبل الوصل منتكث حذيق *
([8])  في الأصل: "إليه".
([9])  كذا. وفي المجمل قبل إنشاد البيت التالي: "وناشت الإبل تنوش، إذا أسرعت النهض. قال".
([10])  أنشده في اللسان (نوش).
([11])  في الجزء الأول ص 413.
([12])  ونوط، أيضاً بالضم.
([13]) للعجاج في ديوانه 30 واللسان (نوط، صفر).
([14]) ويقال تنوط بفتح التاء والنون وتشديد الواو المضمومة.
([15]) قيده في اللسان بأنه السنام العالي.
([16]) ويقال نيف أيضاً بالتخفيف، وقيل التخفيف لحن أو لغة رديئة.
([17]) ويقال في جمعه أيضاً ناق ونياق وأنواق وأينق وأنوق وأنؤق وأونق. وجمع الجمع أيانق وأنياقات.
([18])  ذكرت في القاموس. وانظر الأزمنة والأمكنة للمرزوقي (2: 376).
([19])  في اللسان: "وتنوق في الأمر، أي تأنق فيه. وبعضهم لا يقول تنوق". وشاهده قول ذي الرمة:
كأن عليها سحق لفق تنوقت *** به حضرميات الأكف الحوائك
([20]) بضم النون وفتحها أيضاً، كما في القاموس.
([21]) ونوك أيضاً.
([22]) ديوان لبيد ص110 طبع 1880 واللسان (نول).
([23]) كذا على الصواب في الأصل وديوان لبيد 84. وفي المجمل: "بنول كل كريم".
([24]) ويقال نوم أيضاً كصرد.
([25]) بالضم، وبضم ففتح.
([26]) التكملة من المجمل واللسان والقاموس.
([27]) كان لمالك بن زهير فقتله حمل بن بدر فأخذه منه، ثم قتل الحارث بن زهير حمل بن بدر واستولى منه على ذي النون اللسان (نون). وفي القاموس أن "ذو النونين" سيف معقل ابن خويلد.
([28]) في الأصل: "النياه"، تحريف صوابه في المجمل واللسان.

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** ve **الواو** ve onları üçleyen şeyler)

(**نوي**)  **النون** ve **الواو** ve illetli harf, iki mânaya delâlet eden sahih bir asıldır: bunlardan biri bir şeye yönelik kasıttır, diğeri bir şeyin çekirdeğidir.
Birincisi **النَّوَى**’dır. Dil ehli dedi: **النَّوَى**: bir evden bir eve dönüşmektir. Bu asıldır; sonra bütün bab bunun üzerine hamledildi de şöyle dediler: **[نوَى]** işi **يَنوِيه**, ona kasdettiği zaman. Bu te’villeri sahih kılan şeylerdendir onların sözü: **نَوَاه الله**; sanki onu koruma ve muhafaza ile kasdetti. Dedi ki:
يا عَمرُو أحسِنْ نَواكَ اللهُ بالرَّشَدِ *** واقرأْ سلاماً على الذَّلْفاءِ بالثَّمَدِ([1])* yani seni rüşd ile kasdetti. **النِّيَّة**: kasdettiğin yöndür. **ونَوِيُّكَ**: niyeti senin niyetin olan arkadaşındır.

Diğer asıl **النَّوَى**’dır: hurmanın çekirdeği. Bazen onunla bazı ağırlıkları ifade ettiler. Denilir ki **النَّوَاة** beş dirhemin ağırlığıdır. “Onunla altından bir **نواة** üzerine evlendi”, yani ondan beş dirhemin ağırlığı üzerine.

Hemze ile bir kelime vardır ki kalkmaya delâlet eder; **ناءَ ينوءُ نوءاً**: kalktı. Dedi ki:
فقلنا لهم تِلْكُمْ إذاً بَعْدَ كرَّةٍ *** نغادر صَرْعَى نوؤُها متخاذِلُ([2]) yani kalkışları zayıftır. **النَّوْء** yağmurun **أنواء**’larındandır; sanki yağmurla kalkar. Ağırlıkla kalkan her şey **ناءَ** etmiştir. Deve yüküyle **ناءَ** etti. Kadın, kalçası onu ağırlaştırır; o da onunla **تَنوءُ** eder. Birincisi onunla ağırlaşır, ikincisi kalkar.

Babtandır **المناوأة** kavimler arasında olur; denilir: **ناوَأَه**; ona düşmanlık ettiğinde. Bu, zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü o karşı koymadır: bu ona doğru **ينوءُ** eder, o da ona doğru **ينوءُ** eder; yani kalkar.

(**نوب**)  **النون** ve **الواو** ve **الباء** bir tek kelimedir; bir mekâna alışmayı([3]) ve ona dönmeyi gösterir. **ناب يَنُوبُ** ve **انتاب ينتاب**. Denilir ki **النُّوب**: arılardır; dediler ki: otlamaları ve yerlerine dönmeleri sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve denildi ki o, **نائب**’in cem‘idir. Ebû Züeyb’in sözü:
أرِقْتُ لذِكرِهِ من غير نَوْبٍ *** كما يَهْتاجُ مَوْشِيٌّ قَشِيبُ([4])

(**نوت**)  **النون** ve **الواو** ve **التاء** bende bir asıl değildir. Şu var ki derler: **ناتَ ينُوت ويَنِيتُ**, zayıflıktan sallandığında. Eğer bu sahih olursa, belki **النُوتيَّ** ki o gemicidir, ondandır.

(**نوح**)  **النون** ve **الواو** ve **الحاء** bir asıldır; bir şeyin bir şeye karşı gelmesine delâlet eder. Ondandır: **تناوَحَ الجَبَلان**, karşı karşıya geldiklerinde; ve **تناوحت الرِّيحانِ**: esiş yerinde karşılaştılar. Bu rüzgâr, şuna **نَيِّحةٌ**’dır; yani onun karşısındadır. Ondandır **النَّوح** ve **المنَاحة**; ağlama sırasında kadınların karşı karşıya gelmesi sebebiyle.

(**نوخ**)  **النون** ve **الواو** ve **الخاء** bir tek kelimedir; o da “deveyi çöktürdüm” demendir: **أنَخْتُ الجَمَل**. Buna gelince, ondan mutâvaat fiilini şöyle dediler: “Onu çöktürdüm, o da çöktü”: **أنَخْتُه فبَرَك**. Başkaları dedi: **استناخ**. Hadiste geldi: “Ve eğer bir kaya üzerine çöktürülürse **استناخ** eder.” Asma‘î dedi: “Onu çöktürdüm de **تَنَوَّخ** etti.”

(**نور**)  **النون** ve **الواو** ve **الراء** sahih bir asıldır; aydınlanmaya, çalkantıya ve az sebat etmeye delâlet eder. Ondandır **النور** ve **النار**; aydınlatma tarzından dolayı ve bunun çalkantılı, hızlı hareketli olmasından dolayı böyle adlandırıldılar. **تنوَّرْتُ النّار**: onu gözledim. İmru’ul-Kays dedi:
تنوَّرتُها من أذرعات وأهلُها *** بيثربَ أدنى دارِها نظرٌ عالِي([5])
Ondandır **النَّور**: ağacın çiçeği ve onun **نُوّارُهُ**. Ağaç **أنارت**: **النَّوْر** çıkardı. **المَنَارة**: **الاستنارة**’dan **مَفعلة**’dir; aslı **مَنْوَرة**’dir. Ondandır **مَنَار الأرض**: onun sınırları ve işaretleri; açıklığı ve görünürlüğü sebebiyle böyle adlandırıldı.

Söylediğimiz “az sebat”ta: kadın **نَوَارٌ**’dır; yani iffetli, **تنُورُ** eder; yani çirkinden ürker; cem‘i **نُورٌ**’dur. **نارت**: **نَوْراً** ürktü([6i]). Dedi ki:
* أنَوْراً سَرْعَ ماذا يا فَروقُ([7]) *
**ونُرْت فلاناً**: onu ürküttüm. **النَِّوار**: ürkme.

Bu asıldan şâz olanlardandır **النّؤُور**: fitilin dumanıdır; onu sürme ve dövme olarak edinir. **ونَوَّرْت اللِّثة**([8]): onu iğneyle deldim, sonra delikte ismid yaptım.

(**نوس**)  **النون** ve **الواو** ve **السين** bir asıldır; çalkantıya ve sallantıya delâlet eder. **ناسَ الشَّيءُ**: sallandı; **ينُوس**. Ebû **نُوَاسٍ** iki zülüfü vardı da sallandıkları için böyle adlandırıldı. Derler: **نُسْت الإبلَ**: onları sürdüm.

(**نوش**)  **النون** ve **الواو** ve **الشين** sahih bir asıldır; bir şeyi almaya delâlet eder. **نُشْتُه نَوْشَاً**. **وتناوَشْتُ**: aldım. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بعِيد﴾ [سبأ 52]. Bazen onu elifsiz geçişli kıldılar da şöyle dediler: **نُشْتُه خيراً**, ona hayır ulaştırdığında. Söyleyenin sözü([9]):
* باتت تَنُوشُ العَنَق انتياشا([10]) *

(**نوص**)  **النون** ve **الواو** ve **الصاد** sahih bir asıldır; gidip gelmeye, geliş ve gidişe delâlet eder*. **ناص** rakibinden **يَنُوص نَوْصاً**. **المَنَاص** masdardır; sığınak da. Yüce olan dedi: ﴿وَلاَتَ حِينَ مَنَاصٍ﴾ [ص 3]. Derler: **النَّوْص**: yaban eşeğidir; sürekli **نائصاً**dır: başını kaldıran, azgın gibi gidip gelen. **وناوَصَ الجَرَّة**: onu yokladı. Tefsiri **باب الجيم**’de geçti([11]).

(**نوض**)  **النون** ve **الواو** ve **الضاد**’da birbirinden ayrı kelimeler vardır.
Birincisi **النّوض**: sağrı ile sırt arasındaki bir bağlantıdır. İkincisi onların sözü: “Ülkelerde **ناض**”: gitti. Üçüncüsü **الأنواض**: vadilerdir; tekili **نَوْض**.

(**نوط**)  **النون** ve **الواو** ve **الطاء** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeye asmaya delâlet eder. **نُطْتُه به**: onu ona astım. **النَّوْط**: kendisiyle asılan şeydir; cem‘i **أنواط**. Meselde: “**عاطٍ بغير أنواط**” yani o, bir şeyi alır fakat onunla asılacağı bir şey yoktur. **النِّيَاط**: kalbin onunla asıldığı bir damardır; cem‘i **أنْوطة**([12]); o, **النائط** da olur. Dedi ki:
* قَطْعَ الطَّبيب نائطَ المصفورِ([13]) *
**ونِياطُ المَفازةِ**: onun uzaklığıdır; onunla adlandırıldı, çünkü uzaklığından dolayı sanki daima başkasına asılıdır. Tavşan **مقطِّعة النِّياط**’tır; çünkü uzağı keser. **التُّنَوِّط**([14]): bir kuştur; bu onun kıyasıdır, çünkü ağaçtan iplikler gibi sarkar, onları yuva yapar. “Falan **نِيطَ** oldu”: ona **نوْطة** isabet etti; o, göğüste bir şişliktir. Bizce bu, **نِياط القَلْب**’dendir; sanki ağrı onun **نِياط**’ına isabet etti. Derler: “**نَوْطةٌ من طَلْح**”, “**عِيصٌ من سِدْر**” denildiği gibi. Birbirine asılı olmaları sebebiyle adlandırıldı. “Kuyu **نَيِّطٌ**”: boy ölçüsü kadar olduğunda.

(**نوع**)  **النون** ve **الواو** ve **العين** iki kelimedir; birincisi bir şeyden ona benzer bir taifeye delâlet eder, ikincisi bir hareket türüdür.
Birincisi: bir şeyden **النَّوع**: ondan bir türdür. Bu, şunun **نَوْع**’undan değildir.
İkincisi: onların sözü: “Dal **ناعَ يَنوعُ**”, sallandığında; o, **نائع**’dir. Bazıları dedi: bundan dolayı “aç **جائع نائع**” denilir; yani şiddetli açlıktan çalkantılı, sallanır. İnsana beddua ederler de şöyle derler: “Ona **جُوعاً** ve ona **نُوعاً**.”

(**نوف**)  **النون** ve **الواو** ve **الفاء** sahih bir asıldır; yücelik ve yükselmeye delâlet eder. **نافَ يَنُوف**: uzadı ve yükseldi. **النَّوْف**: hörgüçtür([15]); cem‘i **أنواف**. “Yüz ve **نَيِّف**” sözleri bundan olabilir; onu **نيف**’te lafzı sebebiyle zikrettik.

(**نوق**)  **النون** ve **الواو** ve **القاف** bir asıldır; yücelik ve yükselmeye delâlet eder. Dağdaki en yüksek yer **نِيقٌ**’tur; aslı **الواو**’dur, ondan önceki kesre sebebiyle **ياء**’ya çevrildi. **النَّاقةُ** da bu kıyastan olabilir; yaratılışının yüksekliği sebebiyle. **ناقةٌ** ve **نُوق**([17]). “**استَنْوَق الجملُ**” ona benzetmedir; izzetten sonra zillete düşen için mesel vurulur. **النّاقة**: deve şeklinde yıldızlardır([18]). “İşte **تنوَّقَ** etti”, onda mübalağa ettiğinde; bizce o ondandır; onlar şeyi beğendikleri şeye benzetirler; sanki **تنوَّق** deve adından kıyas edilmiştir; o, onların yanında mallarının en güzellerindendir. “**تَنَوَّق** hatadır” diyen yanılmıştır([19]); onun kıyası zikrettiğimizdir. **النِّيقة** ancak **تَنَوّق**’tan olur. Mesel olarak derler: “**خَرْقاءُ ذات نِيقَة**”; bir şeyde cahil olup da onda bilgi iddia edene vurulur.

(**نوك**)  **النون** ve **الواو** ve **الكاف** bir tek kelimedir: **النَّوَاكة** ve **النُّوك**([20]); o ahmaklıktır. Adam **أنْوَك** ve **مُسْتنوِكٌ**; onlar **نَوْكَى**’dır([21]).

(**نول**) **النون** ve **الواو** ve **اللام** sahih bir asıldır; vermeye delâlet eder. **نَوَّلته**: ona verdim. **النَّوال**: bağıştır. **نُلْتُه نَولاً** “**أنلته**” gibi. “Şunu yapmanın senin **نَوْلُكَ** nedir?” sözün de ondandır; yani bu bağışından bize verdiğin bağışın böyle olması uygun değildir. Lebîd’in sözü:
وقفتُ بهنَّ حتَّى قال صحبي *** جَزِعتَ وليس ذلك بالنَّوالِ([22])
Dediler: **النّوال**: doğruluktur; özeti: bize verdiğinde isabetli olacağın bağış bu değildir. Keza onun sözü:
فدَعِي الملامةَ ويْبَ غيرِكِ إنَّه *** ليس النّوال بلوم كلِّ كريم([23])
Kıyas hepsinde birdir.

Babtan şâz olanlardandır **المِنْوال**: dokumacının elbiseyi üzerine sardığı tahta*.

(**نوم**)  **النون** ve **الواو** ve **الميم** sahih bir asıldır; donukluğa ve hareketin sükûnuna delâlet eder. Ondandır **النَّوم**. **نامَ ينام نَوْماً ومَناما**. O, **نَؤُومٌ** ve **نُوَمَة**([24])’dir: çok uyuyan. Adam **نومةٌ**([25]): sönük, kendisine aldırış edilmeyen. Ondandır: “Falan bana **استَنامَ** etti”; ona güvenip sakinleştiğinde. **المَنَامة**: kadifedir; çünkü onda uyur.

Ondan ödünç alırlar: “Pazar **نامت**”: durgunlaştı. “Elbise **نامَ**”: eskidi.

(**نون**)  **النون** ve **الواو** ve **النون** bir tek kelimedir. **النُّون**: balıktır. **[ذو] النُّون**([26]): bazı Arapların bir kılıcıdır([27]); sanki **النون**’a benzetildi.

(**نوه**)  **النون** ve **الواو** ve **الهاء** yücelik ve yükselmeye delâlet eden bir kelimedir. **ناه النَّبات**([28]): yükseldi. **ناهَت النّاقةُ**: başını kaldırdı ve bağırdı. Ondandır: “Şey ile **نُهْتُ** ve **نوَّهتُ**”: onun zikrini yükselttim. Derler: “Nefsi **ناهَتْ**”: güçlendi.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الناس قيل: أصله أناس، فحذف فاؤه لما أدخل عليه الألف واللام، وقيل: قلب من نسي، وأصله إنسيان على إفعلان، وقيل: أصله من: ناس ينوس: إذا اضطرب، ونست الإبل؛ سقتها، وقيل: ذو نواس: ملك كان ينوس على ظهره ذؤابة فسمي بذلك، وتصغيره على هذا نويس. قال تعالى: ﴿قل أعوذ برب الناس﴾ [الناس/1] [والناس قد يذكر ويراد به الفضلاء دون من يتناوله اسم الناس تجوزا، وذلك إذا اعتبر معنى الإنسانية، وهو وجود العقل، والذكر، وسائر الأخلاق الحميدة، والمعاني المختصة به، فإن كل شيء عدم فعله المختص به لا يكاد يستحق اسمه كاليد؛ فإنها إذا عدمت فعلها الخاص بها فإطلاق اليد عليها كإطلاقها على يد السرير ورجله، فقوله: ﴿آمنوا كما آمن الناس﴾ [البقرة/13] أي: كما يفعل من وجد فيه معنى الإنسانية، ولم يقصد بالإنسان عينا واحدا بل قصد المعنى، وكذا قوله: ﴿أم يحسدون الناس﴾ [النساء/54] أي: من وجد فيه معنى الإنسانية أي: إنسان كان، وربما قصد به النوع كما هو، وعلى هذا قوله: ﴿أم يحسدون الناس﴾ (قيل في الآية إن المراد بالناس هو النبي صلى الله عليه وسلم، وقيل: العرب. انظر: الدر المنثور 2/566)] (ما بين [ ] نقله الزركشي في البرهان 2/227).

##### Türkçe

- **الناس** denildi ki: aslı **أناس**’tır; üzerine **الألف واللام** dâhil edilince **فاؤه**’su hazfedildi. Ve denildi ki: **نسي**’den kalptir; aslı **إنسيان**’dır, **إفعلان** vezni üzerinedir. Ve denildi ki: aslı şundandır: **ناس ينوس**: “çalkalandığı/çırpındığı zaman”; ve **نست الإبل**: “develeri suladım.” Ve denildi ki: **ذو نواس**: sırtında bir **ذؤابة** ile çalkalanıp duran bir melik idi; bununla isimlendirildi; bunun üzerine tasğîri **نويس**’tir. Yüce Allah dedi ki: ﴿قل أعوذ برب الناس﴾ [الناس/1] [Ve **الناس** zikredilebilir ve onunla, mecazen **الناس** isminin kapsadığı kimselerden başka, fazilet sahipleri kastedilir; bu, **الإنسانية** mânası dikkate alındığında olur; o da aklın varlığı, erkeklik ve diğer güzel ahlâklar ve ona mahsus mânalardır. Zira her şey, kendisine mahsus fiili bulunmadığında, ismini hak etmeye pek yaklaşmaz; **اليد** gibi: çünkü o, kendisine mahsus fiilini yitirdiğinde, ona **اليد** lafzını ıtlak etmek, sedirin eli ve ayağına ıtlak etmek gibidir. Şu halde O’nun sözü: ﴿آمنوا كما آمن الناس﴾ [البقرة/13] yani: **الإنسانية** mânası kendisinde bulunan kimsenin yaptığı gibi; ve **الإنسان** ile tek bir ayn kastedilmedi, bilakis mânâ kastedildi. Ve yine O’nun sözü: ﴿أم يحسدون الناس﴾ [النساء/54] yani: **الإنسانية** mânası kendisinde bulunan kimse; yani: her kim **إنسان** olduysa. Bazen de onunla tür, olduğu hâliyle kastedilir; ve bunun üzerine O’nun sözü: ﴿أم يحسدون الناس﴾ (âyette **الناس** ile muradın Peygamber صلى الله عليه وسلم olduğu söylendi; ve Araplar olduğu söylendi. Bak: **الدر المنثور** 2/566)] ( [ ] arasındakini **الزركشي** **البرهان** 2/227’de nakletmiştir).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن و س
ناست الذؤابة‏:‏ تذبذبت وأناسها صاحبها وله نواسة‏:‏ ذؤابة تنوس‏.‏
والقرط ينوس في الأذن‏.‏
وأزل نواس الدّخان وهو ما تدلّى منه من السّقف‏.‏

##### Türkçe

ن و س
**ناست الذؤابة**: sallandı ve titreşti; ve onu sahibi sallandırdı; ve onun için **نواسة** vardır: sallanan bir perçem.
Ve küpe kulakta sallanır.
Ve dumanın **نواس**’ını gider; o da tavandan ondan sarkan şeydir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الناسُ: قد يكون من الإِنس ومن الجِنِّ، وأَصله أَناس فخفف ولم يجعلوا الأَلف واللام فيه عوضاً من الهمزة المحذوفة، لأَنه لو كان كذلك لما اجتمع مع المعوَّض منه في قول الشاعر:
إِنَّ المَنايا يَطَّلِعْـ
ـنَ على الأُناسِ الآمِنينا
والنَّوْس: تَذَبْذُبُ الشيء. ناسَ الشيءُ يَنوسُ نَوْساً ونَوَساناً: تحرك وتَذَبْذَبَ متَدَلِّياً.
وقيل لبعض ملوك حِمْيَر: ذو نُواس لضَفِيرَتَيْن كانتا تَنوسان على عاتِقَيْه. وذو نُواس: ملك من أَذْواء اليمن سمي بذلك لذُؤَابَتَين كانتا تَنوسان على ظهره.
وناسَ نَوْساَ: تدلى واضطرب وأَناسَهُ هو. وفي حديث أُمِّ زَرْعٍ ووصْفِها زَوْجَها: مَلأَ من شَحْمٍ عَضُدَيَّ، وأَناس من حُلِيٍّ أُذُنيَّ؛ أَرادت أَنه حَلَّى أُذنيها قِرَطَةً وشُنوفاً تَنوس بأُذنيها. ويقال للغُصْن الدقيق إِذا هبت به الريح فهزَّته: فهو يَنوس ويَنوع، وقد تَنَوَّسَ وتَنَوَّع وكثر نَوَسانُه. وفي حديث عمر، رضي اللَّه عنه: مَرَّ عليه رجلٌ وعليه إِزارٌ يَجُرُّه فقَطع ما فوق الكعبين فكأَني أَنظر إِلى الخيوط نائِسَةً على كعبيه أَي متدلِّية متحركة؛ ومنه حديث العباس: وضَفِيرَتاه تَنوسان على رأْسه. وفي حديث ابن عمر: دخلتُ على حَفْصَةَ ونَوَساتُها تَنْطُف أَي ذوائِبها تَقْطُر ماء، فسمَّى الذَّوائِبَ نَوَسات لأَنها تتحرك كثيراً، ونُسْتُ الإِبلَ أَنُوسُها نَوْساً: سُقْتُها.
ورجل نَوَّاسٌ، بالتشديد، إِذا اضْطرب واسترخى، وناسَ لُعابُه سالَ فاضطرب. والنُّواس: ما تعلق من السقف. ونُواس العَنْكبوت: نَسْجه لاضطرابه.والنُّواسِيُّ: ضرب من العِنَب أَبيض مدوّر الحب مُتَشَلْشِلُ العناقيد طويلها مضطربها، قال: ولا أَدري إِلى أَي شيء نسب إِلا أَن يكون مما نسب إِلى نفسه كدَوَّارِ ودَوَّاريٍّ، وإِن لم يسمع النُّواس ههنا، ونَوَّسَ بالمكان: أَقام.
والنَّاوُوسُ: مقابر النصارى، إِن كان عربيّاً فهو فاعُولٌ منه. والنَّوَّاسُ: اسم. والناسُ: اسم قَيْسِ بن عَيْلان، واسمه الناس (* قوله
«واسمه الناس» يروى بالوصل وبالقطع كما في حاشية الصحاح اهـ شارح القاموس.) بن مُضَر بن نِزار، وأَخوه إِلْياس بن مضر، بالياء.

##### Türkçe

**الناسُ**: **الإِنس**’ten de olabilir, **الجِنِّ**’den de; aslı **أَناس**’tır; hafifletildi ve onda **الأَلف واللام**’ı hazfedilmiş **الهمزة**’nin bedeli kılmadılar; çünkü eğer bu böyle olsaydı, şairin sözünde bedel kılınan şeyle birlikte toplanmazdı:

إِنَّ المَنايا يَطَّلِعْـ
ـنَ على **الأُناسِ** الآمِنينا

**والنَّوْس**: şeyin sallanmasıdır. Şey **ناسَ** eder, **يَنوسُ** eder, **نَوْساً** ve **نَوَساناً**: hareket etti ve sarkmış olarak sallandı.

Himyer krallarından birine denildi: **ذو نُواس**; iki örgü sebebiyle, ikisi de iki omzu üzerinde sallanırdı. Ve **ذو نُواس**: Yemen’in **أَذْواء**’ından bir kraldır; iki perçem sebebiyle böyle adlandırıldı; ikisi de sırtı üzerinde sallanırdı.

**وناسَ نَوْساَ**: sarktı ve çalkalandı; onu sallandıran da odur. Ve **أُمِّ زَرْعٍ** hadîsinde ve onun kocasını vasfetmesinde: “Yağdan iki pazumu doldurdu, ve süsten iki kulağımı sallandırdı”; onun muradı: iki kulağını, iki kulağında sallanan küpe ve halka ile süslediğidir. Ve ince dala, rüzgâr onunla estiğinde onu sallayıp oynattığında denilir: o **يَنوس** eder ve **يَنوع** eder; ve **تَنَوَّسَ** etti ve **تَنَوَّع** etti; ve onun **نَوَسانُه** çoğaldı. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: üzerinde onu sürüklediği bir izâr bulunan bir adam onun yanından geçti; o da iki topuğun üstünden kesti; sanki ben ipliklere iki topuğu üzerinde **نائِسَةً** olarak bakıyorum; yani sarkmış, hareketli; ve ondan Abbas hadîsi: “ve iki örgüsü başı üzerinde sallanıyordu.” Ve İbn Ömer hadîsinde: “Hafsa’nın yanına girdim; ve onun **نَوَساتُها**’sı damlıyordu”; yani onun perçemleri su damlatıyordu; perçemleri **نَوَسات** diye adlandırdı; çünkü onlar çok hareket eder. Ve develeri **نُسْتُ** ettim, onları **أَنُوسُها** ederim, **نَوْساً**: onları sürdüm.

Ve adam **نَوَّاسٌ**’tır, şeddeli, çalkalandığında ve gevşediğinde; ve onun salyası **ناسَ** etti: aktı, böylece çalkalandı. Ve **النُّواس**: tavandan sarkan şeydir. Ve örümceğin **نُواس**’ı: onun dokumasıdır; çalkalanması sebebiyle. Ve **النُّواسِيُّ**: beyaz, taneleri yuvarlak, salkımları dağınık, uzunu çalkantılı olan bir üzüm türüdür; dedi ki: “Onu neye nisbet ettiğimi bilmiyorum; ancak kendisine nisbet edilen şeylerden olması müstesna; **كدَوَّارِ ودَوَّاريٍّ** gibi; her ne kadar burada **النُّواس** işitilmemişse de.” Ve mekânda **نَوَّسَ** etti: ikamet etti.

Ve **النَّاوُوسُ**: Hristiyanların mezarlıklarıdır; eğer Arapça ise, o ondan **فاعُولٌ** veznindedir.

Ve **النَّوَّاسُ**: bir isimdir. Ve **الناسُ**: **قَيْسِ بن عَيْلان**’ın ismidir; onun adı **الناس** (* “ve onun adı **الناس**” sözü, **الصحاح**’ın hâşiyesinde olduğu üzere, bitişik ve ayrı rivayet olunur; **شارح القاموس**.) **بن مُضَر بن نِزار**’dır; ve onun kardeşi **إِلْياس بن مضر**’dır, **الياء** ile.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن و س * * النَّوْسُ * تذبذُب الشيء وبابه قال و * أَنَاسَهُ * غيره وفي حديث أُم زرع ﴿أَنَاس من حُلِيٍ أُذنيَّ﴾ و * النَّاسُ * قد يكون من الإنس ومن الجن وأصله أُناس فخُفِّف

##### Türkçe

* ن و س * * **النَّوْسُ** * şeyin sallanıp durmasıdır; babı **قال**’dır. Ve * **أَنَاسَهُ** *: başkası onu salladı. Ümmü Zer‘ hadîsinde: ﴿**أَنَاس**’tan, bir süsten, iki kulağımı﴾ . Ve * **النَّاسُ** *: inslerden de cinlerden de olabilir; aslı **أُناس**’tır; sonra hafifletildi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النوس، بالفتح، والنوسان، بالتحريك: التذبذب، وقد ناس الشيء ينوس نوسا ونوسانا: تحرك وتذبذب متدليا. وذو نواس، بالضم: زرعة بن حسان، وهو ذو معاهر تبع الحميري من إذواء اليمن وملوكها، سمي بذلك لذؤابة كانت تنوس، ونص الصحاح: لذؤابتين كانتا تنوسان على ظهره، وفي غيره: على عاتقيه. وأبو نواس الحسن بن هانئ الشاعر، م،معروف. والنواسي، بالضم: عنب أبيض عظيم العناقيد مدحرج الحب كثير الماء حلو جيد الزبيب ينبت بالسراة، وقد ينبت بغيرها. قاله أبو حنيفة رحمه الله، وقال الأزهري: ولا أدري إلى أي شيء نسب، إلا أن يكون من النسب إلى نفسه، كدوار ودواري، وإن لم يسمع النواس هنا. والنوس، ككتان: المضطرب المسترخي من الرجال. والنواس بن سمعان بن خالد العامري الكلابي الشامي الصحابي رضي الله تعالى عنه، روى عنه غير واحد. وفي الصحاح: الناس قد يكون من الإنس ومن الجن، جمع إنس، أصله أناس، وهو جمع عزيز أدخل عليه أل، قال شيخنا: وكون أصله أناس ينافيه جعله من نوس، فتأمل. قال الجوهري: ولم يجعلوا الألف، واللام عوضا عن الهمزة المحذوفة، لأنه لو كان كذلك لأجتمع مع المعوض منه في قول الشاعر:
  إن المـنـايا يطـلـع                      ن على الأناس الآمنينا وآخره:
  فيدعنهم شتى وقـد                      كانوا جميعا وافرينا

  والناس: اسم قيس عيلان يروى بالوصل والقطع، كما في حاشية الصحاح، ووجد بخط أبي زكريا: هو إلناس بن مضر بن نزار، وأخوه إلياس بن مضر، بالياء، هكذا بكسر الهمزة وسكون اللام وفتح النون، وهو خطأ، والصواب: الناس، كما للمصنف وغيره، وتقدم البحث فيه في ق ي س، وفي أ ن س. والناس: ما يتعلق ويتدلى من السقف من الدخان وغيره، وفي التهذيب والأساس: هو النواس، كغراب، ونقله في العباب عن ابن عباد. وناس الإبل ينوسها نوسا: ساقها، كنسها نسا. وأناسه: حركه ودلاه، ومنه حديث أم زرع: وأناس من حلى أذني، أرادت أنه حلى أذنيها قرطة وشنوفا تنوس بأذنيها. ونوس بالمكان تنويسا: أقام، نقله الصاغاني. والمنوس من التمر، كمحدث: ما إسود طرفه، نقله الصاغاني. ومم يستدرك عليه: تنوس الغصن وتنوع، إذا هبت به الريح فهزته فكثر نوسانه. والخيوط نائسة على كعبيه، أي متدلية متحركة. والنوسات، محركة: الذوائب، لأنها تتحرك كثيرا. وناس لعابه: سال واضطرب. ونواس العنكبوت: نسجه، لاضطرابه. والناووس: مقابر النصارى، إن كان عربيا فهو فاعول منه، والجمع نواويس. وناووس الظبية: موضع قرب همذان. والناووسة: من قرى هيت، لها ذكر في الفتوح مع ألوس، نقله ياقوت. وخضير بن نواس، ككتان عن أبي سحيلة ذكره ابن نقطة، وقال: يتأمل. وابن أبي الناس: شاعر مجيد، عسقلاني، ذكره الأمير ولم يسمه. ونويس، كزيير: من قرى مصر، بالغربية. ونوسة، بالتحريك: قريتان بمصر من المرتاحية، إحداهما: نوسة البحر، والثانية: نوسة الغيط، وقد يجمعان بما معهما من الكفور، فيقال: النوسات، وقد دخلت الأولى، وهي بالقرب من المنصورة، والنسبة إليها: النوساني. وناس: قرية كبيرة من نواحي خراسان.

##### Türkçe

**النوس** (fetha ile) ve **النوسان** (hareke ile): sallanma; ve “**ناس** الشيء **ينوس** **نوسا** ve **نوسانا**”: hareket etti ve sallandı, sarkmış olarak hareket edip sallandı. Ve **ذو نواس** (damme ile): زرعة بن حسان’dır; o, Yemen’in **إذواء**’sundan ve krallarından, حميري’den **تبع** olan ذو معاهر’dir; bununla adlandırıldı, çünkü sallanan bir perçemi vardı; ve **الصحاح**’ın nassı: “sırtı üzerinde sallanan iki perçemden dolayı”; ve başkasında: “iki omzu üzerinde.” Ve şair **أبو نواس** الحسن بن هانئ, م, bilinen (biridir). Ve **النواسي** (damme ile): büyük salkımlı, yuvarlak taneli, suyu çok, tatlı, iyi kuru üzüm veren, **السراة**’da biten; bazen onun dışında da biter; bunu أبو حنيفة رحمه الله söyledi. Ve الأزهري dedi ki: “Neye nispet edildiğini bilmiyorum; ancak kendisine nispetten olması müstesna; **دوار** ve **دواري** gibi; her ne kadar burada **النواس** işitilmemiş olsa da.” Ve **النوس** (keten gibi): erkeklerden çalkantılı, gevşek olan. Ve **النواس بن سمعان بن خالد العامري الكلابي الشامي** الصحابي رضي الله تعالى عنه: ondan birden fazla kimse rivayet etti. Ve **الصحاح**’ta: **الناس** ins’ten de olabilir cin’den de; **إنس**’in cem‘idir; aslı **أناس**’tır; o, nadir bir cem‘dir; ona **أل** sokulmuştur. Şeyhimiz dedi ki: “Aslının **أناس** olması, onu **نوس**’tan kılmasına aykırıdır; öyleyse düşün.” الجوهري dedi ki: “**الألف** ve **اللام**’ı, hazfedilmiş hemzenin bedeli kılmadılar; çünkü öyle olsaydı, şairin sözünde bedel, bedel olunanla birleşirdi:
  إن المـنـايا يطـلـع                      ن على **الأناس** الآمنينا
ve sonu:
  فيدعنهم شتى وقـد                      كانوا جميعا وافرينا

Ve **الناس**: قيس عيلان’ın adıdır; **الوصل** ve **القطع** ile rivayet olunur; **حاشية الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve أبو زكريا’nın hattıyla bulundu: “O, مضر بن نزار’ın oğlu **إلناس**’tır; kardeşi de مضر بن مضر’ın oğlu **إلياس**’tır; **الياء** ile”; işte böyle, hemzenin kesri, **اللام**’ın sükûnu ve **النون**’un fethasıyla; bu hatadır. Doğrusu: **الناس**’tır; musannif ve başkaları için olduğu gibi. Onunla ilgili araştırma **ق ي س**’te ve **أ ن س**’te geçti. Ve **الناس**: tavandan dumandan ve başkasından ilişip sarkan şeydir. Ve **التهذيب** ve **الأساس**’ta: o, **النواس**’tır, **غراب** gibi; ve onu **العباب**’da ابن عباد’dan nakletti. Ve “**ناس** الإبل **ينوسها** **نوسا**”: onu sürdü; “**كنسها** **نسا**” gibi. Ve “**أناسه**”: onu hareket ettirdi ve sarkıttı. Ondan, أم زرع hadisi: “Ve **أناس** من حلى أذني”; onun muradı: kulaklarını, kulaklarında sallanan küpe ve **شنوف** ile süsledi. Ve “**نوس** بالمكان **تنويسا**”: ikamet etti; bunu الصاغاني nakletti. Ve **المنوس** hurmadan (muhaddis gibi): ucu kararmış olan; bunu الصاغاني nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “**تنوس** الغصن ve **تنوّع**”: rüzgâr onunla estiğinde onu salladı da onun **نوسان**’ı çoğaldığında. Ve ipler, iki topuğu üzerinde **نائسة**’dir; yani sarkmış, hareketli. Ve **النوسات** (harekeli): perçemlerdir; çünkü çok hareket ederler. Ve “**ناس** لعابه”: aktı ve çalkalandı. Ve **نواس** العنكبوت: onun örmesidir; çalkantısından dolayı. Ve **الناووس**: Hristiyanların mezarlıklarıdır; eğer Arapça ise, ondan **فاعول** veznindedir; cem‘i **نواويس**. Ve **ناووس** الظبية: همذان yakınında bir yerdir. Ve **الناووسة**: هيت köylerindendir; **ألوس** ile birlikte **الفتوح**’ta zikri vardır; bunu ياقوت nakletti. Ve **خضير بن نواس** (keten gibi), أبو سحيلة’den: onu ابن نقطة zikretti ve dedi ki: “Düşünülür.” Ve **ابن أبي الناس**: usta bir şair; عسقلاني; onu الأمير zikretti ve adını söylemedi. Ve **نويس** (زيير gibi): Mısır köylerindendir; **الغربية**’dedir. Ve **نوسة** (hareke ile): Mısır’da **المرتاحية**’dan iki köydür; birincisi: **نوسة البحر**; ikincisi: **نوسة الغيط**; ikisi, yanlarındaki **الكفور** ile birlikte cem‘ edilebilir; böylece “**النوسات**” denir; birincisi girmiştir; o, **المنصورة**’ya yakındır; ona nispet: **النوساني**. Ve **ناس**: Horasan nahiyelerinden büyük bir köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَاسَ
1 نَاسَ ذ , aor. يَنُوسُ, (S, M, A, Msb,) inf. n. نَوْسٌ (S, M, A, K) and نَوَسَانٌ, (M, A, K,) It (a thing, S, M, as a look of hair, and an carring, A) moved to and fro; (S, A, K;) it was in a state of commotion, and moved to and fro, (M, TA,) hanging down; (TA;) it dangled, or hung down and was in a state of commotion or agitation. (M, Msb [but in the M, the verb in this last sense has only the former of the two inf. ns. assigned to it, though the other equally helongs to it.]) You say also, نَاسَ لُعَابُهُ His slaver flowed and was in a state of commotion. (M.) [See also 5]

اناسهُ
4 اناسهُ ذ He made it to move to and fro; (S, A;) he made it to be in a state of commotion. (M, K, TA,) and to move to and fro, (M,) and to hang down; (TA;) he made it to dangle, or to hang down and be in a state of commotion or agitation. (M.) It is said in a trad. (S, M. TA.) of Umm-Zara, (S, TA,) أَنَاسَ مِنْ حُلِىٍّ أُذُنَىَّ [He made my two ears to move to and fro, &c., with ornaments]; (S, M, TA;) meaning, that he ornamented her two ears with [ear-rings of the kinds called] قِرَطَة and شُنُوف, which moved to and fro, &c., in them. (TA.)

تنوّس
5 تنوّس ذ It, (a branch of a tree,) being blown by the wind, became shaken thereby, so that it moved much to and fro; as also تنوّع (TA.) [See also 1.]

نَاسٌ
نَاسٌ ذ is applied to Men, and to jinn, or genii; (S, Msb, K;) but its predominant application is to the former: (Msb:) it is said by some to be applied to both in the former of the last two verses of the Kur, الَّذِى يُوَسْوِسُ فِى صُدُورِ النَّاسِ مِنَ الجِنَّةِ وَالنَّاسِ [who suggesteth what is vain in the breasts of people of the jinn and mankind]; unless by it be meant النَّاسِى [the forgetting]; or من الجنّة والناس is added in explanation of a preceding word, الوَسْوَاس, or of الذى, or it is in dependence upon يوسوس; (Bd;) [but what corroborates the first explanation is the fact that] men and jinn are both termed رِجَال in the Kur, lxxii. 6; and the Arabs used to say, رَأَيْتُ نَاسًا مِنَ الجِنِّ [I saw people of the jinn]: (Msb:) it is a pl. of اِنْسٌ, (K,) originally أُنَاسٌ, (S, K,) a pl. which is rare [as to form]; (K;) or أُنَاسٌ is pl. of اِنْسَانٌ; (M, art. أنس;) and ناس has the article ال prefixed to it, (S, M,) but not as a substitute for the suppressed ء, because, were it so, it would not be found prefixed to the original, أُنَاسٌ, whereas it is found prefixed to this latter: (S:) this derivation, however, from أُنَاسٌ, contradicts its belonging to art. نوس: (MF;) [but some hold that it does belong to this art.; and the form of its dim., to be mentioned below, favours their opinion: Fei says,] it is a noun applied to denote a pl., like قَوْمٌ and رَهْطٌ; and its sing. is اِنْسَانٌ, from a different root: it is derived from نَاسَ, aor. يَنُوسُ, signifying “ it hung down and was in a state of commotion: ” and [agreeably with this derivation it is said that] its dim. is نُوَيْسٌ: (Msb:) some, again, said that النَّاسُ is originally النَّاسِى. (L, TA, voce اِنْسٌ.) See also اِنْسٌ, throughout. -A2- See also نُوَاسٌ.

نَاسُوتٌ
[ نَاسُوتٌ ذ Human nature; humanity; as also اِنْسَِانيَّةٌ: probably post-classical: opposed to لَاهُوتٌ, q. v., in art. ليه.]

نَوَسَاتٌ
نَوَسَاتٌ ذ : see نُوَاسٌ.

نُوَاسٌ
نُوَاسٌ ذ A [lock of hair such as is called] ذُؤَابَة, that moves to and fro: (K, in explanation of ذُو نُوَاسٍ the name of a king of El-Yemen:) or ↓ نُوَاسَةٌ has this signification: (A:) [the former, therefore, is a coll. gen. n., and this is indicated in the S; and the latter is its n. un.:] and ↓ نَوَسَاتٌ signifies i. q. ذَوَائِبُ, [pl. of ذُؤَابَةٌ,] because they move about much. (TA.) ― -b2- What hangs to the roof, (M, A, &c. [a signification assigned in the K to نَاسٌ, probably through the careless omission of the word النُّوَاسُ by an early transcriber,] consisting of smoke, (A, TA,) [or soot,] &c. (TA,) The word in the T and O, as well as in the A [and M], is نُوَاسٌ. (TA.) ― -b3- The web of a spider: because of its fluttering. (M.)

نُوَاسَةٌ
نُوَاسَةٌ ذ : see نُوَاسٌ.

نَوَّاسٌ
نَوَّاسٌ ذ , applied to man, (S,) Quivering (مُضْطَرِبٌ), and flaccid, or flabby. (S, K.)

نَائِسٌ
نَائِسٌ ذ act. part. n. of 1. Ex. خُيُوطٌ نَائِسَةٌ Threads dangling or hanging down and moving about. (TA.)

نَاوُوسٌ
نَاوُوسٌ ذ , (M, Msb,) or نَاؤُوسٌ, (Mgh,) Burialplaces of Christians: (M:) or a burial-place of Christians: (Mgh, Msb:) [De Sacy observes, that En-Nuweyree and El-Makreezee constantly use this word in speaking of the burial-places of the ancient kings of Egypt, and that it is from the Greek ναος: (“ Relation de l'ةgypte par Abd-allatif; ” p. 508:) Freytag, on the authority of Meyd., explains it as signifying a coffin in which a corpse is enclosed: and 'Abd-el-Lateef applies the (expression نَاوُوسٌ مِنْ حَجَرٍ to the sarcophagus in the Great Pyramid: (see “ Abdollatiphi Hist. ئg. Comp.; ” p. 96:)] if Arabic, (M,) of the measure فَاعُولٌ: (M, Mgh, Msb:) pl. نَوَاوِيسُ. (Mgh, TA.)

##### Türkçe

**نَاسَ**
1 **نَاسَ** ذ , muzâri‘ **يَنُوسُ**, (S, M, A, Msb,) mastar ismi **نَوْسٌ** (S, M, A, K) ve **نَوَسَانٌ**, (M, A, K,) O (bir şey, S, M, meselâ bir saç tutamı, ve bir küpe, A) ileri geri hareket etti; (S, A, K;) o, bir çalkantı hâlinde oldu ve ileri geri hareket etti, (M, TA,) aşağı sarkmış olarak; (TA;) o sallandı; yahut aşağı sarktı ve bir çalkantı veya sarsıntı hâlinde oldu. (M, Msb [lâkin M’de, fiil bu son mânâda, kendisine nisbet edilen iki mastardan yalnız birincisine sahiptir; gerçi öteki de ona eşit şekilde aittir.]) Şöyle de dersin: **نَاسَ لُعَابُهُ** Onun salyası aktı ve bir çalkantı hâlinde oldu. (M.) [Bk. ayrıca 5]

**اناسهُ**
4 **اناسهُ** ذ O, onu ileri geri hareket ettirdi; (S, A;) onu bir çalkantı hâlinde kıldı. (M, K, TA,) ve ileri geri hareket ettirdi, (M,) ve aşağı sarkıttı; (TA;) onu sallandırdı; yahut aşağı sarkıttı ve bir çalkantı veya sarsıntı hâlinde kıldı. (M.) Umm-Zara hakkında (S, M. TA.) bir rivayette (S, TA) şöyle denilmiştir: **أَنَاسَ مِنْ حُلِىٍّ أُذُنَىَّ** [O, ziynetlerle iki kulağımı ileri geri hareket eder hâle getirdi, vb.]; (S, M, TA;) mânâsı: onun iki kulağını, içlerinde ileri geri hareket eden vb. **قِرَطَة** ve **شُنُوف** denilen türlerden [küpe]lerle süsledi. (TA.)

**تنوّس**
5 **تنوّس** ذ O, (bir ağacın dalı,) rüzgâr tarafından üflenince, bununla sarsılmış oldu; öyle ki çokça ileri geri hareket etti; **تنوّع** da böyledir. (TA.) [Bk. ayrıca 1.]

**نَاسٌ**
**نَاسٌ** ذ Erkeklere ve cinlere uygulanır; (S, Msb, K;) fakat baskın uygulanışı birincisinedir: (Msb:) Bazılarınca, Kur’ân’ın son iki âyetinden öncekinin birincisinde her ikisine de uygulanır denilmiştir: **الَّذِى يُوَسْوِسُ فِى صُدُورِ النَّاسِ مِنَ الجِنَّةِ وَالنَّاسِ** [cinlerden ve insanlardan olan insanların göğüslerine vesvese veren]; meğer ki bununla **النَّاسِى** [unutma] kastedilmiş ola; yahut **من الجنّة والناس** önceki bir kelimenin, **الوَسْوَاس**’ın, veya **الذى**’nin açıklaması olarak eklenmiştir; yahut **يوسوس**’a bağlıdır; (Bd;) [lâkin birinci açıklamayı destekleyen şey şudur ki] Kur’ân’da, lxxii. 6’da, insanlar ve cinler her ikisi de **رِجَال** diye adlandırılmıştır; ve Araplar şöyle derlerdi: **رَأَيْتُ نَاسًا مِنَ الجِنِّ** [cinlerden insanlar gördüm]: (Msb:) O, **اِنْسٌ**’ün çoğuludur, (K,) aslında **أُنَاسٌ**’dır, (S, K,) şekil bakımından nadir olan bir çoğuldur; (K;) yahut **أُنَاسٌ**, **اِنْسَانٌ**’ın çoğuludur; (M, md. **أنس**;) ve **ناس**’ın başına tarif edatı **ال** getirilmiştir, (S, M,) fakat hazfedilmiş **ء**’ın yerine ikame olarak değil; çünkü öyle olsaydı, aslın başına, yani **أُنَاسٌ**’a, getirilmiş bulunmazdı; hâlbuki bunun başına getirilmiş bulunur: (S:) Ne var ki bu türetme, **أُنَاسٌ**’dan oluşu, onun **نوس** maddesine mensubiyetine aykırıdır: (MF;) [fakat bazıları onun bu maddeye mensup olduğunu kabul eder; ve aşağıda zikredilecek tasğîrinin şekli onların görüşünü destekler: Fei der ki,] O, **قَوْمٌ** ve **رَهْطٌ** gibi, bir çoğulu göstermek üzere kullanılan bir isimdir; ve onun tekili, başka bir kökten, **اِنْسَانٌ**’dır: o, “aşağı sarktı ve bir çalkantı hâlinde oldu” mânâsına gelen **نَاسَ**, muzâri‘ **يَنُوسُ**’dan türetilmiştir: ve [bu türetmeye uygun olarak denilmiştir ki] onun tasğîri **نُوَيْسٌ**’tir: (Msb:) Yine bazıları, **النَّاسُ**’ın aslının **النَّاسِى** olduğunu söylemiştir. (L, TA, **اِنْسٌ** maddesinde.) Ayrıca **اِنْسٌ**’e, baştan sona, bak. -A2- Ayrıca **نُوَاسٌ**’a da bak.

**نَاسُوتٌ**
[**نَاسُوتٌ** ذ İnsan tabiatı; insaniyet; **اِنْسَِانيَّةٌ** da böyledir: muhtemelen klasik-sonrası: **لَاهُوتٌ**’a zıttır; bk. md. **ليه**.]

**نَوَسَاتٌ**
**نَوَسَاتٌ** ذ : bk. **نُوَاسٌ**.

**نُوَاسٌ**
**نُوَاسٌ** ذ İleri geri hareket eden, **ذُؤَابَة** denilen türden bir [saç tutamı]: (K, El-Yemen kralının adı olan **ذُو نُوَاسٍ**’ın açıklamasında:) yahut ↓ **نُوَاسَةٌ** bu mânâdadır: (A:) [buna göre birincisi cins isimdir; ve bu, S’de işaret edilmiştir; ikincisi ise onun tekil ismidir:] ve ↓ **نَوَسَاتٌ**, çokça hareket ettikleri için, **ذَوَائِبُ** ( [**ذُؤَابَةٌ**’nin çoğulu] ) mânâsındadır. (TA.) ― -b2- Damdan sarkan şey, (M, A, vb. [K’da **نَاسٌ**’a nisbet edilen bir mânâ; muhtemelen erken bir müstensihin **النُّوَاسُ** kelimesini dikkatsizce düşürmesiyle,] duman(lar)dan ibaret, (A, TA,) [yahut isten,] vb. (TA,) T ve O’da, A [ve M]’de olduğu gibi, kelime **نُوَاسٌ**’dır. (TA.) ― -b3- Örümcek ağı: onun titreyişinden dolayı. (M.)

**نُوَاسَةٌ**
**نُوَاسَةٌ** ذ : bk. **نُوَاسٌ**.

**نَوَّاسٌ**
**نَوَّاسٌ** ذ , insana uygulanır, (S,) Titreyişli (**مُضْطَرِبٌ**), ve gevşek, yahut sarkık. (S, K.)

**نَائِسٌ**
**نَائِسٌ** ذ 1’in ism-i fâilidir. Ör. **خُيُوطٌ نَائِسَةٌ** İpl(er), sarkmış yahut aşağı sarkmış ve hareket edip duran. (TA.)

**نَاوُوسٌ**
**نَاوُوسٌ** ذ , (M, Msb,) yahut **نَاؤُوسٌ**, (Mgh,) Hristiyanların mezarlıkları: (M:) yahut Hristiyanların bir mezarlığı: (Mgh, Msb:) [De Sacy, En-Nuweyree ve El-Makreezee’nin bu kelimeyi Mısır’ın eski krallarının mezarlıklarından söz ederken sürekli kullandıklarını ve bunun Yunanca ναος’tan olduğunu kaydeder: (“ Relation de l'ةgypte par Abd-allatif; ” s. 508:) Freytag, Meyd.’in otoritesine dayanarak, onu, içinde bir cesedin kapatıldığı tabut mânâsında açıklar: ve 'Abd-el-Lateef, **نَاوُوسٌ مِنْ حَجَرٍ** ifadesini Büyük Piramit’teki lahde uygular: (bk. “ Abdollatiphi Hist. ئg. Comp.; ” s. 96:)] Eğer Arapça ise, (M,) vezni **فَاعُولٌ**’dür: (M, Mgh, Msb:) çoğulu **نَوَاوِيسُ**. (Mgh, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَاسَ
نَاسَ ( w )  U ( n. ac. نَوْس 1 ,  نَوَسَاْن 36 ),
a.  Swung, oscillated.

b.  ( n. ac. نَوْس 1 ), Urged on.

نَوَّسَ
نَوَّسَ II
a.  [ Bi ], Stayed in.

أَنْوَسَ
أَنْوَسَ IV ,
a.  Set in motion, stirred; displaced.

تَنَوَّسَ
تَنَوَّسَ V ,
a.  see I (a) .

نُوَاْس
نُوَاْس 24 ,
a.  Lock, curl.

b.  Wreath of smoke; soot.

نُوَاْسِيّ
نُوَاْسِيّ 24yi ,
a.  White grapes.

نَوَّاْس
نَوَّاْس 28 ,
a.  Oscillating; shaky; flabby.

نَاْوُوْس
نَاْوُوْس 40 , ( pl. نَوَاْوِيْسُ 66 ),
a.  Crypt, vault, catacomb.

b.  Coffin, sarcophagus.

نَاؤُوْس
نَاؤُوْس
a.  see 40 .

نَاس
نَاس
a.  Mankind; men.

نَاسُوْت
نَاسُوْت ,  اـَنْسَانِيَّة
a.  Humanity.

نُوَيْسَة
نُوَيْسَة
a.  [ coll. ], Wick.

##### Türkçe

**نَاسَ**
**نَاسَ** ( w ) U ( n. ac. **نَوْس** 1 , **نَوَسَاْن** 36 ),
a. Sallandı, salındı; salınım yaptı.

b. ( n. ac. **نَوْس** 1 ), Sevk etti, sürdü.

**نَوَّسَ**
**نَوَّسَ** II
a. [ Bi ], İçinde kaldı.

**أَنْوَسَ**
**أَنْوَسَ** IV ,
a. Harekete geçirdi, kımıldattı; yerinden oynattı.

**تَنَوَّسَ**
**تَنَوَّسَ** V ,
a. I (a)’ya bak.

**نُوَاْس**
**نُوَاْس** 24 ,
a. Bukle, kıvrım.

b. Duman çelengi; is.

**نُوَاْسِيّ**
**نُوَاْسِيّ** 24yi ,
a. Beyaz üzümler.

**نَوَّاْس**
**نَوَّاْس** 28 ,
a. Salınan; sallantılı; gevşek.

**نَاْوُوْس**
**نَاْوُوْس** 40 , ( pl. **نَوَاْوِيْسُ** 66 ),
a. Mezar odası, tonoz, yeraltı mezarı.

b. Tabut, lahit.

**نَاؤُوْس**
**نَاؤُوْس**
a. 40’a bak.

**نَاس**
**نَاس**
a. İnsanlık; insanlar.

**نَاسُوْت**
**نَاسُوْت** , **اـَنْسَانِيَّة**
a. İnsanlık.

**نُوَيْسَة**
**نُوَيْسَة**
a. [ topluluk adı ], Fitil.
