# نوص (ن-و-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%88%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kaçıp kurtulmak

- Harfler: ن - و - ص
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَنَاصٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5/siga/%D9%85%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%8D.md) | مَفْعَلٍ | Kaçıp kurtulmak | 1 | 1 | [38:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5/ayet/38:3.md) |

## Mücavir kökler — 5 mücavir (8 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
2. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
3. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Nedve halkın toplandığı yerdir
4. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
5. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Önce

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نوص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli / vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md), [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md), [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md), [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir tehlike veya baskı anında kıvranarak, başını kaldırıp yön değiştirerek savuşma, kaçma ve sığınak arama hareketi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi ceza ve kuşatma anında kaçıp kurtulacak, sığınılacak veya gecikilecek hiçbir menfez ve imkânın kalmadığını bildirme |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal ve mutlak hesaplaşma anında sistemin dışına kaçışın imkânsızlığı; ontolojik kuşatılmışlık |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir kaçış olarak görmek; kelimedeki çaresizce debelenme, kurtuluş menfezi arama ve gecikme talebi nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نو | Yerinden oynama, kıpırdanma, sallanma ve bir ağırlığı veya durumu aşmak için hafifçe yer değiştirme hareketi; [نوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B3.md) (sallanma), [نوش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B4.md) (uzanıp alma), [نوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A3.md) (ağır yükle kalkma) köklerinde olduğu gibi | ص | Sıkışma, sürtünme ve keskin direnç bildiren harfin eklenmesiyle hareket dar bir aralıktan sıyrılma, kıvranarak savuşma ve zorlu bir kaçış menfezi bulma anlamına odaklanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Canlının esnek, kıvrımlı ve hareketli yönelişini, tehlike karşısında ani refleksle kıpırdamasını temsil eder |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki durum veya yön arasında köprü kurmayı, kaçış anındaki yönelim bağını simgeler |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Kıstırılma, daralma ve baskı alanını; bu baskıdan sıyrılmak için verilen direnci ifade eder |
| نوص | Kıvrılarak sıkışıklıktan kurtulma hareketi | Kuşatılmış ve sıkışmış bir canlının, kıvrılarak ve esnek hareketlerle aradan sıyrılıp sığınak arama çabasını bütünsel olarak resmeder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yaban eşeğinin (hımâr-ı vahşî) ürkerek başını havaya dikmesi, serkeşlik edip sağa sola kıvrılarak kaçması veya dizginlenen atın boyun büküp kaçınması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays şiirinde sevgilinin uzaklaşması ve yüz çevirmesi anlamında kullanılmıştır: أَمِنْ ذِكْرِ سَلْمَى إِذْ نَأَتْكَ تَنُوصُ |
| Erken Arapça kullanım | Hârise b. Bedr bir beytinde binitin dizginin çekilmesi anında baş kaldırıp çekinmesini ve direnmesini bu kökle anlatır: غَمْرُ الجِراء اذا قَصَرتُ عِنـانَه / بيَدِي استناصَ ورامَ جَرْيَ المِسْحَلِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde نوص kökü, özellikle Batı Sami dillerinde hareket etme, sallanma, yerinden oynama ve kaçış için kaçınma semantik alanında karşılık bulur. İbranicede n-w-s (נוס) kökü doğrudan «kaçmak, savuşmak, sıvışmak, sığınmak» anlamlarına gelir ve Tevrat İbranicesinde baskıdan kaçışı ifade eden en temel fiillerden biridir. Süryanicede n-w-s kökü yine kaçma ve geri çekilme dairesindedir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ortak semantik çekirdeği «baskı altındaki nesnenin/öznenin ani yön değiştirerek yer değiştirmesi veya kaçış menfezi araması» ekseninde şekillenmiştir. Arapçada kök, özellikle yaban hayvanının ani baş kaldırması, sağa sola manevra yaparak tehlikeden sıyrılması ve dar bir menfeze sığınması gibi daha somut bedensel ve mekânsal ayrıntılarla zenginleşmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نو çekirdeğinden türeyen hareketlilik ve savuşma | Kök Arapça içinde yaban hayvanının ani sıçraması, başını dikip ürkmesi ve sığınak araması somutluğundan kurtuluş mekânı veya zamanı anlamına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice n-w-s (נוס), Süryanice n-w-s | İbranice ve Süryanicede tehlikeden kaçmak, savuşmak ve sığınak bulmak anlamındaki kökle tam ses ve anlam denkliği gösterir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda doğrulanmış doğrudan biçimsel kökteş tespit edilememiştir | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Gesenius Hebrew Grammar and Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نوص | Anlamlı | Kaçmak, savuşmak, sığınmak | Ürküp baş kaldırarak kaçma, kurtulma çabası ve sığınak arayışı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [نصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%88.md) | Anlamlı | Alın saçı, perçem | Başın ön kısmı; perçemden tutarak yönlendirme veya boyun eğdirme | Zıt yönelimli çekirdek bağ: biri kaçışı, diğeri yakalanmayı simgeler; Kur'an'da geçer |
| ونص | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [وصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%86.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [صنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%88.md) | Anlamlı | Bir kökten çıkan ikiz gövde, benzer | Tek bir asıldan çatallanarak çıkan dal veya kardeş ağaç | Kur'an'da geçer |
| [صون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%86.md) | Anlamlı | Korumak, muhafaza etmek | Bir şeyi yıpranmaktan, tehlikeden ve bozulmaktan koruma altına alma | Kaçışın nihai hedefi olan korunma durumuyla anlamsal teması vardır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نوص | Merkez | Tehlikeden kaçıp kurtulma | Sıkışma anında sağa sola kıvrılarak aralıktan sıyrılma ve kurtuluş menfezi arama | Kaçışın yanı sıra kaçılacak yer ve sığınak (menâs) boyutunu içerir |
| [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Kaçma | Hızlıca arkasını dönüp uzaklaşma, tabana kuvvet kaçma | Hız ve mesafeyi açma ön plandadır; sığınak arama zorunluluğu barındırmaz |
| [هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Kaçma | Takip edilenden gizlenerek veya izini kaybettirerek uzaklaşma | Planlı veya korkuyla firar etme durumudur |
| [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md) | Komşu | Kaçma, sıvışma | Tehlikeden dönüp sapma, yan çizerek savuşma (mahîs) | Kaçılacak bir delik, yan yol arama hareketidir |
| [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) | Komşu | Sığınma | Bir tehlike karşısında korunaklı bir kaleye veya şahsa iltica etme | Kaçma hareketinden çok varılan güvenli yer esastır |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Direnme, yerinde kalma | Sarsılmadan, kaçmadan olduğu yerde sebat etme ve dayanma | Kaçış ve yer değiştirmenin tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نوص | Kaçmak, savuşmak, sığınak aramak | Kıvranarak kurtuluş menfezi bulma ve sığınma hareketi | Kesin |
| Latince | effugium, refugium | Kaçış menfezi, sığınak | Sıkışıklıktan dışarı kaçışı (effugium) ve geri çekilip sığınmayı (refugium) karşılar | Güçlü |
| İngilizce | escape, evasion, place of refuge | Kaçıp kurtulma, savuşma, sığınak | Kaçış eylemini ve kaçılacak güvenli aralığı anlatır; kökteki debelenme nüansını tam vermez | Güçlü |
| Almanca | Entrinnen, Ausflucht, Zufluchtsort | Kurtulup savuşma, kaçış deliği, sığınak | Tehlikeden sıyrılıp çıkmayı ve sığınılacak korunağı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | échappatoire, refuge | Kaçamak yeri, sığınak | Bir güçlükten sıyrılmak için bulunan dar çıkış kapısını karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَنَاصٍ (Mîmî masdar veya ism-i mekân/zaman) | Kaçıp kurtulacak yer, savuşma vakti ve sığınak | Helak ve azap anında inkârcıların feryat edip kaçacak hiçbir delik ve sığınak bulamadıkları bağlam; Sâd [38:3](https://lisan.digital/tr/ayet/38:3.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi takdir, ceza ve kuşatma bahsi | İlahi azap ve hüküm gerçekleştiğinde mahlukun O'nun mülkünden veya iradesinden dışarı kaçışının (menâs) imkânsızlığı | Ontolojik ve kazai kuşatılmışlık |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök doğrudan bir fıkhi hüküm veya terim türetiminde ıstılahlaşmamıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | [لات](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A7%D8%AA.md) edatı ve حين مناص terkibi | [لات](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A7%D8%AA.md) edatının amel etmesi (zaman bildiren kelimelerin başına gelmesi) ve helak vaktinde tevbe veya kaçış imkânının tükenişi | Zamanın ve mekânın kaçışa izin vermeyecek biçimde kapanması |
| Hadis | Zorluk ve fitne anlarında sığınma | Hadis metinlerinde nadiren genel Arapça anlamıyla «kurtuluş yolu / kaçış yeri» olarak yer bulur | Dünyevi veya uhrevi çıkmazdan kurtuluş çaresi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret ve ilahi ceza | Mutlak hesaplaşma ve kaçınılmaz akıbet | Sorumluluktan kaçış kapılarının tamamen kapanması | İlahi yasa devreye girdiğinde insanın hiçbir kozmik ve manevi kaçış menfezi bulamayacağını tescil eder | Kesin |
| İlmi | Mantık ve sebep-sonuç zinciri | Zorunlu nedensellik ve kapalı sistem | Çelişkiden veya nedensel bağdan sapmanın imkânsızlığı | Bir sistemde şartlar olgunlaşıp sonuç kesinleştiğinde mantıksal bir istisna/kaçış aralığının kalmaması | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve egemenlik | Yaptırımdan kurtulamama ve tam yargı alanı | Suçlunun yargı ve otorite dışına kaçış menfezini tıkama | Adil bir kamu nizamında suç işleyenin sığınabileceği hiçbir gayrimeşru alanın (menâs) bırakılmaması | Güçlü |
| İktisadi | Borç, kriz ve tasfiye | İflas anında mali sorumluluktan kaçamama | Borçlunun veya batık yapının yükümlülükten sıyrılamaması | Ekonomik çöküş anında piyasanın kaçış veya tehir imkânı tanımaması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınırlandırılmış kapalı sistem / Olay ufku | Bir parçacığın veya nesnenin, etrafındaki potansiyel bariyerini aşamayarak sistem içinde hapsolması ve dışarıya hiçbir kaçış vektörünün (escape velocity / geodesic) bulunmaması durumu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tam kuşatılmışlık ve kaçışsızlık hali (no exit / impasse) | Bireyin veya grubun, tüm hukuki, psikolojik ve toplumsal çıkış yollarının tükendiği kriz anında eylemsizliğe veya teslimiyete mahkûm olması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca «fiziksel bir koşu ile uzaklaşmak» şeklinde daraltıp, mekân ve zaman boyutunu (kurtuluş menfezi, sığınak ve tehir imkânı) göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da لات حين مناص ifadesiyle hem yer (kaçılacak sığınak), hem zaman (savuşup geciktirilecek an), hem de eylem (kurtulma teşebbüsü) bütüncül bir yokluk halinde sunulur |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki dehşet dengesini sadece bir «kaçamadılar» cümlesine indirgemek; oysa kastedilen, sistemin üzerlerine kilitlendiği ve hiçbir varoluşsal aralık bulamadıkları gerçeğidir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın helak sahnelerinde kullandığı en dramatik ve nihai kuşatma kelimelerinden biridir; insanın kibirle inşa ettiği sığınakların ilahi hüküm karşısında sıfırlandığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helaki, inkârcıların son andaki feryatları ve kıyamet sahnelerini ele alan tehdit ve inzar ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Azap anında pişmanlığın veya son saniye çırpınışlarının her zaman bir kaçış veya tehir sağlayacağı yanılgısını bertaraf eder |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yaban hayvanının ürkerek başını kaldırması, kıvrılıp savuşması ve dar bir delikten sığınak bularak kaçması.
- Soyut anlam: Baskı, kuşatma veya helak tehdidi altındaki bir varlığın kurtuluş menfezi, tehir anı veya sığınak araması; ilahi hüküm karşısında bu arayışın sıfırla sonuçlanması.
- Sistematik karşılık: Sistemin sınırlarının kapatılmasıyla birlikte hiçbir kaçış vektörünün tanımlanamadığı mutlak kuşatma ve teslimiyet durumu.
- LaTeX modeli: $$\Omega \cap \partial \Omega \implies \vec{v}_{\text{exit}} = \emptyset \quad \therefore \quad \mathcal{M} = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Omega$ kuşatılmış kapalı varlık/durum alanını, $\partial \Omega$ ise bu alanın ilahi takdirle kilitlenmiş sınırını temsil eder. Sınırın kapanması durumunda dışarıya doğru yönelen kaçış vektörü ($\vec{v}_{\text{exit}}$) boş kümeye eşittir; dolayısıyla kurtuluş/sığınak imkânı ($\mathcal{M}$, yani menâs) sıfırlanır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%88%D8%B5/occurrences?meal=IK

### [Sad 38:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5/ayet/38:3.md) — مَنَاصٍ

كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ

Meal (IK): Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettik de onlar, çığlıklar kopardılar. Halbuki kurtulmak vakti değildi.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والنون و و ا ي ء معهما
ص و ن، ص ن و، ن ص و، ن و ص، ص ي ن، ن ص أ مستعملات
صون :
الصَّونُ: أنْ تَقيَ شيئاً مما يُفسِدُه، والحُرُّ يصُونُ عِرضَه كما يَصُونُ ثوبَه.
والصُّوانُ: ماتَصُونُ به ثوباً ونحوه، ويقال: ثَوبٌ صَوْنٌ لا ثَوْبٌ بِذلةٌ .
والفَرَسُ يَصُون عَدوَه وجَرْيَه أذا ذَخَر منه ذَخيرةً لحاجته إليها، قال لبيد:
فَوّلّى عامداً لِطِيات فَلْـجٍ		يُراوحُ بين صَوْنٍ وابتذالِ
أي يصُونُ جَريَه مرّةً فيُبقي منه ويَبْتَذِ لُه مرّةً فيجتَهدُ فيه.
والصَّوّانُ: ضَرْبٌ من الحِجارة فيها صَلابة. لونُها كلَوْنِ الأَرضِ، الواحدةُ بالهاء، قال:
يَتَّقي المَرْوَ وصَّوّانَ الصُّوَى		بوَقاحٍ مُجْمِرٍ غيرِ مَـعِـرْ
صنو:
فلانٌ صِنْوُ فُلانٍ أي أخُوه لأَبَوَيهِ وشَقيقُه.
وعَمُّ الرجلِ: صِنوُ أبيهِ.
والصِّنْوُ من النَّخْل: نَخْلتانِ أو ثلاثٌ أو أكثَرُ أصلُهُنَّ واحد، كلُّ واحدةٍ على حِيالها صِنْوٌ، وجمعُه صِنْوانٌ، والتثنية صِنوانِ، ويقال لغير النَّخْل.
نصو:
الناصِيَةُ قُصاصٌ من الشَّعَر في مُقَدَّم الرأس.
ونَصَوتُه: قَبَضْتُ على ناصيته فمدَدْتُها أنصُوه نصواً، والمُناصي: الذي يَمُدُّها.
وناصَيْتَ فلاناً اذا قاتَلْتَه فأخَذتُما بنا صِيَتَيْكُما، قال أبو النجم: إنْ يُمسِ رأسي أشمَطَ العَناصي كأنمّا فَرَّقَه مُناصي وَمفازَةٌ تُناصي مَفازَةً اذا كانت الأولى متصلةً بالأخرى، فالآخرة تنصُوا الأولى.
والنَّصِيُّ: نبات من أفضل المراعي، الواحدة نَصيَّةٌ وَرَقه كورق الزرع شديد السُّبُوطة.
واذا اجتَمَعَتْ جماعة من نُخْبة الناسِ وخِيارِهم قيلَ: هم نَصِيَّةٌ انتَصَوا اي اختيروا.
نوص:
النَّوصُ: الحِمار الوحشيُّ لا يزال نائصاً يرفَعُ رأسَه يتردَّد كأنّه نافِرٌ أو كأنّه جامِحٌ.
والفَرَسُ ينُوصُ ويَستنيصُ، وذلك عند الكَبْح والتَّحريك كقول حارثة بن بَدْر:
غَمْرُ الجِراء اذا قَصَرتُ عِنـانَـه		بيَدِي استناصَ ورامَ جَرْيَ المِسْحَلِ
عَنَى الفِيلَ.
والنَّوصُ: التباعُدُ عن الشيءِ، قال امرؤ القيس: أمِنْ ذِكر سَلْمَى إذ نَأَتْكَ تَنُوصُ أي تباعَدُ عنها، وهو التناصي.
والمناص: الملجأ، وفي قوله تعالى: ولاتَ حينَ مَناصٍ. أي: لا حين مَطْلب ولا حين مغاث وهو مصدر ناص ينوص، وهو الملجأ.
صين:
ودار صيني منسوبٌ الى الصين.
والصين بَطيحةٌ كانت بين النجف والقادسيّة بادَلَ بها طلحةُ بن عُبيد الله فأخَذَها مكانَ ضِياعِه في المدينة فنَضَبَ عنها وغرَسَها، يقال لها: نشاستق طلحةَ.
وصينستان أبعدُ من الصين كما يقال: سورستان.
نصأ:
نَصَأتُ البَعيرَ والناقةَ، وهو ضَربٌ من الزَّجْر للمُعْيي، قال طرفة:
وعَنْسٍ كألواحِ الإرانِ نَصَأْتُها		على لا حبٍ كأنّه ظَهرُ بُرجُدِ
أي زَجَرتُها، ويُروَى: نَسَأتُها أي أخَّرْتُها عن عَطَنها.

##### Türkçe

باب **الصاد** و**النون** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ص و ن**، **ص ن و**، **ن ص و**، **ن و ص**، **ص ي ن**، **ن ص أ** مستعملات

**صون** :
**الصَّونُ**: Bir şeyi onu bozan şeylerden koruman(dır); hür (kimse) ırzını, elbisesini koruduğu gibi korur.
Ve **الصُّوانُ**: Bir elbiseyi ve benzerini onunla koruduğun şey; ve denir: **ثَوبٌ صَوْنٌ** “zillet elbisesi” değil.
Ve at, ondan ihtiyacı için bir azık sakladığı zaman, koşusunu ve koşmasını korur; Lebîd dedi ki:
فَوّلّى عامداً لِطِيات فَلْـجٍ		يُراوحُ بين **صَوْنٍ** وابتذالِ
Yani: koşusunu bir kere korur da ondan (bir kısmını) bırakır; bir kere de onu harcar da onda gayret eder.
Ve **الصَّوّانُ**: İçinde sertlik bulunan taşlardan bir tür. Rengi yerin rengi gibidir; tekili **الهاء** ile (gelir). Dedi ki:
يَتَّقي المَرْوَ و**صَّوّانَ** الصُّوَى		بوَقاحٍ مُجْمِرٍ غيرِ مَـعِـرْ

**صنو**:
Falan, falanın **صِنْوُ**’dur; yani ana-babadan kardeşidir ve öz kardeşidir.
Ve erkeğin amcası: babasının **صِنوُ**’dur.
Ve hurmadan **الصِّنْوُ**: kökleri bir olan iki hurma yahut üç yahut daha çok(udur); her biri kendi başına bir **صِنْوٌ**’dur. Çoğulu **صِنْوانٌ**’dır; tesniyesi **صِنوانِ**’dır; hurma dışındakine de söylenir.

**نصو**:
**الناصِيَةُ**: başın ön tarafında saçtan bir perçemdir.
Ve **نَصَوتُه**: onun perçemini tuttum da onu uzattım; onu **أنصُوه** **نصواً** (diye) uzatırım. Ve **المُناصي**: onu uzatan kimsedir.
Ve falanla **وناصَيْتَ**: onunla savaştığın zaman; böylece ikiniz perçemlerinizden tuttunuz. Ebû’n-Necm dedi ki:
إنْ يُمسِ رأسي أشمَطَ العَناصي كأنمّا فَرَّقَه مُناصي
Ve bir çöl, bir çöle **تُناصي** (eder): birincisi ötekine bitişik olduğu zaman; sonuncusu birincisini **تنصُوا** (eder).
Ve **النَّصِيُّ**: meraların en iyilerinden bir bitkidir; tekili **نَصيَّةٌ**’dir. Yaprağı ekin yaprağı gibidir; çok düz(leşmiş)tir.
Ve insanların seçkinlerinden ve hayırlılarından bir topluluk toplandığı zaman denir ki: onlar bir **نَصِيَّةٌ**’dir; **انتَصَوا** yani seçildiler.

**نوص**:
**النَّوصُ**: yaban eşeği; hâlâ **نائصاً** (olarak) durur; başını kaldırır, tereddüt eder; sanki ürkmüş yahut sanki şahlanmış gibidir.
Ve at **ينُوصُ** ve **يَستنيصُ**; bu, gemleme ve hareket ettirme sırasında olur; Hârise b. Bedr’in sözü gibi:
غَمْرُ الجِراء اذا قَصَرتُ عِنـانَـه		بيَدِي استناصَ ورامَ جَرْيَ المِسْحَلِ
Fili kastetti.
Ve **النَّوصُ**: bir şeyden uzaklaşma(dır). İmru’ul-Kays dedi ki:
أمِنْ ذِكر سَلْمَى إذ نَأَتْكَ تَنُوصُ
Yani: ondan uzaklaşır; bu, **التناصي**’dir.
Ve **المناص**: sığınak. Ve Yüce Allah’ın sözü: ولاتَ حينَ **مَناصٍ**. Yani: ne istek zamanı ne de imdat zamanı; o, **ناص ينوص**’tan bir masdardır ve o, sığınaktır.

**صين**:
Ve **دار صيني**: Çin’e nispet edilen (dir).
Ve **الصين**: Necef ile Kâdisiyye arasında bulunan bir bataklık(tı); Talha b. Ubeydullah onunla mübadele etti de onu Medine’deki arazilerinin yerine aldı; sonra onun suyunu çekti ve onu ağaçlandırdı; ona: Talha’nın **نشاستق**’ı denir.
Ve **وصينستان**: Çin’den daha uzak(tır); **سورستان** denildiği gibi.

**نصأ**:
**نَصَأتُ** deveyi ve dişi deveyi: bu, yorgun (hayvan) için azarlamanın bir türüdür. Tarafe dedi ki:
وعَنْسٍ كألواحِ الإرانِ نَصَأْتُها		على لا حبٍ كأنّه ظَهرُ بُرجُدِ
Yani: onu azarladım; ve rivayet olunur: **نَسَأتُها** yani onu su içme durağından geri bıraktım.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

النوْصُ: التأخر. يقال: ناصَ عن قِرْنِهِ يَنوصُ نَوْصاً ومَناصاً، أي فرَّ وراغ. وقال الله تعالى: "ولاتَ حين مَناصٍ"، أي ليس وقت تأخُّرٍ وفِرارٍ. والمَناصُ، أيضاً: الملجأ والمفرّ. والنَوْصُ، الحمار الوحشي. واسْتَناصَ، أي تأخر. وقولهم: ما به نَويصٌ، أي قوةٌ وحَراكٌ. وناوَصَ الجَرَّة، أي مارسها.

##### Türkçe

**النوْصُ**: geri kalma. Denilir: **ناصَ عن قِرْنِهِ يَنوصُ نَوْصاً ومَناصاً**; yani kaçtı ve yan çizdi. Allah Teâlâ dedi: "**ولاتَ حين مَناصٍ**"; yani geri kalma ve kaçma vakti değildir. Ve **المَناصُ**, ayrıca: sığınak ve kaçış yeri. Ve **النَوْصُ**, yaban eşeği. Ve **اسْتَناصَ**, yani geri kaldı. Ve onların sözü: **ما به نَويصٌ**, yani kuvvet ve hareket. Ve **ناوَصَ الجَرَّة**, yani onu alıştırdı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ن ( و ا ى ء )
صون ، صين ، صنا ، نوص ، نصا ، نصأ ، وصن ، نيص .
صون : قال الليث : الصَّوْنُ : أَنْ تَقِيَ شيئاً ممّا يُفسِده . والصِّوانُ : الشيءُ الذي تَصون به ، أو فيه ، شيئاً أو ثوباً .
والفَرَسُ يَصُون عَدْوَه وجَريَه : إذا اذّخر منه ذخيرة لحاجته إليه . والحُرُّ يَصُون عِرْضَه كما يَصُون الإنسان ثوبَه .
وقال لَبيد :
يُراوِح بين صَوْنٍ وابتذالِ
أي : يَصُون جَرْيَه مرة فيُبقِي منه ويبتَذِلُه مرّة فيجتهدُ فيه .
أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ : الصَّوّان : الحِجارة الصُّلْبة ، واحدتُها صَوّانة .
قلتُ : والصَّوّانُ : حَجَر صُلْبٌ إذا مَسّتْه النار فَقَّع تفقيعاً وتَشقَّق ، وربّما كان قَدَّاحاً تُقْتَدَح منه النار ، ولا يَصلح للنُّورة ولا للرِّضاف .
وقال النابغة :
بَرَى وَقَعُ الصَّوّان حَدّ نُسُورها
فهنّ لِطافٌ كالصِّعاد الذَّوابلِ
أبو عُبَيد : الصَّائن من الخَيل : القائمُ على طَرفِ حافرِه من الحَفا .
وقال النابغة :
وما حاوَلْتُما بقِيادِ خَيْلٍ
يَصُون الوَرْدُ فيها والكُمَيْتُ
وأمَّا الصائِم فهو القائم على قَوائمِه الأَربعِ من غير حَفا .
ويقال : صنتُ الشيءَ أَصُونه ، ولا تَقُل أَصَنْتُه وهو مَصُون ، ولا تَقُل مُصانٌ .
وقال الشافعيّ : بِذْلةُ كلامِنا صَوْن غَيرِنا .
صنا : رُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( عَمُّ الرَّجُلِ صِنْوُ أبيه ) .
قال أبو عُبَيد : معناه : أن أصلَهما واحد . قال : وأصلُ الصِّنْو إنما هو في النَّخْل .
ورَوَى أبو إسحاق عن البَراء بن عازب في قول الله جلّ وعزّ : ( صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ ) ( الرعد : 4 ) ، قال : الصِّنْوان : المجتمعُ ، وغير الصِّنْوان المتفرِّق .
وقال الفرّاء : الصِّنْوانُ : النَّخَلاتُ أصلُهُنّ واحد .
وقال شَمِر : يقال : فلانٌ صِنْوُ فلانٍ ، أي : أخوه ، ولا يُسمَّى صِنْواً حتى يكون معه آخَرُ ، فهما حينئذ صِنْوان ، وكلُّ واحدٍ منهما صِنْوُ صاحبِه .
قال : والصِّنْوان : النَّخْلَتان والثلاثُ والخَمسُ والستّ ، أصلُهنّ واحد وفروعُهُنّ شتَّى . وغيرُ صِنْوانٍ : الفارِدة .
وقال أبو زيد : هاتان نَخْلتان صِنْوان ، ونَخِيل صِنْوانٌ وأَصْنَاءٌ .
ويقال للاثنين : قِنْوان وصِنْوان ، وللجماعة قِنْوانٌ وصِنْوانٌ .
أبو عُبَيد عن الفرّاء : أخذْتُ الشيءَ بصنايَته وسِنايَته ، أي : أخذْتُه بجميعه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الصِّناء : الرَّماد ، يُمَدّ ويُقْصَر .
ويقال : تَصنَّى فلانٌ : إذا قَعَدَ عند القِدْر من شَرَهِه يُكَيِّب ويَشْوِي حتى يصيبَه الصِّناء .
شمر عن أبي عمرو : الصُّنَيُّ : شِعْبٌ صغيرٌ يسيلُ فيه الماءُ بين جَبَلين .
وقالت ليْلَى الأخيليّة :
أنابِغَ لم تَنْبُغ ولم تَكُ أوّلاً
وكنتَ صُنَيّاً بين صُدَّيْن مَجْهلا
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الصَّاني : اللازم للخِدْمة . والناصي : المُعَرْبِد . قال : والصَّنْوُ : الغَوْرُ الخَسِيس بين الجَبَلَين . قال : والصَّنْوُ : الماءُ القليل بين الجَبَلين . والصَّنْوُ : الحجر يكون بين الجبلين ، وجمعُها كلُّها صُنُوٌ .
سَلَمة عن الفرّاء قال : الأصْناءُ : الأمْثال . والأصْناءُ : السابقون .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الصِّنْوَة : الفَسِيلة . ابن بُزُرْج : يقال للحَفَرِ المعطَّلِ صِنْوٌ ، وجمعُه صِنْوان . ويقال : إذا احتَفَر : قد اصْطَنَى ، وهو الاصطِناء .
نصا : وفي الحديث : ( أنَّ بنت أبي سَلَمة تَسَلَّبتْ على حمزة ثلاثةَ أيام ، فدعاها رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) وأمَرَها أن تَنصَّى وتَكتَحِل ) . قولُه : ( أمَرَها أن تَنَصَّى ) ، أي : تُسرِّح شعرَها ، ويقال : تَنَصَّت المرأةُ : إذا رَجَّلَتْ شعرَها .
وفي حديث عائشةَ حين سُئلتْ عن الميّت يُسرَّح رأسُه ؟ فقالت : علامَ تنْصون ميِّتَكم . قولُها : تَنْصُون : مأخوذٌ من النَّاصية ، يقال : نَصوْتُ الرجلَ أنصُوه نصْواً : إذا مددْتَ ناصِيَتَه : فأرادت عائشةُ أنَّ الميّتَ لا يَحتاج إلى تسريح الرأس ، وذلك بمنزلة الأخْذ بالنَّاصية .
وقال أبو النَّجم :
إنْ يُمْسِ رأسِي أشمَطَ العنَاصِي
كأنما فَرَّقَه مُناصِي
ويقال : نَاصيْتُه : إذا جاذَبْتَه ، فأخَذَ كلُّ واحد منكما بناصية صاحِبه ، وقال عمرو بن مَعدِ يكرب :
أعبّاسُ لو كانت شَيَاراً جِيادُنَا
بتَثليثَ ما ناصَيْتَ بعدِي الأحَامِسا
وقال اللّيث : الناصية : هي قُصاصُ الشّعَر في مقدَّم الرأس ، وقال الفرّاء في قول الله جل وعز : ( يَنتَهِ لَنَسْفَعاً ) ( العلق : 16 ) ، ناصيتُه مُقدَّمُ رأسه ، أي : لنَهْصُرَنَّها ، لَنأخذنّ بها ، أي : لنقيمنّه ولنُذِلّنّه .
قلتُ : والناصية عند العَرب : مَنبِتُ الشعر في مقدَّم الرأس ، لا الشّعر الّذي تسمّيه العامّة الناصية ، وسُمِّي الشعرُ ناصيةً لنَباتِه في ذلك الموضع . وقد قيل في قوله : ( يَنتَهِ لَنَسْفَعاً ( ، أي : لنُسَوِّدَنَّ وجهه فَكَفَت النَّاصيَةُ لأنّها من الوجه والدّليل على ذلك قول الشاعر :
وكنتُ إذا نَفْسُ الغَوِيِّ نَزَتْ به
سَفَعْتُ عَلَى العِرْنِين منه بِمِيسَمِ
ولغة طَيِّء في الناصيَة : النّاصَاةُ حكاه أبو عُبَيد وأنشد فقال :
لقد آذَنَتْ أَهْلَ اليمَامةِ طَيِّءٌ
بحربٍ كنَاصَاةِ الحِصان المُشَهَّرِ
وقال ابن السكّيت : النَّصِيّةُ : البقيّة ، وأنشد :
تجرَّدَ من نَصيَّتِها نَوَاجٍ
كما يَنْجُو من البَقَرِ الرَّعِيلُ
وفي الحديث : أنّ وَفْدَ همْدانَ قَدِموا عَلَى النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) فقالوا : نحن نصيَّةٌ من هَمْدانَ . قال الفرّاء : الأَنْصَاءُ : السابقون . قال القتيبي : نصية قومهم ، أي : خيارهم . والنصِّية : الخيارُ الأَشراف . ونواصِي القومِ : أشرافُهم ، وأما السّفِلةُ فهم الأَذْناب .
الحزّاز عن ابن الأعرابيّ : إني لأجد في بَطْني نَصْواً ووَخْزاً ، والنّصْوُ مِثلُ المَفْس ، سُمِّي نَصْواً لأنّه يَنْصُوك ، أي : يُزعِجك عن القَرار .
وقال الفرَّاء : وجدتُ في بطني حَصْواً ونَصْواً وقَبْصاً بمعنًى واحد . ويقال : هذه الفَلاة تُناصِي أرضَ كذا وتُواصِيها ، أي : تتّصل بها . والنَّصِيُّ : نبتٌ معروف ، يقال له : نَصِيُّ ما دام رَطْباً ، فإذا يَبِسَ فهو حَلِيّ . وقال الليث : هذه مفازة تناصي مفازة أخرى إذا كانت متصلة بالأولى .
( نصأ ) : أبو زيد في كتاب ( الهمز ) : نَصأْتُ الناقةَ أَنصَؤها نَصْأً : إذا زَجَرْتَها .
أبو زيد عن الأصمعيّ : نَصَأْتُ الشيء : رَفَعْتُه نَصْأً .
نوص : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : النَّوْصَةُ : الغَسْلَة بالماء أو غيره .
قلت : الأصلُ المَوْصَةُ فقُلِبت الميم نوناً . قال ابن الأعرابيّ : والنَّيْصُ : الحركة الضعيفة . اللّحيانيّ عن أبي عَمْرو : ما يَنُوص فلانٌ لحاجتي وما يَقْدِر على أن يَنُوص ، أي : يتحرَّك لشيء .
أبو سعيد : انتاصَتْ الشمسُ انتياصاً : إذا غابت .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( فَنَادَواْ وَّلاَتَ حِينَ ) ( ص : 3 ) .
قال الفرَّاء : ليس بحين فرار . النَّوْصُ : التأخُّر في كلام العرب .
قال : والبَوْصُ : التقدُّم ؛ ويقال : بصْتُه ، وأنشد قول امرىء القيس :
أمِن ذكر سَلمى إنْ نَأَتْكَ تَنُوصُ
فتقصر عنها خطوَةً وَتَبُوص
فمناص : مَفعل مثل مَقام .
وقال الليث : المناص : المَنْجَا .
قال : والنَّوْصُ : الحِمَار الوحشي لا يزال نائِصاً رافعاً رأسه يتردَّد كأنه نافرٌ جامح . والفرس يَنُوص ويَسْتنيصُ ، وذلك عند الكَبْح والتّحريك .
وقال حارثة بن بَدْر :
غَمْرُ الجِراء إذا قصرتُ عِنانه
بِيَدِي استناص ورامَ جَرْيَ المَسْحَلِ
وصن : أبو العباس عن ابن الأعرابي :
الوَصْنَة : الخِرْقة الصّغيرة . والصَّوْنَةُ : العَتيدة . والصِّنْوة : الفَسِيلة .
نيص : قال اللّيث : النَّيْص من أسماء القُنْفُد الضَّخْم .
قلت : لم أسمعه لغيره .
صين : والصِّين : بلدٌ معروفٌ ، إليه يُنْسَبُ الدّارصِينيّ .

##### Türkçe

ص ن ( **و** **ا** **ى** **ء** )
**صون** , **صين** , **صنا** , **نوص** , **نصا** , **نصأ** , **وصن** , **نيص** .
**صون** : el-Leys dedi: **الصَّوْنُ**: bir şeyi onu bozan şeylerden koruman; ve **الصِّوانُ**: bir şeyi veya bir elbiseyi onunla yahut onun içinde koruduğun şeydir.
Ve at, koşusunu ve koşmasını **يَصُون** eder: ondan, kendisine ihtiyaç için bir biriktirme sakladığı zaman. Ve hür kimse, insanın elbisesini koruduğu gibi ırzını **يَصُون** eder.
Lebîd dedi:
يُراوِح بين صَوْنٍ وابتذالِ
Yani: koşusunu bir kere korur da ondan bir şey bırakır; bir kere de onu yıpratır da onda gayret eder.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الصَّوّان**: sert taşlardır; onun teki **صَوّانة**dır.
Dedim: ve **الصَّوّانُ**: sert bir taştır; ateş ona dokunduğunda patlayarak patlar ve çatlar; bazen çakmak taşı olur, ondan ateş çıkarılır; ve kirece de kızdırılmış taşlara da elverişli olmaz.
en-Nâbiga dedi:
بَرَى وَقَعُ الصَّوّان حَدّ نُسُورها
فهنّ لِطافٌ كالصِّعاد الذَّوابلِ
Ebû Ubeyd: atlardan **الصَّائن**: çıplaklıktan dolayı tırnağının ucunda duran kimsedir.
en-Nâbiga dedi:
وما حاوَلْتُما بقِيادِ خَيْلٍ
يَصُون الوَرْدُ فيها والكُمَيْتُ
Ama **الصائِم** ise, çıplaklık olmaksızın dört ayağı üzerinde duran kimsedir.
Ve denir: **صنتُ** şeyi **أَصُونه**; ve **أَصَنْتُه** deme; o **مَصُون**dur; ve **مُصانٌ** deme.
eş-Şâfiî dedi: “Bizim sözümüzün bayağılığı, başkasının korunmasıdır.”

**صنا** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki şöyle dedi: ( **عَمُّ الرَّجُلِ صِنْوُ أبيه** ) .
Ebû Ubeyd dedi: manası: ikisinin aslı birdir. Dedi: ve **الصِّنْو**nun aslı ancak hurmadadır.
Ebû İshak, el-Berâ b. Âzib’den, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında rivayet etti: ( **صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ** ) ( الرعد : 4 ) ; dedi: **الصِّنْوان**: bir araya toplanmış olan; **غير الصِّنْوان** ise ayrılmış olandır.
el-Ferrâ dedi: **الصِّنْوانُ**: kökleri bir olan hurma ağaçlarıdır.
Şemir dedi: denir: falan, falanın **صِنْوُ**dur; yani: kardeşidir; yanında bir başkası olmadıkça **صِنْواً** diye adlandırılmaz; o vakit ikisi **صِنْوان**dır; ve her biri, arkadaşının **صِنْوُ**dur.
Dedi: ve **الصِّنْوان**: iki, üç, beş ve altı hurma ağacıdır; kökleri bir, dalları ayrı ayrıdır. Ve **غيرُ صِنْوانٍ**: tek olandır.
Ebû Zeyd dedi: şu ikisi **نَخْلتان صِنْوان**dır; ve **نَخِيل صِنْوانٌ** ve **أَصْنَاءٌ**.
Ve iki için: **قِنْوان** ve **صِنْوان** denir; cemaat için de **قِنْوانٌ** ve **صِنْوانٌ**.
Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: şeyi **بصنايَته** ve **سِنايَته** ile aldım; yani: onu bütünüyle aldım.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الصِّناء**: küldür; uzatılır ve kısaltılır.
Ve denir: falan **تَصنَّى** etti: açgözlülüğünden dolayı tencerenin yanında oturup ters çevirip kızarttığı zaman; ta ki **الصِّناء** ona isabet edinceye kadar.
Şemir, Ebû Amr’dan: **الصُّنَيُّ**: iki dağ arasında suyun aktığı küçük bir vadiciktir.
Leylâ el-Ahîliyye dedi:
أنابِغَ لم تَنْبُغ ولم تَكُ أوّلاً
وكنتَ صُنَيّاً بين صُدَّيْن مَجْهلا
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الصَّاني**: hizmete bağlı olan. Ve **الناصي**: azgınlık eden. Dedi: ve **الصَّنْوُ**: iki dağ arasındaki alçak çukur. Dedi: ve **الصَّنْوُ**: iki dağ arasındaki az su. Ve **الصَّنْوُ**: iki dağ arasında bulunan taş; bunların hepsinin çoğulu **صُنُوٌ**dur.
Seleme, el-Ferrâ’dan dedi: **الأصْناءُ**: benzerlerdir. Ve **الأصْناءُ**: öne geçenlerdir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الصِّنْوَة**: fidan. İbn Büzurc: kullanılmayan çukura **صِنْوٌ** denir; çoğulu **صِنْوان**dır. Ve denir: kazdığı zaman: **اصْطَنَى** etti; o da **الاصطِناء**dır.

**نصا** : ve hadiste: ( Ebû Seleme’nin kızı, Hamza için üç gün yas elbisesi giydi; bunun üzerine Allah’ın Resûlü ( صلى الله عليه وسلم ) onu çağırdı ve ona **أن تَنصَّى** ve sürme çekmesini emretti ) . Sözü: ( ona **أن تَنَصَّى** emretti ), yani: saçını tarasın; ve denir: kadın **تَنَصَّت** etti: saçını tarayıp düzelttiği zaman.
Âişe’nin hadîsinde, ölü için başı taranır mı diye sorulduğunda, dedi ki: ölünüzün **تَنْصون** etmesine ne diye? Sözü: **تَنْصون**: **النَّاصية**den alınmıştır; denir: adamı **نَصوْتُ** onu **أنصُوه** **نصْواً**: perçemini uzattığın zaman; böylece Âişe, ölünün başı taramaya ihtiyaç duymadığını istedi; bu da perçemden tutma menzilesindedir.
Ebû’n-Necm dedi:
إنْ يُمْسِ رأسِي أشمَطَ العنَاصِي
كأنما فَرَّقَه مُناصِي
Ve denir: onu **نَاصيْتُه**: onunla çekiştiğin zaman; böylece ikinizden her biri arkadaşının perçeminden tutar. Ve Amr b. Ma‘dîkerib dedi:
أعبّاسُ لو كانت شَيَاراً جِيادُنَا
بتَثليثَ ما ناصَيْتَ بعدِي الأحَامِسا
el-Leys dedi: **الناصية**: başın ön kısmındaki saçın kısaltılmış kısmıdır. Ve el-Ferrâ, Allah جل وعز’in sözü hakkında: ( **يَنتَهِ لَنَسْفَعاً** ) ( العلق : 16 ) : onun **ناصيتُه** başının önüdür; yani: onu mutlaka yakalayıp sürükleyeceğiz; onunla mutlaka tutacağız; yani: onu mutlaka ayakta tutacağız ve mutlaka zelil edeceğiz.
Dedim: ve **الناصية** Araplar katında: başın ön kısmındaki saçın bittiği yerdir; avamın **الناصية** diye adlandırdığı saç değildir; saç, o yerde bitmesi sebebiyle **ناصية** diye adlandırıldı. Ve onun sözü hakkında şöyle de denmiştir: ( **يَنتَهِ لَنَسْفَعاً** ), yani: onun yüzünü mutlaka karartacağız; böylece **النَّاصيَةُ** yeterli oldu; çünkü o yüzden bir parçadır; buna delil şairin sözüdür:
وكنتُ إذا نَفْسُ الغَوِيِّ نَزَتْ به
سَفَعْتُ عَلَى العِرْنِين منه بِمِيسَمِ
Tayyi’ lehçesinde **الناصيَة** için: **النّاصَاةُ**; bunu Ebû Ubeyd nakletti ve şu beyti okudu:
لقد آذَنَتْ أَهْلَ اليمَامةِ طَيِّءٌ
بحربٍ كنَاصَاةِ الحِصان المُشَهَّرِ
İbnü’s-Sikkît dedi: **النَّصِيّةُ**: kalıntıdır; ve şu beyti okudu:
تجرَّدَ من نَصيَّتِها نَوَاجٍ
كما يَنْجُو من البَقَرِ الرَّعِيلُ
Ve hadiste: Hemdân heyetinin Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) geldiği, şöyle dedikleri: biz Hemdân’dan bir **نصيَّةٌ**yiz. el-Ferrâ dedi: **الأَنْصَاءُ**: öne geçenlerdir. el-Kuteybî dedi: kavimlerinin **نصية**si; yani: seçkinleridir. Ve **النصِّية**: seçkin şereflilerdir. Ve kavmin **نواصِي**si: şereflileridir; aşağı tabaka ise **الأَذْناب**dır.
el-Hazzâz, İbnü’l-A‘râbî’den: karnımda **نَصْواً** ve **وَخْزاً** buluyorum; ve **النّصْوُ** **المَفْس** gibidir; **نَصْواً** diye adlandırıldı; çünkü seni **يَنْصُوك** eder; yani: seni yerleşiklikten rahatsız eder.
el-Ferrâ dedi: karnımda **حَصْواً** ve **نَصْواً** ve **قَبْصاً** buldum; tek manadadır. Ve denir: şu çöl, filan yerin toprağına **تُناصِي** eder ve ona **تُواصِي** eder; yani: ona bitişir. Ve **النَّصِيُّ**: bilinen bir ottur; yaş kaldığı müddetçe ona **نَصِيُّ** denir; kuruduğu zaman ise o **حَلِيّ**dir. el-Leys dedi: şu ıssız yer, birincisine bitişik olduğu zaman başka bir ıssız yere **تناصي** eder.

( **نصأ** ) : Ebû Zeyd, ( **الهمز** ) kitabında: deveyi **نَصأْتُ** onu **أَنصَؤها** **نَصْأً**: onu azarladığın zaman.
Ebû Zeyd, el-Asmaî’den: şeyi **نَصَأْتُ**: onu **نَصْأً** yükselttim.

**نوص** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّوْصَةُ**: suyla veya başkasıyla bir yıkayıştır.
Dedim: aslı **المَوْصَةُ**dur; sonra **الميم** **نون**a çevrildi. İbnü’l-A‘râbî dedi: ve **النَّيْصُ**: zayıf harekettir. el-Lihyânî, Ebû Amr’dan: falan, ihtiyacım için **يَنُوص** etmez ve **يَنُوص** etmeye güç yetiremez; yani: bir şey için hareket eder.
Ebû Saîd: güneş **انتاصَتْ** **انتياصاً** etti: battığı zaman.
Allah جلَّ وعزَّ dedi: ( **فَنَادَواْ وَّلاَتَ حِينَ** ) ( ص : 3 ) .
el-Ferrâ dedi: kaçış vakti değildir. **النَّوْصُ**: Arapların sözünde geri kalmadır.
Dedi: ve **البَوْصُ**: ilerlemedir; ve denir: onu **بصْتُه**; ve İmruü’l-Kays’ın sözünü okudu:
أمِن ذكر سَلمى إنْ نَأَتْكَ تَنُوصُ
فتقصر عنها خطوَةً وَتَبُوص
Böylece **مناص**: **مَقام** gibi **مَفعل**dir.
el-Leys dedi: **المناص**: kurtuluş yeridir.
Dedi: ve **النَّوْصُ**: başını kaldırmış, sanki ürkmüş azgın gibi, gidip gelir halde sürekli geri çekilen yaban eşeğidir. Ve at **يَنُوص** eder ve **يَسْتنيصُ** eder; bu, gemleme ve hareket ettirme sırasında olur.
Hârise b. Bedr dedi:
غَمْرُ الجِراء إذا قصرتُ عِنانه
بِيَدِي استناص ورامَ جَرْيَ المَسْحَلِ

**وصن** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den:
**الوَصْنَة**: küçük bez parçasıdır. Ve **الصَّوْنَةُ**: hazır (saklı) olandır. Ve **الصِّنْوة**: fidandır.

**نيص** : el-Leys dedi: **النَّيْص** iri kirpinin adlarındandır.
Dedim: onu ondan başkası için işitmedim.

**صين** : ve **الصِّين**: bilinen bir ülkedir; ona **الدّارصِينيّ** nisbet edilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والواو وما يثلثهما)
(نوي)  النون والواو والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين: أحدهما مَقْصَدٌ لشيء، والآخر عَجَمُ شيء.
فالأوَّل النَّوَى. قال أهلُ اللغة: النَّوَى: التَّحَوُّل من دار إلى دار. هذا هو الأصل، ثم حمل عليه البابُ كلُّه فقالوا: [نوَى] الأمرَ يَنوِيه، إذا قَصَدَ له.  وممَّا يصحِّح هذهِ التآويلَ قولُهم: نَوَاه الله، كأنَّه قَصَدَه بالحِفْظِ والحِياطة. قال:
يا عَمرُو أحسِنْ نَواكَ اللهُ بالرَّشَدِ *** واقرأْ سلاماً على الذَّلْفاءِ بالثَّمَدِ([1])* أي قصَدَك بالرَّشَد. والنِّيَّة: الوجه الذي تَنْوِيه. ونَوِيُّكَ: صاحبُك نيَّتُه نِيَّتُكَ.
والأصل الآخر النَّوَى: نَوَى التَّمْر. وربما عبَّروا به عن بعض الأوزان. ويقال إنَّ النَّوَاة زِنَةُ خمسة دَرَاهم. وتزَوَّجها على نواةٍ من ذهب، أي وزنِ خمسةِ دراهمَ منه.
وبالهمز كلمةٌ تدلُّ على النُّهُوض وناءَ ينوءُ نوءاً: نَهَضَ. قال:
فقلنا لهم تِلْكُمْ إذاً بَعْدَ كرَّةٍ *** نغادر صَرْعَى نوؤُها متخاذِلُ([2])أي نهوضها ضعيف والنَّوْءُ من أنواءِ المطَر كأنَّه ينهَض بالمطر. وكلُّ ناهض بِثِقْلٍ فقد ناءَ. وناءَ البعيرُ بِحِمْلِهِ. والمرأة تنوء بها عجيزتُها، وهي تَنوءُ بها. فالأولى تُثْقَل بها، والثانية تنهض.
ومن الباب المناوأة تكون بين القوم يقال: ناوَأَه، إذا عاداه. وهو قياسُ ما ذكرناه، لأنها المناهَضة، هذا ينوءُ إلى هذا وهو ينوءُ إليه أي يَنْهَض.
(نوب)  النون والواو والباء كلمةٌ واحدة تدلُّ على اعتياد مكان([3]) ورجوعٍ إليه. وناب يَنُوبُ، وانتاب ينتاب. ويقال إنَّ النُّوبَ: النَّحل، قالوا: وسمِّيَت به لرَعْيها ونَوْبِها إلى مكانها. وقد قيل إنَّه جمع نائب. وقول أبي ذؤيب:
أرِقْتُ لذِكرِهِ من غير نَوْبٍ *** كما يَهْتاجُ مَوْشِيٌّ قَشِيبُ([4])(نوت)  النون والواو والتاء ليس عندي أصلاً. على أنهم يقولون: ناتَ ينُوت ويَنِيتُ، إذا تمايَلَ من ضَعف. فإنْ صحَّ هذا فلعلَّ النُوتيَّ وهو المَلاّح، منه.
(نوح)  النون والواو والحاء أصلٌ يدلُّ على مقابَلة الشّيء للشيء. منه تناوَحَ الجَبَلان، إذا تقابَلاَ، وتناوحت الرِّيحانِ: تقابلتا في المَهبّ. وهذه الرِّيح نَيِّحةٌ لتلك، أي مقابِلتُها. ومنه النَّوح والمنَاحة، لتقابُلِ النِّساء عند البُكاء.
(نوخ)  النون والواو والخاء كلمةٌ واحدة، وهي أنَخْتُ الجَمَل. فأمَّا فِعل المطاوَعة منه فقالوا: أنَخْتُه فبَرَك، وقال آخرون: استناخ. وجاء في الحديث: "وإن أُنِيخَ على صخرةٍ استناخ". وقال الأصمعيّ أنختُه فتَنَوَّخ.
(نور)  النون والواو والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على إضاءةٍ واضطراب وقِلّة ثبات. منه النور والنار، سمِّيا بذلك من طريقة الإضاءة، ولأنَّ ذلك يكون مضطرِباً سريعَ الحركة. وتنوَّرْتُ النّار: تبصَّرتُها. قال امرؤ القيس:
تنوَّرتُها من أذرعات وأهلُها *** بيثربَ أدنى دارِها نظرٌ عالِي([5])ومنه النَّور: نَور الشَّجر ونُوّارُهُ. وأنارت الشَّجرةُ: أخرجَتْ النَّوْر. والمَنَارة: مَفعلة من الاستنارة، والأصل مَنْوَرة. ومنه مَنَار الأرض: حُدودها وأعلامها، سمِّيت لبَيَانِها وظُهورها.
والذي قُلناه في قِلّة الثبات امرأةٌ نَوَارٌ، أي عفيفة تنُورُ، أي تَنفِر من القَبيح، والجمع نُورٌ. ونارت: نَفَرت نَوْراً([6i]). قال:
* أنَوْراً سَرْعَ ماذا يا فَروقُ([7]) *
ونُرْت فلاناً: نَفَّرته. والنَِّوار: النِّفار.
ومما شذَّ عن هذا الأصل النّؤُور: دُخَانُ الفَتيلة يتّخذُهُ كُحلاً وَوشْماً. ونَوَّرْت اللِّثة([8]): غَرَزْتها بإبرةٍ ثم جعلت في الغَرز الإثمد.
(نوس)  النون والواو والسين أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وتذبذُب. وناسَ الشَّيءُ: تذَبْذَب، ينُوس. وسمِّي أبو نُوَاسٍ لذُؤَابتينِ له كانَتَا تنوسانِ. ويقولون: نُسْت الإبلَ: سُقْتُها.
(نوش)  النون والواو والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تناوُل الشيء. ونُشْتُه نَوْشَاً. وتناوَشْتُ: تَنَاوَلْت. قال الله تعالى: ﴿وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بعِيد﴾ [سبأ 52]. ورَّبما عَدَّوْه بغير ألفٍ فقالوا: نُشْتُه خيراً، إذا أنَلتَه خيراً. وقول القائل([9]):
* باتت تَنُوشُ العَنَق انتياشا([10]) *
(نوص)  النون والواو والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تردُّدٍ ومجيءٍ وذهاب*. وناص عن قرنه يَنُوص نَوْصاً. والمَنَاص المصدر، والمَلْجأ أيضاً. قال سبحانه: ﴿وَلاَتَ حِينَ مَنَاصٍ﴾ [ص 3]. ويقولون: النَّوْص: الحِمار الوحشيّ لا يزالُ نائصاً: رافعاً رأسَه، يتردَّد كالجامح. وناوَصَ الجَرَّة: مارَسَها. ومرَّ تفسيرُه في باب الجيم([11]).
(نوض)  النون والواو والضاد فيه كلماتٌ متباينة.
الأولى النّوض: وُصْلةٌ ما بين العَجُز والمَتْن. والثانية قولهم: ناض في البِلاد: ذهب. والثالثة الأنواض: الأودية، واحدها نَوْض.
(نوط)  النون والواو والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تعليق شيءٍ بشيء. ونُطْتُه به: علَّقته به. والنَّوْط: ما يَتعلَّق به أيضاً، والجمع أنواط. وفي المثل: "عاطٍ بغير أنواط" أي إنَّه يعطو يتناول الشَّيء وليس له ما يتعلق به. والنِّيَاط: عِرقٌ علّق به القلب، والجمع أنْوطة([12])، وهو النائط أيضاً. قال:
* قَطْعَ الطَّبيب نائطَ المصفورِ([13]) *
ونِياطُ المَفازةِ: بُعدها، سمِّي به لأنَّه كأنّه من بُعدِهِ نِيط أبداً بغيره. والأرنَب مقطِّعة النِّياط، لأنَّها تقطع البعيد. والتُّنَوِّط([14]): طائر؛ وهو قياسُه لأنَّه يَنُوط كالخيوط من الشَّجرة يجعلها وكراً. ونِيطَ فُلانٌ: أصابته نوْطة، وهي وَرَمٌ في الصَّدر. وهو عِندنا من نِياط القَلْب، كأنَّ الوجعَ أصابَ نِياطَه. ويقولون: نَوْطةٌ من طَلْح، كما يقال عِيصٌ من سِدْر. وسمِّيت لتعلُّق بعضِها ببعض. وبئر نَيِّطٌ، إذا كانت قَدْرَ قامة.
(نوع)  النون والواو والعين كلمتانِ، إحداهما تدلُّ على طائفةٍ من الشيء مماثلةٍ له، والثانية ضربٌ من الحَركَة.
الأوَّل النَّوع من الشيء: الضَّرْب منه. وليس هذا من نَوْعِ ذاك.
والثاني: قولهم: ناعَ الغُصن يَنوعُ، إذا تمايَلَ، فهو نائع. وقال بعضهم: لذلك يقال جائع نائع، أي مضطرب من شِدَّة جُوعه مُتمايِل. ويَدْعُون على الإنسان فيقولون: جُوعاً له ونُوعاً له.
(نوف)  النون والواو والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاع. ونافَ يَنُوف: طالَ وارتفع. والنَّوْف: السَّنام([15])، وجمعه أنواف. وممكنٌ أن يكون قولهم: مائةٌ ونَيِّف([16]) من هذا، وقد ذكرناه في نيف للفْظِه.
(نوق)  النون والواو والقاف أصلٌ يدل على سمّوٍّ وارتفاع. وأرْفَعُ موضعٍ في الجبل نِيقٌ، والأصل الواو، وحوّلت ياءً للكسرة التي قبلها. وممكنٌ أن يكون النَّاقةُ من هذا القياس، لارتفاع خَلْقِها. وناقةٌ ونُوق([17]). و"استَنْوَق الجملُ" تشبيهٌ بها، ويضرب مثلاً لمن ذَلَّ بعد عِزّ. والنّاقة: كواكبُ على هيئة النّاقة([18]). وقولهم: تنوَّقَ في الأمر، إذا بالَغَ فيه، فعندنا أنَّه منه، وهم يشبِّهون الشيءَ بما يستحسنونه، وكأنَّ تنوَّق مقيسٌ على اسم الناقة، وهي عندهم من أحْسَنِ أموالهم. ومن قال تَنَوَّق خطأٌ فقد غَلِط([19])، وقياسه ما ذكرناه. والنِّيقة لا تكون إلاَّ من تَنَوّق. يقولون مثلاً: "خَرْقاءُ ذات نِيقَة"، يُضرَب للجاهل بالشَّيء يدَّعي المعرفة به.
(نوك)  النون والواو والكاف كلمةٌ واحدة، هي النَّوَاكة والنُّوك([20]) وهي الحُمْق. ورجلٌ أنْوَك ومُسْتنوِكٌ، وهم نَوْكَى([21]).
(نول) النون والواو واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إعطاءٍ. ونَوَّلته: أعطيته. والنَّوال: العَطاء. ونُلْتُه نَولاً مثل أنلته. وقولك: ما نَوْلُكَ أن تفعل كذا؛ فمنه أيضاً، أي ليس ينبغي أن يكون ما تُعطِيناهُ مِنْ نوالِك هذا. وقولُ لبيد:
وقفتُ بهنَّ حتَّى قال صحبي *** جَزِعتَ وليس ذلك بالنَّوالِ([22])قالوا: النّوال: الصَّواب، وتلخيصه: ليس ذلك بالعطاء الذي [إن] أعطيتَناه كنتَ فيه مصيباً. وكذا قوله:
فدَعِي الملامةَ ويْبَ غيرِكِ إنَّه *** ليس النّوال بلوم كلِّ كريم([23])
والقياس في كلِّه واحد.
ومما شذَّ عن الباب المِنْوال: الخَشَبة* يلُفُّ عليها النَّاسِج الثَّوب.
(نوم)  النون والواو والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على جُمودٍ وسكونِ حركة. منه النَّوم. نامَ ينام نَوْماً ومَناما. وهو نَؤُومٌ ونُوَمَة([24]): كثير النَّوم. ورجل نومةٌ([25]):خاملٌ لا يُؤبَه له. ومنه استَنامَ لي فلانٌ، إذا اطمأنَّ إليه وسَكَنَ. والمَنَامة: القطيفة، لأنَّه ينامُ فيها.
ويستعيرون منه: نامت السُّوق: كَسَدت. ونامَ الثَّوبُ: أخْلَقَ.
(نون)  النون والواو والنون كلمةٌ واحدة. والنُّون: الحُوت. و [ذو([26])] النُّون: سيفٌ لبعض العرب([27])، كأنَّه شُبِّه بالنون.
(نوه)  النون والواو والهاء كلمةٌ تدلُّ على سُموٍّ وارتفاع. وناه النَّبات([28]): ارتفع. وناهَت النّاقةُ: رفعَتْ رأسَها وصاحت. ومنه نُهْتُ بالشَّيء ونوَّهتُ: رفعت ذِكْرَه. ويقولون: ناهَتْ نَفْسُه: قوِيَتْ.
--------------ـــ
([1])  أنشده في اللسان (نوى) ومعجم البلدان (ثمد الروم).
([2]) لجعفر بن علبة الحارثي في الحماسة (1: 10).
([3]) في الأصل: "اعتبار مكان".
([4]) في ديوان الهذليين (1: 92) برواية: "نقيب". وفي اللسان (نوب) برواية: "نقيب". وكلام ابن فارس هنا مبتور، والذي في المجمل: "ويقال إن النوب القرب". وأنشد بعده البيت.
([5]) ديوان امرئ القيس 56 واللسان (نور). وأذرعات يروى بالكسر مع التنوين وعدمه وبالفتح مع منع الصرف.
([6]) ويقال في المصدر "النوار" أيضاً بالفتح، والاسم بالكسر، نوار.
([7]) صدر بيت لزغبة الباهلي، أو لمالك بن زغبة الباهلي، أو لأبي شقيق الباهلي، في اللسان (نور، حذق) وإصلاح المنطق 41، 142. وعجزه:
* وحبل الوصل منتكث حذيق *
([8])  في الأصل: "إليه".
([9])  كذا. وفي المجمل قبل إنشاد البيت التالي: "وناشت الإبل تنوش، إذا أسرعت النهض. قال".
([10])  أنشده في اللسان (نوش).
([11])  في الجزء الأول ص 413.
([12])  ونوط، أيضاً بالضم.
([13]) للعجاج في ديوانه 30 واللسان (نوط، صفر).
([14]) ويقال تنوط بفتح التاء والنون وتشديد الواو المضمومة.
([15]) قيده في اللسان بأنه السنام العالي.
([16]) ويقال نيف أيضاً بالتخفيف، وقيل التخفيف لحن أو لغة رديئة.
([17]) ويقال في جمعه أيضاً ناق ونياق وأنواق وأينق وأنوق وأنؤق وأونق. وجمع الجمع أيانق وأنياقات.
([18])  ذكرت في القاموس. وانظر الأزمنة والأمكنة للمرزوقي (2: 376).
([19])  في اللسان: "وتنوق في الأمر، أي تأنق فيه. وبعضهم لا يقول تنوق". وشاهده قول ذي الرمة:
كأن عليها سحق لفق تنوقت *** به حضرميات الأكف الحوائك
([20]) بضم النون وفتحها أيضاً، كما في القاموس.
([21]) ونوك أيضاً.
([22]) ديوان لبيد ص110 طبع 1880 واللسان (نول).
([23]) كذا على الصواب في الأصل وديوان لبيد 84. وفي المجمل: "بنول كل كريم".
([24]) ويقال نوم أيضاً كصرد.
([25]) بالضم، وبضم ففتح.
([26]) التكملة من المجمل واللسان والقاموس.
([27]) كان لمالك بن زهير فقتله حمل بن بدر فأخذه منه، ثم قتل الحارث بن زهير حمل بن بدر واستولى منه على ذي النون اللسان (نون). وفي القاموس أن "ذو النونين" سيف معقل ابن خويلد.
([28]) في الأصل: "النياه"، تحريف صوابه في المجمل واللسان.

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** ve **الواو** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**نوي**)  **النون** ve **الواو** ve illetli harf, iki mânaya delâlet eden sahih bir asıldır: bunlardan biri bir şeye kasıttır, diğeri bir şeyin çekirdeğidir.
Birincisi **النَّوَى**’dır. Dil ehli dedi: **النَّوَى**: bir evden bir eve dönüşmektir. Bu asıldır; sonra bütün bab bunun üzerine hamledildi de şöyle dediler: **[نوَى]** işi **يَنوِيه**, ona kastettiği zaman. Bu te’villeri sahih kılan şeylerdendir onların sözü: **نَوَاه الله**; sanki onu koruma ve muhafaza ile kastetmiştir. Dedi:
يا عَمرُو أحسِنْ نَواكَ اللهُ بالرَّشَدِ *** واقرأْ سلاماً على الذَّلْفاءِ بالثَّمَدِ([1])*
yani seni rüşd ile kastetti. **النِّيَّة**: kastettiğin yöndür. Ve **نَوِيُّكَ**: niyeti senin niyetin olan arkadaşındır.
Diğer asıl **النَّوَى**’dır: hurmanın çekirdeği. Bazen onunla bazı ağırlıkları ifade ettiler. Denir ki **النَّوَاة** beş dirhemin ağırlığıdır. Ve onunla altından bir **نواة** üzerine evlendi; yani ondan beş dirhemin ağırlığı.

Hemze ile bir kelime vardır; kalkmaya delâlet eder; ve **ناءَ ينوءُ نوءاً**: kalktı. Dedi:
فقلنا لهم تِلْكُمْ إذاً بَعْدَ كرَّةٍ *** نغادر صَرْعَى نوؤُها متخاذِلُ([2])
yani kalkmaları zayıftır. Ve **النَّوْءُ** yağmurun **أنواء**’larındandır; sanki yağmurla kalkar. Ağırlıkla kalkan her şey **ناءَ** etmiştir. Ve deve yüküyle **ناءَ** etti. Kadın, kalçası onu ağırlaştırır; o da onunla kalkar. Birincisi onunla ağırlaşır, ikincisi kalkar.
Babdan **المناوأة** vardır; kavim arasında olur; denir: **ناوَأَه**; ona düşmanlık ettiği zaman. Bu, zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü o, karşı koymadır: bu buna doğru **ينوءُ** eder, o da ona doğru **ينوءُ** eder; yani kalkar.

(**نوب**)  **النون** ve **الواو** ve **الباء** bir tek kelimedir; bir mekâna alışmaya([3]) ve ona dönmeye delâlet eder. **ناب يَنُوبُ** ve **انتاب ينتاب**. Denir ki **النُّوبَ**: arılardır; dediler: otlaması ve yerine nöbetle dönmesi sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve denildi ki o, **نائب**’in cem’idir. Ebû Züeyb’in sözü:
أرِقْتُ لذِكرِهِ من غير نَوْبٍ *** كما يَهْتاجُ مَوْشِيٌّ قَشِيبُ([4])

(**نوت**)  **النون** ve **الواو** ve **التاء** bende bir asıl değildir. Şu var ki derler: **ناتَ ينُوت ويَنِيتُ**, zayıflıktan sallandığı zaman. Eğer bu sahih olursa, belki **النُوتيَّ** ki o gemicidir, ondandır.

(**نوح**)  **النون** ve **الواو** ve **الحاء** bir asıldır; bir şeyin bir şeye karşı gelmesine delâlet eder. Ondandır: iki dağ **تناوَحَ** etti; karşı karşıya geldikleri zaman. Ve iki rüzgâr **تناوحت**: esiş yerinde karşılaştılar. Bu rüzgâr o rüzgâra **نَيِّحةٌ**’dir; yani onun karşısında olandır. Ondandır **النَّوح** ve **المنَاحة**; ağlama esnasında kadınların karşı karşıya gelmesi sebebiyle.

(**نوخ**)  **النون** ve **الواو** ve **الخاء** bir tek kelimedir; o da: **أنَخْتُ الجَمَل**. Buna gelince, ondan mutâvaat fiili olarak dediler: **أنَخْتُه** de o çöktü; başkaları dedi: **استناخ**. Hadiste geldi: "وإن أُنِيخَ على صخرةٍ استناخ". Asma‘î dedi: **أنختُه** de **تَنَوَّخ** etti.

(**نور**)  **النون** ve **الواو** ve **الراء** sahih bir asıldır; aydınlanmaya, çalkantıya ve az sebat etmeye delâlet eder. Ondandır **النور** ve **النار**; aydınlatma tarzından dolayı ve bunun çalkantılı, hızlı hareketli olmasından dolayı bununla adlandırıldılar. **تنوَّرْتُ النّار**: onu gözledim. İmru’ul-Kays dedi:
تنوَّرتُها من أذرعات وأهلُها *** بيثربَ أدنى دارِها نظرٌ عالِي([5])
Ondandır **النَّور**: ağacın çiçeği ve onun **نُوّارُهُ**. Ağaç **أنارت**: **النَّوْر** çıkardı. **المَنَارة**: **الاستنارة**’dan **مَفعلة**’dir; aslı **مَنْوَرة**’dir. Ondandır: yerin **مَنَار**’ı: sınırları ve işaretleridir; açıklığı ve görünürlüğü sebebiyle adlandırıldı.
Söylediğimiz az sebat hususunda: kadın **نَوَارٌ**’dır; yani iffetli, **تنُورُ** eder; yani çirkinden ürker; cem’i **نُورٌ**’dur. Ve **نارت**: **نَوْراً**([6i]) ürktü. Dedi:
* أنَوْراً سَرْعَ ماذا يا فَروقُ([7]) *
Ve **نُرْت** falanı: onu ürküttüm. **النَِّوار**: ürkme.
Bu asıldan şâz olanlardandır **النّؤُور**: fitilin dumanıdır; onu sürme ve dövme olarak edinir. Ve **نَوَّرْت اللِّثة**([8]): onu iğneyle deldim, sonra deliklere **الإثمد** koydum.

(**نوس**)  **النون** ve **الواو** ve **السين** bir asıldır; çalkantıya ve salınıma delâlet eder. Şey **ناسَ** etti: **ينُوس**; sallandı. Ebû **نُوَاسٍ** iki zülüfü olduğu için böyle adlandırıldı; ikisi sallanırdı. Ve derler: **نُسْت الإبلَ**: onları sürdüm.

(**نوش**)  **النون** ve **الواو** ve **الشين** sahih bir asıldır; bir şeyi almaya delâlet eder. Onu **نُشْتُه نَوْشَاً**. **تناوَشْتُ**: aldım. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بعِيد﴾ [سبأ 52]. Bazen onu elifsiz geçişli kıldılar da dediler: **نُشْتُه** hayır; ona hayır ulaştırdığın zaman. Söyleyenin sözü([9]):
* باتت تَنُوشُ العَنَق انتياشا([10]) *

(**نوص**)  **النون** ve **الواو** ve **الصاد** sahih bir asıldır; gidip gelmeye ve geliş gidişe delâlet eder*. Rakibinden **ناص** etti: **يَنُوص نَوْصاً**. **المَنَاص** masdardır; sığınak da. Yüce olan dedi: ﴿وَلاَتَ حِينَ مَنَاصٍ﴾ [ص 3]. Ve derler: **النَّوْص**: yaban eşeğidir; daima **نائصاً**dır: başını kaldıran, azgın gibi gidip gelen. Ve **ناوَصَ الجَرَّة**: onu yokladı. Tefsiri **باب الجيم**’de geçti([11]).

(**نوض**)  **النون** ve **الواو** ve **الضاد**’da birbirinden ayrı kelimeler vardır.
Birincisi **النّوض**: kalça ile sırt arasındaki bağlantıdır. İkincisi onların sözü: memleketlerde **ناض** etti: gitti. Üçüncüsü **الأنواض**: vadilerdir; tekili **نَوْض**.

(**نوط**)  **النون** ve **الواو** ve **الطاء** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeye asmaya delâlet eder. Onu onunla **نُطْتُه به**: onu onunla astım. **النَّوْط**: onunla asılan şeydir de; cem’i **أنواط**. Meselde: "عاطٍ بغير أنواط" yani o, bir şeyi alır; fakat onunla asılacağı şey yoktur. **النِّيَاط**: kalbin onunla asıldığı damardır; cem’i **أنْوطة**([12]); o, **النائط** da olur. Dedi:
* قَطْعَ الطَّبيب نائطَ المصفورِ([13]) *
**نِياطُ المَفازةِ**: onun uzaklığıdır; bununla adlandırıldı, çünkü sanki uzaklığından dolayı daima başkasına asılmış gibidir. Tavşan **مقطِّعة النِّياط**’tır; çünkü uzağı keser. **التُّنَوِّط**([14]): bir kuştur; ve bu onun kıyasıdır, çünkü o iplikler gibi ağaçtan sarkar; onu yuva yapar. Falan **نِيطَ** edildi: ona **نوْطة** isabet etti; o, göğüste bir şişliktir. O, bizce kalbin **نِياط**’ındandır; sanki ağrı onun **نِياط**’ına isabet etti. Ve derler: **نَوْطةٌ من طَلْح**; **عِيصٌ من سِدْر** denildiği gibi. Birbirine asılı olmaları sebebiyle adlandırıldı. **بئر نَيِّطٌ**: boy ölçüsü kadar olduğu zaman.

(**نوع**)  **النون** ve **الواو** ve **العين** iki kelimedir; birisi şeyden ona benzer bir taifeye delâlet eder, ikincisi bir hareket türüdür.
Birincisi: şeyden **النَّوع**: ondan bir türdür. Bu, onun **نَوْع**’undan değildir.
İkincisi: onların sözü: dal **ناعَ يَنوعُ**; sallandığı zaman; o, **نائع**’dir. Bazıları dedi: bunun için denir: **جائع نائع**; yani şiddetli açlıktan çalkantılı, sallanır. Ve insana beddua ederler de derler: ona **جُوعاً** ve ona **نُوعاً**.

(**نوف**)  **النون** ve **الواو** ve **الفاء** sahih bir asıldır; yüceliğe ve yükselmeye delâlet eder. **نافَ يَنُوف**: uzadı ve yükseldi. **النَّوْف**: hörgüçtür([15]); cem’i **أنواف**. Mümkündür ki onların sözü: yüz ve **نَيِّف**([16]) bundan olsun; onu **نيف**’te lafzı sebebiyle zikrettik.

(**نوق**)  **النون** ve **الواو** ve **القاف** yüceliğe ve yükselmeye delâlet eden bir asıldır. Dağda en yüksek yer **نِيقٌ**’tir; aslı **الواو**’dur; ondan önceki kesre sebebiyle yâ’ya çevrildi. Mümkündür ki **النَّاقةُ** bu kıyastan olsun; yaratılışının yüksekliğinden dolayı. Ve **ناقةٌ** ve **نُوق**([17]). " **استَنْوَق الجملُ** " ona benzetmedir; izzetten sonra zillete düşen kimse için mesel vurulur. **النّاقة**: deve sûretinde yıldızlardır([18]). Onların sözü: işte **تنوَّقَ** etti; onda mübalağa ettiği zaman; bizce o ondandır; onlar şeyi beğendikleri şeye benzetirler; sanki **تنوَّق** **الناقة** ismine kıyaslanmıştır; o da onların yanında mallarının en güzellerindendir. **تَنَوَّق** hatadır diyen kimse yanılmıştır([19]); onun kıyası zikrettiğimizdir. **النِّيقة** ancak **تَنَوّق**’tan olur. Mesel olarak derler: "خَرْقاءُ ذات نِيقَة"; şeyden cahil olup onunla bilgiyi iddia eden için vurulur.

(**نوك**)  **النون** ve **الواو** ve **الكاف** bir tek kelimedir; o **النَّوَاكة** ve **النُّوك**([20])’tur; o da ahmaklıktır. Adam **أنْوَك** ve **مُسْتنوِكٌ**; onlar **نَوْكَى**([21])’dır.

(**نول**) **النون** ve **الواو** ve **اللام** sahih bir asıldır; vermeye delâlet eder. Onu **نَوَّلته**: ona verdim. **النَّوال**: bağıştır. Onu **نُلْتُه نَولاً**; **أنلته** gibi. Senin sözün: şu şöyle yapmanın senin **نَوْلُكَ** nedir; o da ondandır; yani bu senin bağışından bize verdiğin bağıştan, onun böyle olması gerekmez. Lebîd’in sözü:
وقفتُ بهنَّ حتَّى قال صحبي *** جَزِعتَ وليس ذلك بالنَّوالِ([22])
Dediler: **النّوال**: doğruluktur; onun özeti: bu, bize verdiğin takdirde isabetli olacağın bağış değildir. Keza onun sözü:
فدَعِي الملامةَ ويْبَ غيرِكِ إنَّه *** ليس النّوال بلوم كلِّ كريم([23])
Kıyas hepsinde birdir.
Babdan şâz olanlardandır **المِنْوال**: dokumacının elbiseyi üzerine sardığı tahta*.

(**نوم**)  **النون** ve **الواو** ve **الميم** sahih bir asıldır; donukluğa ve hareketin sükûnuna delâlet eder. Ondandır **النَّوم**. **نامَ ينام نَوْماً ومَناما**. O, **نَؤُومٌ** ve **نُوَمَة**([24])’dir: çok uyuyan. Adam **نومةٌ**([25]): sönük; kendisine aldırış edilmeyen. Ondandır: falan bana **استَنامَ** etti; ona güvendiği ve sakinleştiği zaman. **المَنَامة**: kadifedir; çünkü onda uyur.
Ondan ödünç alırlar: pazar **نامت**: durgunlaştı. Elbise **نامَ**: eskidi.

(**نون**)  **النون** ve **الواو** ve **النون** bir tek kelimedir. **النُّون**: balıktır. Ve **[ذو] النُّون**: bazı Arapların bir kılıcıdır([27]); sanki **النون**’a benzetilmiştir.

(**نوه**)  **النون** ve **الواو** ve **الهاء** yüceliğe ve yükselmeye delâlet eden bir kelimedir. Bitki **ناه** etti([28]): yükseldi. Dişi deve **ناهَت**: başını kaldırdı ve bağırdı. Ondandır: şey ile **نُهْتُ** ve **نوَّهتُ**: onun zikrini yükselttim. Ve derler: nefsi **ناهَت**: kuvvetlendi.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ناص إلى كذا: التجأ إليه، وناص عنه: ارتد، ينوص نوصا، والمناص: الملجأ. قال تعالى: ﴿ولات حين مناص﴾ [ص/3].

##### Türkçe

- **ناص** إلى كذا: ona sığındı; ve **ناص** عنه: geri döndü; **ينوص** **نوصا**; ve **المناص**: sığınılacak yer. Yüce Allah dedi ki: ﴿ولات حين **مناص**﴾ [ص/3].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن و ص
ناص عن قرنه‏:‏ فرّ عنه ونجا‏.‏
وما لك من مناصٍ‏:‏ من منجًى‏.‏

##### Türkçe

ن و ص
**ناص عن قرنه**: ondan kaçtı ve kurtuldu.
Ve senin için **مناصٍ** yoktur: bir **منجًى**dan (kurtuluş yerinden).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ناصَ للحركة نَوْصاً ومَناصاً: تهَيّأَ. وناصَ ينُوصُ نَوْصاً ومَناصاً ومَنِيصاً: تحرك وذهب. وما يَنُوصُ فلان لحاجتي وما يقدر على أَن يَنُوص أَي يتحرك لشيء. وناصَ يَنُوصُ نَوْصاً: عدل. وما به نَوِيصٌ أَي قوة وحَراكٌ. وناوَصَ الجَرّة ثم سالمها أَي جابَذَها ومارَسَها، وهو مثل قد ذكر عنه ذكر الجَرّة. ويقال: نُصْت الشيء جَذَبْتُه؛ قال المّرار: وإِذا يُناصُ رأَيْته كالأَشْوَس
وناصَ يَنُوصُ مَنِيصاً ومَناصاً: نَجا. أَبو سعيد: انْتاصَت الشمسُ انْتياصاً إِذا غابت. وفي التنزيل: ولاتَ حِينَ مَناصٍ؛ أَي وقت مَطْلَبٍ ومَغاثٍ، وقيل: معناه أَي اسْتَغاثوا وليس ساعةَ ملْجإٍ ولا مَهْرب. الأَزهري في ترجمة حيص: ناصَ وناضَ بمعنى واحد. قال اللّه عزّ وجلّ: ولاتَ حينَ مناص؛ أَي لاتَ حينَ مَهْربٍ أَي ليس وقت تأَخّرٍ وفِرارٍ. والنَّوْصُ: الفِرارُ. والمَناصُ: المَهْربُ. والمَناصُ: الملْجأُ والمَفَرُّ. وناصَ عن قِرنه يَنُوص نَوْصاً ومَناصاً أَي فرَّ وراغَ. ابن بري: النُّوص، بضم النون، الهرب؛ قال عدي بن زيد:
يا نَفْسُ أَبْقي واتّقي شَتْمَ ذَوي الـ
ـأَعْراضِ في غير نُوص
والنَّوْصُ في كلام العرب: التأَخر، والبَوْصُ: التقدم، يقال: نُصْته؛ وأَنشد قول امرئ القيس:
أَمِن ذِكْرِ سَلْمى إِذْ نَأَتْكَ، تَنُوصُ
فَتَقْصُر عنها خَطْوةً وتَبُوصُ؟
فمَناص مَفْعل: مثل مَقام. وقال الأَزهري: قوله ولات حين مناص، لات في الأَصل لاه، وهاؤها هاء التأْنيث، تَصير تاءً عند المُرورِ عليها مثل ثُمَّ وثُمَّت، تقول: عمراً ثُمَّتَ خالداً. أَبو تراب: يقال لاصَ عن الأَمر وناصَ بمعنى حادَ. وأَنَصْت أَن آخُذَ منه شيئاً أُنِيصُ إِناصةً أَي أَردت. وناصَه ليُدْرِكه: حركه. والنَّوْص والمَناصُ: السخاء؛ حكاه أَبو علي في التذكرة.
والنائِصُ: الرافعُ رأْسه نافراً، وناصَ الفرسُ عند الكَبْحِ والتحريك. وقولهم: ما به نَويصٌ أَي قُوّةٌ وحَراكٌ. واسْتناصَ: شَمَخَ برأْسه، والفرس يَنِيصُ ويَسْتَنِيصُ؛ وقال حارثة بن بدر:
غَمْرُ الجِراء إِذا قَصَرْتُ عِنانَه
بِيَدي، اسْتناص ورامَ جَرْيَ المِسْحَل
واسْتناصَ أَي تأَخّر. والنَّوْصُ: الحمارُ الوحشي لا يزال نائصاً رافعاً رأْسه يتردد كأَنه نافذ جامح. والمُنَوَّصُ: المُلَطَّخُ؛ عن كراع. وأَنَصْت الشيء: أَدَرْته، وزعم اللحياني أَن نونه بدل من لام أَلَصْته. ابن لأَعرابي: الصَّاني اللازِمُ للخِدْمة والناصي المُعَرْبِد. ابن الأَعرابي: النَّوْصة الغَسْلة بالماء أَو غيره، قال الأَزهري: الأَصل مَوْصة، فقبلت الميم نوناً.

##### Türkçe

**ناصَ** hareket için **نَوْصاً** ve **مَناصاً**: hazırlandı. Ve **ناصَ** **ينُوصُ** **نَوْصاً** ve **مَناصاً** ve **مَنِيصاً**: hareket etti ve gitti. Ve falan kimse benim ihtiyacım için **يَنُوصُ** etmez ve bir şeye **يَنُوص** etmeye, yani bir şey için hareket etmeye güç yetiremez. Ve **ناصَ يَنُوصُ نَوْصاً**: saptı. Ve onda **نَوِيصٌ** yoktur, yani kuvvet ve hareket. Ve **ناوَصَ** küpü, sonra onunla yumuşak davrandı; yani onu çekiştirdi ve onu alıştırdı; ve o, onun hakkında küpün zikriyle zikredilmiş bir misaldir. Ve denilir: **نُصْت** şeyi: onu çektim; **المّرار** dedi:

وإِذا يُناصُ رأَيْته كالأَشْوَس

Ve **ناصَ يَنُوصُ مَنِيصاً ومَناصاً**: kurtuldu. Ebû Saîd: güneş **انْتاصَت** **انْتياصاً**, yani battığı zaman. Ve tenzilde: **ولاتَ حِينَ مَناصٍ**; yani talep ve imdat vakti; ve denildi: manası, yani yardım istediler ve sığınak ve kaçış saati değildir. Ezherî, **حيص** tercümesinde: **ناصَ** ve **ناضَ** bir mana üzeredir. Allah عزّ وجلّ dedi: **ولاتَ حينَ مناص**; yani kaçış vakti değildir; yani gecikme ve firar vakti değildir. Ve **النَّوْصُ**: firar. Ve **المَناصُ**: kaçış yeri. Ve **المَناصُ**: sığınak ve kaçış. Ve **ناصَ** rakibinden **يَنُوص** **نَوْصاً** ve **مَناصاً**, yani kaçtı ve yan çizdi. İbn Berrî: **النُّوص**, **النون**’un dammesiyle, kaçıştır; Adî b. Zeyd dedi:

يا نَفْسُ أَبْقي واتّقي شَتْمَ ذَوي الـ
ـأَعْراضِ في غير نُوص

Ve **النَّوْصُ** Arapların كلامında: geri kalma; ve **البَوْصُ**: ileri geçme; denilir: **نُصْته**; ve İmru’ül-Kays’ın sözünü inşad etti:

أَمِن ذِكْرِ سَلْمى إِذْ نَأَتْكَ، تَنُوصُ
فَتَقْصُر عنها خَطْوةً وتَبُوصُ؟

Böylece **مَناص** **مَفْعل**dir: **مَقام** gibi. Ezherî dedi: onun sözü **ولات حين مناص**; **لات** aslında **لاه**’dır, ve onun **هاء**’sı dişillik **هاء**’sıdır; üzerinden geçildiğinde **تاء** olur; **ثُمَّ** ve **ثُمَّت** gibi; dersin: عمراً ثُمَّتَ خالداً. Ebû Turâb: denilir: **لاصَ** işten ve **ناصَ**, **حادَ** manasında. Ve **أَنَصْت** ondan bir şey almaya, **أُنِيصُ** **إِناصةً**, yani istedim. Ve **ناصَه** onu yakalasın diye: onu hareket ettirdi. Ve **النَّوْص** ve **المَناصُ**: cömertlik; Ebû Ali bunu **التذكرة**’de hikâye etti.

Ve **النائِصُ**: başını kaldıran, ürkek. Ve at, dizginle geri çekme ve hareket ettirme sırasında **ناصَ** etti. Ve onların sözü: onda **نَويصٌ** yoktur, yani kuvvet ve hareket. Ve **اسْتناصَ**: başıyla yükseldi. Ve at **يَنِيصُ** ve **يَسْتَنِيصُ**; Hârise b. Bedr dedi:

غَمْرُ الجِراء إِذا قَصَرْتُ عِنانَه
بِيَدي، اسْتناص ورامَ جَرْيَ المِسْحَل

Ve **اسْتناصَ**: yani geri kaldı. Ve **النَّوْصُ**: yaban eşeğidir; sürekli **نائصاً** olur, başını kaldırmış, gidip gelir; sanki delip geçen, azgın. Ve **المُنَوَّصُ**: bulaştırılmış/lekelenmiş; Kurâ‘dan. Ve **أَنَصْت** şeyi: onu döndürdüm; ve Lihyânî, onun **النون**’unun **أَلَصْته**’nin **لام**’ının bedeli olduğunu zannetti. İbnü’l-A‘râbî: **الصَّاني** hizmete yapışık olan, ve **الناصي** azgınlık eden. İbnü’l-A‘râbî: **النَّوْصة** suyla veya başkasıyla yıkamadır. Ezherî dedi: asıl **مَوْصة**’dır; böylece **الميم** **نون**u kabul etti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن و ص * * النَّوْصُ * التأَخُر يقال * نَاصَ * عن قِرنه أي رَّ وراغ وبابه قال و * مَنَاصًا * أيضا ومنه قوله تعالى ﴿ولات حين مَنَاصٍ﴾ أي ليس وقت تأَخُّر وفِرار و * المَنَاصُ * أيضا الملجأُ والمَفَّر

##### Türkçe

* ن و ص * **النَّوْصُ**: geri kalma; denir ki: **نَاصَ** rakibinden; yani geri döndü ve kaçamak yaptı; babı **قال**’dır; **مَنَاصًا** da (böyledir). Bundan da Yüce Allah’ın sözü: ﴿ولات حين **مَنَاصٍ**﴾; yani geri kalma ve kaçış vakti değildir. **المَنَاصُ** da: sığınak ve kaçış yeri.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النوص: التأخر  ، نقله الجوهري، عن الفراء، وأنشد لامرئ القيس:
  أمن ذكر سلمى إذ نأتك تنوص                      فتقصر عنها خطوة وتبوص

  والبوص، بالباء: التقدم، كما سبق. النوص:  الحمار الوحشي  ، نقله الجوهري، وفي اللسان:  لأنه لا يزال نائصا، أي رافعا رأسه  يتردد،  كالنافر  الجامح، قاله الليث.  والمناص: الملجأ، والمفر، نقله الجوهري. وقال في قوله تعالى:  ولات حين مناص  أي ليس وقت تأخر وفرار. وقال الأزهري: أي لات حين مهرب. وقال غيره، أي وقت مطلب ومغاث.  وناص  ينوص  مناصا ونويصا  ، كأمير،  ونياصة  ، بالكسر،  ونوصا  ، بالفتح،  ونوصانا  ، بالتحريك:  تحرك  وذهب. وما ينوص فلان لحاجتي لا يتحرك. ناص  عنه نوصا: تنحى وفارقه  ، عن ابن عباد. وقال أبو تراب: لاص عن الأمر، وناص، بمعنى حاد. وقال غيره: ناص ينوص نوصا: عدل. ناص  إليه  نوصا:  نهض  . قال ابن الأعرابي:  النوصة: الغسلة بالماء وغيره  . قال الأزهري:  والأصل موصة، قلبت  ميمه  نونا  .  وأناصه  أن يأخذ منه شيئا إناصة:  أراده  وقيل أداره. وزعم اللحياني أن نونه بدل من لام ألاصه.  وناوصه  مناوصة:  هاوشه  ، كذا في النسخ. وفي العباب: ناوشه  ومارسه  . وعلى الأخير اقتصر الجوهري، وذكر المثل:  ناوص الجرة ثم سالمها  أي جابذها ومارسها. قال: وقد فسرناه عند ذكر الجرة، قلت: وقد سبق للمصنف أيضا هناك، وكان الواجب عليه أن يشير هنا لذلك كالجوهري.  والاستناصة  ، في الفرس عند الكبح،  والتحريك  ، وهو شموخه برأسه، قاله الليث، وأنشد قول حارثة بن بدر:
  غمر الجراء إذا قصرت عنـانـه                      بيدي استناص ورام جري المسحل الاستناصة أيضا:  أن تستخف الرجل فتذهب به في حاجتك  ، نقله الصاغاني عن ابن عباد. الاستناصة:  تحرك الفرس للجري  ، وهو بعينه قول الليث الذي تقدم. ومما يستدرك عليه: ناص للحركة نوصا، ومناصا: تهيأ. والمنيص كمقيل: التحرك والذهاب. وما به نويص، كأمير أي قوة وحراك، نقله الجوهري، وأغفله المصنف، رحمه الله تعالى. ونصت الشيء: جذبته. قال المرار:
  وإذا يناص رأيته كالأشوس والمناوصة: المجابذة. وناص ينوص منيصا ومناصا: نجا هاربا. وقال أبو سعيد: انتاصت الشمس انتياصا، إذا غابت. والنوص: الفرار ونوص الفرس استناصته، عن الليث. وناص عن قرنه ينوص نوصا ومناصا: فر، وراغ، نقله الجوهري. وقال ابن بري: النوص: بالضم الهرب. قال عدي بن زيد.

  يا نفس أبقي واتقي شتم ذي ال                      أعراض إن الحلم ما إن ينوص وناصه ليدركه نوصا: حركه. والنوص والمناص: السخاء، حكاه أبو علي في التذكرة. والمنيص: الفرس الشامخ برأسه. ونصت الشيء، أنوصه نوصا: طلبته، عن ابن دريد. وقال غيره: أنصته مثل نصته، بمعنى طلبته، نقله الصاغاني. واستناص، أي تأخر. والمنوص، كمعظم: الملطخ، عن كراع. والناصي: المعربد، عن ابن الأعرابي، هنا ذكره وكأنه مقلوب النائص.

##### Türkçe

**النوص**: geri kalma; bunu el-Cevherî, el-Ferrâ’dan nakletti; ve İmru’ul-Kays’tan şu beyti okuttu:
  **أمن ذكر سلمى إذ نأتك تنوص**                      onun hakkında bir adım kısalırsın ve **تبوص**

  Ve **البوص**, **ب** ile: ilerleme; daha önce geçtiği gibi. **النوص**: yaban eşeği; bunu el-Cevherî nakletti. Ve Lisân’da: çünkü o, sürekli **نائصا**dır; yani başını kaldırmış, tereddüt eder; ürkek, azgın gibi; bunu el-Leys söyledi. Ve **المناص**: sığınak ve kaçış yeri; bunu el-Cevherî nakletti. Ve Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: **ولات حين مناص**; yani geri kalma ve kaçma vakti değildir. El-Ezherî dedi: yani kaçış vakti değildir. Başkası dedi: yani istek ve imdat vakti.  Ve **ناص** **ينوص** **مناصا** ve **نويصا**, **أمير** gibi; ve **نياصة**, kesre ile; ve **نوصا**, fetha ile; ve **نوصانا**, hareke ile: hareket etti ve gitti. “Falan, benim ihtiyacım için **ينوص** etmez”: hareket etmez. **ناص** ondan **نوصا**: uzaklaştı ve ondan ayrıldı; İbn Abbâd’dan. Ebû Turâb dedi: işten **لاص** etti ve **ناص**; “saptı” manasında. Başkası dedi: **ناص** **ينوص** **نوصا**: meyletti. **ناص** ona **نوصا**: kalktı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **النوصة**: suyla ve başkasıyla yıkama. El-Ezherî dedi: aslı **موصة**dır; **ميم**i **نونا** çevrildi. Ve **أناصه**: ondan bir şeyi **إناصة** olarak alması: onu istedi; ve “onu çevirdi” denildi. el-Lihyânî, onun **نون**unun **ألاصه**’nin **لام**ının bedeli olduğunu iddia etti. Ve **ناوصه** **مناوصة**: onunla boğuştu; nüshalarda böyle. Ve el-‘Ubâb’da: onunla boğuştu ve onu denedi. El-Cevherî sonuncusuyla yetindi ve şu meseli zikretti: **ناوص الجرة ثم سالمها**; yani onu çekiştirdi ve onu denedi. Dedi: onu, **الجرة** zikrinde açıklamıştık. Ben derim: musannif için de orada daha önce geçti; el-Cevherî gibi burada ona işaret etmesi gerekirdi.  Ve **الاستناصة**, atta gemleme sırasında, hareke ile; o, başını dikmesi demektir; bunu el-Leys söyledi; ve Hârise b. Bedr’in sözünü okuttu:
  **غمر الجراء إذا قصرت عنـانـه**                      **بيدي استناص ورام جري المسحل**

**الاستناصة** ayrıca: adamı hafife alman ve onu ihtiyacında kendinle götürmendir; bunu es-Sâgânî, İbn Abbâd’dan nakletti. **الاستناصة**: atın koşuya hareketlenmesi; bu, el-Leys’in daha önce geçen sözünün aynısıdır. Ve ona ilâve olarak: **ناص** hareket için **نوصا** ve **مناصا**: hazırlandı. Ve **المنيص** **مقيل** gibi: hareketlenme ve gitme. “Onda **نويص** yoktur”, **أمير** gibi: yani kuvvet ve hareket; bunu el-Cevherî nakletti; musannif onu atladı; Allah ona rahmet etsin. Ve “**نصت** şeyi”: onu çektim. el-Merâr dedi:
  **وإذا يناص رأيته كالأشوس**

Ve **المناوصة**: çekiştirme. Ve **ناص** **ينوص** **منيصا** ve **مناصا**: kaçarak kurtuldu. Ebû Sa‘îd dedi: güneş **انتاصت** **انتياصا**, yani battığı zaman. Ve **النوص**: kaçma; ve atın **نوص**u, onun **استناصته**sidir; el-Leys’ten. Ve **ناص** rakibinden **ينوص** **نوصا** ve **مناصا**: kaçtı ve sıvıştı; bunu el-Cevherî nakletti. İbn Berrî dedi: **النوص**: damme ile kaçış. ‘Adî b. Zeyd dedi.

  **يا نفس أبقي واتقي شتم ذي ال**                      **أعراض إن الحلم ما إن ينوص**

Ve “onu yakalasın diye **ناصه** **نوصا**”: onu hareket ettirdi. Ve **النوص** ve **المناص**: cömertlik; Ebû ‘Alî bunu et-Tezkira’da rivayet etti. Ve **المنيص**: başını dikmiş at. Ve “**نصت** şeyi, onu **أنوصه** **نوصا**”: onu aradım; İbn Düreyd’den. Başkası dedi: **أنصته** tıpkı **نصته** gibidir; “onu aradım” manasında; es-Sâgânî nakletti. Ve **استناص**: yani geri kaldı. Ve **المنوص**, **معظم** gibi: bulaştırılmış; Kurâ‘dan. Ve **الناصي**: azgın; İbnü’l-A‘râbî’den; burada onu zikretti ve sanki **النائص**ın ters çevrilmişi gibidir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَاصَ
1 نَاصَ ذ , (M, K,) aor. يَنُوصُ, (M,) inf. n. نَوْصٌ and مَنَاصٌ (M, K) and مَنِيصٌ (M) and نَوِيصٌ (K) and نِيَاصٌ, (K, accord. to the TA,) or نِيَاصَةٌ, (accord. to a MS. copy of the K, and accord. to to the CK,) and نَوَصَانٌ, (K,) He put himself in motion: (K:) or he put himself in motion and went away. (M, TA.) You say, مَا يَنُوصُ فُلَانٌ لِحَاجَتِى Such a one does not put himself in motion for [the accomplishment of] my want. (TA.) And مَا بِهِ نَوِيصٌ There is not in him strength (S, M) and motion (or activity], (S, TA.) ― -b2- نَاصَ لِلْحَرَكَةِ, inf. n. نَوْصٌ and مَنَاصٌ, He prepared himself for motion. (M, TA.) ― -b3- نَاصَ الفَرَسُ, (Lth, M,) inf. n. نَوْصٌ, (Lth, TA,) The horse, having his bridle pulled in, and being put in motion, raised his head; as also ↓ استناص: (Lth, M:) or ↓ اِسْتِنَاصَةٌ signifies a horse's putting himself in motion to run. (K.) ― -b4- نَاصَ اِلَيْهِ, (K,) inf. n. نَوْصٌ, (TA,) He rose to him. (K.) ― -b5- نَاصَ, aor. يَنُوصُ, inf. n. نَوْصٌ, He turned aside, or away: (M, TA:) he drew back, receded, retreated, or retired; (S, K *;) as also ↓ استناص: (S:) he fled; or turned away and fled: (TA:) he escaped, and outwent: (Msb:) and, inf. n. مَنِيصٌ and مَنَاصٌ, he escaped; or became safe, or secure: (M:) and accord. to IB, نُوصٌ, with, damm, [app. as an inf. n.,] also signifies the act of fleeing. (TA.) You say, نَاصَ عَنِ الأَمْرِ He turned aside, or away, from the thing, or affair; he declined from it; he avoided it; as also لَاصَ. (Aboo-Turلb, TA.) And نَاصَ عَنْهُ, inf. n. نَوْصٌ, He removed, withdrew, or retired to a distance, and separated himself, from him, or it. (Ibn-'Abbلd, K.) And نَاصَ عَنْ قِرْنِهِ, (S, A,) aor. يَنُوصُ, inf. n. نَوْصٌ and مَنَاصٌ, (S,) He fled, or turned away and fled, from his opponent, or adversary, (S, A,) and eluded him, (S,) or removed, withdrew, or retired to a distance, from him. (A) And it is said in the Kur, [xxxviii. 2,] وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ, meaning, When it was not a time of fleeing: (Az, TA:) or when it was not a time of drawing back and fleeing: (S, TA:) or when it was not a time of seeking, or petitioning, and of being aided, or succoured. (M, TA.)

3 نَاْوَصَ see جُرَّةٌ.

10 اِسْتَنْوَصَ see 1, in three places.

نَوْصٌ
نَوْصٌ ذ A wild ass; (S, M, K;) because he ceases not to raise his head, going to and fro, like one running away at random. (Lth, K. *)

نَائِصٌ
نَائِصٌ ذ Raising his head, and running away at random: (M:) or a wild ass raising his head, and going to and fro, like one running away at random: (Lth, K *:) and ↓ مَنِيصٌ a horse raising his head. (TA.)

مَنَاصٌ
مَنَاصٌ ذ A place to which one has recourse for refuge, protection, preservation, or concealment: a place of refuge: (S, Msb, K:) a place to which one flees; (S;) a place of safety or security. (A.) -A2- See also 1, throughout.

مَنِيصٌ
مَنِيصٌ ذ : see نَائِصٌ.

##### Türkçe

نَاصَ
1 **نَاصَ** ذ , (M, K,) muzâri‘ı **يَنُوصُ**, (M,) mastarı **نَوْصٌ** ve **مَنَاصٌ** (M, K) ve **مَنِيصٌ** (M) ve **نَوِيصٌ** (K) ve **نِيَاصٌ**, (K, TA’ya göre,) yahut **نِيَاصَةٌ**, (K’nın bir yazma nüshasına göre ve CK’ya göre,) ve **نَوَصَانٌ**, (K,) Kendini harekete koydu: (K:) yahut kendini harekete koydu ve gitti. (M, TA.) Şöyle dersin: مَا يَنُوصُ فُلَانٌ لِحَاجَتِى “Falanca, benim ihtiyacımın [giderilmesi] için kendini harekete koymaz.” (TA.) Ve مَا بِهِ نَوِيصٌ “Onda kuvvet yoktur” (S, M) ve hareket (yahut etkinlik) [yoktur]. (S, TA.) ― -b2- **نَاصَ لِلْحَرَكَةِ**, mastarı **نَوْصٌ** ve **مَنَاصٌ**, Hareket için kendini hazırladı. (M, TA.) ― -b3- **نَاصَ الفَرَسُ**, (Lth, M,) mastarı **نَوْصٌ**, (Lth, TA,) At, gemi çekilip kendisi harekete konulduğu hâlde, başını kaldırdı; bunun gibi ↓ **استناص**: (Lth, M:) yahut ↓ **اِسْتِنَاصَةٌ** bir atın koşmak için kendini harekete koyması demektir. (K.) ― -b4- **نَاصَ اِلَيْهِ**, (K,) mastarı **نَوْصٌ**, (TA,) Ona karşı kalktı. (K.) ― -b5- **نَاصَ**, muzâri‘ı **يَنُوصُ**, mastarı **نَوْصٌ**, Saptı, yahut uzaklaştı: (M, TA:) geri çekildi, geriledi, ric‘at etti, yahut geri durdu; (S, K *;) bunun gibi ↓ **استناص**: (S:) kaçtı; yahut yüz çevirdi ve kaçtı: (TA:) kurtuldu ve geçip gitti: (Msb:) ve mastarı **مَنِيصٌ** ve **مَنَاصٌ** olarak, kurtuldu; yahut emniyete erdi, yahut güvenli oldu: (M:) ve IB’ye göre, **نُوصٌ**, ötre ile, [görünüşe göre bir mastar olarak,] kaçma fiilini de ifade eder. (TA.) Şöyle dersin: **نَاصَ عَنِ الأَمْرِ** “İşten saptı, yahut uzaklaştı; ondan yüz çevirdi; ondan kaçındı;” bunun gibi **لَاصَ** da. (Aboo-Turلb, TA.) Ve **نَاصَ عَنْهُ**, mastarı **نَوْصٌ**, Ondan, yahut ondan, uzaklaştı, çekildi, yahut bir mesafeye geri durdu ve kendini ayırdı. (Ibn-'Abbلd, K.) Ve **نَاصَ عَنْ قِرْنِهِ**, (S, A,) muzâri‘ı **يَنُوصُ**, mastarı **نَوْصٌ** ve **مَنَاصٌ**, (S,) Rakibinden, yahut hasmından, kaçtı, yahut yüz çevirip kaçtı, (S, A,) ve onu atlattı, (S,) yahut ondan uzaklaştı, çekildi, yahut bir mesafeye geri durdu. (A) Ve Kur’ân’da [xxxviii. 2,] **وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ**, “Kaçış zamanı olmadığı vakit” mânâsındadır: (Az, TA:) yahut geri çekilme ve kaçma zamanı olmadığı vakit: (S, TA:) yahut isteme, yahut talepte bulunma, ve yardım edilme, yahut imdada yetişilme zamanı olmadığı vakit. (M, TA.)

3 **نَاْوَصَ** bk. **جُرَّةٌ**.

10 **اِسْتَنْوَصَ** bk. 1, üç yerde.

**نَوْصٌ**
**نَوْصٌ** ذ Yaban eşeği; (S, M, K;) çünkü o, rastgele kaçan kimse gibi, gidip gelerek başını kaldırmaktan geri durmaz. (Lth, K. *)

**نَائِصٌ**
**نَائِصٌ** ذ Başını kaldıran ve rastgele kaçan: (M:) yahut başını kaldıran ve rastgele kaçan kimse gibi gidip gelen bir yaban eşeği: (Lth, K *:) ve ↓ **مَنِيصٌ** başını kaldıran bir at. (TA.)

**مَنَاصٌ**
**مَنَاصٌ** ذ Sığınılacak, korunulacak, muhafaza olunacak, yahut gizlenilecek yer: sığınak yeri: (S, Msb, K:) kaçılan yer; (S;) emniyet yahut güvenlik yeri. (A.) -A2- Ayrıca bk. 1, baştan sona.

**مَنِيصٌ**
**مَنِيصٌ** ذ : bk. **نَائِصٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَاصَ
نَاصَ ( w )  U ( n. ac. نَوْص 1 ),
a.  Remained behind; receded, retreated.

b.  ( n. ac. نَوْص 1 ,  مَنَاص [ مَنْوَص 17A ]) [ 'An ], Fled from, shunned; eluded.

c.  ( n. ac. نَوْص 1 ,  مَنْوَص 17A ,  نِيَاصَة [ 23tI ] ,  نَوِيْص 25 ,  نَوَصَاْن 36 ), Moved, stirred.

d.  ( n. ac. نَوْص 1 ) [ Ila ], Rose to.

نَاْوَصَ
نَاْوَصَ III ,
a.  Set about.

b.  Attacked.

c.  Tried to escape.

أَنْوَصَ
أَنْوَصَ IV ,
a.  Willed; wished.

b.  see X (b) .

اِسْتَنْوَصَ
اِسْتَنْوَصَ X ,
a.  Set in motion; moved. -.

b.  Set off, started ( horse ).

c.  see I (a) .

نَوْص
نَوْص [ 1 ],
a.  Wild ass.

نَوْصَة
نَوْصَة [ 1t ],
a.  Washing.

مَنَاص
مَنَاص [ 17A ],
a.  Refuge; safety.

نَوِيْص
نَوِيْص [ 25 ],
a.  Movement, motion; start.

b.  Strength; force.

##### Türkçe

**نَاصَ**
**نَاصَ** ( w )  U ( n. ac. **نَوْص** 1 ),
a.  Geride kaldı; geri çekildi, ricat etti.

b.  ( n. ac. **نَوْص** 1 ,  **مَنَاص** [ **مَنْوَص** 17A ]) [ 'An ], -den kaçtı, sakındı; sıyrıldı.

c.  ( n. ac. **نَوْص** 1 ,  **مَنْوَص** 17A ,  **نِيَاصَة** [ 23tI ] ,  **نَوِيْص** 25 ,  **نَوَصَاْن** 36 ), Hareket etti, kımıldadı.

d.  ( n. ac. **نَوْص** 1 ) [ Ila ], -e yükseldi.

**نَاْوَصَ**
**نَاْوَصَ** III ,
a.  Koyuldu.

b.  Saldırdı.

c.  Kaçmaya çalıştı.

**أَنْوَصَ**
**أَنْوَصَ** IV ,
a.  Diledi; istedi.

b.  X (b)’ye bak.

**اِسْتَنْوَصَ**
**اِسْتَنْوَصَ** X ,
a.  Harekete geçirdi; hareket ettirdi. -.

b.  Yola koydu, başlattı (at).

c.  I (a)’ya bak.

**نَوْص**
**نَوْص** [ 1 ],
a.  Yaban eşeği.

**نَوْصَة**
**نَوْصَة** [ 1t ],
a.  Yıkama.

**مَنَاص**
**مَنَاص** [ 17A ],
a.  Sığınak; emniyet.

**نَوِيْص**
**نَوِيْص** [ 25 ],
a.  Hareket, devinim; sıçrayış.

b.  Kuvvet; güç.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B5/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نوص
نَاصَ - يَنُوْصُ - مَنَاص
نَاصَ - يَنُوْصُ + الكائن + عن شيء + وإلى شيء: يحجم عنه ويتفاداه ويتحاشاه إلى غيره: يبطئ ثم يحجم عن الحركة نحو شيء خوفاً من خطر عنده، متحولاً لاتجاه آخر يظنه أكثر أمناً ليلجأ إليه
مَنَاص: اسم فعل مصدر ميمي من " نَاصَ - يَنُوْصُ ": اسم مكان منه: مكان للهروب والنجاة: ويستعمل للدلالة على طريقة وجريان وتكرر الفعل: محاولات النكوص والهروب
﴿كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ﴾
لات: أذهب وصرف وحوَّل عن وجهته
حينَ: مفعول به: الوقتَ: صَرفَ وأبعدَ " الحينَ " أو الوقت
مناص: الهروب واللجوء، والمعنى الكلي: أذهب وصرف وأبعد وقت اللجوء والفرار
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حركة الزوغان وتفادي رمية أو عدو والنجاة منها"، وهي:
نَجَا - يَنْجُوْ (اللازم)، نَقِذَ - يَنْقَذُ، حَاد َ - يَحِيْدُ، حَاصَ - يَحِيْصُ، تَقَى - يَتْقِي، نَاصَ - يَنُوْصُ
مناص
 	﴿كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ (3)﴾ ص
مختار الصحاح
● [نوص] ن و ص: النَّوْصُ التأَخُر يقال نَاصَ عن قِرنه أي رَّ وراغ وبابه قال و مَنَاصًا أيضا ومنه قوله تعالى ﴿ولات حين مَنَاصٍ﴾ أي ليس وقت تأَخُّر وفِرار و المَنَاصُ أيضا الملجأُ والمَفَّر
معجم الفرائد القرآنية:
ن و ص
"مَنَاصٍ" في قوله تعالى:"كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ" (3) ص .
المنَاص: الملجأ والمهرب، أي وليس الحين حين ملجأ ومهرب .
الراغب
نوص
- ناص إلى كذا: التجأ إليه، وناص عنه: ارتد، ينوص نوصا، والمناص: الملجأ. قال تعالى: }ولات حين مناص{ [ص/3].
ملخص اللسان:
1.     ناصَ للحركة نَوْصاً ومَناصاً: تهَيّأَ.
2.     وناصَ ينُوصُ نَوْصاً ومَناصاً ومَنِيصاً: تحرك وذهب. وما يَنُوصُ فلان لحاجتي وما يقدر على أَن  يَنُوص أَي يتحرك لشيء. وما به نَوِيصٌ أَي  قوة وحَراكٌ. وقولهم: ما به نَويصٌ أَي قُوّةٌ وحَراكٌ.
3.     وناصَ يَنُوصُ نَوْصاً: عدل.
4.     وناوَصَ الجَرّة ثم سالمها أَي جابَذَها ومارَسَها،ويقال: نُصْت الشيء جَذَبْتُه،وناصَه ليُدْرِكه:حركه.وأَنَصْت الشيء: أَدَرْته،
5.     وناصَ يَنُوصُ مَنِيصاً ومَناصاً: نَجا.
6.      وفي التنزيل: ولاتَ حِينَ مَناصٍ؛ أَي وقت مَطْلَبٍ ومَغاثٍ، وقيل: معناه أَي اسْتَغاثوا وليس ساعةَ ملْجإٍ ولا مَهْرب.  الأَزهري في ترجمة حيص: ناصَ وناضَ بمعنى واحد. قال اللّه عزّ وجلّ: ولاتَ حينَ  مناص؛ أَي لاتَ حينَ مَهْربٍ أَي ليس وقت تأَخّرٍ وفِرارٍ. والنَّوْصُ:  الفِرارُ. والمَناصُ: المَهْربُ. والمَناصُ: الملْجأُ والمَفَرُّ. وناصَ  عن قِرنه يَنُوص نَوْصاً ومَناصاً أَي فرَّ وراغَ. ابن بري: النُّوص، بضم  النون، الهرب؛ فمَناص مَفْعل: مثل مَقام.
7.     انْتاصَت الشمسُ  انْتياصاً إِذا غابت.
8.     والنَّوْصُ في كلام العرب: التأَخر، والبَوْصُ: التقدم، يقال: نُصْته؛  واسْتناصَ أَي تأَخّر.
9.     يقال لاصَ عن الأَمر  وناصَ بمعنى حادَ. وأَنَصْت أَن آخُذَ منه شيئاً أُنِيصُ إِناصةً أَي  أَردت.
10.                        والنَّوْص والمَناصُ: السخاء؛
11.                        والنائِصُ: الرافعُ رأْسه نافراً، وناصَ الفرسُ عند الكَبْحِ والتحريك.واسْتناصَ: شَمَخَ برأْسه،  والفرس يَنِيصُ ويَسْتَنِيصُ؛  والنَّوْصُ: الحمارُ الوحشي لا يزال نائصاً  رافعاً رأْسه يتردد كأَنه نافذ جامح. الصَّاني اللازِمُ للخِدْمة والناصي المُعَرْبِد.
12.                        والمُنَوَّصُ: المُلَطَّخُ؛
13.                        النَّوْصة الغَسْلة بالماء أَو غيره،
لسان العرب
● - نوص: ناصَ للحركة نَوْصاً ومَناصاً: تهَيّأَ. وناصَ ينُوصُ نَوْصاً  ومَناصاً ومَنِيصاً: تحرك وذهب. وما يَنُوصُ فلان لحاجتي وما يقدر على أَن  يَنُوص أَي يتحرك لشيء. وناصَ يَنُوصُ نَوْصاً: عدل. وما به نَوِيصٌ أَي  قوة وحَراكٌ. وناوَصَ الجَرّة ثم سالمها أَي جابَذَها ومارَسَها، وهو مثل  قد ذكر عنه ذكر الجَرّة. ويقال: نُصْت الشيء جَذَبْتُه؛ قال المّرار:  وإِذا يُناصُ رأَيْته كالأَشْوَس  وناصَ يَنُوصُ مَنِيصاً ومَناصاً: نَجا. أَبو سعيد: انْتاصَت الشمسُ  انْتياصاً إِذا غابت. وفي التنزيل: ولاتَ حِينَ مَناصٍ؛ أَي وقت مَطْلَبٍ  ومَغاثٍ، وقيل: معناه أَي اسْتَغاثوا وليس ساعةَ ملْجإٍ ولا مَهْرب.  الأَزهري في ترجمة حيص: ناصَ وناضَ بمعنى واحد. قال اللّه عزّ وجلّ: ولاتَ حينَ  مناص؛ أَي لاتَ حينَ مَهْربٍ أَي ليس وقت تأَخّرٍ وفِرارٍ. والنَّوْصُ:  الفِرارُ. والمَناصُ: المَهْربُ. والمَناصُ: الملْجأُ والمَفَرُّ. وناصَ  عن قِرنه يَنُوص نَوْصاً ومَناصاً أَي فرَّ وراغَ. ابن بري: النُّوص، بضم  النون، الهرب؛ قال عدي بن زيد:  يا نَفْسُ أَبْقي واتّقي شَتْمَ ذَوي الـ  ـأَعْراضِ في غير نُوص  والنَّوْصُ في كلام العرب: التأَخر، والبَوْصُ: التقدم، يقال: نُصْته؛  وأَنشد قول امرئ القيس:  أَمِن ذِكْرِ سَلْمى إِذْ نَأَتْكَ، تَنُوصُ  فَتَقْصُر عنها خَطْوةً وتَبُوصُ؟  فمَناص مَفْعل: مثل مَقام. وقال الأَزهري: قوله ولات حين مناص، لات في  الأَصل لاه، وهاؤها هاء التأْنيث، تَصير تاءً عند المُرورِ عليها مثل  ثُمَّ وثُمَّت، تقول: عمراً ثُمَّتَ خالداً. أَبو تراب: يقال لاصَ عن الأَمر  وناصَ بمعنى حادَ. وأَنَصْت أَن آخُذَ منه شيئاً أُنِيصُ إِناصةً أَي  أَردت. وناصَه ليُدْرِكه: حركه. والنَّوْص والمَناصُ: السخاء؛ حكاه أَبو علي  في التذكرة.  والنائِصُ: الرافعُ رأْسه نافراً، وناصَ الفرسُ عند الكَبْحِ والتحريك.  وقولهم: ما به نَويصٌ أَي قُوّةٌ وحَراكٌ. واسْتناصَ: شَمَخَ برأْسه،  والفرس يَنِيصُ ويَسْتَنِيصُ؛ وقال حارثة بن بدر:  غَمْرُ الجِراء إِذا قَصَرْتُ عِنانَه  بِيَدي، اسْتناص ورامَ جَرْيَ المِسْحَل  واسْتناصَ أَي تأَخّر. والنَّوْصُ: الحمارُ الوحشي لا يزال نائصاً  رافعاً رأْسه يتردد كأَنه نافذ جامح. والمُنَوَّصُ: المُلَطَّخُ؛ عن كراع.  وأَنَصْت الشيء: أَدَرْته، وزعم اللحياني أَن نونه بدل من لام أَلَصْته. ابن  لأَعرابي: الصَّاني اللازِمُ للخِدْمة والناصي المُعَرْبِد. ابن  الأَعرابي: النَّوْصة الغَسْلة بالماء أَو غيره، قال الأَزهري: الأَصل مَوْصة،  فقبلت الميم نوناً.
مقاييس اللغة:
(نوص) النون والواو والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تردُّدٍ ومجيءٍ وذهاب*. وناص عن قرنه يَنُوص نَوْصاً. والمَنَاص المصدر، والمَلْجأ أيضاً. قال سبحانه: ﴿وَلاَتَ حِينَ مَنَاصٍ﴾ [ص 3]. ويقولون: النَّوْص: الحِمار الوحشيّ لا يزالُ نائصاً: رافعاً رأسَه، يتردَّد كالجامح. وناوَصَ الجَرَّة: مارَسَها. ومرَّ تفسيرُه في باب الجيم([11]).
القاموس المحيط:
النَّوْصُ التأخُّرُ، والحِمارُ الوَحْشِي،لأنَّهُ لا يَزالُ نائِصاً، أي رافِعاً رأسَه كالنَّافِرِ. والمَناصُ المَلْجَأُ. وناصَ مَناصاً ونَويصاً ونِياصةً ونَوْصاً ونَوَصاناً تَحَرَّكَ، عنه نَوْصاً تَنَحَّى، وفارَقَه،
إليه: نَهَضَ. والنَّوْصَةُ: الغَسْلَةُ بالماءِ وغيرِه، والأصْلُ: مَوْصَةٌ، قُلِبَتْ نُوناً. وأناصَهُ: أرادَهُ.
وناوَصَهُ: ناوَشَه، ومارَسَهُ. والاسْتِناصةُ: التحريكُ، وأن تَسْتَخِفَّ الرَجُلَ فَتَذْهَبَ به في حاجَتِكَ، وتَحَرُّكُ الفَرَسِ للجَرْي.
تاج العروس:
نوص
" النَّوْصُ : التَّأَخُّر " نقله الجَوْهَرِيّ عن الفَرّاءِ وأَنشد لامْرِئ القَيْسِ :
أَمِنْ ذِكْرِ سَلْمَى إِذْ نَأَتْك تَنُوصُ ... فتَقْصُرُ عنها خَطْوَةً وتَبُوصُ
والبَوْصُ بالبَاءِ : التَّقَدُّم كما سَبَقَ . النَّوْصُ : " الحِمَارُ الوَحْشِيُّ " نَقَلَه الجَوْهَرِيّ وفي اللّسَان : " لأَنَّه لا يَزالُ نَائصاً أَي رَافِعاً رَأْسَهُ " يَتَرَدَّدُ " كالنَّافِرِ " الجَامحِ قاله اللًّيْثُ . " والمَنَاصُ : المَلْجَأُ والمَفَرُّ نَقَلَه الجَوْهَرِيّ . وقال في قَوْلِه تَعَالَى : " ولاَتَ حينَ مَنَاصٍ " أَي ليْسَ وَقْتَ تَأَخُّرٍ وفِرَارٍ . وقال الأَزْهَرِيُّ : أَي لاتَ حِينَ مَهْرَبٍ . وقال غيْرُهُ أَي وَقْتَ مَطْلَبٍ ومَغَاثٍ . " ونَاصَ " يَنُوصُ " مَنَاصاً ونَوِيصاً " كأَمِيرٍ " ونِيِاصَةً " بالكَسْرِ " ونَوْصاً " بالفَتْح " ونَوَصَاناً " بالتَّحْرِيك : " تَحَرَّكَ " وذَهَبَ . وما يَنُوصُ فُلانٌ لحَاجَتي لا يَتَحَرَّكُ . ناصَ " عَنْه نَوْصاً : تَنَحَّى وفَارَقَهُ " عن ابن عَبَّادٍ . وقال أَبو تُرَابٍ : لاَصَ عَنِ الأَمْرِ ونَاصَ بمَعْنَى حادَ . وقال غيْرُهُ : نَاصَ يَنُوصُ نَوْصاً : عَدَلَ . ناصَ " إِليْه " نَوْصاً : " نَهَضَ " . قال ابنُ الأَعْرَابِيّ : " النَّوْصَةُ : الغَسْلَةُ بالماءِ وغيْرِهِ " . قال الأَزْهَرِيُّ : " والأَصْلُ مَوْصَةٌ قُلِبَتْ " ميمُه " نُوناً " . " وأَناصَهُ " أَنْ يَأْخُذَ منه شَيْئاً إِنَاصَةً : " أَرادَهُ " وقيل أَدَارَهُ . وزَعم اللِّحْيَانيّ أَنَّ نُونَه بَدَلٌ من لامِ أَلاَصَهُ . " ونَاوَصَهُ " مُنَاوَصَةً : " هَاوَشَهُ " كذا في النُّسَخ . وفي العُبَابِ : نَاوَشَهُ " ومَارَسَهُ " . وعلى الأَخِيرِ اقْتَصَر الجَوْهَرِيّ وذَكَرَ المَثَلَ : " نَاوَصَ الجَرَّةَ ثُمَّ سَالَمَهَا " أَي جَابَذَهَا ومَارَسَهَا . قال : وقد فَسَّرناهُ عِنْدَ ذِكْرِ الجَرَّةِ قُلْتُ : وقد سَبَقَ للمُصَنِّف أَيْضاً هُنَاكَ وكان الواجِبُ عليه أَن يُشيرَ هُنَا لِذلِكَ كالجَوْهَرِيّ . " والاسْتِنَاصَةُ " في الفَرَس عند الكَبْح " والتَّحْرِيكُ " وهو شُمُوخُه برَأْسه قاله اللَّيْثُ وأَنْشَدَ قَوْلَ حَارِثَةَ بْنِ بَدْر :
غَمْرُ الجِرَاءِ إِذا قَصَرْتُ عِنَانَهُ ... بِيَدِي اسْتناصَ ورَامَ جَرْيَ المِسْحَلِ الاسْتِناصَةُ أَيضاً : " أَنْ تَسْتَخِفَّ الرَّجُلَ فتَذْهَبَ به في حاجَتِك " نقله الصَّاغَانِيّ عن ابنِ عَبّادٍ . الاسْتِناصَةُ : " تَحَرُّكُ الفَرَسِ لِلْجَرْيِ " وهو بِعَيْنِه قَوْلُ اللّيْثِ الَّذِي تَقَدَّمَ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : ناصَ لِلْحَرَكَةِ نَوْصاً ومَنَاصاً : تَهَيَّأَ . والمَنِيصُ كمَقِيلٍ : التَّحَرُّكُ والذَهَابُ . وما بِهِ نَوِيصٌ كأَمِيرٍ أَي قُوَّةٌ وحَرَاكٌ نَقَلَه الجَوْهَرِيّ وأَغْفَلَهُ المُصَنِّفُ رَحِمَهُ اللهُ تَعالَى . ونُصْتُ الشَّيْءَ : جَذَبْتُهُ . قال المَرّارُ :
" وإِذا يُنَاصُ رَأَيْتَهُ كالأَشْوَسِ والمُنَاوَصَةُ : المُجَابَذَةُ . ونَاصَ يَنُوص مَنِيصاً ومَنَاصاً : نَجَا هَارِباً . وقال أَبو سَعِيدٍ : انْتَاصَتِ الشَّمْسُ انْتِيَاصاً إِذا غَابَتْ . والنَّوْصُ : الفِرَارُ ونَوْصُ الفَرَسِ اسْتِنَاصَتُه عن الليْث . ونَاصَ عَنْ قِرْنِهِ يَنُوصُ نَوْصاً ومَنَاصاً : فَرَّ ورَاغَ نَقَلَه الجَوْهَرِيّ . وقال ابنُ بَرِّيّ : النُّوصُ : بالضّمّ الهَرَبُ . قال عَدِيُّ بنُ زيْد
يا نَفْسُ أَبْقِي واتَّقِي شَتْمَ ذِي الْ ... أَعْرَاضِ إِنَّ الحْلْمَ ما إِنْ يَنُوصْ ونَاصَهُ لِيُدْرِكَهُ نَوْصاً : حَرَّكَهُ . والنَّوْصُ والمَنَاصُ : السَّخَاءُ حَكَاهُ أَبُو عَليٍّ في التَّذْكِرة . والمَنِيصُ : الفَرَسُ الشَّامِخُ برَأْسِهِ . ونَصْتُ الشَّيْءَ أَنُوصُهُ نَوْصاً : طَلَبْتُه عن ابنِ دُرَيْدٍ . وقال غَيْرُه : أَنْصَتُهُ مِثْلُ نُصْتُه بمعنَى طَلبْتُه نَقَلَه الصَّاغَانيّ . واسْتَنَاصَ أَي تَأَخَّرَ . والمُنَوَّصُ كمُعَظَّمٍ : المُلَطَّخُ عن كُرَاع . والنَّاصِي : المُعَرْبِدُ عن ابن الأَعْرَابِيّ هُنَا ذَكَرَه وكَأَنَّه مَقْلُوبُ النّائِصِ

##### Türkçe

نوص
**نَاصَ - يَنُوْصُ - مَنَاص**
**نَاصَ - يَنُوْصُ** + varlık + bir şeyden + bir şeye: ondan çekinir ve ondan sakınır ve ondan kaçınarak başkasına yönelir: sonra yavaşlar, sonra da yanında bir tehlikeden korkarak bir şeye doğru hareket etmekten çekinir; daha güvenli sandığı başka bir yöne dönerek ona sığınır.

**مَنَاص**: “**نَاصَ - يَنُوْصُ**”tan mimli mastar olan isim-fiil: ondan yer ismi: kaçış ve kurtuluş yeri; ve fiilin tarzına, cereyanına ve tekrarlanmasına delalet için kullanılır: geri dönme ve kaçma teşebbüsleri.

﴿**كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ**﴾

**لات**: giderdi, uzaklaştırdı ve yönünden çevirdi.
**حينَ**: mef‘ûl bih: vakti: “**الحينَ**”i yahut vakti giderdi ve uzaklaştırdı.
**مناص**: kaçış ve sığınma; ve bütün anlam: sığınma ve kaçma vaktini giderdi, uzaklaştırdı, öteledi.

Ve lafız, “atıştan yahut düşmandan sıyrılma hareketi ve ondan kaçınma ve ondan kurtulma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَجَا - يَنْجُوْ** (lâzım), **نَقِذَ - يَنْقَذُ**، **حَاد َ - يَحِيْدُ**، **حَاصَ - يَحِيْصُ**، **تَقَى - يَتْقِي**، **نَاصَ - يَنُوْصُ**

**مناص**
﴿**كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ (3)﴾ ص**

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**نوص**] **ن و ص**: **النَّوْصُ** geri kalmadır; “**نَاصَ** عن **قِرنه**” denir; yani geri döndü ve sıyrıldı; babı **قال**’dır; ve **مَنَاصًا** da (denir). Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**ولات حين مَنَاصٍ**﴾; yani geri kalma ve kaçış vakti değildir. Ve **المَنَاصُ** da sığınak ve kaçış yeridir.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
**ن و ص**
Yüce Allah’ın sözü: “**كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلاتَ حِينَ مَنَاصٍ**” (3) ص içindeki “**مَنَاصٍ**”.
**المنَاص**: sığınak ve kaçış yeri; yani vakit, sığınak ve kaçış vakti değildir.

Râgıb
**نوص**
- **ناص** إلى كذا: ona sığındı; ve **ناص** عنه: geri döndü; **ينوص** **نوصا**; ve **المناص**: sığınak. Yüce Allah dedi: }**ولات حين مناص**{ [ص/3].

Lisân özeti:
1. **ناصَ** hareket için **نَوْصاً** ve **مَناصاً**: hazırlandı.
2. Ve **ناصَ** **ينُوصُ** **نَوْصاً** ve **مَناصاً** ve **مَنِيصاً**: hareket etti ve gitti. “Falan, ihtiyacım için **يَنُوصُ** etmez” yani bir şey için hareket etmeye güç yetiremez. “Onda **نَوِيصٌ** yoktur” yani kuvvet ve hareket. Ve onların sözü: “Onda **نَويصٌ** yoktur” yani kuvvet ve hareket.
3. Ve **ناصَ** **يَنُوصُ** **نَوْصاً**: saptı.
4. Ve **ناوَصَ** testiyi, sonra onunla barıştı; yani onu çekiştirdi ve onu yokladı; ve denir: **نُصْت** şeyi: onu çektim; ve **ناصَه** onu yakalasın diye: onu hareket ettirdi. Ve **أَنَصْت** şeyi: onu döndürdüm.
5. Ve **ناصَ** **يَنُوصُ** **مَنِيصاً** ve **مَناصاً**: kurtuldu.
6. Ve tenzilde: **ولاتَ حِينَ مَناصٍ**; yani talep ve imdat vakti; ve denildi: manası: yardım istediler, fakat sığınak ve kaçış saati değildir. Ezherî, **حيص** maddesinde: **ناصَ** ve **ناضَ** bir mânâdadır. Allah عزّ وجلّ dedi: **ولاتَ حينَ  مناص**; yani kaçış vakti değildir; yani geri kalma ve kaçış vakti değildir. Ve **النَّوْصُ**: kaçıştır. Ve **المَناصُ**: kaçış yeridir. Ve **المَناصُ**: sığınak ve kaçış yeridir. Ve **ناصَ** عن **قِرنه** **يَنُوص** **نَوْصاً** ve **مَناصاً**: kaçtı ve sıyrıldı. İbn Berrî: **النُّوص**—**النون**’un dammasıyla—kaçıştır; böylece **مَناص** **مَفْعل**dir: **مَقام** gibi.
7. **انْتاصَت** güneş **انْتياصاً**: battığı zaman.
8. Ve **النَّوْصُ** Arapların sözünde: geri kalmadır; ve **البَوْصُ**: ilerlemedir; denir: **نُصْته**; ve **اسْتناصَ** yani geri kaldı.
9. Denir: **لاصَ** işten ve **ناصَ** mânâca **حَادَ** gibidir. Ve **أَنَصْت** ondan bir şey alayım diye, **أُنِيصُ** **إِناصةً**: istedim.
10. Ve **النَّوْص** ve **المَناصُ**: cömertliktir.
11. Ve **النائِصُ**: başını kaldıran, ürkek; ve at, dizginleme ve hareket ettirme sırasında **ناصَ** eder. Ve **اسْتناصَ**: başıyla yükseldi. Ve at **يَنِيصُ** ve **يَسْتَنِيصُ**; ve **النَّوْصُ**: yaban eşeğidir; sürekli **نائصاً**dır: başını kaldırmış, sanki kaçıp azmış gibi tereddüt eder. **الصَّاني** hizmete yapışık olan; ve **الناصي** azgın olan.
12. Ve **المُنَوَّصُ**: bulaştırılmış/lekelenmiş olan.
13. **النَّوْصة**: suyla yahut başkasıyla bir yıkayış.

Lisânü’l-ʿArab
● - **نوص**: **ناصَ** hareket için **نَوْصاً** ve **مَناصاً**: hazırlandı. Ve **ناصَ** **ينُوصُ** **نَوْصاً** ve **مَناصاً** ve **مَنِيصاً**: hareket etti ve gitti. “Falan, ihtiyacım için **يَنُوصُ** etmez” ve bir şey için **يَنُوص** etmeye güç yetiremez; yani bir şey için hareket eder. “Onda **نَوِيصٌ** yoktur” yani kuvvet ve hareket. Ve **ناوَصَ** testiyi, sonra onunla barıştı; yani onu çekiştirdi ve onu yokladı; o, testinin zikri hakkında zikredilmiş bir mesel gibidir. Ve denir: **نُصْت** şeyi: onu çektim; **المّرار** dedi:
وَإِذا يُناصُ رَأَيْتَهُ كالأَشْوَس
Ve **ناصَ** **يَنُوصُ** **مَنِيصاً** ve **مَناصاً**: kurtuldu. Ebû Saîd: **انْتاصَت** güneş **انْتياصاً**: battığı zaman. Ve tenzilde: **ولاتَ حِينَ مَناصٍ**; yani talep ve imdat vakti; ve denildi: manası: yardım istediler, fakat sığınak ve kaçış saati değildir. Ezherî, **حيص** maddesinde: **ناصَ** ve **ناضَ** bir mânâdadır. Allah عزّ وجلّ dedi: **ولاتَ حينَ  مناص**; yani kaçış vakti değildir; yani geri kalma ve kaçış vakti değildir. Ve **النَّوْصُ**: kaçıştır. Ve **المَناصُ**: kaçış yeridir. Ve **المَناصُ**: sığınak ve kaçış yeridir. Ve **ناصَ** عن **قِرنه** **يَنُوص** **نَوْصاً** ve **مَناصاً**: kaçtı ve sıyrıldı. İbn Berrî: **النُّوص**—**النون**’un dammasıyla—kaçıştır; **عدي بن زيد** dedi:
يا نَفْسُ أَبْقي واتّقي شَتْمَ ذَوي الـ
ـأَعْراضِ في غير نُوص
Ve **النَّوْصُ** Arapların sözünde: geri kalmadır; ve **البَوْصُ**: ilerlemedir; denir: **نُصْته**; ve İmru’ul-Kays’ın sözü okunmuştur:
أَمِن ذِكْرِ سَلْمى إِذْ نَأَتْكَ، تَنُوصُ
فَتَقْصُر عنها خَطْوةً وتَبُوصُ؟
Böylece **مَناص** **مَفْعل**dir: **مَقام** gibi. Ezherî dedi: “**ولات حين مناص**” sözünde, **لات** aslında **لاه**’dır; onun **هاء**’sı dişillik **هاء**’sıdır; üzerine uğranınca **تاء** olur; **ثُمَّ** ve **ثُمَّت** gibi; dersin: “Amr’ı, sonra da Hâlid’i.” Ebû Turâb: denir: **لاصَ** işten ve **ناصَ** mânâca **حَادَ** gibidir. Ve **أَنَصْت** ondan bir şey alayım diye, **أُنِيصُ** **إِناصةً**: istedim. Ve **ناصَه** onu yakalasın diye: onu hareket ettirdi. Ve **النَّوْص** ve **المَناصُ**: cömertliktir; Ebû Ali bunu **التذكرة**’de nakletti. Ve **النائِصُ**: başını kaldıran, ürkek; ve at, dizginleme ve hareket ettirme sırasında **ناصَ** eder. Ve onların sözü: “Onda **نَويصٌ** yoktur” yani kuvvet ve hareket. Ve **اسْتناصَ**: başıyla yükseldi; ve at **يَنِيصُ** ve **يَسْتَنِيصُ**; Hârise b. Bedr dedi:
غَمْرُ الجِراء إِذا قَصَرْتُ عِنانَه
بِيَدي، اسْتناص ورامَ جَرْيَ المِسْحَل
Ve **اسْتناصَ** yani geri kaldı. Ve **النَّوْصُ**: yaban eşeğidir; sürekli **نائصاً**dır: başını kaldırmış, sanki kaçıp azmış gibi tereddüt eder. Ve **المُنَوَّصُ**: bulaştırılmış/lekelenmiş olan; Kırâʿ’dan. Ve **أَنَصْت** şeyi: onu döndürdüm; Lihyânî, onun **النون**’unun **أَلَصْته**’nin **لام**’ının bedeli olduğunu iddia etti. İbnü’l-Aʿrâbî: **الصَّاني** hizmete yapışık olan; ve **الناصي** azgın olan. İbnü’l-Aʿrâbî: **النَّوْصة** suyla yahut başkasıyla bir yıkayıştır; Ezherî dedi: asıl **مَوْصة**’dır; **الميم** **نون**a çevrilmiştir.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**نوص**) **النون** ve **الواو** ve **الصاد**; sahih bir asıldır; tereddüde, gelişe ve gidişe delalet eder. Ve **ناص** عن **قرنه** **يَنُوص** **نَوْصاً**. Ve **المَنَاص** mastardır; ve sığınak da. Yüce olan dedi: ﴿**وَلاَتَ حِينَ مَنَاصٍ**﴾ [ص 3]. Ve derler: **النَّوْص**: yaban eşeğidir; sürekli **نائصاً**dır: başını kaldırmış; azmış gibi tereddüt eder. Ve **ناوَصَ** testiyi: onu yokladı. Ve onun tefsiri **الجيم** بابında geçti([11]).

El-Kâmûsü’l-Muhît:
**النَّوْصُ** geri kalmadır; ve yaban eşeğidir; çünkü sürekli **نائِصاً**dır; yani ürkek gibi başını kaldırandır. Ve **المَناصُ** sığınaktır. Ve **ناصَ** **مَناصاً** ve **نَويصاً** ve **نِياصةً** ve **نَوْصاً** ve **نَوَصاناً**: hareket etti; ondan **نَوْصاً**: uzaklaştı; ve ondan ayrıldı.
Ona: kalktı. Ve **النَّوْصَةُ**: suyla ve başkasıyla bir yıkayış; aslı: **مَوْصَةٌ**; **نون**a çevrilmiştir. Ve **أناصَهُ**: onu istedi.
Ve **ناوَصَهُ**: onunla çekişti ve onu yokladı. Ve **الاسْتِناصةُ**: hareket ettirmedir; ve erkeği hafife alıp onu ihtiyacında götürmendir; ve atın koşu için hareketidir.

Tâcü’l-ʿArûs:
**نوص**
“**النَّوْصُ : التَّأَخُّر**” Cevherî’nin Ferrâ’dan naklidir; ve İmru’ul-Kays’tan okudu:
أَمِنْ ذِكْرِ سَلْمَى إِذْ نَأَتْك تَنُوصُ ... فتَقْصُرُ عنها خَطْوَةً وتَبُوصُ
Ve **البَوْصُ** **الباء** ile: daha önce geçtiği üzere ilerlemedir. **النَّوْصُ**: “yaban eşeği”dir; Cevherî onu nakletti; ve Lisân’da: “çünkü sürekli **نَائصاً**dır; yani başını kaldırandır”; “tereddüt eder”; “ürkek” “azmış” gibi; bunu Leys söyledi. “Ve **المَنَاصُ**: sığınak ve kaçış yeridir”; Cevherî onu nakletti. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**ولاَتَ حينَ مَنَاصٍ**” hakkında: yani geri kalma ve kaçış vakti değildir. Ezherî dedi: yani kaçış vakti değildir. Başkası dedi: yani talep ve imdat vakti. “Ve **نَاصَ** **يَنُوصُ** **مَنَاصاً** ve **نَوِيصاً**”—**أَمِير** gibi—ve “**نِيِاصَةً**” kesre ile, “**نَوْصاً**” fetha ile, ve “**نَوَصَاناً**” hareke ile: “hareket etti” ve gitti. “Falan, ihtiyacım için **يَنُوصُ** etmez”: hareket etmez. **ناصَ** “ondan **نَوْصاً**: uzaklaştı ve ondan ayrıldı”; İbn Abbâd’dan. Ebû Turâb dedi: **لاصَ** işten ve **ناصَ** mânâca **حادَ**dır. Başkası dedi: **ناصَ** **يَنُوصُ** **نَوْصاً**: saptı. **ناصَ** “ona” **نَوْصاً**: “kalktı”. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: “**النَّوْصَةُ**: suyla ve başkasıyla bir yıkayış.” Ezherî dedi: “asıl **مَوْصَةٌ**’dır; onun **ميم**i **نُون**a çevrilmiştir.” “Ve **أَناصَهُ**” ondan bir şey almak için **إِنَاصَةً**: “onu istedi”; ve denildi: onu döndürdü. Lihyânî, onun **نُون**unun **أَلاَصَهُ**’nin **لام**’ının bedeli olduğunu iddia etti. “Ve **نَاوَصَهُ**” **مُنَاوَصَةً**: “**هَاوَشَهُ**”; nüshalarda böyle. Ve **العُبَاب**’da: “**نَاوَشَهُ**” ve “onu yokladı.” Ve sonuncusu üzere Cevherî iktisar etti; ve meseli zikretti: “**نَاوَصَ الجَرَّةَ ثُمَّ سَالَمَهَا**” yani onu çekiştirdi ve onu yokladı. Dedi: onu, testinin zikri yanında tefsir ettik. Dedim: musannifin de orada daha önce geçti; ve Cevherî gibi burada ona işaret etmesi gerekirdi. “Ve **الاسْتِنَاصَةُ**” at hakkında dizginleme sırasında: “hareket ettirme”dir; ve o, başıyla yükselmesidir; Leys söyledi; ve Hârise b. Bedr’in sözünü okudu:
غَمْرُ الجِرَاءِ إِذا قَصَرْتُ عِنَانَهُ ... بِيَدِي اسْتناصَ ورَامَ جَرْيَ المِسْحَلِ
**الاسْتِناصَةُ** ayrıca: “erkeği hafife alıp onu ihtiyacında götürmendir”; Sâgânî, İbn Abbâd’dan nakletti. **الاسْتِناصَةُ**: “atın koşu için hareketi”dir; ve o, Leys’in daha önce geçen sözünün aynıdır. Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerdendir: **ناصَ** hareket için **نَوْصاً** ve **مَنَاصاً**: hazırlandı. Ve **المَنِيصُ** **مَقِيل** gibi: hareket ve gidiştir. “Onda **نَوِيصٌ** yoktur”—**أَمِير** gibi—yani kuvvet ve hareket; Cevherî onu nakletti; musannif—Allah ona rahmet etsin—onu ihmal etti. Ve **نُصْتُ** şeyi: onu çektim. **المَرّار** dedi:
" وإِذا يُنَاصُ رَأَيْتَهُ كالأَشْوَسِ
Ve **المُنَاوَصَةُ**: çekişmedir. Ve **ناصَ** **يَنُوص** **مَنِيصاً** ve **مَنَاصاً**: kaçarak kurtuldu. Ebû Saîd dedi: **انْتَاصَتِ** güneş **انْتِيَاصاً**: battığı zaman. Ve **النَّوْصُ**: kaçıştır; ve atın **نَوْصُ**u: onun **اسْتِنَاصَتُه**’udur; Leys’ten. Ve **ناصَ** عن **قِرْنِهِ** **يَنُوصُ** **نَوْصاً** ve **مَنَاصاً**: kaçtı ve sıyrıldı; Cevherî onu nakletti. İbn Berrî dedi: **النُّوصُ**: damme ile kaçıştır. **عَدِيُّ بنُ زيْد** dedi:
يا نَفْسُ أَبْقِي واتَّقِي شَتْمَ ذِي الْ ... أَعْرَاضِ إِنَّ الحْلْمَ ما إِنْ يَنُوصْ
Ve **ناصَهُ** onu yakalasın diye **نَوْصاً**: onu hareket ettirdi. Ve **النَّوْصُ** ve **المَنَاصُ**: cömertliktir; Ebû Ali bunu **التَّذْكِرة**’de nakletti. Ve **المَنِيصُ**: başıyla yükselen attır. Ve **نَصْتُ** şeyi **أَنُوصُهُ** **نَوْصاً**: onu aradım; İbn Düreyd’den. Başkası dedi: **أَنْصَتُهُ** **نُصْتُه** gibidir, “onu aradım” mânâsında; Sâgânî onu nakletti. Ve **اسْتَنَاصَ** yani geri kaldı. Ve **المُنَوَّصُ**—**مُعَظَّم** gibi—bulaştırılmış/lekelenmiş olandır; Kırâʿ’dan. Ve **النَّاصِي**: azgın olandır; İbnü’l-Aʿrâbî’den; burada onu zikretti; sanki **النّائِصِ**in ters çevrilmişidir.
