# نيب (ن-ي-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%8A%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ي - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الناب من السِنِّ، والجمع أنياب ونُيوبٌ أيضاً على غير قياس. ونابَهُ يَنيبُهُ، أي أصاب نابَهُ. ونَيَّبَ سهمَه، أي عجم عودَه وأثَّر فيه بنابه. ونابُ القومِ: سيِّدهُم. والناب: المُسِنَّة من النوق، والجمع النيبُ. وفي المثل: "لا أفعلُ ذلك ما حَنَّتِ النيبُ". تقول منه: نَيّبتِ الناقة، أي صارت هرمة.

##### Türkçe

**الناب** dişten (sِنّden)dir; çoğulu **أنياب** ve ayrıca kıyasa aykırı olarak **نُيوبٌ**dur. Ve **نابَهُ يَنيبُهُ**, yani onun **ناب**ını isabet etti. Ve **نَيَّبَ سهمَه**, yani onun çubuğunu (ok gövdesini) çiğnedi ve onda **ناب**ıyla iz bıraktı. Ve **نابُ القومِ**: onların efendisi (seyyidi)dir. Ve **الناب**: dişi develerden yaşlı olan (müsinne)dir; çoğulu **النيبُ**dur. Ve meselde: "Ben bunu, **النيبُ** böğürdükçe yapmam." Ondan şöyle dersin: **نَيّبتِ الناقة**, yani yaşlılaştı (ihtiyarladı).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ي ب
نيّبه‏:‏ عضّه بنابه‏.‏
ونيّب سهمه‏:‏ أثّر فيه بنابه‏:‏ وظفّر فيه السبع ونيّب‏:‏ أنشب فيه ظفره ونابه‏.‏
و ‏"‏ لا أفعل ذلك ما حنّت النّيب ‏"‏ ونيّبت الناقة‏:‏ صارت ناباً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ عضّته أنياب الدهر ونيوبه‏.‏
وظفّر فلان في كذا ونيّب إذا نشب فيه‏.‏
وهو ناب قومه‏:‏ سيّدهم‏.‏
قال‏:‏ كنت لهم في الحدثان نابا أنِفى العدى وضيغما وثابا ولم أكن هردبّةً وجّابا جباناً‏.‏

##### Türkçe

ن ي ب
**نيّبه**: Onu **نابه**’siyle ısırdı.
Ve **نيّب سهمه**: Ona **نابه**’siyle tesir etti; ve yırtıcı hayvan onda pençeledi ve **نيّب**: onda **ظفره**’ni ve **نابه**’sini sapladı.
Ve “Ben bunu, **النّيب** inleyip durdukça yapmam” ve **نيّبت الناقة**: **ناباً** oldu.
Mecazdan: Zamanın **أنياب**’ı ve **نيوبه** onu ısırdı.
Ve falan, şunda **وظفّر** ve **نيّب**: onda saplanıp kaldığı zaman.
Ve o, kavminin **ناب**’ıdır: onların efendisidir.
Dedi: Hadiselerde onlar için bir **نابا** idim; düşmanları uzaklaştıran, ve bir **ضيغما** ve bir **ثابا**; ve ben bir **هردبّةً** **وجّابا** korkak değildim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّابُ مذكر (1)
(1 قوله «الناب مذكر» مثله في التهذيب والمصباح.) :
من الأَسنانِ. ابن سيده: النَّابُ هي السِّنُّ التي خلف الرَّباعِـيَةِ، وهي أُنثى. قال سيبويه: أَمالوا ناباً، في حَدِّ الرفع، تشبيهاً له بأَلِف رَمَى، لأَنها منقلبة عن ياءٍ، وهو نادر؛ يعني أَن الأَلِف المنقلبة عن الياءِ والواو، إِنما تمال إِذا كانت لاماً، وذلك في الأَفعال خاصة، وما جاء من هذا في الاسم، كالـمَكا، نادر؛ وأَشذُّ منه ما كانت أَلفه منقلبة عن ياء عيناً، والجمع أَنْيُبٌ، عن اللحياني، وأَنْيابٌ ونُيُوبٌ وأَناييبُ، الأَخيرة عن سيبويه، جمعُ الجمع كأَبْياتٍ وأَبايِيتَ. ورجل أَنْيَبُ: غَليظُ النابِ، لا يَضْغَمُ شيئاً إِلاَّ كَسَرَه، عن ثعلب؛ وأَنشد:
فَقُلْتُ: تَعَلَّمْ أَنـَّني غيرُ نائمٍ *  إِلى مُسْتَقِلٍّ بالخِـيانَةِ، أَنْيَبا ونُيُوبٌ نُيَّبٌ: على الـمُبالغة؛ قال:
مَجُوبةٌ جَوْبَ الرَّحَى، لم تُثْقَبِ، *  تَعَضُّ منها بالنُّيُوبِ النُّيَّبِ ونِـبْتُه: أَصَبْتُ نابه، واستعار بعضُهم الأَنْيابَ للشَّرِّ؛ وأَنشد ثعلب:
أَفِرُّ حِذارَ الشَّرِّ، والشَّرُّ تارِكي، *  وأَطْعُنُ في أَنْيابِه، وهو كالِـحُ والنَّابُ والنَّيُوبُ: الناقةُ الـمُسِنَّة، سَمَّوْها بذلك حين طال نابُها وعَظُم، مؤَنثة أَيضاً، وهو مما سُمِّي فيه الكُلُّ باسم الجُزْءِ. وتصغيرُ النَّابِ من الإِبل: نُيَيْبٌ، بغير هاء، وهذا على نحو قولهم للمرأَة: ما أَنتِ إِلاَّ بُطَيْنٌ، وللمهزولة: إِبْرةُ الكَعْبِ وإِشْفَى الـمِرْفَقِ. والنَّيُوبُ: كالنَّابِ، وجمعهما معاً أَنْيابٌ ونُـيُوبٌ ونِـيبٌ، فذهب سيبويه إِلى أَن نِـيباً جمعُ نابٍ، وقال: بَنَوها على فُعْل، كما بَنَوا الدارَ على فُعْل، كراهية نُـيُوبٍ، لأَنها ضمة في ياءٍ، وقبلها ضمة، وبعدها واو، فكرهوا ذلك، وقالوا فيها أَيضاً: أَنْيابٌ، كقَدَم وأَقْدامٍ؛ هذا قوله قال ابن سيده، والذي عندي أَنَّ أَنْياباً جمع نابٍ، على ما فعلت في هذا النحو، كقَدَمٍ وأَقْدامٍ؛ وأَن نِـيباً جمع نَـيُوب، كما حكى هو عن يونس، أَن من العرب من يقول صِـيدٌ وبِـيضٌ، في جمع صَيُود وبَـيُوض، على من قال رُسْل، وهي التميميَّة؛ ويقوّي مذهب سيبويه أَن نِـيباً، لو كانت جمع نَـيُوبٍ، لكانتْ خَليقةً بِنُيُب، كما قالوا في \<ص:777>
صَيُود صُيُد، وفي بَيُوض بُيُض، لأَنهم لا يكرهون في الياءِ، من هذا الضرب، كما يكرهون في الواو، لخفَّتها وثقل الواو، فإِن لم يقولوا نُيُب، دليلٌ على أَن نِـيباً جمعُ نابٍ، كما ذهب إِليه سيبويه، وكلا المذهبين قياسٌ إِذا صحت نَيُوب، وإِلاَّ فنِـيبٌ جمع نابٍ، كما ذهب إِليه سيبويه، قياساً على دُورٍ. ونابه يَنِـيبُه أَي أَصابَ نابه. ونَيَّبَ سَهْمَه أَي عَجمَ عُودَه، وأَثـَّرَ فيه بنابه. والنَّابُ: الـمُسِنَّة من النُّوق. وفي الحديث: لهم من الصَّدَقةِ الثِّلْبُ والنَّابُ. وفي الحديث، أَنه قال لقَيْسِ بن عاصمٍ: كيفَ أَنْتَ عِنْدَ القِرَى؟ قال: أُلْصِقُ بالنَّاب الفانيةِ، والجمع النِّيبُ. وفي المثل: لا أَفْعَلُ ذلك ما حَنَّتِ النِّيبُ؛ قال مَنْظُورُ ابنُ مَرْثَدٍ الفَقْعَسِـيُّ: حَرَّقَها حَمْضُ بلادٍ فِلِّ، *  فما تَكادُ نِـيبُها تُوَلِّي أَي تَرْجِـعُ من الضَّعْفِ، وهو فُعْلٌ، مِثْلُ أَسَدٍ وأُسْدٍ، وإِنما كَسروا النون لتسلم الياءُ؛ ومنه حديث عمر: أَعْطاهُ ثلاثةَ أَنيابٍ جَزائر؛ والتصغير نُيَيْبٌ، يقال: سُمِّيَتْ لطول نابِها، فهو كالصفة، فلذلك لم تَلْحقه الهاء، لأَن الهاءَ لا تَلحقُ تصغير الصفات. تقول منه: نَيَّبَتِ الناقةُ أَي صارت هَرِمَـةً؛ ولا يقال للجمل نابٌ. قال سيبويه: ومن العرب من يقول في تصغير نابٍ: نُوَيْبٌ، فيجيءُ بالواو، لأَن هذه الأَلف يكثر انقلابُها من الواوات، وقال ابن السراج: هذا غلط منه. قال ابن بري: ظاهر هذا اللفظ أَن ابن السراج غلَّط سيبويه، فيما حكاه، قال: وليس الأَمر كذلك، وإِنما قوله: وهو غَلَطٌ منه، من تتمة كلام سيبويه، إِلاَّ أَنه قال: منهم؛ وغَيَّره ابن السراج، فقال: منه، فإِن سيبويه قال: وهذا غلط منهم أَي من العرب الذين يقولونه كذلك. وقول ابن السراج غَلَطٌ منه، هو بمعنى غلط من قائله، وهو من كلام سيبويه، ليس من كلام ابن السراج. وقال اللحياني: النَّابُ من الإِبل مؤَنثة لا غير، وقد نَيَّـبَتْ وهي مُنَيِّبٌ.وفي حديث زيد بن ثابتٍ: أَن ذِئْباً نَيَّبَ في شاة، فذَبَحُوها بمَرْوَة أَي أَنْشَبَ أَنْيابَه فيها. والنَّابُ: السِّنُّ التي خلف الرَّباعِـية. ونابُ القوم: سيدُهم. والنَّابُ: سيدُ القوم، وكبيرهم؛ وأَنشد أَبو بكر قولَ جَمِـيلٍ: رَمَى اللّهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَةَ بالقَذَى، *  وفي الغُرِّ من أَنْيابِها، بالقَوادِحِ قال: أَنْيابُها ساداتُها أَي رَمَى اللّهُ بالهلاك والفساد في أَنيابِ قَومِها وساداتِها إِذ حالوا بينها وبين زيارتي؛ وقوله:
رَمَى اللّهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنةَ بالقَذَى
كقولك: سُبحانَ اللّهِ ما أَحْسَنَ عَيْنَها. ونحوٌ منه: قاتَله اللّهُ ما أَشْجَعه، وهَوَتْ أُمُّه ما أَرْجَلَه.
وقالت الكِنْدِيَّة تَرْثي إِخْوَتَها:
هَوَتْ أُمُّهُمْ، ما ذامُهُمْ يَوْمَ صُرِّعُوا، *  بنَيْسانَ من أَنْيابِ مَجْدٍ تَصَرَّمَا ويقال: فلانٌ جَبَلٌ من الجِـبالِ إِذا كان عزيزاً، وعِزُّ فلانٍ يُزاحِمُ الجِـبالَ؛ وأَنشد: أَلِلبأْسِ، أَمْ لِلْجُودِ، أَمْ لـمُقاوِمٍ، *  من العِزِّ، يَزْحَمْنَ الجِـبالَ الرَّواسِـيا؟ ونَيَّبَ النَّبْتُ وتَنَيَّبَ: خرجتْ أَرومَتُه، وكذلك الشَّيْبُ؛ قال ابن سيده: وأُراه على التَّشْبيه بالنَّابِ؛ قال مُضَرِّسٌ: \<ص:778>
فقالت: أَما يَنْهاكَ عن تَبَع الصِّبا *  مَعالِـيكَ، والشَّيْبُ الذي قد تَنَيَّبا؟

##### Türkçe

**النَّابُ** müzekkerdir (1)
(1 “**الناب مذكر**” sözü: onun benzeri **التهذيب** ve **المصباح**’tadır.) :
Dişlerdendir. İbn Sîde: **النَّابُ** **الرَّباعِـيَةِ**’nin arkasındaki diştir,
ve o müennestir. Sîbeveyh dedi: **ناباً**’ı, ref‘ haddinde, imâle ettiler; onu
**أَلِف رَمَى**’ya benzeterek; çünkü o, bir **ياءٍ**’dan dönmüştür; ve bu nâdirdir; yani **الياءِ** ve **الواو**’dan dönmüş **الأَلِف** ancak lâm olduğunda imâle edilir, ve bu fiillerde özellikle olur; ve isimde bundan gelen, **الـمَكا** gibi, nâdirdir; ve ondan daha şâzz olan, elif’i **ياء**’dan ‘ayn olarak dönmüş olandır; cem‘i **أَنْيُبٌ**’dur, Lihyânî’den; ve **أَنْيابٌ** ve **نُيُوبٌ** ve **أَناييبُ**; sonuncusu Sîbeveyh’dendir; cem‘in cem‘i, **أَبْياتٍ** ve **أَبايِيتَ** gibi.

Ve bir adam **أَنْيَبُ**: **النابِ**’ı kalın olandır; hiçbir şeyi ısırmaz ki onu kırmasın,
Sa‘leb’den; ve inşâd etti:
فَقُلْتُ: تَعَلَّمْ أَنـَّني غيرُ نائمٍ *  إِلى مُسْتَقِلٍّ بالخِـيانَةِ، أَنْيَبا

Ve **نُيُوبٌ نُيَّبٌ**: mübalağa üzere; dedi ki:
مَجُوبةٌ جَوْبَ الرَّحَى، لم تُثْقَبِ، *  تَعَضُّ منها بالنُّيُوبِ النُّيَّبِ

Ve **نِـبْتُه**: onun **نابه**’ına isabet ettim; ve bazısı **الأَنْيابَ**’ı şer için istiâre etti; ve Sa‘leb inşâd etti:
أَفِرُّ حِذارَ الشَّرِّ، والشَّرُّ تارِكي، *  وأَطْعُنُ في أَنْيابِه، وهو كالِـحُ

Ve **النَّابُ** ve **النَّيُوبُ**: yaşlı deve; **نابُها** uzayıp büyüdüğü vakit onu bununla adlandırdılar; müennestir de; ve bu, bütünün parçanın adıyla adlandırıldığı şeylerdendir.

Ve develerden **النَّابِ**’ın tasğîri: **نُيَيْبٌ**, **هاء**sız; ve bu, onların kadın için “sen ancak **بُطَيْنٌ**’sin” sözleri tarzındadır; ve zayıf olana: **إِبْرةُ الكَعْبِ** ve **إِشْفَى الـمِرْفَقِ**. Ve **النَّيُوبُ**: **النَّابِ** gibidir; ve ikisinin birlikte cem‘i **أَنْيابٌ** ve **نُـيُوبٌ** ve **نِـيبٌ**’dir; böylece Sîbeveyh, **نِـيباً**’ın **نابٍ**’ın cem‘i olduğuna gitti; ve dedi: onu **فُعْل** üzerine bina ettiler, tıpkı **الدارَ**’ı **فُعْل** üzerine bina ettikleri gibi; **نُـيُوبٍ**’dan kerih görerek; çünkü o, bir **ياءٍ** üzerindeki dammedir; ve ondan önce damme, ve ondan sonra **واو** vardır; böylece bunu kerih gördüler; ve onda ayrıca **أَنْيابٌ** dediler, **قَدَم** ve **أَقْدامٍ** gibi; bu onun sözüdür, İbn Sîde dedi; ve benim yanımdaki: **أَنْياباً** **نابٍ**’ın cem‘idir, bu türde yaptığın üzere, **قَدَمٍ** ve **أَقْدامٍ** gibi; ve **نِـيباً** **نَـيُوب**’un cem‘idir; nitekim o, Yûnus’tan hikâye etti: Araplardan kimisi **صِـيدٌ** ve **بِـيضٌ** der, **صَيُود** ve **بَـيُوض**’un cem‘inde; **رُسْل** diyenin üzere; ve o Temîmî’dir; ve Sîbeveyh’in mezhebini kuvvetlendiren: **نِـيباً**, eğer **نَـيُوبٍ**’un cem‘i olsaydı, **نُيُب**’a daha layık olurdu; nitekim dediler:
\<ص:777>
**صَيُود**’da **صُيُد**, ve **بَيُوض**’da **بُيُض**; çünkü onlar bu darbın **ياء**sında kerih görmezler, **واو**da kerih gördükleri gibi; **ياء**’ın hafifliği ve **واو**’nun ağırlığı sebebiyle; öyleyse **نُيُب** dememeleri, **نِـيباً**’ın **نابٍ**’ın cem‘i olduğuna delildir, Sîbeveyh’in gittiği üzere; ve iki mezhebin ikisi de kıyastır, eğer **نَيُوب** sahih olursa; yoksa **نِـيبٌ** **نابٍ**’ın cem‘idir, Sîbeveyh’in gittiği üzere, **دُورٍ** üzerine kıyasla. Ve **نابه يَنِـيبُه** yani onun **نابه**’ına isabet etti.

Ve **نَيَّبَ سَهْمَه** yani onun çubuğunu düzeltti, ve onda **بنابه** ile iz bıraktı. Ve **النَّابُ**: develerden yaşlı olan. Hadiste: “Onlara sadakadan **الثِّلْبُ** ve **النَّابُ** vardır.” Ve hadiste, **قَيْسِ بن عاصمٍ**’a dedi ki: “**القِرَى** yanında nasılsın?” Dedi: “**النَّاب الفانيةِ**’ye yapışırım”; ve cem‘i **النِّيبُ**’dir. Ve meselde: “**حَنَّتِ النِّيبُ** oldukça bunu yapmam”; **مَنْظُورُ ابنُ مَرْثَدٍ الفَقْعَسِـيُّ** dedi:
حَرَّقَها حَمْضُ بلادٍ فِلِّ، *  فما تَكادُ نِـيبُها تُوَلِّي
yani zayıflıktan geri döner; ve o **فُعْلٌ**dür, **أَسَدٍ** ve **أُسْدٍ** gibi; ve ancak **النون**’u kestiler ki **الياءُ** selâmette kalsın; ve ondan Ömer hadisi: ona üç **أَنيابٍ** **جَزائر** verdi; ve tasğîr **نُيَيْبٌ**’dir; denir ki: **نابِها**’nın uzunluğu sebebiyle adlandırıldı; böylece o, sıfat gibidir; bu yüzden ona **الهاء** bitişmedi; çünkü **الهاء** sıfatların tasğîrine bitişmez. Ondan dersin:
**نَيَّبَتِ الناقةُ** yani ihtiyarladı; ve deve erkeğine **نابٌ** denmez. Sîbeveyh dedi: Araplardan kimisi **نابٍ**’ın tasğîrinde **نُوَيْبٌ** der; böylece **الواو** ile gelir; çünkü bu **الأَلف**’in **الواوات**’tan dönmesi çok olur. İbn es-Serrâc dedi: bu, ondan bir hatadır. İbn Berî dedi: bu lafzın zahiri, İbn es-Serrâc’ın Sîbeveyh’i, hikâye ettiği şeyde hatalı saydığıdır; dedi: iş öyle değildir; ancak onun “ve o, onlardan bir hatadır” sözü, Sîbeveyh’in sözünün devamındandır; ancak o “**منهم**” dedi; İbn es-Serrâc onu değiştirdi, “**منه**” dedi; çünkü Sîbeveyh dedi: “ve bu, onlardan bir hatadır” yani onu böyle söyleyen Araplardan. Ve İbn es-Serrâc’ın “ondan bir hatadır” sözü, söyleyeninden hata demek manasındadır; ve o, Sîbeveyh’in sözündendir, İbn es-Serrâc’ın sözünden değildir. Lihyânî dedi: develerden **النَّابُ** müennestir, başka değil; ve **نَيَّـبَتْ**; ve o **مُنَيِّبٌ**’dir. Zeyd b. Sâbit hadîsinde: bir kurdun bir koyunda **نَيَّبَ** ettiği; böylece onu bir **مَرْوَة** ile boğazladılar; yani **أَنْيابَه**’ını ona geçirdi.

Ve **النَّابُ**: **الرَّباعِـية**’nin arkasındaki diştir. Ve **نابُ القوم**: onların efendisidir. Ve **النَّابُ**: kavmin efendisi ve büyüğü; Ebû Bekir, Cemîl’in sözünü inşâd etti:
رَمَى اللّهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَةَ بالقَذَى، *  وفي الغُرِّ من أَنْيابِها، بالقَوادِحِ
dedi: **أَنْيابُها** onun efendileridir; yani Allah, helâk ve fesadı, kavminin **أَنيابِ**’ına ve efendilerine attı; zira onlar onunla benim ziyaretim arasına girdiler; ve onun sözü:
رَمَى اللّهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنةَ بالقَذَى
senin “Sübhânallah, onun gözü ne güzel” demen gibidir. Ve onun benzeri: “Allah onu kahretsin, ne cesur” ve “annesi düşsün, ne iyi yürür.”

Ve **الكِنْدِيَّة** kardeşlerine mersiye söylerken dedi:
هَوَتْ أُمُّهُمْ، ما ذامُهُمْ يَوْمَ صُرِّعُوا، *  بنَيْسانَ من أَنْيابِ مَجْدٍ تَصَرَّمَا

Ve denir: falan, aziz olduğunda, dağlardan bir dağdır; ve falanın izzeti dağlarla itişir; ve inşâd etti:
أَلِلبأْسِ، أَمْ لِلْجُودِ، أَمْ لـمُقاوِمٍ، *  من العِزِّ، يَزْحَمْنَ الجِـبالَ الرَّواسِـيا؟

Ve **نَيَّبَ النَّبْتُ** ve **تَنَيَّبَ**: kökü çıktı; ve aynı şekilde **الشَّيْبُ**; İbn Sîde dedi: ve onu, **النَّابِ** ile teşbihe hamlediyor gibiyim; **مُضَرِّسٌ** dedi:
\<ص:778>
فقالت: أَما يَنْهاكَ عن تَبَع الصِّبا *  مَعالِـيكَ، والشَّيْبُ الذي قد تَنَيَّبا؟

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ي ب * * نَابَهُ * ينِيبُه أصاب * نَابَهُ * و * نَيَّبه تَنْيِيبا * أثَّر فيه بنابِه

##### Türkçe

* ن ي ب * **نَابَهُ** onu isabet etti; **ينِيبُه**; **نَابَهُ** onu isabet etti; ve **نَيَّبه تَنْيِيبا** onu dişiyle etkiledi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الناب مذكر: من الأسنان. قال ابن سيده: الناب: السن الذي خلف الرباعية، مؤنث لا غير، كما في المحكم. ولا فرق بين أن يكون لفظها مؤنثا، أي يستعمل استعمال الألفاظ المؤنثة العارية عن الهاء كنظائرها، أو خاصة بالإناث من النوق، لاتطلق على الجمل، كما سيأتي. قال ابن سيده، قال سيبويه: أمالوا نابا، في حد الرفع، تشبيها له بألف رمى، لأنها منقلبة عن ياء وهو نادر؛ يعنى أن الألف المنقلبة عن الياء والواو، إنما تمال إذا كانت لاما، وذلك في الأفعال خاصة. وما جاء من هذا في الاسم نادر: وأشد منه ما كانت ألفه منقلبة عن ياء عينا، وج أنيب عن اللحياني، وأنياب، ونيوب بالضم، وهو شاذ وارد على غير قياس، لأن فعلا محركة، لايجمع على فعول. قال شيخنا: وبقي عليه نيوب، بالكسر، لأنه لغة في كل جمع على فعول يائي العين، كبيوت وعيوب، وأناييت عند سيبويه جج، أي جمع الجمع، وقد سقطت هذه العلامة من نسخة شيخنا، فاعترض عليه. الناب: الناقة المسنة، سموها بذلك حين طال نابها وعظم، مؤنثة أيضا وهو مما سمي فيه الكل باسم الجزء. وتصغير الناب من الإبل: نييب، بغير هاء، وعلى هذا نحو قولهم للمرأة: ما أنت إلا بطين. كالنيوب، كتنور كذا في نسختنا، ومثله في نسخة شيخنا. قال: وهو من غرائبه التي أغفلها الجماء الغفير. وفي نسخة أخرى: كالنيوب، بالفتح، وهو الصواب. وجمعهما معا أنياب ونيوب بالضم، ونيب بالكسر. فذهب سيبويه إلى أن نيبا جمع ناب، وقال: بنوها على فعل، كما بنوا الدار على فعل، كراهية نيوب؛ لأنها ضمة في ياء، وقبلها ضمة، وبعدها واو، فكرهوا ذلك. وقالوا فيها أيضا: أنياب، كقدم وأقدام؛ هذا قوله. قال ابن سيده: والذي عندي أن أنيابا جمع ناب، على ما فعلت في هذا النحو كقدم وأقدام؛ وأن نيبا جمع نيوب، كما حكى هو عن يونس أن من العرب من يقول صيد وبيض، في جمع صيود وبيوض، على من قال رسل، وهي التميمية. ويقوي مذهب سيبويه أن نيبا، لو كانت جمع نيوب لكانت خليقة بنيب، كما قالوا في صيود صيد، وفي بيوض بيض؛ لأنهم لا يكرهون في الياء من هذا الضرب كما يكرهون في الواو، لخفتها وثقل الواو، فأن لم يقولوا نيب، دليل على أن نيبا جمع ناب، كما ذهب إليه سيبويه، وكلا المذهبين قياس إذا صحت نيوب، وإلا فنيب جمع ناب، كما ذهب إليه سيبويه، قياسا على دور. كذا في لسان العرب. وفي الحديث:  لهم من الصدقة الثلب والناب  . وفي الحديث أنه قال لقيس ابن عاصم:  كيف أنت عند القرى? قال: ألصق بالناب الفانية  . والجمع النيب. وفي المثل:  لا أفعل ذلك ما حنت النيب  . قال منظور بن مرثد الفعسي:
  حرقها حمض بلاد فل
  فما تكاد نيبها تـولـي

  أي: ترجع من الضعف، وهو فعل، مثل أسد وأسد، وإنما كسروا النون لتسلم الياء. قال الجوهري: ولا يقال للجمل: ناب، قال سيبويه: من العرب من يقول في تصغير ناب: نويب فيجيء بالواو، لأن هذه الألف يكثر انقلابها من الواوات. قال ابن السراج: هذا غلط منه. هذا نص الصحاح في لسان العرب. قال ابن بري: ظاهر هذا اللفظ أن ابن السراج غلط سيبويه، فيما حكاه، قال: وليس الأمر كذلك، وإنما قوله: وهو غلط منه، من تتمة كلام سيبويه، إلا أنه قال: منهم، وغيره ابن السراج فقال: منه، فإن سيبويه قال: وهذا غلط منهم، أي. من العرب الذين يقولونه كذلك. وقول ابن السراج غلط منه، هو بمعنى: غلط من قائله، وهو من كلام سيبويه، وليس من كلام ابن السراج. انتهى. قال شيخنا: قلت الظاهر ينافيه. نعم، يمكن حمله على موافقة سيبويه بأن الجوهري نقل أول كلام سيبويه أولا، وأيده بكلام ابن السراج، وقال ابن السراج قال هذا الكلام الذي نقله سيبويه غلط من قائله، فيتفقان على تغليط المتكلم بهذا اللغة، ويكون كلام ابن السراج موافقا لكلام سيبويه لا اعتراض، ولا نقل عنه، بالنسبة لما في الصحاح كما هو ظاهر، والله أعلم. وأما دعوى ابن بري أن ابن السراج نقل كلام سيبويه بعينه، وأنه مراد الجوهري، فدون إثباته وأخذه من هذه الألفاظ خرط القتاد، وإن نقله ابن المكرم وسلمه، فلا يخفى ما فيه من التنافر وعدم تلاؤم الأطراف. انتهى. وهو تحقيق حسن. الناب بن حنيف أبو ليلى، أي: والدها أم بالجر، صفة ليلى، أي: والد ليلى التي هي أم عتبان بن مالك الصحابي المشهور، إمام مسجد قباء، حديثه في الصحيحين، لها صحبة أيضا. ونهر ناب: في نواحي دجيل قرب أوانى، مقصورا، ببغداد. من المجاز: الناب: سيد القوم وكبيرهم، جمعه أنياب، وأنشد أبو بكر قول جميل:
  رمى الله في عيني بثيبة بالقذى                      وفي الغر من أنيابها بالقوادح قال: أنيابها: ساداتها، أي: رمى الله بالهلاك والفساد في أنياب قومها وساداتها، إذ حالوا بينها وبين زيارتي. وقالت الكندية ترثي إخوتها:
  هوت أمهم ما ذامهم يوم صرعواببيسان من أنياب مجد تصرما والأنيب: الغليظ الناب، لا يضغم شيئا إلا كسره، عن ثعلب؛ وأنشد:
  فقلت تعلم أنني غير نائم                      إلى مستقل بالخيانة أنيبا ونبته، كخفته: أصبت نابه، وكذا نابه ينيبه. ونيب السهم، بالتشديد: عجم عوده. ويقال: ظفر فيه السبع. نيب: أثر فيه بنابه، وفي حديث زيد بن ثابت:  أن ذئبا نيب في شاة، فذبحوها  أي: أنشب أنيابه فيها قال اللحياني: نيبت الناقة: هرمت، وهي منيب. وفي الأساس: صارت نابا. نيب النبت: خرجت أرومته، كتنيب، وكذلك الشيب. قال ابن سيده: وأراه على التشبيه بالناب؛ قال مضرس:
  فقالت أما ينهاك عن تبع الصبا                      معاليك والشيب الذي قد تنيبا وذو الأنياب: لقب قيس بن معد يكرب بن عمرو بن السمط. أيضا: لقب سهيل بن عمرو بن عبد شمس بن عبد ود العامري الصحابي، رضي الله تعالى عنه، أمه حبى بنت قيس الخزاعية. وكنيته أبو يزيد، أحد أشراف قريش وخطبائهم، وكان أعلم الشفة. كذا في المعجم. ومما يستدرك عليه: نيوب نيب، على المبالغة، قال:
  مجوبة جوب الرحى لم تثقب

  تعض منها بالنيوب النيب واستعار بعضهم الأنياب للشر وأنشد:
  أفر حذار الشر والشر تاركي                      وأطعن في أنيابه وهو كالح ومن المجاز: عضته أنياب الدهر ونيوبه. وظفر فلان في كذا، ونيب: نشب فيه، كذا في الأساس.

##### Türkçe

**الناب** müzekkerdir: dişlerden. İbn Sîde dedi: **الناب**: **الرباعية**’nin arkasındaki diş; yalnızca müennestir, **المحكم**’de olduğu gibi. Onun lafzının müennest olması arasında fark yoktur; yani **الهاء**’dan arınmış müennest lafızların kullanımı gibi kullanılır, benzerleri gibi; yahut dişi develerin dişilerine mahsustur, erkeğe ıtlak olunmaz; ileride geleceği üzere. İbn Sîde dedi, Sîbeveyh dedi: **نابا**’yı, ref‘ haddinde imâle ettiler; onu **رمى**’nın elifine benzeterek; çünkü o, **ياء**’dan dönmüştür ve bu nâdirdir; yani **الياء** ve **الواو**’dan dönen elif ancak **لام** olursa imâle edilir; bu da fiillerde özellikle olur. İsimde bundan gelen nâdirdir: ve ondan daha şiddetlisi, elifi **ياء**’dan **عينا** olarak dönmüş olan şeydir; **أنيب** (Lihyânî’den), ve **أنياب**, ve **نيوب** (zamm ile); bu şâzdır, kıyasa göre olmayan üzere vârid olmuştur; çünkü **فعلا** harekeli, **فعول** üzere cem‘ olunmaz. Şeyhimiz dedi: Üzerinde **نيوب** (kesr ile) kaldı; çünkü o, **فعول** üzere **يائي العين** olan her cem‘de bir lugattır; **بيوت** ve **عيوب** gibi; ve Sîbeveyh yanında **أناييت** **جج**’dir; yani cem‘in cem‘i; bu alâmet Şeyhimizin nüshasından düşmüştür de ona itiraz etti.

**الناب**: yaşlı dişi deve; onu böyle adlandırdılar, **ناب**’ı uzayıp büyüdüğü vakit; o da müennesttir; bu, bütünün parça adıyla adlandırıldığı şeylerdendir. Develerden **الناب**’ın tasğîri: **نييب**, **هاء**sız; ve bunun üzerine onların kadın için sözleri gibi: “Sen ancak **بطين**’sin.” **كالنيوب**; **كتنور**; nüshamızda böyledir; Şeyhimizin nüshasında da onun misli. Dedi: Bu, onun gariplerindendir ki kalabalık cemaat onu ihmal etmiştir. Başka bir nüshada: **كالنيوب** (fetha ile); ve doğru olan budur. İkisinin birlikte cem‘i: **أنياب** ve **نيوب** (zamm ile), ve **نيب** (kesr ile). Sîbeveyh, **نيبا**’nın **ناب**’ın cem‘i olduğuna gitti ve dedi: Onu **فعل** üzere bina ettiler; **الدار**’ı **فعل** üzere bina ettikleri gibi; **نيوب**’dan kerâheten; çünkü o, **ياء**’da bir dammedir; öncesinde damme, sonrasında **واو** vardır; bunu kerih gördüler. Orada ayrıca **أنياب** da dediler; **قدم** ve **أقدام** gibi; onun sözü budur. İbn Sîde dedi: Benim yanımdaki şudur ki **أنيابا**, **ناب**’ın cem‘idir; bu nev‘de yaptıkları üzere, **قدم** ve **أقدام** gibi; ve **نيبا**, **نيوب**’un cem‘idir; onun Yûnus’tan hikâye ettiği gibi: Araplardan kimi **صيد** ve **بيض** der; **صيود** ve **بيوض**’un cem‘inde; **رسل** diyenin üzere; ve o Temîmîdir. Sîbeveyh’in mezhebini kuvvetlendirir ki **نيبا**, eğer **نيوب**’un cem‘i olsaydı, **نيب** ile gelmeye daha lâyık olurdu; onların **صيود**’da **صيد** dedikleri gibi, ve **بيوض**’da **بيض**; çünkü bu darbın **ياء**sında kerih görmezler, **واو**’da kerih gördükleri gibi; onun hafifliği ve **واو**’nun ağırlığı sebebiyle. Öyleyse **نيب** dememeleri, **نيبا**’nın **ناب**’ın cem‘i olduğuna delildir; Sîbeveyh’in gittiği gibi. Her iki mezheb de kıyastır, eğer **نيوب** sahih olursa; değilse, **نيب** **ناب**’ın cem‘idir; Sîbeveyh’in gittiği gibi; **دور** üzerine kıyasla. **لسان العرب**’da böyledir.

Hadiste: “Onlara sadakadan **الثلب** ve **الناب** vardır.” Hadiste, Kays b. Âsım’a dediği: “**القرى** yanında nasılsın?” Dedi: “**الناب الفانية**’ye daha yapışık.” Cem‘i **النيب**’dir. Meselde: “**النيب** inlediği müddetçe bunu yapmam.” Manzûr b. Merşed el-Fa‘sî dedi:

  حرقها حمض بلاد فل
  فما تكاد نيبها تـولـي

Yani: zayıflıktan geri döner; ve o **فعل**’dir; **أسد** ve **أُسُد** gibi; ancak **النون**’u kestiler ki **الياء** selâmette kalsın. Cevherî dedi: Deve erkeğine **ناب** denmez. Sîbeveyh dedi: Araplardan kimi **ناب**’ın tasğîrinde **نويب** der; böylece **واو** ile gelir; çünkü bu elifin **واوات**tan dönmesi çok olur. İbnü’s-Serrâc dedi: Bu, ondan bir hatadır. Bu, **الصحاح**’ın **لسان العرب**’daki nassıdır. İbn Berî dedi: Bu lafzın zâhiri, İbnü’s-Serrâc’ın, hikâye ettiği şeyde Sîbeveyh’i hatalı saydığını gösterir. Dedi: İş öyle değildir; bilakis onun sözü: “Ve bu, ondan bir hatadır” Sîbeveyh’in sözünün devamındandır; ancak o **منهم** dedi, başkası İbnü’s-Serrâc dedi de **منه** dedi; çünkü Sîbeveyh dedi ki: “Ve bu, onlardan bir hatadır”; yani onu böyle söyleyen Araplardan. Ve “İbnü’s-Serrâc dedi: bu, ondan bir hatadır” sözü, “söyleyeninden bir hatadır” mânâsınadır; Sîbeveyh’in sözündendir, İbnü’s-Serrâc’ın sözünden değildir. Bitti. Şeyhimiz dedi: Dedim, zâhir buna aykırıdır. Evet, onu Sîbeveyh’e muvafakat üzere hamletmek mümkündür: Cevherî, Sîbeveyh’in sözünün evvelini önce nakletti, sonra onu İbnü’s-Serrâc’ın sözüyle teyit etti; ve İbnü’s-Serrâc dedi ki: Sîbeveyh’in naklettiği bu söz, söyleyeninden bir hatadır; böylece ikisi, bu lugatla konuşanı hatalı saymada birleşir; ve İbnü’s-Serrâc’ın sözü, Sîbeveyh’in sözüne muvafık olur; itiraz değil, ondan nakil de değil; **الصحاح**’taki şeye nispetle, zâhir olduğu üzere; Allah daha iyi bilir. İbn Berî’nin iddiasına gelince: İbnü’s-Serrâc’ın Sîbeveyh’in sözünü aynen naklettiği ve bunun Cevherî’nin muradı olduğu; bunu ispat etmekten ve bu lafızlardan onu çıkarmaktan aşağısı **خرط القتاد**’dır; İbnü’l-Mükerrem onu nakletmiş ve teslim etmiş olsa da, onda bulunan tenâfür ve tarafların uyuşmaması gizli değildir. Bitti. Bu, güzel bir tahkiktir.

**الناب بن حنيف أبو ليلى**: yani onun babası; **أم** (cer ile), **ليلى**’nın sıfatıdır; yani **ليلى**’nın babası; o da meşhur sahâbî Utbân b. Mâlik’in annesidir; Kubâ mescidinin imamı; hadisi iki sahihte vardır; onun da sohbeti vardır. Ve **نهر ناب**: Diclecik taraflarında, **أوانى** yakınında; kısaltılmış olarak; Bağdat’ta.

Mecazdan: **الناب**: kavmin efendisi ve büyüğü; cem‘i **أنياب**’dır. Ebû Bekir, Cemîl’in sözünü inşâd etti:

  رمى الله في عيني بثيبة بالقذى                      وفي الغر من أنيابها بالقوادح

Dedi: **أنيابها**: onun efendileridir; yani Allah, kavminin **أنياب**’ına ve efendilerine helâk ve fesat attı; zira onlar benim ziyaretimle onun arasına girdiler. Kindiyye, kardeşlerine mersiye söylerken dedi:

  هوت أمهم ما ذامهم يوم صرعواببيسان من أنياب مجد تصرما

Ve **الأنيب**: kalın **الناب**; hiçbir şeyi ısırmaz ki onu kırmasın; Sa‘leb’den. Ve inşâd etti:

  فقلت تعلم أنني غير نائم                      إلى مستقل بالخيانة أنيبا

Ve **نبته**; **خفته** gibi: onun **ناب**’ına isabet ettim; ve yine **نابه ينيبه**. Ve **نيب السهم** (teşdîd ile): onun çubuğunu düğümledi. Ve denir: yırtıcı onda pençeledi. **نيب**: **ناب**’ıyla onda iz bıraktı. Zeyd b. Sâbit hadîsinde: “Bir kurt bir koyunda **نيب** etti de onu boğazladılar”; yani **أنياب**’ını ona geçirdi. Lihyânî dedi: **نيبت الناقة**: yaşlandı; o **منيب**’dir. **الأساس**’ta: **نابا** oldu. **نيب النبت**: kökü çıktı; **كتنيب** gibi; ve yine **الشيب**. İbn Sîde dedi: Onu **الناب**’a benzetme üzere görüyorum. Mudarris dedi:

  فقالت أما ينهاك عن تبع الصبا                      معاليك والشيب الذي قد تنيبا

Ve **ذو الأنياب**: Kays b. Ma‘dîkerib b. Amr b. es-Samt’ın lakabıdır. Yine: sahâbî Süheyl b. Amr b. Abd Şems b. Abd Ved el-Âmirî’nin lakabıdır; Allah Teâlâ ondan razı olsun; annesi Hübâ bint Kays el-Huzâ‘iyye’dir. Künyesi Ebû Yezîd’dir; Kureyş’in eşraflarından ve hatiplerindendir; **الشفة**’yi en iyi bilendi. **المعجم**’de böyledir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **نيوب نيب**, mübâlağa üzere. Dedi:

  مجوبة جوب الرحى لم تثقب

  تعض منها بالنيوب النيب

Bazıları **الأنياب**’ı şerre istiâre etti ve inşâd etti:

  أفر حذار الشر والشر تاركي                      وأطعن في أنيابه وهو كالح

Ve mecazdan: Dehrin **أنياب**’ı ve **نيوب**’u onu ısırdı. Falan, şunda zafere erdi; ve **نيب**: onda saplandı; **الأساس**’ta böyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَابَهُ
1 نَابَهُ ذ , aor. يَنِيبُ, He hit him on his ناب, i. e., his canine tooth. (S, K.)

نيّب السَّهْمَ
2 نيّب السَّهْمَ ذ He bit the wood of the arrow, to know whether it were strong or weak, and made an impression upon it with his canine tooth. (S, K.) ― -b2- نيّب فِيهِ He (a beast of prey) made an impression upon him with his canine tooth: he fixed his canine teeth in him. (TA) ― -b3- نيّبت She (a camel) became extremely old: (Lh, S, K:) became what is termed a ناب. (A.) ― -b4- نيّب and ↓ تنيّب (assumed tropical:) It (a plant) put forth its root. (K.) Also signifying the same with reference to white, or hoary hair. The root is thought by ISd to be thus likened to a canine tooth. (TA.) ― -b5- ظَفَّر فُلَانٌ فِى كَذَا وَنَيَّبَ (tropical:) Such a one clung to, caught to, or took fast hold upon, such a thing: [lit., stuck his nails and dog-teeth into it]. (A.) See also ظَفَّرَ.

5 تَنَيَّبَ see 2.

نَابٌ
نَابٌ ذ [originally نَيَبٌ, The canine tooth, or dog-tooth; or eye-tooth; the tusk, or tush; or the fang; of certain animals:] one of the teeth; (S;) the tooth that is [next] behind the رَبَاعِيَة, [or next but one to the central pair of incisors:] (M, K.) [In this sense, the word is masc.:] the tooth thus called is mase., when thus called: [though if you call it سِنٌّ (???)] but ناب when fem. signifies “ an old she-camel ” (Msb:) or, accord. to the M and K, it is fem. only in each of the above senses without distinction. (TA.) Sb says, that the Arabs observed the pronunciation termed imבleh (اِمَالَة) in the case of ناب in the nom. [as well as in the acc. and gen., in which latter case this pronunciation is agreeable with analogy on account of the final kesreh,] likening its (tropical:) to that in رَمَى, [in which it is expressed in writing by ى,] because it is changed from ى: but this is extr. That is, this pronunciation of (tropical:) changed from ى or و is only observed [regularly] when the said ا is a final radical letter; and specially in verbs: the instances of this kind that occur in nouns are extr.; and more (???) are these in which the ا changed from ى is a medial radical letter. (TA.) [But the restriction to the case of verbs is inconsistent with what is said by Ibn-Mבlik and other high authorities: and so, too, is the restriction to the case of a final radical letter.] Pl. أَنْيُبٌ (Lh, K) and أَنْيَابٌ [both pls. of pauc.: but the latter is used as a pl. of mult.:] and نُيُوبٌ; (S, K;) the latter contr. to analogy, (S,) because [نَابٌ is originally نَيَبٌ, and] a word of the measure فَعَلٌ does not [regularly] assume the measure فَعُولٌ in the pl.; (TA;) to which should be added نِيُوبٌ, a dial. var., as in the case of every pl. of the measure فُعُولٌ of which the medial radical letter is ى: (M, F:) and pl. pl. أَنَايِيبُ. (K, TA.) Ibn-Seenא says that no animal has both a ناب and a horn. (Msb.) ― -b2- نَابٌ An aged she-camel: (S, K:) not applied to a male camel: (S;) so called because of the length of her lush; (S;) by synedoche; the whole being called by the name of a part: (TA:) as also ↓ نَيُوبٌ; (K;) accord. to some copies of the K, نَيَّوبٌ; but this is a mistake: (TA:) pl. of the former أَنْيَابٌ and نُيُوبٌ (K) and نِيبٌ: (S, K:) or these are pls. of both the former of sing. (K. accord. to some copies; and TA.) Sb is of opinion that نِيبٌ is pl. of ناب, and says that the Arabs have made it of the measure فُعْلٌ [as it is said to be in the S, for it is originally نُيْبٌ like as they have the pl. of دَارٌ, disliking the sound of نُيُوبٌ, because the ى is with dammeh, and preceded by dammeh, and followed by و. It is also said to be pl. of ↓ نَيُوبٌ; as it is related, on the authority of Yoo, that certain of the Arabs say صِيدٌ and بِيضٌ, as pls. of صَيُودٌ and بَيُوضٌ, agreeably with the dial. of those who say رُسْلٌ [instead of رُسُلٌ]; namely, the tribe of Temeem but their not saying نُيُبٌ, like as they say صُيُدٌ and بُيُضٌ, is an argument in favour of the opinion of Sb. ― -b3- لَا أَفْعَلُ ذٰلِكَ مَا حَنَّتِ النِّيبُ [I will not do that as long as aged she-camels yearn towards their young ones i. e., I will never do it]. A proverb. (S.) ― -b4- The dim. of نَابٌ is نُيَيْبٌ, without ة, because ناب, as applied to an aged she-camel, is like an epithet: (S:) or rather this formation of the dim. without ناب is a dev. from constant rule. (MF.) Sh says, that some of the Arabs make the dim. of ناب to be ثُوَيْبٌ, because many an ا such as that in ناب is changed from و: [or rather, this is generally the case:] but this, says Ibn-Es-Sarrבj is an error on his part [who does (???) (S.) This apparently means, that Ibn-EsSarrבj accuses Sh of an error; but such is not the case: for Sb himself says “ but this is an error on their part; ” i. e., on the part of the Arabs who say نويب for نييب (IB.) ― -b5- نَابُ قَوْمٍ (tropical:) The lord, master, or chief, of a people: (S, K:) pl. أَنْيَابٌ. (TA.) ― -b6- عَضَّتْهُ أَنْيَابُ الدَّهْرِ, and نُيُوبُهُ, [(tropical:) The dog-teeth of fortune bit him]. (A.) ― -b7- انياب are likewise met. assigned to evil, or mischief. (TA.)

نَيُوبٌ
نَيُوبٌ ذ : see نَاب.

نُيَّبٌ
نُيَّبٌ ذ [as though pl. of نَائِبٌ or نَائِبَةٌ] an epithet added to نُيُوبٌ as signifying “ canine teeth. ” to render the signification intensive, or energetic. (TA.)

أَنْيَبُ
أَنْيَبُ ذ Having a large, or thick, canine tooth, (K,) that does not bite a thing without breaking it. (Th.)

##### Türkçe

نَابَهُ
1 **نَابَهُ** ذ , muzâri‘ı **يَنِيبُ**, Onu **نَاب**’ından, yani köpekdişinden vurdu. (S, K.)

نيّب السَّهْمَ
2 **نيّب السَّهْمَ** ذ Okun ağacını, sağlam mı zayıf mı olduğunu bilmek için ısırdı ve ona köpekdişiyle bir iz yaptı. (S, K.) ― -b2- **نيّب فِيهِ** O (yırtıcı bir hayvan) ona köpekdişiyle bir iz yaptı: köpekdişlerini ona sapladı. (TA) ― -b3- **نيّبت** O (bir dişi deve) son derece yaşlandı: (Lh, S, K:) **نَاب** denilen şey oldu. (A.) ― -b4- **نيّب** ve ↓ **تنيّب** (mecaz kabul edilerek:) O (bir bitki) kökünü çıkardı. (K.) Beyaz, yahut kır saç hakkında da aynı mânâya gelir. Kök, ISd’ye göre, böylece köpekdişine benzetilmiştir. (TA.) ― -b5- **ظَفَّر فُلَانٌ فِى كَذَا وَنَيَّبَ** (mecaz:) Falan kimse şu şeye yapıştı, tuttu, yahut ona sıkıca sarıldı: [lafzen, tırnaklarını ve köpekdişlerini ona sapladı]. (A.) Ayrıca **ظَفَّرَ**’a bak.

5 **تَنَيَّبَ** 2’ye bak.

نَابٌ
**نَابٌ** ذ [aslında **نَيَبٌ**, Köpekdişi; yahut köpekdişi; yahut gözdişi; bazı hayvanların azıdişi; yahut diş; yahut hançer dişi:] dişlerden biri; (S;) **رَبَاعِيَة**’nin [hemen] arkasındaki diş, [yahut orta iki kesici diş çiftinin arkasındaki ikinci diş:] (M, K.) [Bu mânâda kelime müzekkerdir:] böyle adlandırıldığında bu diş müzekkerdir: [gerçi ona **سِنٌّ** (???) dersen] fakat **نَاب** müennes olduğunda “yaşlı bir dişi deve” mânâsına gelir. (Msb:) yahut M ve K’ye göre, yukarıdaki mânâların her birinde, ayırım olmaksızın yalnız müennestir. (TA.) Sb der ki, Araplar **نَاب** hakkında ref‘ hâlinde **اِمَالَة** denilen telaffuzu gözetmişlerdir [nasb ve cerrde de; cerr hâlinde ise bu telaffuz, sondaki kesre sebebiyle kıyasa uygundur], onun (mecaz:)ını **رَمَى**’daki (mecaz:)a benzeterek, [orada yazıda ى ile gösterilir,] çünkü o ى’den değiştirilmiştir: fakat bu nadirdir. Yani, ى yahut و’den değiştirilmiş (mecaz:)ın bu telaffuzu, ancak söz konusu **ا** son kök harfi olduğunda [düzenli olarak] gözetilir; ve özellikle fiillerde: isimlerde bu türden vâki olanlar nadirdir; ve daha (???) olanlar, ى’den değiştirilmiş **ا**’nın orta kök harfi olduğu olanlardır. (TA.) [Fakat fiillerle sınırlandırma, İbn-Mبlik ve diğer yüksek otoritelerin söyledikleriyle tutarsızdır: ve yine, son kök harfi hâliyle sınırlandırma da böyledir.] Çoğulu **أَنْيُبٌ** (Lh, K) ve **أَنْيَابٌ** [ikisi de azlık çoğulu: fakat ikincisi çokluk çoğulu olarak kullanılır:] ve **نُيُوبٌ**; (S, K;) sonuncusu kıyasa aykırıdır, (S,) çünkü [**نَابٌ** aslında **نَيَبٌ**’dir ve] **فَعَلٌ** vezninde bir kelime, çoğulda [düzenli olarak] **فَعُولٌ** veznini almaz; (TA;) buna **نِيُوبٌ** da eklenmelidir; orta kök harfi ى olan **فُعُولٌ** veznindeki her çoğulda olduğu gibi, bir lehçe varyantı olarak: (M, F:) ve çoğulun çoğulu **أَنَايِيبُ**. (K, TA.) Ibn-Seenأ der ki, hiçbir hayvanda hem bir **نَاب** hem bir boynuz bulunmaz. (Msb.) ― -b2- **نَابٌ** Yaşlı bir dişi deve: (S, K:) erkek deveye söylenmez: (S;) azıdişinin uzunluğu sebebiyle böyle adlandırılmıştır; (S;) mecaz-ı mürsel ile; bütün, parçanın adıyla adlandırılmıştır: (TA:) ayrıca ↓ **نَيُوبٌ**; (K;) K’nin bazı nüshalarına göre, **نَيَّوبٌ**; fakat bu bir hatadır: (TA:) birincinin çoğulu **أَنْيَابٌ** ve **نُيُوبٌ** (K) ve **نِيبٌ**: (S, K:) yahut bunlar, iki tekilin de çoğullarıdır. (K, bazı nüshalara göre; ve TA.) Sb, **نِيبٌ**’in **نَاب**’ın çoğulu olduğu kanaatindedir ve der ki, Araplar onu **فُعْلٌ** vezninde yapmışlardır [S’de söylendiği üzere; çünkü o aslında **نُيْبٌ**’dür; tıpkı **دَارٌ**’ın çoğulunu yaptıkları gibi], **نُيُوبٌ**’un sesini çirkin gördüklerinden; çünkü ى, damme ile, dammeden sonra ve و’dan önce gelir. Ayrıca ↓ **نَيُوبٌ**’un çoğulu olduğu da söylenmiştir; Yoo’nun rivayetine göre, Arapların bazısı **صِيدٌ** ve **بِيضٌ** der; **صَيُودٌ** ve **بَيُوضٌ**’un çoğulları olarak; **رُسْلٌ** [**رُسُلٌ** yerine] diyenlerin lehçesine uygun olarak; yani Temeem kabilesi; fakat onların **صُيُدٌ** ve **بُيُضٌ** dedikleri gibi **نُيُبٌ** dememeleri, Sb’nin görüşü lehine bir delildir. ― -b3- **لَا أَفْعَلُ ذٰلِكَ مَا حَنَّتِ النِّيبُ** [Yaşlı dişi develer yavrularına özlem duydukça, yani asla, bunu yapmam]. Bir darb-ı meseldir. (S.) ― -b4- **نَابٌ**’ın tasğîri **نُيَيْبٌ**’dir, ة’siz; çünkü yaşlı dişi deveye söylenen **نَاب**, bir sıfat gibidir: (S:) yahut daha doğrusu, tasğîrin ة’siz bu şekilde yapılması, sürekli kaideden bir sapmadır. (MF.) Sh der ki, Arapların bazısı **نَاب**’ın tasğîrini **ثُوَيْبٌ** yapar; çünkü **نَاب**’daki gibi nice **ا**, و’den değiştirilmiştir: [yahut daha doğrusu, bu genellikle böyledir:] fakat bu, der Ibn-Es-Sarrبj, onun tarafından bir hatadır [kim (???) (S.) Bu görünüşte, Ibn-EsSarrبj’in Sh’yi bir hatayla itham ettiği mânâsına gelir; fakat durum böyle değildir: çünkü Sb’nin kendisi “fakat bu, onların tarafından bir hatadır” der; yani **نويب** diyen Arapların tarafından, **نييب** yerine. (IB.) ― -b5- **نَابُ قَوْمٍ** (mecaz:) Bir kavmin efendisi, sahibi, yahut reisi: (S, K:) çoğulu **أَنْيَابٌ**. (TA.) ― -b6- **عَضَّتْهُ أَنْيَابُ الدَّهْرِ**, ve **نُيُوبُهُ**, [(mecaz:) talihin köpekdişleri onu ısırdı]. (A.) ― -b7- **انياب** da, şerre, yahut fesada nispet edilir. (TA.)

نَيُوبٌ
**نَيُوبٌ** ذ : **نَاب**’a bak.

نُيَّبٌ
**نُيَّبٌ** ذ [sanki **نَائِبٌ** yahut **نَائِبَةٌ**’nin çoğulu gibi] “köpekdişleri” mânâsına gelen **نُيُوبٌ**’a, mânâyı şiddetli yahut kuvvetli kılmak için eklenen bir sıfattır. (TA.)

أَنْيَبُ
**أَنْيَبُ** ذ Büyük yahut kalın bir köpekdişi olan, (K,) bir şeyi ısırıp da onu kırmaksızın bırakmayan. (Th.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَابَ
نَابَ ( y )  I ( n. ac. نَيْب 1 ),
a.  Hit on a canine tooth.

نَيَّبَ
نَيَّبَ II ,
a.  Bit.

b.  Was old.

c.  Sprouted.

تَنَيَّبَ
تَنَيَّبَ V ,
a.  see II (c) .

نَاب
نَاب [ 1A ] , ( pl. أَنْيُب 16 ,  نُيُوْب 27 ,  أَنْيَاْب 38 ,  أَنَاْيِيْبُ 69 ),
a.  Canine-tooth, dog-tooth, eyetooth; fang, tush, tusk.

b.  ( pl. نِيْب 2 ,  نُيُوْب 27 ,  أَنْيَاْب 38 ), Old she-camel.

c.  ( pl. أَنْيَاْب 38 ), Chief, chieftain.

نِيْب
نِيْب [ 2 ]
a.  [ coll. ],  see 1 (a) .

أَنْيَب
أَنْيَب [ 14 ],
a.  Strong-toothed.

b.  ( pl. نِيْب 2 ), Old.

نَيُّوْب
نَيُّوْب [ 31 ],
a.  see 1 (b) .

##### Türkçe

نَابَ
نَابَ ( y ) I ( n. ac. **نَيْب** 1 ),
a. Bir köpekdişine vurdu.

نَيَّبَ
نَيَّبَ II ,
a. Isırdı.

b. Yaşlı idi.

c. Filizlendi.

تَنَيَّبَ
تَنَيَّبَ V ,
a. II (c)’ye bak.

نَاب
نَاب [ 1A ] , ( pl. **أَنْيُب** 16 , **نُيُوْب** 27 , **أَنْيَاْب** 38 , **أَنَاْيِيْبُ** 69 ),
a. Köpekdişi, köpek dişi, gözdişi; azıdişi, diş, fildişi.

b. ( pl. **نِيْب** 2 , **نُيُوْب** 27 , **أَنْيَاْب** 38 ), Yaşlı dişi deve.

c. ( pl. **أَنْيَاْب** 38 ), Reis, şef.

نِيْب
نِيْب [ 2 ]
a. [ toplu ], 1 (a)’ya bak.

أَنْيَب
أَنْيَب [ 14 ],
a. Güçlü dişli.

b. ( pl. **نِيْب** 2 ), Yaşlı.

نَيُّوْب
نَيُّوْب [ 31 ],
a. 1 (b)’ye bak.
