# هاب (ه-ا-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A7%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%A7%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ا - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A7%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والباء
هبا ، هاب ، بها ، باه ، وهب ، وبه ، أبه ، أهب ، بهو ، بهى .
هبا : قال ابن شميل : الهبَاء : التّراب الّذي تُطيِّره الرِّيحُ ، فتَراه على وجوه الناس وجلودِهم وثيابِهم يَلزَق لزُوقاً .
وقال : أَقول : أرَى في السَّماء هَباءً ، ولا يقال : يومنا ذُو هَباء ، ولا ذو هَبْوَة . والهابي من التُّراب : ما ارتفع وَدَقّ . ومنه قولُ الشاعر :
تزوَّدَ منَّا بين أذْناهَ ضَربةً
دعتْه إلى هابي التُّرابِ عَقيمُ
وقال الليث : الهَبْوَة : غُبَارٌ ساطعٌ في الهواء كأنّه دُخان .
وقال رؤبة :
في قِطَع الآلِ وهَبْواتِ الدُّقَقْ
ويقال : هبا يَهْبو هَبْواً ، إذا سَطَع ، وهبَا الرَّماد يَهبو إذا اختلط بالتراب ، وتراب هابٍ .
وقال مالكُ بنُ الرَّيب :
ترَى جَدَثاً قد جرَّت الريحُ فوقَه
تراباً كلَون القَسْطلانيِّ هابيا
والهبَاء : دُقاق التُّراب ساطعُه ومنثورُه على وجه الأرض .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا سكن لَهَبُ النّار ولم يَطفَأ جَمْرُها :
قيل : خَمَدَتْ ، فإِن طَفِئتْ البتّة ، قيل : هَمَدت ، فإذا صارت رَماداً قيل : هَبَا يَهْبُو ، وهو هابٍ ، غير مهموز .
قلتُ : فقد صحّ هبَا للتّراب والرّمادِ معاً . وأما قولُ الله جلّ وعزّ : ( فَكَانَتْ هَبَآءً ) ( الواقِعَة : 6 ) فمعناه أن الجِبالَ صارت غُباراً ، ومِثلُه : ( أَبْوَاباً وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَاباً ) ( النّبَإِ : 20 ) ، وقيل : الهباء المُنبَثّ : ما تُثِيره الخَيْل بحَوافرها من دُقاق الغُبار .
ويقال لما يَظهر في الكُوَى من ضَوْء الشمسِ : هَباء .
وفي الحديث : أنّ سُهيل بنَ عَمرو جاء يتهبّأ كأنّه جَملٌ آدم .
يقال : جاء فلانٌ يتَهبَّى إذا جاء يَنفُض يَدَيْه ، قال ذلك الأصمعيّ ، كما يقال : جاءَ يَضرِب أَصْدَرَيه ، إذا جاء فارغاً .
ويقال : أهبَى الترابَ إهبَاءً ، إذا أثاره ، وهي الأهابيُّ ، ومنه قولُ أوْس بن حَجَر :
أهابِيَّ سَفْسافٍ من التُّراب تَوْأمِ
وأنشد أبو الهيثم :
يكون بها دليلَ القوم نجمٌ
كعَين الكلْب في هُبَّى قِبَاعِ
قال : وَصَف النجمَ الهابي الّذي في الهباء فشبّهه بعَين الكَلب نَهاراً ، وذلك أن الكلب باللّيل حارِسٌ ، وبالنهار ناعِس ، وعَين الناعس مُغمَّضة ، ويبدو من عينيه الخَفِيُّ ، فكذلك النّجم الّذي يُهتَدى به هو هابٍ ، كعيْن الكلب في خَفائه .
وقال في هُبَّى : وهي جمعُ هابٍ ، مثل غازٍ وغُزَّى ، المعنى أنّ دليل القوم نجمٌ هابٍ ، أي في هباء يخفَى فيه إلاّ قليلا منه ، يَعرِف به الناظرُ إليه أي نجمٍ هو ، وفي أي ناحيةٍ هو ، فيَهتدِي به ، وهو في نجومٍ هُبَّى ، أي هابِيَةٌ ، إلاّ أنّها قِباعٌ كالقَنافِذ إذا قَبعتْ فلا يُهتدَى بهذه القِباع . إنما يهتدَى بهذا النجم الواحد الذي هو هابٍ غير قابعٍ في نجوم هابِيَه قابِعَة ، وجمع القَابع على قِباع ، كما جَمَعوا صاحباً على صِحَاب وبَعيراً قامحاً على قِماح .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : هَبَا إذا فَرَّ ، وهَبَا إذا مات أيضاً ، وتَهَا إذا غَفَل ، وَذَها إذا تكبَّر ، وهذا إذا قَتَل ، وهَزَا إذا سارَ ، وثَهَا إذا حَمُق .
بهو بهي : قال ابن السكيت : بَهَأْتُ به وَبَهِئْتُ به ، إذا أنِسْتَ به ، وأنشد :
وقد بَهأَتْ بالحَاجِلات إفالُها
وسيفٍ كريمٍ لا يزال يَصُوعُها
والبَهاء ممدودٌ غيرُ مهموز : مصدرُ البَهِيّ ويقال : بَهَا فلانٌ يَبْها ويَبْهُو بَهَاءً وبهَاءةً ، وبهُوَ فَلانٌ يَبْهُو بَهَاءً ، وبَهِيَ يَبْهَى بَهاءً ، وإنه لبَهِيٌّ ، وبَهٍ من قوم أَبْهِيَاءَ ، مثل عَمٍ من قومٍ أَعْمِياء ، وامرأةٌ بَهِيَّة من نسوةٍ بَهايا وبَهِيَّات . قال ذلك كله اللحيانيّ ، حكاه عن الكسائيّ .
وقال الليث : البَهْو : البيتُ المقدَّم أمامَ البُيوت ، والجميعُ الأبهاء .
والبَهْوُ : كِناسٌ واسِعٌ يُتخذه الثّور في أصل الأَرْطَى ، وأنشد :
أجوَفَ بَهَّى بَهْوُه فاستَوْسَعَا
وقال آخر :
رأيتَه في كل بَهْوٍ دامجَا
قال : والبَهْوُ من كل حامِلٍ : مَقِيلُ الوَلَد بين الوَركَين .
والبَهِيُّ : الشيءُ ذو البَهاء ممّا يَملأ العينَ رَوْعُهُ وحُسْنُه .
وقال الأصمعيّ : أَصل البَهْو السَّعَة . يقال : هو في بَهْوٍ من عَيْش ، أي في سعة ، وكلّ هَواء أو فَجْوَةٍ فهو عند العرب بَهْوٌ .
وقال ابن أحمر :
بهوٌ تلاقَتْ به الأرْآمُ والبَقَرُ
وناقةٌ بَهْوَة الجَنْبَين ، واسعة الجنبين .
وقال جندل :
على ضُلوعٍ بَهْوَةِ المنافج
وقال الراعي :
كأنّ رِيْطَةَ حَبَّارٍ إذا طُوِيَتْ
بَهْوُ الشَّراسِيفِ منها حينَ يَنْخَضِدُ
شَبّه ما تكسَّر من عُكَنِها وانطواءَه برَيْطِه حبَّارٍ ، والبَهْوُ : ما بين الشراسيف ، وهيَ مقاطُّ الأضلاع .
وفي حديث أمّ مَعبَد ، وَصِفتها للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) وأنه حَلَب عنْزاً لها حائلاً في قَدَح فَدرَّت حتى مَلأت القَدَح ، وعَلاه البَهاء ، أرادت أنّ بَهاء اللَّبن وهو وَبِيصُ رَغْوتِه عَلاَ اللَّبن .
والبَهاء أيضاً : الناقةُ التي تَستأنِس إلى الحالب يقال : ناقةٌ بَهاءٌ ممدود . رواه أبو عبيد عن الأصمعيّ ، وهذا مهموزٌ من بَهَأْتُ بالشيء أي أَنِسْت به . وبَهاء اللَّبن ممدودٌ غيرُ مهموز ، لأنه من البَهِيِّ .
وفي حديث عبد الرحمن بن عَوْف أنه رأى رَجُلاً يَحلِف عند المَقام فقال : أَرى الناسَ قد بَهَؤُوا بهذا المَقام ، معناه أنهم أَنِسوا به حتى قلَّت هَيْبَتُه في صدورهم ، فلم يَهابُوا اليمينَ على الشيء الحَقير عندَه ، وكلُّ من أَنِس بشيء وإنّ جَلَّ قَلَّت هيبَتُه في قلبه .
وقال الرِّياشيّ : بَهأْتُ بالرجل أبهأُ بَهَاءً وبُهُوءاً إذا استأنَسْتَ به .
وفي حديثٍ آخر أنه لمّا فُتِحت مكة قال رجل : أَبْهُوا الخيلَ .
قال أبو عبيد : معنى قوله : أَبهوا الخَيْلَ ، أي عَطِّلوها فلا يُغزَى عليها ، وكلُّ شيءٍ عَطلتَه قد أبهيْتَه .
ويقال : بَهِيَ البيتُ يَبْهَى بهاءً ، إذا تخرّق .
وبيتٌ باهٍ : إذا كان قليلَ المتاع .
ومن أمثالهم : إنَّ المِعزَى تُبْهِي ولا تُبْنِي . رُوِي ذلك عن أبي عبيد ، عن أبي زيد ، قال : ومعنى المَثَل أنّ المِعزَى تَصعَد فوق البيت فتَخرِقُه ، ومعنى لا تُبْنِي ، أي لا يُتَّخَذ منها أَبْنِية ، إنما الأبْنِيَة من الوَبَر والصُّوف ، يقول : لأنها إذا أمكَنْتك من أصوافِها فقد أَبْنَيْت .
قلتُ : وقال القُتَيْبيُّ فيما رَدَّ على أبي عبيد : رأيتُ بيوتَ الأعراب في كثيرٍ من المواضع من شَعر المِعْزَى ، ثم قال : ومعنى قوله : ولا تُبني أي ولا تُعِين على البِناء . قلت : والمِعزَى في بادية العَرَب ضَرْبان : ضرب منها جُرد لا شعُورَ لها مِثل مِعزَى الحِجاز ، وغَوْرِ تهامة ، والمِعزَى التي ترعى نُجودَ البِلاد البَعِيدة من الرِّيف كذلك . ومنها ضربٌ تَألفُ الرِّيفَ وتَرْجُنُ حَوالَي القُرَى الكثيرة المياه ، تطولُ شعُورُها مِثل مِعزَى الأكراد بناحية الجَبَل ونَواحِي خُراسان وكأن المَثَل لبادية الحجاز ونواحِي عاليَةِ نَجْد ، فيصحّ ما قاله أبو زيد على هذا ، والله أعلم . وهو حسبُنا ونعم الوكيل .
وأخبرني المنذريُّ ، عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أنه قال : قال حُنَيف الحَناتم ، وكان من آبلِ الناسِ : الرَّمْكاء بُهْيَا ، والحمراء صُبْرَى ، والخَوَّارة غُزْرَى ، والصَّهباء سُرْعَى ، وفي الإبل أخْرَى إن كانت عند غيري لم أَشتَرِها ، وإن كانت عندي لم أَبِعْها حمراءُ ، بِنْتُ دَهْماء ، قَلَّما تَجدها ، وقولُه بهْيَا ، أراد البَهِيَّة الرائقة ، وهي تأنيث الأبهى والرُمْكة في الإبل أن يشتدَّ كُمْتَتُها حتى يدخَلها سَوَاد ، بعيرٌ أَرمَك .
والعَرَب تقول : إن هذا لَبُهياي ، أي ممَّا أَتباهى به ، حكى ذلك ابن السكيت عن أبي عمرو . ويقال : باهَيتُ فلاناً فبَهوْتُه ، أَي غَلَبْتَه بالبَهاء .
وأَبهيتُ الإناء ، إذا فَرَّغْتَه .
وقال أَبو عمرو : باهاه ، إذا فاخَرَه ، وهاباه إذا صايَحَه .
قال : والبَهْوُ البيت من بُيوت الأعراب ، وجمعُه أَبهاء .
وفي الحديث : ( وتنتقل الأعرابُ بأَبهائها إلى ذِي الخَلَصَة ) أي بيُوتها .
أبه وبه : أبو عبيد عن أبي زيد : نَبِهتُ للأمر نَبَهاً أَنْبَه ، ووَبهتُ له أَوْبَهُ وَبَهاً : وابهتُ ، وأَبَهتُ آبَهُ أَبْهاً ، وهو الأمر تنساه ، ثم تنتَبهُ له .
قال : وقال الكسائيّ : أَبِهْتُ آبهُ ، وبُهْتُ أَبُوهُ ، وبِهتُ أَباهُ .
وقال ابنُ السكيت : يقال ما أَبِهْتُ له ، وما أَبَهْت له وما بِهتُ له وما بُهْتُ له ، وما وَبِهْتُ له ، وما بأَهْتُ له وما بَهأْتُ له . يريد ما فَطِنْتُ له .
ورُوي عن أبي زيد أنه قال : إني لآبهُ بك عن ذلك الأمر ، إلى خَيرٍ منه ، إذا رفعتَه عن ذلك .
وفي حديثٍ مرفوع : ( رُبَّ ذِي طِمْرَين لا يُؤْبَه له لو أَقْسَم على الله لأبَرّه ) . معناه : لا يُفطَن له لذِلَّته وقلة مَرآتَه ،
ولا يُحتَفل به لحَقارته ، وهو مع ذلك من الفَضْل في دبْئِهِ وإخْباتِه لرَبِّه بحيثُ إذا دعاه أجابه .
وقال أبو زيد : يقال : تأَبّه فلانٌ على فلان تأَبُّهاً : إذا تكبَّر ورفَع قَدْرَه عنه ، ورَجُل ذو أُبَّهةَ ، أي ذو كِبْر ونخوة .
عمرو عن أبيه قال : الوَبْه : الفِطْنة ، والوَبْه أيضاً : الكِبْر .
سلَمة ، عن الفرّاء قال : جاءتْ تَبوهُ بُوَاهاً ، أي تَضِجّ .
بوه : وقال الليث : الباءةُ : الحُظْوَة في النِّكاح .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الباءُ والباءَةُ والباه مَقُولات كلها .
قلت : جَعل الهاءَ أصلية في الباهِ .
وروى ابن مسعود عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( من استطاع منكم الباءةَ فليتزوّجْ ، ومَن لا فعلَيْه بالصوم فإنه له وِجاء ) . أراد : مَن استطاع منكم أن يتزوّج ولم يُرِد به الجماع ، يدلك على ذلك قوله : ( ومن لم يَقْدِر فعليه بالصوم ) ، لأنه إذا لم يَقدِر على الجماع لم يحتجْ إلى الصَّوْم ليَجْفُر ، وإنما أراد من لم يكن عنده جِدَةٌ فيُصْدِق المنكوحةَ ويَعولها . والله أعلم . وهو حسبنا ونعم الوكيل .
وفي حديثٍ آخر : أن امرأةً ماتَ عنها زوجُها فمرَّ بها رَجُل ، وقد تزينتْ للباءِة أي للنكاح .
بوه : وقال الليث : البُوهة ما طارَتْ به الرِّيح من جُلال التراب ، يقال : هو أهوَنُ من صُوفةٍ في بُوهَةٍ .
قال : والبُوهةُ من الرجال : الضعيف الطَّبّاش .
عمرو عن أبيه قال : البوْهُ : اللَّعْن . يقال : على إبليسَ بَوْه الله ، أي لَعْنُه .
وقال ابن الأعرابيّ : البُوهة : الرَّجُل الأحمق . والبُوهَة : البُومة ، والبُوهة : الرَّجل الضاوِيُّ ، والبُوهة : الصوفة المنفوشة تُعمل للدَّواةِ ، قبلَ أنْ تُبَلّ . والبُوهَة : الرِّيشة التي تكون بين السماء والأرض ، تلعب بها الرِّياح والبُوهة : السَّجْق ، يُقال بُوهَة له وشَوْهة ، والبُوهة : الرجل الأحمق ، ومنه قولُ امرىء القيس :
أيا هِندُ لا تنكحِي بُوهةً
عليه عَقِيقتُه أحسَبا
هيب : قال الليث : الهابُ زَجْرُ الإبل عند السَّوْق ، يقال : هابِ هابِ ، وقد أَهابَ بها الرجل .
قلت : هابِ : زَجْرٌ للخيل ، يقال للخَيْل : هَبِي ، أي أقْبِلي ، وهلاَ أي قَرِّي . قال الأعشى :
ويَكثر فيها هَبِي واضْرَحِي
ومَرْسُونُ خَيْلٍ وأعطالُها
والإهابة : دُعاء الإبل . قال ذلك الأصمعيّ وغيرُه .
وقال طَرَفَة :
تَرِيعُ إلى صوْت المُهِيب وتَتَّقي
بذي خُصَل رَوْعاتِ أَكلفَ مُلْبِدِ
وسمعتُ عُقيليّاً يقول لأمَةٍ كانت ترعَى رَوَائدَ خيل ، فجفَلت في يوم عاصف ، فقال لها : ألا وَأَهيبي بها تَرِعْ إليك ، فجعل دعاءَ الخيل إهابةً أيضاً . وأما هابِ فلم أسمَعْه إلا في الْخيل دون الإبل ، وأنشد بعضهم :
والزَّجرُ هابِ وهِلاَ تَرْهِبُهْ
وقال الليث : الهَيبة إجلالٌ ومخَافة . ورجل هُيوبٌ جبانٌ يَهاب كلَّ شيء .
ورُوي عن عبيد بن عُمَير أنه قال : الإيمان هيُوب ، وله وجهان :
أحدُهما : المؤمن يهابُ الذنبَ فيتَّقِيه .
والآخر : المؤمن هَيوب أي مهيوب لأنه يَهاب الله فيهابُه الناس ، أي يعظِّمون قدرَه ويُوقِّرونه .
وسمعتُ أعرابياً يقول لآخر : اعْلَق تهاب الناس حتى يهابُوك ، أَمَره بتوقير الناس ؛ كي يُوقِّروه .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الهَوْب : الرَّجل الكثيرُ الكلام ، وجمعُه أهواب .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الهيَّبان : الجبَان ، والهيَّبان : التيْس ، والهيَّبَان : الراعي ، والهَيَّبان : زَبَدُ أَفواهِ الإبل ، قال : والهيَّبان : التراب ، وأنشد :
أكلَّ يوم شِعِرٌ مستحدَثُ
نحن إذاً في الهيَّبان نَبحثُ
وقال ذو الرّمة يصف إبلاً أزْبَدتْ مَشافِرها ، فقال :
يظلّ اللُّغام الهيَّبان كأنه
جَنَا عُشَرٍ تَنْفِيه أشداقُها الهُدْلُ
وجَنا العُشَر : يخرجُ مثل رُمّانة صغيرةٍ فتنشقّ عن مِثل القَزّ ، فَشبّه لُغامَها به ، والبادية يجعلونَ جَنا العُشَر ثَقوباً يوقدون به النار .
وهب : أبو حاتم عن الأصمعيّ : تقول العرب : هَبْنِي ذَاك ، أي احسُبْني ذاك واعدُدْني . قال : ولا يقال هَبْ أَنِّي فعلتُ ذاك ، ولا يقال في الواجب : قد وَهبْتُك ، كأنها كلمة وُضِعتْ للأمر ، كما يقال ذَرْني ودَعْني ، ولا يقال : وذَرْتُك .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال : وهَبَني الله فِداك ، بمعنى جَعَلَني .
وقال شمِر : قال الفرّاء : اتَّهَبْتُ منكَ دِرْهماً : افْتَعَلْتُ من الهِبة ، وأصبَح فُلانٌ مُوهباً أي مُعدّاً .
قال : ووَهبتُ له هِبَةً وموْهِبةً ووَهْباً ووَهَباً ، إذا أعطيتَه ، واتهَبْتُ منه ، أي قَبِلتُ .
وقال الليث : تقول : وَهَب الله له الشيء ، فهو يَهَب هِبَةً ، وتَواهَبَه الناسُ بينهم ، والله الوَهّاب الوَاهِب ، وكلّ ما وُهِبَ لك من ولدٍ وغيرِه فهو مَوْهوبٌ .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لقد هممتُ ألاّ أَتَّهِبَ إلا مِن قُرَشِيّ أو أَنْصَاريّ أو ثَقَفِيّ ) قوله : لا أَتَّهِبَ ، أي أقبَل هِبةً إلا من هؤلاء .
قال أبو عُبيد : رأى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) جَفاءً في أخلاق البادية ، وطلباً للزيادة على ما وَهَبوا ، فخَصَّ أهلَ القُرَى العربية بقبوله الهديّة منهم دون أهلِ البادية ؛ لغَلَبة الجفاء على أخلاقهم ، وبُعدِهم من ذوي النُّهَى
والعُقول ، والله أعلم بالصواب ، وحسبُنا الله ونعم الوكيل .
وقال ابن الأعرابيّ : المَوْهَبَة : نُقْرَةٌ في صَخْرة يَستنقِع فيها ماءُ السماء . وأَنشدَ غيره :
ولَفُوكِ أشهَى لو يَحِلُّ لنا
من ماءِ مَوْهَبةٍ على شُهْد
أبو عبيد عن أبي زيد وغيره : أوْهَبَ الشيءُ ، إذا دامَ .
وقال غيرُه : أوهب الشيءُ ، إذا كان مُعَدّاً عند الرجل ، فهو مُوهِبٌ ، وأنشدَ أبو زيد :
عظيم القَفا ضخم الخَواصِر أَوْهَبَتْ
له عَجوةٌ مَسْمُونَةٌ وخَمِيرُ
ويقال : هذا وَادٍ مُوهِب الحَطَب ، أي كثير الحَطَب .
ووَهْبِينُ : جَبلٌ من جِبالِ الدَّهْناء قد رأيتُه .
والمَوْهِبَةُ : الهِبة بكسر الهاء وجمعها مَواهِب ، وأما النَّقرةُ في الصَّخر فمَوْهَبَة ، بفتح الهاء جاء نادراً ، والوَهوب : الرجلُ الكثيرُ الهِبات . والوهّاب من صفة الله : الكثير الهِبات المنعِم على العباد .
أهب : الأُهْبَة : العُدّة ، وجمعُها أُهَب ، وقد تأهّب الرجلُ ، إذا أخذ أُهْبَتَه . والإهاب : الجِلْد ، وجمعُه أُهُب ، وأَهَب .
وفي الحديث : وفي بيتِ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أُهُبٌ عَطِنَةٌ ، أي جلودٌ في دِباغها .
ويقال : تَهيَّبني الشيءُ ، بمعنى تهيّبْتُه أنا ، ويقال للأَبحّ : أَبَّه .

##### Türkçe

هاء ve باء babı
**هبا** ، **هاب** ، **بها** ، **باه** ، **وهب** ، **وبه** ، **أبه** ، **أهب** ، **بهو** ، **بهى** .

**هبا** : İbn Şümeyl dedi ki: **الهبَاء**: rüzgârın uçurduğu topraktır; onu insanların yüzleri, derileri ve elbiseleri üzerinde görürsün; yapışarak yapışır.
Ve dedi ki: Derim ki: “Gökte **هَباء** görüyorum”; “Günümüz **ذُو هَباء**” denilmez, ne de “**ذو هَبْوَة**”. Topraktan **الهابي**: yükselen ve incelen şeydir. Ondandır şairin sözü:
Bizden iki kulağı arasına bir darbe azıklandı,
onu kısır, toprağın **هابي**sine çağırdı.
Leys dedi ki: **الهَبْوَة**: havada parlayan bir tozdur; sanki dumandır.
Rü’be dedi ki:
Serap parçalarında ve ince tozların **هَبْوات**ında.
Ve denilir: **هبا يَهْبو هَبْواً**; parladığı zaman. Ve kül **هبَا** eder, **يَهبو**; toprakla karıştığı zaman. Ve **تراب هابٍ** (parlayan/yükselen toprak).
Mâlik b. er-Reyb dedi ki:
Üstüne rüzgârın sürüklediği bir mezar görürsün,
kestelânî renginde **هابيا** bir toprak.
Ve **الهبَاء**: toprağın ince kırıntılarıdır; onun parlayanı ve yeryüzü yüzüne saçılmış olanıdır.
Ebû Ubeyd, el-Asma’î’den: Ateşin alevi sakinleşip koru sönmediğinde: “**خَمَدَتْ**” denir; eğer büsbütün söndüyse: “**هَمَدت**” denir; kül olduğunda: “**هَبَا يَهْبُو**” denir; o da **هابٍ**dır; hemzesiz.
Dedim ki: Böylece **هبَا** hem toprak hem kül için birlikte sahih oldu. Aziz ve celîl Allah’ın sözüne gelince: ( **فَكَانَتْ هَبَآءً** ) (el-Vâkıa: 6), manası: dağların toz olmasıdır. Ve onun benzeri: ( **أَبْوَاباً وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَاباً** ) (en-Nebe’: 20). Ve denildi: **الهباء المُنبَثّ**: atların toynaklarıyla kaldırdığı ince tozdur.
Ve güneş ışığından pencerelerde görünen şeye: **هَباء** denilir.
Hadiste: Süheyl b. Amr geldi; **يتهبّأ** ediyordu; sanki esmer bir deve gibi.
Denilir: Falan **يتَهبَّى** olarak geldi; ellerini silkeleyerek geldiği zaman. Bunu el-Asma’î söyledi; “**يَضرِب أَصْدَرَيه** olarak geldi” denildiği gibi; boş geldiği zaman.
Ve denilir: Toprağı **أهبَى** etti, **إهبَاءً**; onu kaldırdığı zaman. Bunlar **الأهابيُّ**dir. Ondandır Evs b. Hacer’in sözü:
İkiz (gibi) ince topraktan **أهابِيَّ** bir döküntü.
Ebû’l-Heysem okudu:
Orada kavmin kılavuzu bir yıldız olur,
kalkanların **هُبَّى**sında köpeğin gözü gibi.
Dedi ki: **الهابي** yıldızı, yani **الهباء** içinde olanı vasfetti; onu gündüz köpeğin gözüne benzetti. Çünkü köpek gece bekçidir, gündüz uykuludur; uykulunun gözü kapalıdır; gözlerinden gizli olan görünür. İşte böyle, kendisiyle yol bulunulan yıldız **هابٍ**dır; gizliliğinde köpeğin gözü gibidir.
Ve **هُبَّى** hakkında dedi ki: O, **هابٍ**in cem’idir; **غازٍ** ve **غُزَّى** gibi. Mana: kavmin kılavuzu **هابٍ** bir yıldızdır; yani içinde gizlendiği bir **هباء**dadır; ondan ancak azı görünür; ona bakan, onun hangi yıldız olduğunu ve hangi yönde olduğunu onunla bilir; onunla yol bulur. O, **نجومٍ هُبَّى** içindedir; yani **هابِيَةٌ**; ancak onlar **قِباعٌ**dır; kirpiler gibi, çömeldikleri zaman; bu **قِباع** ile yol bulunmaz. Ancak çömelmeyen, **هابٍ** olan bu tek yıldızla yol bulunur; **هابِيَه** çömelmiş yıldızlar içinde. **القَابع**ın cem’i **قِباع**dır; “**صاحباً**”ı “**صِحَاب**”a, “**بَعيراً قامحاً**”ı “**قِماح**”a cem’ ettikleri gibi.
Sa’leb, İbnü’l-A’râbî’den: **هَبَا**; kaçtığı zaman. Ve **هَبَا**; öldüğü zaman da. Ve **تَهَا**; gaflet ettiği zaman. Ve **ذَها**; kibirlendiği zaman. Ve **هذا**; öldürdüğü zaman. Ve **هَزَا**; yürüdüğü zaman. Ve **ثَهَا**; ahmaklaştığı zaman.

**بهو بهي** : İbnü’s-Sikkît dedi ki: **بَهَأْتُ به** ve **بَهِئْتُ به**; onunla ünsiyet ettiğin zaman. Ve okudu:
Ve onun tayları, dizleri beyaz atlarla **بَهأَتْ** etti,
ve soylu bir kılıç (vardır ki) onu durmadan parlatır.
Ve **البَهاء** uzatmalı, hemzesizdir: **البَهِيّ**in masdarıdır. Ve denilir: Falan **بَهَا** eder; **يَبْها** ve **يَبْهُو**; **بَهَاءً** ve **بهَاءةً**. Ve falan **بهُوَ** eder; **يَبْهُو**; **بَهَاءً**. Ve **بَهِيَ** eder; **يَبْهَى**; **بَهاءً**. Ve o, elbette **بَهِيٌّ**dir. Ve **بَهٍ**; **أَبْهِيَاءَ** kavminden; **عَمٍ**in **أَعْمِياء** kavminden olması gibi. Ve **امرأةٌ بَهِيَّة**; **بَهايا** ve **بَهِيَّات** kadınlardan. Bunların hepsini el-Lihyânî söyledi; onu el-Kisâî’den nakletti.
Leys dedi ki: **البَهْو**: evlerin önünde öne alınmış evdir; hepsi **الأبهاء**dır.
Ve **البَهْو**: öküzün **الأَرْطَى** kökünde edindiği geniş bir in’dir. Ve okudu:
İçi boş, **بَهَّى**; onun **بَهْو**u genişledi de genişledi.
Bir başkası dedi ki:
Onu her **بَهْو**da içeri girmiş görürsün.
Dedi ki: Her hamileden **البَهْو**: iki kalça arasındaki yavrunun yatma yeridir.
Ve **البَهِيُّ**: heybeti ve güzelliği gözü dolduran, **البَهاء** sahibi şeydir.
El-Asma’î dedi ki: **البَهْو**nun aslı genişliktir. Denilir: O, yaşayıştan bir **بَهْو** içindedir; yani genişlik içindedir. Ve her hava boşluğu yahut açıklık, Araplar katında **بَهْو**dur.
İbn Ahmer dedi ki:
Orada ceylanlar ve sığırlar buluştuğu bir **بهو**.
Ve iki yanı geniş, **بَهْوَة** yanlı bir dişi deve.
Cündel dedi ki:
Geniş delikli, **بَهْوَةِ المنافج** kaburgalar üzerinde.
Er-Râ’î dedi ki:
Sanki bir **حَبَّار**ın rîtasının, dürüldüğünde,
ondan **بَهْوُ الشَّراسِيفِ**i; çöktüğü zaman.
Onun kıvrımlarından kırılan şeyi ve büzülmesini, **حَبَّار** rîtasının büzülmesine benzetti. Ve **البَهْو**: **الشراسيف** arasındaki şeydir; onlar kaburgaların kesim yerleridir.
Ümmü Ma’bed hadîsinde: onu Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) vasfetti; onun, gebe olmayan bir keçisini bir kadehte sağdığı, o da akıttığı ve kadehi dolduruncaya dek (süt) verdiği; ve **البَهاء** onun üstüne çıktı. İstediği: sütün **بَهاء**ı, yani köpüğünün parıltısı, sütün üstüne çıktı.
Ve **البَهاء** ayrıca: sağana ünsiyet eden dişi devedir. Denilir: **ناقةٌ بَهاءٌ**; uzatmalı. Ebû Ubeyd bunu el-Asma’î’den rivayet etti. Bu hemzelidir; **بَهَأْتُ بالشيء**den, yani onunla ünsiyet ettim. Sütün **بَهاء**ı uzatmalı, hemzesizdir; çünkü **البَهِيِّ**dendir.
Abdurrahman b. Avf hadîsinde: Makam yanında yemin eden bir adam gördü de dedi ki: İnsanların bu makamla **بَهَؤُوا** ettiğini görüyorum. Manası: onunla ünsiyet ettiler; ta ki heybeti göğüslerinde azaldı; onun yanında değersiz şey üzerine yeminden çekinmediler. Ve her kim bir şeye ünsiyet ederse, büyük de olsa, heybeti kalbinde azalır.
Er-Riyâşî dedi ki: Adamla **بَهأْتُ** ederim; **أبهأُ بَهَاءً وبُهُوءاً**; onunla ünsiyet ettiğim zaman.
Başka bir hadîste: Mekke fethedilince bir adam dedi ki: **أَبْهُوا الخيلَ**.
Ebû Ubeyd dedi ki: “**أَبهوا الخَيْلَ**” sözünün manası: onları boş bırakın; onlara karşı gazâ yapılmasın. Ve her şeyi boş bırakırsan onu **أبهيْتَه** etmiş olursun.
Ve denilir: Ev **بَهِيَ** eder; **يَبْهَى بهاءً**; yırtıldığı zaman.
Ve **بيتٌ باهٍ**: eşyası az olduğu zaman.
Ve onların mesellerindendir: “Şüphesiz **المِعزَى** **تُبْهِي** eder, **تُبْنِي** etmez.” Bu, Ebû Ubeyd’den, Ebû Zeyd’den rivayet edildi. Dedi ki: Meselin manası: **المِعزَى** evin üstüne çıkar da onu deler. “**لا تُبْنِي**”nin manası: yani ondan **أَبْنِية** edinilmez; **الأبْنِيَة** ancak kıldan ve yünden olur. Der ki: çünkü yünlerinden sana imkân verirse, sen **أَبْنَيْت** etmiş olursun.
Dedim ki: el-Kuteybî, Ebû Ubeyd’e reddiyesinde dedi ki: Arapların evlerini birçok yerde **شَعر المِعْزَى**dan gördüm. Sonra dedi ki: “**ولا تُبني**” sözünün manası: yani bina etmeye yardım etmez. Dedim ki: **المِعزَى** Arap bozkırında iki kısımdır: bir kısmı, Hicaz keçisi ve Tihâme’nin çukuru gibi, kılsız çıplaktır; köyden uzak memleketlerin yükseklerini otlayan **المِعزَى** da böyledir. Bir kısmı ise köye alışır ve suları bol köylerin çevresinde otlar; kılları uzar; dağ tarafında ve Horasan taraflarında Kürt keçisi gibi. Sanki mesel Hicaz bozkırı ve Necd’in yüksek tarafları içindir; bu durumda Ebû Zeyd’in dediği sahih olur. Allah daha iyi bilir. O bize yeter; ne güzel vekildir.
Ve bana el-Münzirî haber verdi; Sa’leb’den; İbnü’l-A’râbî’den: dedi ki: Huneyf el-Hanâtim dedi—o, insanların en deve bileni idi—: **الرَّمْكاء** **بُهْيَا**dır; kırmızı **صُبْرَى**dır; çok böğüren **غُزْرَى**dır; sarımtırak **سُرْعَى**dır. Ve develerde bir başkası vardır: başkasının yanında olsa satın almam; benim yanımda olsa satmam: kırmızı; kara kızın kızı; onu pek az bulursun. “**بهْيَا**” sözüyle, parlak **البَهِيَّة**yi kastetti; o, **الأبهى**nın müennesi. Ve develerde **الرُمْكة**: kumralının şiddetlenip içine siyahlık girmesidir; **بعيرٌ أَرمَك**.
Ve Araplar der ki: “Şüphesiz bu, benim **لَبُهياي**ımdır”; yani onunla övündüğüm şeydendir. Bunu İbnü’s-Sikkît, Ebû Amr’dan nakletti. Ve denilir: Falanla **باهَيتُ**; onu **فبَهوْتُه**; yani **البَهاء** ile ona galip geldim.
Ve kabı **أَبهيتُ** ettim; onu boşalttığım zaman.
Ebû Amr dedi ki: Onunla **باهاه**; onunla övündüğü zaman. Ve onunla **هاباه**; onunla bağrıştığı zaman.
Dedi ki: **البَهْو**: bedevîlerin evlerinden evdir; cem’i **أَبهاء**dır.
Hadiste: “Bedevîler **بأَبهائها** ile **ذِي الخَلَصَة**’ye taşınır”; yani evleriyle.

**أبه وبه** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: İşe **نَبِهتُ** ettim; **نَبَهاً أَنْبَه**. Ve ona **وَبهتُ** ettim; **أَوْبَهُ وَبَهاً**: ve **وابهتُ**. Ve **أَبَهتُ آبَهُ أَبْهاً**: o, unuttuğun iş olur; sonra ona uyanırsın.
Dedi ki: el-Kisâî dedi: **أَبِهْتُ آبهُ**; ve **بُهْتُ أَبُوهُ**; ve **بِهتُ أَباهُ**.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: Denilir: Ona **ما أَبِهْتُ** etmedim; ve ona **ما أَبَهْت** etmedim; ve ona **ما بِهتُ** etmedim; ve ona **ما بُهْتُ** etmedim; ve ona **ما وَبِهْتُ** etmedim; ve ona **ما بأَهْتُ** etmedim; ve ona **ما بَهأْتُ** etmedim. Yani: ona akıl erdirmedim.
Ebû Zeyd’den rivayet edildi: Dedi ki: Şu işten seni, ondan daha hayırlısına, elbette **لآبهُ** ederim; onu ondan kaldırdığın zaman.
Merfû bir hadîste: “Nice iki yamalı elbiseli vardır ki ona **لا يُؤْبَه** edilir; Allah’a yemin etse Allah onu mutlaka yerine getirir.” Manası: zilleti ve görünüşünün azlığı sebebiyle ona dikkat edilmez;
ve hakirliği sebebiyle ona itina edilmez; bununla beraber o, Rabbine karşı alçakgönüllülüğü ve boyun eğişindeki fazilet bakımından öyledir ki, ona dua etse O ona icabet eder.
Ebû Zeyd dedi ki: Denilir: Falan, falana karşı **تأَبّه** etti; **تأَبُّهاً**: kibirlendiği ve onun üzerinde değerini yükselttiği zaman. Ve **رَجُل ذو أُبَّهةَ**: yani kibir ve gurur sahibi.
Amr, babasından dedi ki: **الوَبْه**: zekâdır. Ve **الوَبْه** ayrıca: kibirdir.
Seleme, el-Ferrâ’dan dedi ki: “**تَبوهُ بُوَاهاً**” olarak geldi; yani feryat ediyor.

**بوه** : Leys dedi ki: **الباءة**: nikâhta pay/itibar (hazz).
Sa’leb, İbnü’l-A’râbî’den dedi ki: **الباءُ** ve **الباءَةُ** ve **الباه**: hepsi söylenişlerdir.
Dedim ki: **الباهِ**de **الهاء**yı aslî kıldı.
İbn Mes’ûd, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet etti: “Sizden kim **الباءة**ya güç yetirirse evlensin; kim (güç) yetiremezse ona oruç gerekir; çünkü o, onun için hadımdır.” İstediği: sizden kim evlenmeye güç yetirirse—burada onunla cinsel birleşmeyi kastetmedi—buna delil, “Kim güç yetiremezse ona oruç gerekir” sözüdür; çünkü cinsel birleşmeye güç yetiremeyenin, kendini kırmak için oruca ihtiyacı olmaz. Ancak kastettiği: yanında bir genişlik olmayıp da nikâhlanacak kadına mehir veremeyen ve onu geçindiremeyen kimsedir. Allah daha iyi bilir. O bize yeter; ne güzel vekildir.
Başka bir hadîste: Kocası ölen bir kadın vardı; bir adam ona uğradı; o da **للباءِة** için, yani nikâh için süslenmişti.

**بوه** : Leys dedi ki: **البُوهة**: rüzgârın, toprağın iri parçalarından uçurduğu şeydir. Denilir: O, **صُوفةٍ في بُوهَةٍ**den daha hafiftir.
Dedi ki: Erkeklerden **البُوهة**: zayıf, gevşek.
Amr, babasından dedi ki: **البوْهُ**: lânettir. Denilir: Şeytana Allah’ın **بَوْه**u; yani lâneti.
İbnü’l-A’râbî dedi ki: **البُوهة**: ahmak adamdır. Ve **البُوهَة**: baykuştur. Ve **البُوهة**: cılız adamdır. Ve **البُوهة**: mürekkep hokkası için yapılan kabartılmış yün parçasıdır; ıslatılmadan önce. Ve **البُوهَة**: gökle yer arasında olan tüy parçasıdır; rüzgârlar onunla oynar. Ve **البُوهة**: **السَّجْق**tır; ona **بُوهَة** ve **شَوْهة** denilir. Ve **البُوهة**: ahmak adamdır. Ondandır İmru’ül-Kays’ın sözü:
Ey Hind, bir **بُوهة** ile evlenme;
üzerinde akîkası, soylulukça (kendini) sayar.

**هيب** : Leys dedi ki: **الهاب**: sevk sırasında develeri sürme nidasıdır. Denilir: **هابِ هابِ**. Adam onunla **أَهابَ** etmiştir.
Dedim ki: **هابِ**: atlar için bir sürme nidasıdır. Atlar için denilir: **هَبِي**; yani gelin. Ve **هلاَ**; yani durun. el-A’şâ dedi ki:
Orada **هَبِي** ve **اضْرَحِي** çok olur,
ve bağlanmış atlar ve onların koşumları.
Ve **الإهابة**: develeri çağırmadır. Bunu el-Asma’î ve başkaları söyledi.
Tarafe dedi ki:
Ürküp **المُهِيب**in sesine döner ve sakınır,
kıvırcık tüylü, benekli, keçeleşmiş (bir şey) ile.
Bir Ukaylî’nin, rüzgârlı bir günde ürküp kaçışan atların öncü otlarını güden bir cariyeye dediğini işittim; ona dedi ki: “Onlara **أَهيبي** et de sana dönsünler.” Böylece atları çağırmayı da **إهابة** kıldı. **هابِ**e gelince: onu, develer dışında yalnız atlarda işittim. Bazıları şöyle okudu:
Sürme nidası **هابِ** ve **هِلاَ**dır; onu korkutursun.
Leys dedi ki: **الهَيبة**: saygı ve korkudur. Ve **رجل هُيوبٌ**: korkaktır; her şeyden korkar.
Ubeyd b. Umeyr’den rivayet edildi: Dedi ki: İman **هيُوب**dur; onun iki yönü vardır:
Birincisi: mümin günahı korkar da ondan sakınır.
İkincisi: mümin **هَيوب**dur; yani korkulan (saygı duyulan)dır; çünkü Allah’tan korkar da insanlar ondan korkar; yani onun değerini yüceltirler ve ona saygı gösterirler.
Bir bedevînin bir başkasına dediğini işittim: “İnsanlara saygı göster; insanlar senden korksunlar.” Ona, insanları tazim etmeyi emretti; ta ki onu tazim etsinler.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الهَوْب**: çok konuşan adamdır; cem’i **أهواب**dır.
Sa’leb, İbnü’l-A’râbî’den: **الهيَّبان**: korkaktır. Ve **الهيَّبان**: tekedir. Ve **الهيَّبَان**: çobandır. Ve **الهَيَّبان**: develerin ağızlarının köpüğüdür. Dedi ki: **الهيَّبان**: topraktır. Ve okudu:
Her gün yeni bir şiir mi?
O hâlde biz **الهيَّبان** içinde kazıyoruz.
Zü’r-Rumme, dudakları köpürmüş develeri vasfederek dedi ki:
**اللُّغام الهيَّبان** sanki
onun sarkık çeneleriyle savrulan **جَنَا عُشَر**dır.
Ve **جَنا العُشَر**: küçük bir nar gibi çıkar; sonra ipek gibi bir şeye yarılır. Onların salyasını ona benzetti. Ve bedevîler **جَنا العُشَر**ı delikler yapar; onunla ateş yakarlar.

**وهب** : Ebû Hâtim, el-Asma’î’den: Araplar der: **هَبْنِي ذَاك**; yani beni onu say ve beni ona kat. Dedi ki: “**هَبْ أَنِّي فعلتُ ذاك**” denilmez. Ve vacipte “Sana verdim” manasında “**قد وَهبْتُك**” denilmez. Sanki o, emir için konmuş bir kelimedir; “**ذَرْني**” ve “**دَعْني**” denildiği gibi; “**وذَرْتُك**” denilmediği gibi.
Sa’leb, İbnü’l-A’râbî’den: Denilir: **وهَبَني الله فِداك**; “beni yaptı” manasında.
Şemir dedi ki: el-Ferrâ dedi: Senden bir dirhem **اتَّهَبْتُ** ettim: hibeden **افْتَعَلْتُ** yaptım. Ve falan **مُوهباً** olarak sabahladı; yani hazırlanmış.
Dedi ki: Ona **هِبَةً** ve **موْهِبةً** ve **وَهْباً** ve **وَهَباً** **وَهبتُ**; ona verdiğim zaman. Ve ondan **اتهَبْتُ**; yani kabul ettim.
Leys dedi ki: “Allah ona şeyi **وَهَب** etti”; o da **يَهَب** eder; **هِبَةً**. İnsanlar aralarında onu **تَواهَبَه** eder. Allah **الوَهّاب الوَاهِب**dir. Sana çocuk ve başkası olarak her ne **وُهِبَ** edildiyse o **مَوْهوبٌ**dur.
Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: “Ben, **لا أَتَّهِبَ** etmeyeceğime azmetmiştim; ancak Kureyşli yahut Ensârî yahut Sakafî’den (kabul ederim).” “**لا أَتَّهِبَ**” sözü: yani bunlardan başkasından hibe kabul etmem.
Ebû Ubeyd dedi ki: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), bedevî ahlâkında kabalık ve verdiklerinin üstüne artırma talebi gördü; bu yüzden, hediyeyi onlardan kabul etmede Arap şehir halkını bedevîlere tahsis etti; kabalığın ahlâklarına galip gelmesi ve akıl sahiplerinden uzak olmaları sebebiyle. Allah doğruyu daha iyi bilir. Allah bize yeter; ne güzel vekildir.
İbnü’l-A’râbî dedi ki: **المَوْهَبَة**: bir kayada, gök suyunun biriktiği oyuktur. Ve başkası okudu:
Bize helâl olsa, ağzın daha iştahlıdır,
bal üstünde bir **ماء مَوْهَبة**den.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd ve başkalarından: Şey **أوْهَبَ** etti; devam ettiği zaman.
Başkası dedi ki: Şey **أوهب** etti; adamın yanında hazırlanmış olduğu zaman; o da **مُوهِبٌ**dur. Ebû Zeyd okudu:
Büyük enseli, iri böğürlü; **أَوْهَبَتْ**
ona semiz hurma ve mayalı (hamur) (hazırladı).
Ve denilir: Bu, odunu **مُوهِب** bir vadidir; yani odunu çok.
Ve **وَهْبِينُ**: Dehnâ’nın dağlarından bir dağdır; onu gördüm.
Ve **المَوْهِبَةُ**: hibe; هاء kesresiyle; cem’i **مَواهِب**. Kayadaki oyuk ise **مَوْهَبَة**; هاء fethasıyla; nadir olarak geldi. Ve **الوَهوب**: hibeleri çok olan adamdır. Ve Allah’ın sıfatından **الوهّاب**: hibeleri çok olan; kullara nimet veren.

**أهب** : **الأُهْبَة**: hazırlıktır; cem’i **أُهَب**. Adam **تأهّب** etti; **أُهْبَتَه**sini aldığı zaman. Ve **الإهاب**: deridir; cem’i **أُهُب** ve **أَهَب**.
Hadiste: Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) evinde **أُهُبٌ عَطِنَةٌ** vardı; yani tabaklanmasında (bekleyen) deriler.
Ve denilir: Şey beni **تَهيَّبني** etti; ben onu **تهيّبْتُ** manasında. Ve peltek olana: **أَبَّه** denilir.
