# نيل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%8A%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نيل

نِلت الشيء نَيْلاً ونالاً ونالةً وأَنَلْته إِيّاه وأَنَلْتُ له ونِلْته؛ ابن الأَعرابي: نِلْته معروفاً؛ وأَنشد لجرير:
إِني سأَشكُر ما أُوليت من حَسَن،
وخيرُ مَنْ نِلْت معروفاً ذَوو الشكر
ويقال: أَنَلْتُك نائلاً ونِلْتكَ وتَنَوَّلْتُ لك ونَوَّلْتك؛ وقال أَبو النجم يذكر نساء:
لا يَتَنَوَّلْنَ من النَّوَالِ
لِمَنْ تعرَّضْنَ من الرِّجالِ،
إِنْ لم يكن من نائلٍ حَلالِ
أَي لا يُعْطِين الرجال إِلا حلالاً بتزويج ويجوز أَن يقال: نَوَّلَني فَتَوَّلْت أَي أَخذْت، وعلى هذا التفسير لا يأْخُذْن إِلاَّ مهراً حلالاً. ويقال: ليس لك هذا بالنَّوَال؛ قال أَبو سعيد: النَّوَال ههنا الصواب. وفي حديث أَبي جُحيفة: فحرج بلالٌ بفَضْل وَضوء النبي، صلى الله عليه وسلم، فَبَيْن ناضِحٍ ونائلٍ أَي مصيبٍ منه وآخِذٍ. وفي حديث ابن عباس في رَجُل له أَربعُ نِسوةٍ فطلَّق إِحداهنّ ولم يَدْر أَيَّتَهُنَّ طلَّق فقال: يَنالُهُن من الطلاق ما يَنالهنّ من الميراث أَي أَن المِيراث يكون بينهن لا تسقط منهن واحدة حتى تُعرَف بعينها، وكذلك إِذا طلَّقها وهو حيٌّ فإِنه يعتزلهنّ جميعاً إِذا كان الطلاق ثلاثاً، يقول كما أُورِّثُهنَّ جميعاً آمرُ باعتزالهنَّ جميعاً. وقوله عزَّ وجل: وهَمُّوا بما لم يَنالوا؛ قال ثعلب: معناه هَمُّوا بما لم يُدْرِكوه. والنَّيْل والنائِل: ما نِلْته. وما أَصاب منه نَيْلاً ولا نَيْلةً ولا نُولة. وقوله تعالى: لَن ينَالَ اللهَ لُحومُها ولا دِماؤها؛ أَراد لن يَصِل إِليه لحومُها ولا دماؤها وإِنما يصِل إِليه التَّقْوَى، وذكَّر لأَن معناه لن ينال الله شيءٌ من لُحومِها ولا دِمائِها، ونظيره قوله عز وجل:لا يَحِلُّ لك النساءُ من بعدُ؛ أَي شيء من النساء، وهو مذكور في موضعه. وفي التنزيل العزيز: ولا يَنالون من عدوٍّ نَيْلاً؛ قال الأَزهري: روى المنذري عن بعضهم أَنه قال النَّيْل من ذوات الواو وقد ذكرناه في نول. وفلان يَنالُ من عِرْضِ فلان إِذا سَبَّه، وهو يَنال من ماله ويَنال من عدوِّه إِذا وَتَرَه في مالٍ أَو شيء، كل ذلك من نِلْت أَنالُ أَي أَصَبْت. ويقال: نالَني من فلان معروف يَنالُني أَي وَصَل إِليّ منه معروف؛ ومنه قوله تعالى: لن يَنال اللهَ لُحومُها ولا دِماؤها ولكن يَناله التَّقوَى منكم؛ أَي لن يصِل إِليه ما يُعدُّ لكم به ثَوابه غير التقوَى دون اللُّحوم والدِّماء. وفي الحديث: أَن رجُلاً كان يَنال من الصحابة، يعني الوقيعة فيهم. يقال منه: نال يَنال نَيْلاً إِذا أَصاب، فهو نائل. وفي حديث أَبي بكر: قد نالَ الرحيلُ أَي حانَ ودَنا. وفي حديث الحسن: ما نالَ لهم أَن يَفْقَهوا أَي لم يقرُبْ ولم يَدْن. الجوهري: نالَ خيراً يَنال نَيْلاً، قال: وأَصله نَيِل يَنْيَل مثال تعِب يتعَب وأَناله غيره، والأَمرُ منه نَلْ، بفتح النون، وإِذا أَخبرت عن نفسك كسرته.
ونالةُ الدار: قاعَتُها لأَنها تُنال. ابن الأَعرابي: باحةُ الدار ونالَتُها وقاعَتُها واحد؛ قال ابن مقبل:
يُسقَى بأَجْدادِ عادٍ هُمَّلاً رَغَداً،
مثل الظِّباء التي في نالَةِ الحَرَم
قال الأَصمعي: نالةُ الحرَم ساحتها وباحتُها.
والنِّيل: نهر مصر، حماها الله وصانها، وفي الصحاح: فيض مصر. ونِيل: نهر بالكوفة، وحكى الأَزهري قال: رأَيت في سواد الكوفة قرية يقال لها النِّيل يَخْرِقُها خَلِيج كبير يَتَخَلَّج من الفُرَات الكبير، قال: وقد نزلت بهذه القرية؛ وقال لبيد:
ما جاوَزَ النِّيلُ يوماً أَهل إِبْلِيلاً
وجعل أُمية بن أَبي عائذ السَّحاب نِيلاً فقال:
أَناخُ بأَعْجازٍ وجاشَتْ بِحارُه،
ومَدَّ له نِيلُ السماء المنزَّلُ
ونُيَال: موضع؛ قال السُّلَيك بن
السُّلَكة:
أَلَمَّ خَيالٌ من أُميَّة بالرَّكْبِ،
وهُنَّ عِجالٌ من نُيَالٍ وعن نَقْبِ
ونائِلةُ: امرأَة. ونائلةُ: صنم كانت لقريش، والله أَعلم.

### Türkçe

**نِلتُ** şeyi **نَيْلاً** ve **نالاً** ve **نالةً** (olarak) (elde ettim); ve onu ona **أَنَلْتُه**; ve onun için **أَنَلْتُ**; ve onu **ونِلْته** (elde ettim). İbnü’l-A‘râbî: **نِلْته** bir iyilik (olarak). Ve Cerîr’den (şu beyit) okudu:

Şüphesiz ben, bana verilmiş olan iyilikten dolayı şükredeceğim,
Ve şükür sahipleri, iyilik olarak **نِلْت** (elde ettiğim) kimselerin en hayırlısıdır.

Ve denilir: Sana bir bağış **أَنَلْتُك** ve seni **نِلْتُكَ** (elde ettim) ve senin için **تَنَوَّلْتُ** ve sana **نَوَّلْتُ** (verdim). Ve Ebû’n-Necm, kadınları anarak dedi:

Erkeklerden kendilerine yöneldikleri kimse için,
Eğer helâl bir bağıştan değilse,
**النَّوَال**’dan (hiçbir şey) **لا يَتَنَوَّلْنَ**

Yani: Evlendirme ile helâl (olan) dışında erkekler (tarafından) onlara verilmez. Ve denilmesi câizdir: Bana **نَوَّلَني** (verdi), ben de **فَتَوَّلْتُ**; yani aldım. Ve bu tefsire göre, ancak helâl bir mehir alırlar. Ve denilir: Bu, senin için **بالنَّوَال** (yoluyla) değildir. Ebû Saîd dedi: Burada doğru olan **النَّوَال**’dır.

Ve Ebû Cuhayfe hadîsinde: Bilâl, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) abdest suyunun artığıyla çıktı; artık (insanlar) bir **ناضِحٍ** ve bir **نائلٍ** arasındaydı; yani ondan isabet eden ve alan.

Ve İbn Abbâs hadîsinde, dört karısı olan bir adam hakkında: Onlardan birini boşadı ve hangisini boşadığını bilmedi; dedi ki: Boşanmadan onlara isabet eden, mirastan onlara isabet eden gibidir; yani miras aralarında olur; içlerinden biri, bizzat kendisiyle bilininceye kadar düşmez. Ve aynı şekilde, hayatta iken onu boşarsa, boşama üç (talâk) ise hepsinden ayrılır; “Onları hep birlikte mirasçı kıldığım gibi, hepsinden hep birlikte uzak durmayı emrederim” der.

Ve O’nun (azze ve celle) sözü: “Ve **بما لم يَنالوا** (elde etmedikleri şeye) yeltendiler”; Sa‘leb dedi: Manası, erişemedikleri şeye yeltendiler.

Ve **النَّيْل** ve **النائِل**: **نِلْته** (elde ettiğin) şeydir. Ve ondan ne bir **نَيْلاً** ne bir **نَيْلةً** ne de bir **نُولة** (pay) isabet etti.

Ve O’nun (teâlâ) sözü: “Allah’a onların etleri de kanları da **لَن يَنَالَ** (ulaşmayacaktır)”; muradı: Ona onların etleri ve kanları ulaşmayacaktır; ancak O’na ulaşan **التَّقْوَى**’dır. Ve (fiili) müzekker getirdi; çünkü manası: Allah’a onların etlerinden ve kanlarından bir şey ulaşmayacaktır. Bunun benzeri O’nun (azze ve celle) sözü: “Bundan sonra kadınlar sana helâl olmaz”; yani kadınlardan bir şey; ve o, yerinde zikredilmiştir.

Ve aziz tenzîlde: “Ve bir düşmandan bir **نَيْلاً** (zarar/etki) elde etmezler”; Ezherî dedi: Münzirî, bazılarından rivayet etti ki o şöyle dedi: **النَّيْل** vâvlı köklerdendir; onu **نول** maddesinde zikrettik.

Ve falan, falanın ırzından **يَنالُ** (pay alır/ilişir) — onu sövdüğü zaman. Ve o, malından **يَنال** (alır); ve düşmanından **يَنال** (pay alır) — ona malda yahut bir şeyde zarar verdiği zaman. Bütün bunlar, **نِلْتُ أَنالُ**’dan; yani isabet ettim.

Ve denilir: Falandan bana bir iyilik **نالَني**; bana **يَنالُني**; yani ondan bana bir iyilik ulaştı. Ondandır O’nun (teâlâ) sözü: “Allah’a onların etleri ve kanları ulaşmayacaktır; fakat O’na sizden **التَّقوَى** ulaşır”; yani etler ve kanlar dışında, onunla size sevabı sayılan şey O’na ulaşmayacaktır.

Ve hadîste: Bir adam sahâbeye **يَنال** idi; yani onlara dil uzatmak. Ondan denilir: **نالَ يَنالُ نَيْلاً** — isabet ettiği zaman; o hâlde o **نائل**’dir.

Ve Ebû Bekir hadîsinde: **نالَ الرحيلُ**; yani (yola çıkma vakti) geldi ve yaklaştı.

Ve Hasan hadîsinde: Onların anlamaları için **ما نالَ لهم**; yani yaklaşmadı ve yakın olmadı.

Cevherî: **نالَ** bir hayır (elde etti), **يَنالُ نَيْلاً**. Dedi ki: Aslı **نَيِلَ يَنْيَل**’dir; **تَعِبَ يَتْعَب** misali. Ve başkası onu **أَنالَه** (ona eriştirdi). Emir kipi **نَلْ**’dir; nûn’un fethiyle. Ve kendinden haber verdiğinde onu kesreli yaparsın.

Ve **نالةُ الدار**: onun tabanıdır; çünkü o (yer) **تُنال** (ulaşılır). İbnü’l-A‘râbî: Evin avlusu, onun **ونالَتُها**’sı ve tabanı birdir. İbn Mukbil dedi:

Âd’ın kuyularından bolca, rahatça sulanır,
Harem’in **نالَة**’sinde olan ceylanlar gibi.

Asma‘î dedi: **نالةُ الحرَم** onun sahası ve avlusudur.

Ve **النِّيل**: Mısır’ın nehridir; Allah onu korusun ve muhafaza etsin. Ve **الصحاح**’ta: Mısır’ın taşkını. Ve **نِيل**: Kûfe’de bir nehirdir. Ezherî nakletti, dedi ki: Kûfe’nin sevâdında **النِّيل** denilen bir köy gördüm; onu, büyük Fırat’tan ayrılan büyük bir kanal yarıp geçer. Dedi ki: Bu köyde konakladım. Lebîd dedi:

Bir gün **النِّيل**, İblîl halkını aşmadı.

Ve Ümeyye b. Ebî Âiz, bulutu **نِيلاً** yaptı (adlandırdı) da dedi:

Arka taraflarda çöktü ve denizleri coştu,
Ve ona, indirilen göğün **نِيل**’i uzandı.

Ve **نُيَال**: bir yerdir. Süleyk b. es-Süleke dedi:

Ümeyye’den bir hayal, kafileye uğradı,
Ve onlar, **نُيَال**’dan ve bir geçitten acele (gidenler)dir.

Ve **نائِلةُ**: bir kadındır. Ve **نائلةُ**: Kureyş’in bir putuydu; Allah daha iyi bilir.
