# نيل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%8A%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نيل

| | ( * ! نِلْتُهُ * ! أَنِيْلُهُ * ! وَأَنَالُهُ ) مِنْ حَدِّ ضَرَبَ | وَعَلِمَ ( * ! نَيْلاً * ! وَنَالاً * ! وَنَالَةً : أَصَبْتُهُ ، | * ! وَأَنَلْتُهُ إِيَّاهُ ، * ! وَأَنَلْتُ لَهُ ، * ! وَنِلْتُهُ ) ، | وَ الأَمْرُ مِنْ * ! نَالَهُ * ! يَنَالُهُ : * ! نَلْ ، بِفَتْحِ | النُّونِ ، وَإِذا أَخْبَرْتَ عَنْ نَفْسِكَ | كَسَرْتَها ، وَ قَالَ جَريرٌ : |

| % ( إِنِّي سَأَشْكُرُ مَا أَوْلَيْتَ مِنْ حَسَنٍ % | وَخَيْرُ مَنْ * ! نِلْتَ مَعْرُوفًا ذَوُو الشُّكُرِ ) % | ( * ! والنَّيْلُ * ! وَالنّائِلُ : مَا * ! نِلْتَهُ ) ، أَي : | أَصَبْتَهُ . ( و ) يُقَالُ : ( مَا أَصَابَ مِنْهُ | * ! نَيْلاً وَلاَ * ! نَيْلَةً وَلاَ نُولَةً ، بالضَّمِّ ) . | ( * ! وَنَالَةُ الدَّارِ : قَاعَتُها ) ، لِأَنَّها * ! تُنَالُ ، | عَن ابْن الأَعْرابِيِّ ، وَقَد ذُكِر في |   ن و ل   أَيْضًا . | | ( * ! والنِّيْلُ ، بِالكَسْرِ : نَهْرُ مِصْرَ ) ، | حَماهَا اللهُ تَعَالى وَصَانَها . وَفِي | الصِّحاحِ : فَيْضُ مِصْرَ ، وَهُوَ أَحَدُ | الأَنْهارِ الأَرْبَعةِ المَشْهُورَةِ ، بَارَكَ اللهُ | فِيْهَا ، امْتِدادُهُ مِنْ جِبَالِ القَمَرِ ، يَفِيضُ | مِنْها إِلى الشّلاَّلاَتِ ؛ جِبالٍ بِأَعْلَى | الصَّعِيْدِ ، ثُمَّ مِنْها إِلى مِصْرَ إِلى | شُلْقانَ ، ثُمَّ يَنْشَعِبُ شُعْبَتَيْنِ ؛ | إِحْدَاهُما تصَبُّ في بَحْرِ دِمْياط ، | والثّانِيَةُ في بَحْرِ رَشِيد ، وَتَتَشَعَّبُ مِنْهُ | خُلْجَانٌ كَثِيرة ، مِنْها : خَلِيجُ | سَرْدُوس ، وَمِنْها خَلِيجٌ يَشقُّ فِي وَسَطِ | مِصْر ، وَيُعْرَفُ بِالمُرَخَّمِ وَ بِالحَاكِمِيِّ ، | وَمِنْها الفُرْعُونِيَّة والثُّعْبانِيّة والقَرِيْنَيْنِ | وَمُوَيْس ، وَغَيْرُ هؤُلاَءِ مِمَّا هُوَ | مَذْكُورٌ فِي كُتُبِ التَّوَارِيخِ . | | ( و ) * ! النِّيْلُ : ( ة ، بالكُوفَةِ ) في | سَوَادِها ، يَخْتَرِقُها خَلِيجٌ كَبِيرٌ مِنَ | الفُراتِ ، قَالَ الأَزْهَرِيُّ : وَقَدْ نَزَلْتُ | بِهذِهِ القَرْيَة ، قَالَ النُّعْمانُ بنُ | المُنْذِر يُجِيبُ الرَّبِيْعَ بنَ زِيادٍ العَبْسِي : | % ( فَقَدْ رُمِيْتَ بِداءٍ لَسْتَ غاسِلَهُ % | مَا جَاوَزَ النِّيلَ يَوْمًا أَهْلُ إِبْلِيلاَ ) % | | ( و ) النِّيْلُ : قَرْيَةٌ ( أُخْرَى بِيَزْدَ ) ، عَلَى | مَرْحَلَتَيْنِ مِنْها . | | ( و ) النِّيْلُ : ( د ، بَيْنَ بَغْدادَ وَواسِطَ ) ، | كَما في العُباب ، وَمِنْهُ خَالدُ بنُ | دِينارٍ الشَّيْبانِيّ * ! النِّيلِيُّ ، مِنْ شُيُوخِ | الثَّوْرِيّ ، وآخَرُون . |

| | ( و ) * ! النِّيلُ : ( نَبَاتُ العِظْلِمِ ، و ) أَيْضًا | ( نَباتٌ آخَرُ ذُو ساقٍ صُلْبٍ و شُعَبٍ | دِقاقٍ وَوَرَقٍ صِغارٍ مُرَصَّفَةٍ مِن | جانِبَيْن . وَمِن ) نَبات ( العِظْلِمِ يُتَّخَذُ | النَّيْلَجُ بِأَنْ يُغْسَلَ وَرَقُهُ بِالمَاءِ الحَارِّ | فَيَجْلُوَ ما عَلَيْهِ مِنَ الزُّرْقَة ، وَيُتْرَكَ | الماءُ فَيَرْسُبَ النَّيْلَجُ أَسْفَلَهُ كَالطِّينِ ، | فَيُصَبَّ الماءُ عَنْهُ ، وَيُجَفَّفَ ) ، وَلَهُ | طَريقٌ آخَرُ ؛ وَذلِكِ بِأَنْ يُجْعَلَ حَوْضٌ | مُرَبَّعٌ قَدْرَ نِصْفِ القَامَةِ ، وَيُثْقَبُ مِنْهُ | ثَقْبٌ إِلى حَوْضٍ آخَرٍ أَسْفَلَ مِنْهُ مُقَعَّرٍ | كالبِئْرِ ، فَيُؤْتَى بِالعِظْلِمِ ، وَيُمْلَأُ بِهِ | الحَوْضُ ، ثُمَّ يُصَبُّ عَلَيْهِ المَاءُ حَتَّى | يَعْلُوَهُ قَدْرَ شِبْرٍ ، وَيُثَقَّلُ عَلَيْهِ | بِالحِجَارَةِ وَيُسَدُّ ذلِكَ الثَّقْبُ سَدًّا | مُحْكَمًا ، فَإِذا مَضَتْ عَلَيْهِ سَبْعَةُ أَيّامٍ | تَرَى الْماءَ قَدْ ازْرَقَّ ، يُفْتَحُ ذلِكَ | الثَّقْبُ ، فَيَنْزِلُ المَاءُ إِلى الحَوْضِ | الآخَرِ أَسْفَلَ مِنْهُ ، حَتَّى يَمْتَلِئَ ، حَتَّى | إِذا مَضَى عَلَيْهِ سَبْعَةُ أَيّامٍ نُزِح ذلِكَ | الماءُ فَيُرَى النَّيْلَجُ قَدْ رَسَبَ أَسْفَلَ | الحَوْض ، فَيُؤْخَذُ عَلى الثَّيابِ ، | وَتُفْرَشُ عَلى الرَّمْلِ ، فَتَذْهَبُ نُدُوَّتُهُ ، | وَيَبْقَى النَّيْلَجُ جامِدًا بَرّاقًا ، وَهذا هُو | الهِنْدِيُّ الخالِصُ الَّذي لاَ غِشَّ فِيْهِ ، | ( وَهُو مُبَرِّدٌ ، يَمْنَعُ جَمِيعَ الأَوْرامِ في | الابْتِداءِ ، وَإِذا شُرِبَ مِنْهُ أَرْبَعُ | شَعِيراتٍ مَحْلُولاً بِماءٍ سَكَّنَ هَيَجانَ | الأَوْرامِ والدَّمِ ، وَأَذْهَبَ العِشْقَ قَبْلَ | تَمَكُّنِهِ ، وَيَجْلُو الكَلَفَ والبَهَقَ ، | وَيَقْطَعُ دَمَ الطَّمْثِ ، وَيَنْفَعُ داءَ الثَّعْلَبِ | وَحَرْقَ النّارِ . وَشُرْبُ دِرْهَمٍ مِنَ | الهِنْدِيِّ في أُوْقِيَّةِ وَرْدٍ مُرَبًّى يُذْهِبُ | الوَحْشَةَ والغَمَّ والخَفَقانَ ) . | | ( وَمُحَمَّدُ بنُ * ! نِيلٍ الفِهْرِيُّ ، وَأَبو النِّيلِ | الشّامِيُّ ، وَقَدْ يُفْتَحان : مُحَدِّثان ) ، كَمَا | في العُباب . قُلْتُ : أَمّا مُحَمَّدُ بنُ نِيلٍ | فَقَد ذَكَرهُ ابنُ حِبّان في ثِقاتِ التّابِعِين ، | رَوَى عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، وَعَنْهُ اللَّيْثُ بنُ | سَعْدٍ ، وَذَكَرَ الفَتْحَ في النُّونِ أَيْضًا . | | ( و ) مِنَ المَجاز : ( * ! نالَ ) فُلاَنٌ ( مِنْ | عِرْضِهِ ) : إِذا ( سَبَّهُ ) ، وَمِنْهُ الحَدِيث : |
  أَنَّ رَجُلاً كانَ * ! يَنالُ مِنَ الصَّحابَةِ   ، | يَعْنِي الوَقِيْعَةَ فِيْهِم . | | ( * ! ونُيال ، بالضَّمّ : ع ) ، قَالَ |

| السُّلَيْكُ : | % ( أَلَمَّ خَيالٌ مِنْ أُمَيَّةَ بالرَّكْبِ % | وَهُنَّ عِجَالٌ مِنْ * ! نُيالٍ وَمِنْ نَقْبِ ) % | [ ] وَمِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | يُقالُ : هُوَ * ! يَنالُ مِنْ عَدُوِّهِ وَمِنْ مالِهِ : | إِذا وَتَرَهُ في مَالٍ أَو شَيْءٍ . | * ! ونالَ الرَّحِيلُ : حانَ وَدَنا ، وَمَا نَالَ | لَهُمْ أَنْ يَفْعَلُوا ، أَي : لَمْ يَقْرُبْ وَلَمْ | يَدْنُ . | * ! والنِّيلُ ، بِالكَسْرِ : السَّحابُ ، قَالَ | أُمَيَّةُ الهُذَلِيُّ : | % ( أَنَاخَ بِأَعْجازٍ وجاشَتْ بِحارُهُ % | وَمَدَّ لَهُ * ! نِيْلُ السَّماءِ الْمُنَزَّلُ ) % | وَقَالَ ابْنُ عَبّادْ : هُما يَتَناوَلاَنِ | * ! وَيَتَنايَلاَن ، بِمَعْنًى وَاحِد . | * ! وَاسْتَنَالَهُ : طَلَبَ أَنْ يَنَالَ . | وأَبُو * ! النِّيلِ عَمْرُو بن سَيَّارٍ | السَّكوني : شاعِرٌ ذَكَرَهُ ابْنُ الكَلْبِيّ . | ( فصل الواو مع اللاّم ) |

### Türkçe

| | ( * ! **نِلْتُهُ** * ! **أَنِيْلُهُ** * ! **وَأَنَالُهُ** ) **ضَرَبَ** ve **عَلِمَ** bâbının haddindendir. ( * ! **نَيْلاً** * ! **وَنَالاً** * ! **وَنَالَةً** : ona isabet ettim, | * ! **وَأَنَلْتُهُ إِيَّاهُ** : onu ona eriştirdim, * ! **وَأَنَلْتُ لَهُ** : onun için eriştirdim, * ! **وَنِلْتُهُ** : ona eriştim ) , | ve emir, **نَالَهُ** **يَنَالُهُ**’dan: * ! **نَلْ**’dir; **النُّونِ**’un fethasıyla; ve nefsinden haber verdiğinde onu kesreli kılarsın. Ve Cerîr dedi ki: |

| % ( Şüphesiz ben, iyilikten lütfettiğin şeyi şükredeceğim % | ve şükrün sahipleri, * ! **نِلْتَ** bir iyiliğe eriştiğin kimsenin en hayırlısıdır ) % | ( * ! **والنَّيْلُ** * ! **وَالنّائِلُ** : **نِلْتَهُ** olan şeydir ) , yani: | ona isabet ettin. ( Ve ) denilir: ( Ondan, | * ! **نَيْلاً** ve ne * ! **نَيْلَةً** ne de **نُولَةً** (damme ile) isabet etti ) . | ( * ! **وَنَالَةُ الدَّارِ** : onun tabanıdır/zeminidir ) ; çünkü o * ! **تُنالُ** (erişilir). | İbnü’l-A‘râbî’den. Ve o, |   ن و ل   içinde de zikredilmiştir. | | ( * ! **والنِّيْلُ** , kesre ile: Mısır’ın nehri ) , | Allah Teâlâ onu korusun ve muhafaza etsin. Ve | Sıhâh’ta: Mısır’ın taşkınıdır; ve o, | meşhur dört nehirden biridir; Allah | onda bereket kılsın; uzanışı Kamer dağlarındandır; taşar | onlardan şelâlelere; Yukarı | Saîd’de dağlara; sonra onlardan Mısır’a, | Şulqân’a; sonra iki kola ayrılır; | ikisinden biri Dimyât denizine dökülür, | ikincisi Reşîd denizine; ve ondan | birçok kanallar ayrılır; onlardan: | Serdûs kanalı; ve onlardan Mısır’ın ortasında | yarıp geçen bir kanal; ve “el-Muraḫḫam” ve “el-Ḥâkimî” diye bilinir; | ve onlardan el-Fur‘ûniyye, es-Su‘bâniyye, el-Qarîneyn, | Muveys ve bunlardan başkaları; ki o, | tarih kitaplarında zikredilmiş olandır. | | ( Ve ) * ! **النِّيْلُ** : ( ة , Kûfe’de ) onun Sevâd’ında; onu, | Fırat’tan büyük bir kanal yarıp geçer. | Ezherî dedi ki: Ben bu köyde konakladım. | Nu‘mân b. Münzir, Rebî‘ b. Ziyâd el-‘Absî’ye cevap vererek dedi ki: | % ( Artık sen, yıkayıcısı olmadığın bir dertle vuruldun % | İblîlâ ehli, bir gün **النِّيلَ**’i aşmadı ) % | | ( Ve ) **النِّيْلُ** : ( Yezd’de başka bir köy ) ; | ondan iki merhale üzeredir. | | ( Ve ) **النِّيْلُ** : ( د , Bağdat ile Vâsıt arasında ) , | el-‘Ubâb’da olduğu gibi; ve ondan Hâlid b. | Dînâr eş-Şeybânî * ! **النِّيلِيُّ**; | Sevrî’nin şeyhlerindendir; ve başkaları. |

| | ( Ve ) * ! **النِّيلُ** : ( **العِظْلِمِ** bitkisi; ve ) ayrıca | ( sert bir sapı, ince dalları | ve iki yandan dizilmiş küçük yaprakları olan başka bir bitki ) . Ve ( **العِظْلِمِ** bitkisinden ) **النَّيْلَجُ** yapılır; şu suretle ki yaprağı sıcak su ile yıkanır, | üzerindeki maviliği giderir; ve su bırakılır, | böylece **النَّيْلَجُ** onun altında çamur gibi çöker; | sonra su ondan dökülür ve kurutulur ) ; ve onun | başka bir yolu vardır; o da şudur: yarım boy kadar kare bir havuz yapılır; ve ondan | daha aşağıda, kuyu gibi oyuk başka bir havuza bir delik açılır; | sonra **العِظْلِمِ** getirilir ve havuz onunla doldurulur; | sonra üzerine su dökülür, ta ki onu bir karış kadar aşsın; ve üzerine | taşlarla ağırlık konur; ve o delik sağlam bir kapatmayla kapatılır; böylece üzerine yedi gün geçince | suyun maviye döndüğünü görürsün; o | delik açılır; böylece su, ondan daha aşağıdaki | diğer havuza iner, ta ki dolsun; ta ki | üzerine yedi gün geçince o su çekilir; böylece **النَّيْلَجُ**’in havuzun altında çöktüğü görülür; | sonra kumaşların üzerine alınır, | ve kumun üzerine serilir; böylece ıslaklığı gider; | ve **النَّيْلَجُ** katı, parlak kalır; ve bu, | içinde hile olmayan saf Hindî olandır. | ( Ve o serinleticidir; başlangıçta bütün şişleri/urûmları men eder; ve ondan dört | arpa tanesi, su ile çözülmüş olarak içilse, | şişlerin ve kanın coşmasını yatıştırır; ve aşkı, | yerleşmesinden önce giderir; ve **الكَلَفَ** ve **البَهَقَ**’ı giderir; | ve hayız kanını keser; ve saçkıran hastalığına | ve ateş yanığına fayda verir. Ve Hindî’den bir dirhemin, | bir ûkıyye terbiye edilmiş gül içinde içilmesi, | vahşeti, gamı ve çarpıntıyı giderir ) . | | ( Ve Muhammed b. * ! **نِيلٍ** el-Fihrî, ve Ebû’n-**النِّيلِ** | eş-Şâmî; ve ikisi de fethalı kılınabilir: iki muhaddis ) , | el-‘Ubâb’da olduğu gibi. Dedim ki: Muhammed b. Nîl’e gelince, | onu İbn Hibbân, tâbiînin sika olanları içinde zikretti; | İbn Ömer’den rivayet etti; ondan da Leys b. | Sa‘d (rivayet etti); ve **النُّونِ**’da fethi de zikretti. | | ( Ve ) mecazdan: ( * ! **نالَ** ) falan ( onun ırzından ) : ( ona sövdüğü ) zaman. Ve ondan hadis: |
  bir adamın sahâbeden * ! **يَنالُ** ettiği (yani) onlarda vaki‘a (dil uzatma) olduğu. | | ( * ! **ونُيال** , damme ile: ع ) , dedi ki: |

| es-Suleyk: | % ( Ümeyye’den bir hayal kervanla geldi mi % | ve onlar, * ! **نُيالٍ**’dan ve bir gedikten acelelerdir ) % | [ ] Ve ona istidrâk olunan şeylerdendir: | denilir: O, düşmanından ve malından * ! **يَنالُ** eder: | onu malda veya bir şeyde eksilttiği zaman. | * ! **ونالَ الرَّحِيلُ** : vakti geldi ve yaklaştı. Ve “Onlara yapmaları için bir şey **نَالَ** etmedi”, yani: yaklaşmadı ve yakın olmadı. | * ! **والنِّيلُ** , kesre ile: buluttur. Ümeyye el-Hüzelî dedi ki: | % ( Arka taraflarda çöktü ve denizleri coştu % | ve ona, indirilen göğün * ! **نِيْلُ**’i uzandı ) % | Ve İbn ‘Abbâd dedi ki: İkisi, | * ! **وَيَتَنايَلاَن** ve * ! **وَيَتَناوَلاَن** ederler; tek bir mânâ ile. | * ! **وَاسْتَنَالَهُ** : erişmeyi talep etti. | Ve Ebû * ! **النِّيلِ** ‘Amr b. Seyyâr es-Sekûnî: | İbnü’l-Kelbî’nin zikrettiği bir şairdir. | ( فصل الواو مع اللاّم ) |
