# هبأ (ه-ب-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%A8%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Toz

- Harfler: ه - ب - أ
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: هبو

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [هَبَاءً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3/siga/%D9%87%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8B.md) | فَعَالًا | Toz | 2 | 2 | [25:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3/ayet/25:23.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (9 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Nesir” sümkürük demektir
2. [بثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AB%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Rüzgarın esmesi sonucu etrafa dağılan toz anlamından gelmiş…
3. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Kudüm” ön demektir
4. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
5. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
6. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هبأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هبو, [ذرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88.md), [عثو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Havada uçuşan, pencereden sızan güneş ışığında beliren ve elle tutulamayan ince toz zerresi |
| Çekirdek Özet 2 | Amellerin veya maddi varlıkların ontolojik ağırlığını yitirerek dağılması ve değersizleşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Zahirde var olan fakat hakikatte ve tartıda hiçbir varoluşsal karşılığı bulunmayan sıfırlanma hali |
| Kritik Hata Riski | Kavramı mutlak yokluk olarak anlayıp amellerin hiç vuku bulmadığı zannına kapılmak; kök yokluğu değil, amelin var olup tartıda ağırlıksız ve hükümsüz kalışını bildirir |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هب | Rüzgârın esmesi, hafiflik, yerinden oynama ve hareketlilik; nitekim [هبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A8.md) esinti ve uyanışı, [هبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7.md) ise hafifleyip dengesini kaybedenin aşağı düşmesini ifade eder | أ | Rüzgârla kalkan hafifliğin anî bir başlangıçla zerreleşmesi, tutulamaz derecede ince ve dağılgan bir forma bürünmesi |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İçsel bir devinimin görünür hale gelmesi, havaya açılma ve nefes gibi yükseliş |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kendi içinde tutunan, kapalı ve toplu bir hacim |
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Bir hareketin ilk kaynağı, tetikleyici güç ve ayrışma hamlesi |
| هبأ | Kendi içinde tutunan bir cismin (ب) ilk bir itici güçle (أ) çözülerek havaya ve dış ortama nefes gibi dağılması (ه) |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir odadaki aralıktan vuran güneş ışığı huzmesinde asılı duran, elle tutulmak istendiğinde kaçan mikroskobik toz taneleri |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Çöl ikliminde rüzgârın savurduğu ince toz bulutları, serap ardındaki uçuşan hava kırıntıları ve ayağın bastığı yerden kalkan hafif toprak için kullanılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça هبأ kökü, zayıf harfli varyantı olan هبو ile eş kökenli bir semantik alanı paylaşır. Sami dil ailesinin güney kolunda hava hareketleri, esinti, savrulma ve hafif toz kütlelerini ifade eden ikili kök sistemlerine dayanır. İbranice ve Süryanicede nefes, buhar, boşluk ve anlamsızlık bildiren hevel / hewlo kavramlarıyla kavramsal bir akrabalık sezilmekle birlikte, doğrudan fonetik örtüşme Arapça içindeki esme ve tozlanma hattında berraklaşır. Kök, somut olarak güneş ışığındaki zerreyi karşılarken soyut düzlemde elle tutulamaz, ağırlığı olmayan, kaybolup giden şeyleri tanımlamak üzere semantik genişlemeye uğramıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, HALOT.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هبأ ve هبو eşleşmesi | Esintiyle savrulan ince toz; hemzeli ve nakıs biçimler arasında anlam birliği mevcuttur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili هب kök ailesi | Nefes, esinti ve boşluk bildiren güney ve batı Sami kökleriyle kavramsal akrabalık | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afroasyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هبأ | Anlamlı | Zerre, ince toz | Havada uçuşan ve tutulamayan toz | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| هأب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı kök değildir |
| [بهأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%A3.md) | Anlamlı | Alışmak, parlamak | Bir şeye ünsiyet etmek, evin şenlenmesi | Zıt yönelimli çekirdek bağı; Kur'an'da geçmez |
| [بأه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D9%87.md) | Anlamlı | Dikkat etmek, önemsemek | Bir şeye zihnen yönelmek, değer vermek | Hedef kökün hafiflik anlamının zıddı olarak kıymet verme; Kur'an'da geçmez |
| [أهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D8%A8.md) | Anlamlı | Hazırlanmak, donanmak | Bir iş için alet ve gereçleri bir araya getirmek | Dağılmanın aksine toplanma; Kur'an'da geçmez |
| [أبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%87.md) | Anlamlı | Önemsemek, kaygılanmak | Zihinde yer tutmak, ağırlık taşımak | Hedef kökün ağırlıksızlık anlamıyla zıtlaşır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هبأ | Merkez | İnce toz zerresi | Ağırlığı ve cismi olmayan, havada dağılan varlık | Güneş huzmesinde beliren, elle tutulamayan zerre |
| هبو | Komşu | Savrulan toz | هبأ kökünün nakıs formu olup daha çok çöl zeminindeki savrulmayı anlatır | Görüşü kapatan ince toz bulutu |
| [ذرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88.md) | Komşu | Rüzgârın savurması | Kütlenin dış bir güç olan rüzgâr tarafından taşınması | Maddenin esinti etkisiyle dağıtılması |
| [عثو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D9%88.md) | Komşu | Yıkıcı saçılma | Dağılmanın ahlaki ve eylemsel fesada dönüşmesi | Nizamın parçalanarak darmadağın edilmesi |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Sabit ve muhkem oluş | هبأ kökünün dağılması ve hafifliğine zıt olarak yerinde kaim ve ağır kalma | Sarsılmayan, ağırlığı ve yeri olan varlık |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هبأ | İnce toz, zerreleşme | Elle tutulamayan, ağırlığı bulunmayan dağılgan toz taneleri | Kesin |
| Latince | pulvisculus, atomus | Küçük toz, bölünemez zerre | Fiziksel zerreyi karşılar fakat kökün ahlaki hükümsüzlük boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | motes, scattered dust | Havada uçuşan zerreler, saçılmış toz | Somut parçalanmayı ve ağırlıksızlığı tam karşılar | Güçlü |
| Almanca | Stäubchen, Schwebstaub | Uçuşan toz zerresi | Atmosferde asılı kalan hafifliği verir, amelin boşa çıkması mecazını içermez | Güçlü |
| Fransızca | poussière diffuse, atome flottant | Dağılmış toz, yüzen zerre | Görünür olup tutulamayan zerre intibaını karşılar | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَبَاءً مَنْثُورًا | Amellerin kıymetsizleşip saçılması | İnanç ve ihlas zemininden yoksun eylemlerin ahirette hiçbir ağırlık taşımaması (Furkān [25:23](https://lisan.digital/tr/ayet/25:23.md)) |
| هَبَاءً مُنْبَثًّا | Maddi kozmik düzenin un ufak oluşu | Kıyamet günü dağların parçalanıp havada uçuşan toz zerrecikleri haline gelmesi (Vâkıa [56:6](https://lisan.digital/tr/ayet/56:6.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Amellerin boşa çıkması (ihbât) | İmansız işlenen hayırların ahirette tartıya girip girmeyeceği ve ontolojik varlık-değer dengesi | Amelin araz olarak var olsa da değer olarak sıfıra indirgenmesi |
| Fıkıh | İbadetlerin sıhhati | Şartları ve rükünleri eksik olan bir amelin hukuken yok hükmünde (bâtıl) sayılması | Zahiren yapılan fiilin hukuki bağlayıcılık ve ecir doğurmaması |
| Tefsir | Mecaz ve teşbih tahlili | Kur'an'ın müşriklerin amellerini ve dağların yok oluşunu somut tabiat tasvirleriyle anlatması | Görünen büyüklüğün hakikatteki hafiflik ve değersizlikle tezat teşkil etmesi |
| Hadis | Gizli günahlar ve riya | İnsanların büyük amellerle gelip riya veya tenhadaki haramlar sebebiyle amellerinin toz gibi dağılması rivayetleri | İhlas yoksunluğunun dağlar kadar ameli zerreciklere çevirmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve niyet ahlakı | Amelin tartıdaki ağırlıksızlığı | İhlas testini geçemeyen eylemi geçersiz kılma | Zahirde devasa duran amelin hakikat terazisinde sıfırlanması | Kesin |
| İlmi | Fiziksel parçalanma ve atomizasyon | Kütle kaybı ve mikroskobik dağılma | Maddenin yapısal bütünlüğünü kaybetmesini açıklama | Büyük kütlelerin tutunma bağlarını yitirerek toz haline gelmesi | Güçlü |
| Siyasi | Otoritenin meşruiyet kaybı | İktidarın koflaşması ve dağılması | Adaletten kopan tiranlıkların kâğıttan kalelere dönmesi | Dışarıdan heybetli görünen nizamın zemin çökünce aniden saçılması | Muhtemel |
| İktisadi | Değersizleşen varlıklar | Enflasyonist köpük ve karşılıksız kıymet | Gerçek bir karşılığı olmayan spekülatif servetin buharlaşması | Üretim ve hakkaniyet temeli olmayan zenginliğin kriz anında yok olması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kütlesizleşme, saçılma ve yüksek entropi | Bir sistemdeki parçacıkların birbirine bağlayıcı kuvvetleri kaybederek düzensiz bir dağılımla uzaya saçılması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve kurumsal çözülme | Toplumsal sözleşmenin ve ortak ahlaki bağların çökmesiyle kurumların fonksiyonel değerini tamamen yitirmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece soyut bir 'hiçlik' veya 'yokluk' ifadesi olarak okuyup fiziksel zerre ve görünürlük boyutunu ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemin veya cismin dış dünyada şeklen var olduğunu, ancak içsel hakikat ve ağırlıktan yoksunluğu sebebiyle rüzgârın önündeki toz gibi faydasız kaldığını içerir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kafirlerin veya münafıkların amellerinin dünyada hiçbir iz bırakmadığı zannedilir; oysa amel işlenmiştir fakat ilahi mizanda ağırlığı bulunmamaktadır |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık ile değer arasındaki ayrımı gösterir; şeklen büyük olanın hakikatte bir zerre kadar bile ağırlık taşımayabileceğini ihtar eder |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Amellerin akıbetini, ihbâtı ve kıyamet sahnelerindeki kozmik yıkımı tasvir eden ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Niceliğin nitelikten, zahiri eylemin ihlastan üstün olduğu yönündeki yanılgıyı düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Pencereden giren ışık huzmesinde asılı duran, kütlesizce uçuşan ve tutulamayan incecik toz zerresi.
- Soyut anlam: İhlas ve hakikat zemininden kopmuş eylemlerin değer bakımından sıfırlanması, ontolojik hafiflik ve hükümsüzlük.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin veya yapının bütünlüğünü sağlayan iç bağların yok olmasıyla birlikte elemanların başıboş zerreler halinde dağılması.
- LaTeX modeli: $$V(A) = M(A) \cdot I(A) \implies \lim_{I(A) \to 0} V(A) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$ eylemi, $M$ bu eylemin maddi ve zahiri kütlesini, $I$ ise eylemin meşruiyet ve niyet bağlamındaki ihlas katsayısını temsil eder. $V$ değeri ise amelin nihai varoluşsal ağırlığıdır. Zahirdeki kütle $M$ ne kadar büyük olursa olsun, ihlas $I$ sıfıra yaklaştığında ortaya çıkan değer $V$ sıfırlanır ve eylem bir toz zerresi gibi dağılarak hükümsüz kalır.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%A8%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Furkan 25:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3/ayet/25:23.md) — هَبَاءً

وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا

Meal (IK): Yaptıkları her işi ele alır ve onu toz-duman ederiz.

### [Vakıa 56:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3/ayet/56:6.md) — هَبَاءً

فَكَانَتْ هَبَاءً مُنْبَثًّا

Meal (IK): Dağılmış toz haline geldiği zaman;

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

#### Madde başı: هبو

باب الهاء والباء ووايء معهما
ه ب و، ب ه و، و ه ب، ه ي ب، ه و ب، ب و ه، أ ب ه، أ ه ب هبو: الهَبْوَةُ: غبار ساطع في الهواء كأنَه دخانٌ. يقال: هبا يَهْبُو هَبْواً، قال:
في قِطَعِ الآلِ وهَبْوات الدُّقَقْ
وهبا الرّمادُ يَهْبو هَبْواً إذا اختلط بالتُّراب، وترابٌ هابٍ، قال:
تَرَى جَدَثاً قد جرّتِ الرِّيح فوقَهُ		تُرابا كُلْونِ القَسْطَلانيِّ هابـيا
والهَباءُ دُقاقُ التُّراب ساطعُه ومنشورُه على وجه الأرض. والهَباءُ المُنْبَثّ ما يظهر في الكُوَي من ضوء الشمّس.
بهو: البَهْوُ: البيتُ المُقَدًّم أمامَ البُيوت، والجميع: الأبهاء. والبَهْو، كِناسٌ واسع يتّخذه الثَّوْرُ في أَصْل الأَرْطَى، قال:
أَجْوَفَ بَهَّي بَهْوَهُ فاستوسعا
والبَهْوُ من كلِّ حامل: مَقبلُ الولد بين الوَرِكَيْنِ.
والبَهِيُّ الشّيءُ ذو البهوِ مما يملأُ العَيْنَ رَوْعُهُُ وحُسْنُهُُ.
بَها يَبْهَى، وبَهْوَ يَبْهو بَهاءً. وفي الحديث: "أَبْهُوا الخَيْل، أي: عَطِّلوها، فقد وضعت أوزارها، قال هذا عند الفتح.
وأَبْهَيْتُ الإِناء: فَرَّغْتُه، والبيت الخالي: باهٍ: ومن أمثالهم : "المِعْزَي تَبْهِي ولا تُبْيِني" أي: تُخرّق الخيامَ وتُعطِّلها، وأَبْنَيْته: أعطيته بيتاً.
وهب: وَهَبَ الله لك الشَّيءَ، يَهَبُ هِبَةً. وتَواهَبَهُ النّاسُ بينهمُْ، والموهوبُ: الوَلَد، ويجوز أن يكون ما يُوهب لك. وعن النّبيّ صلى الله عليه وعلى آله وسلم: "لقد هَمَمْتُ ألاّ أَتَّهِبَ إلاّ من قُرَشيّ، أو أَنْصاريّ. أو ثقفيّ"، أي: لا أقبل هِبَةٌ إلاّ من هؤلاء.
هيب: الهابُ: زَجْرُ الإِبِل عندَ السَّوْق، يُقال: هابِ هابِ، وقد أهابَ بها الرَّجل، قال:
والزَّجْرُ هابِ وهَلاَ تَرَهَبُّهْ
وقال:
أهِيبا بها يا ابنَيْ صباح فإنّهـا		جَلَتْ عنكما أعناقها لون عِظْلم
والهَيْبةُ: إجلالٌ ومَهابة. ورجلٌ هَيُوبٌ: جبان يخاف كلّ شيء. والمَهِيبُ الّذي يُرَى له هَيْبة.
هوب: الهَوْبُ: الأَحْمَقُ الكثيرُ الكلام، والجميع: أهواب.
بوه: البُوهةُ: ما طارتْ به الرّيح من جُلال التُّراب. يُقال: هو أهونُ عليه من صُوفةٍ في بُوهةٍ.
والبُوهةُ: الضَّعيفُ من الرِّجال، الطّائش. قال:
أيا هِندُ لا تَنْكِحي بُوهةً		عليه عَقيقتُهُ أحْسَبـا
والباهُ: الحُظوة في النِّكاح. ومن كلامهم: طلبْنَ الجاه إذْ فاتَهُنَّ الباهُ. وفي الحديث: "أن أمرأةً مات عنها زوجُها فمر بها رجلٌ وقد تَزَيَّنَتْ للباه" أي: للنكاح.
أبه: الأُبَّهَةُ: العَظَمَةُ، وفي الحديث: ما فَعَلَتْ أَبَّهَتُكُمْ". ويُقالُ: للأَبَحِّ: أَبَهُّ.
أهب: الأُهْبَةُ: العدّة، وجمعُها: أُهَبٌ . وتَأَهَّبُو للمسّير: أخذوا أُهْبَتَهُ.
والإِهابُ: الجلد، وجَمْعُهُ: أُهُبٌ .

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الباء** و**وايء** معهما
ه ب و، ب ه و، و ه ب، ه ي ب، ه و ب، ب و ه، أ ب ه، أ ه ب

**هبو**: **الهَبْوَةُ**: havada parlayan bir toz; sanki o bir dumandır. Denir: **هبا يَهْبُو هَبْواً**, dedi ki:
في قِطَعِ الآلِ وهَبْوات الدُّقَقْ

Ve kül **هَبْواً** **يَهْبو**; toprağa karıştığı zaman; ve **ترابٌ هابٍ** (yani: **هابٍ** olan toprak), dedi ki:
تَرَى جَدَثاً قد جرّتِ الرِّيح فوقَهُ		تُرابا كُلْونِ القَسْطَلانيِّ هابـيا

Ve **الهَباءُ**: toprağın ince kırıntılarıdır; onun parlayanı ve yer yüzü üzerinde yayılmış olanıdır. Ve **الهَباءُ المُنْبَثّ**: güneş ışığından **الكُوَي**’de görünen şeydir.

**بهو**: **البَهْوُ**: evlerin önünde öne alınmış ev; çoğulu: **الأبهاء**. Ve **البَهْو**: geniş bir barınak; öküz onu **الأَرْطَى**’nın dibinde edinir, dedi ki:
أَجْوَفَ بَهَّي بَهْوَهُ فاستوسعا

Ve her hamileden **البَهْوُ**: iki kalça arasındaki çocuğun önü (doğum yeri).
Ve **البَهِيُّ**: heybeti ve güzelliği gözü dolduran şeyden, **البهو** sahibi olan şey.

**بَها يَبْهَى**; ve **بَهْوَ يَبْهو بَهاءً**. Ve hadiste: "**أَبْهُوا الخَيْل**، أي: عَطِّلوها، فقد وضعت أوزارها"، dedi; bunu fetih sırasında söyledi.
Ve **أَبْهَيْتُ الإِناء**: onu boşalttım; ve boş ev: **باهٍ**. Ve onların darbımesellerinden: "**المِعْزَي تَبْهِي ولا تُبْيِني**" yani: çadırları deler ve onları atıl bırakır; ve **أَبْنَيْته**: ona bir ev verdim.

**وهب**: **وَهَبَ** Allah sana şeyi; **يَهَبُ هِبَةً**. Ve insanlar onu aralarında **تَواهَبَهُ**. Ve **الموهوبُ**: çocuktur; ve sana bağışlanan şey olması caizdir. Ve Peygamber’den صلى الله عليه وعلى آله وسلم: "لقد هَمَمْتُ ألاّ أَتَّهِبَ إلاّ من قُرَشيّ، أو أَنْصاريّ. أو ثقفيّ"، yani: bu kimselerden başkasından **هِبَةٌ** kabul etmem.

**هيب**: **الهابُ**: sevk sırasında develeri azarlamaktır; denir: **هابِ هابِ**; ve adam onunla **أهابَ** etti, dedi ki:
والزَّجْرُ هابِ وهَلاَ تَرَهَبُّهْ

Ve dedi ki:
أهِيبا بها يا ابنَيْ صباح فإنّهـا		جَلَتْ عنكما أعناقها لون عِظْلم

Ve **الهَيْبةُ**: yüceltme ve heybet. Ve **رجلٌ هَيُوبٌ**: her şeyden korkan korkak. Ve **المَهِيبُ**: kendisine **هَيْبة** görülen kimsedir.

**هوب**: **الهَوْبُ**: çok konuşan ahmak; çoğulu: **أهواب**.

**بوه**: **البُوهةُ**: rüzgârın toprak kabuğundan uçurduğu şey. Denir: o, ona, **صُوفةٍ**’den **بُوهةٍ** içinde daha kolaydır.
Ve **البُوهةُ**: erkeklerden zayıf olan, şaşkın. Dedi ki:
أيا هِندُ لا تَنْكِحي بُوهةً		عليه عَقيقتُهُ أحْسَبـا

Ve **الباهُ**: nikâhta gözde olma. Ve onların sözlerinden: **طلبْنَ الجاه إذْ فاتَهُنَّ الباهُ**. Ve hadiste: "أن أمرأةً مات عنها زوجُها فمر بها رجلٌ وقد تَزَيَّنَتْ للباه" yani: nikâh için.

**أبه**: **الأُبَّهَةُ**: büyüklük. Ve hadiste: "ما فَعَلَتْ أَبَّهَتُكُمْ". Ve **الأَبَحِّ** için denir: **أَبَهُّ**.

**أهب**: **الأُهْبَةُ**: hazırlık; çoğulu: **أُهَبٌ**. Ve **تَأَهَّبُو للمسّير**: **أُهْبَتَهُ**’ni aldılar.
Ve **الإِهابُ**: deri; çoğulu: **أُهُبٌ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: هبو

(باب الهاء والباء وما يثلثهما)
(هبت) الهاء والباء والتاء كلمةٌ تدلُّ على ضَربٍ متتابع. وهُبِتَ الرَّجُل يُهْبَتُ. وفلانٌ مهبوتٌ، أي لا عقلَ له، ثمَّ سمِّي الجبانُ الضَّعيف هَبيتاً، كأنه قد هُبِتَ. قال طَرَفة:
فالهَبِيتُ لا فؤادَ لـه *** والثبيتُ ثَبْتُهُ فَهَمُه([1])
(هبث) الهاء والباء والثاء. يقولون: الهَبْث: الحَركة([2]).
(هبج) الهاء والباء والجيم كلمةٌ تدلُّ على تورُّمٍ وثِقَل. وهَبِجت النّاقة هَبَجا: وَرِمَ ضَرعها. ولذلك يُقال للثَّقيل النَّفْس مُهَبَّج. وهَبَجَه بالعَصَا: ضَرَبه. ومما شذَّ عن هذا الهَوْبَجة، وهي خَبْرَاءُ في مكانٍ غير قَعِير، فلا يلبثُ ماؤها أن يَنْضُب.(هبخ) الهاء والباء والخاء. الهَبَيَّخَة: الجارية تمشِي مُتَبَخْتِرَة.
(هبد) الهاء والباء والدال الهَبيد: حبُّ الحنظل. والتَّهَبُّد: أخْذُه وإصلاحه. وخرجُوا يتهبَّدُون.
(هبذ) الهاء والباء والذال كلمةٌ واحدة، معناها السُّرعة. قال الخليل: المُهابَذَة: السُّرعة. وقال ابن دُرَيد([3]): الهَبْذ: سُرْعة في المشي. ومَرَّ يَهْـبُِذُ هَبْذاً، واهتبذَ اهتباذاً.
(هبر) الهاء والباء والراء: كلمتان: إحداهما قطعٌ في الشّيء وتقطُّع، والأخرى صفةُ مكان.
فالأولى: الهَبْر: قَطْع اللَّحم. والهَبْرة: البَضعَة منه. يقال هَبَرتُ لـه هَبْرةً. وناقةٌ هَبْراء وهَبِرَة: كثيرةُ اللَّحم. والهَوْبَر: الذي تَقَرَّدَ شَعَْرُه، كأنّه قد تقطَّعَ قِطعاً مجتمعة. ومن ذلك الهِبْرِيَة: ما كانَ في أسفل الشَّعر مثلَ النُّخالة، سمِّي بذلك لأنّه متقطِّع. وسيف هَبَّارٌ([4]) وهابرٌ: ينتسِفُ القِطعةَ من اللَّحم فيَطرحُها.
وأمَّا الكلمة الأخرى فالهَبير([5]): مطمئِنٌّ من الأرض. ويقال الهُبُور: الصُّخور بينَ الرَّوابي([6]) أو الصُّخورُ، أنا أشُكُّ في ذلك. وكلمةٌ يقولونها ما أدرِي ما أصْلُها. يقولون: "لا آتِيكَ هُبَيْرةَ بنَ سعدٍ" أي أبداً([7]).
(هبز) الهاء والباء والزاء. ذكَرُوا عن أبي زَيد: هَبَزَ: ماتَ.
(هبش) الهاء والباء والشين: كلمةٌ واحدة. يقال هو يَتهَبَّش، أيْ يتكسَّب. والهُبَاشَة: الكَسْب. قال:
لولا هُباشاتٌ من التَّهبِيش *** لِصِبْيَةٍ كأفْرُخ العُشوشِ([8])
وهو يتهَبَّش لأهلِه.
(هبص) الهاء والباء والصاد: كلمةٌ واحدة. الهَبَص: النَّشاط. رجلٌ هَبِصٌ. قال:
مَرَّ وأعطانِي رشاءً مَلِصا([9]) *** كذَنَب الذِّيب يُعَدِّي هَبِصا([10])
(هبط) الهاء والباء والطاء: كلمةٌ تدلُّ على انحدار. وهَبَط هُبوطاً. والهَبُوط: الحُدور. وهَبَطتُ أنا وهَبَطْتُ غيرِي، وهَبَط المرضُ لحمَ العَليل. والهَبِيط: الضَّامر من الإبل.
(هبع) الهاء والباء والعين: كلمةٌ تدل على ضربٍ من المَشْي([11]). وهَبَع هُبوعاً: مَشَى مَشْيَ حمارٍ بليد. ويقال هو مَدُّ العُنق في المَشْي. والهُبَع: الفَصيل يُنْتَجُ حَمَارَّةَ القَيظ([12])، سمِّي هُبَعاً لأنّه إذا مشى هَبَع، أي استعانَ بعُنُقه.
(هبغ) الهاء والباء والغين. هَبَغَ هُبُوغاً: نامَ.
(هبل) الهام والباء واللام: فيه ثلاث كلمات، تدلُّ إحداها على ثُكْلٍ، والأخرى على ثِقَل، والثالثة على اغترارٍ وتغفُّل.
الأولى الهَبَل: الثُّكْل، يقال: لأمِّه الهَبَل. قال:
النَّاسُ مَنْ يلقَ خيراً قائلونَ له *** ما يشتهي ولأُمِّ المخطِئِ الهَبَلُ([13])
والهَبُول من النِّساء: التي لا يَبقى لها ولد.
والثانية المُهبَّل: الرّجُل *الثَّقيل الكثير اللَّحم. قال:
مِمَّنْ حَمَلْنَ به وهنَّ عَواقِدٌ *** حُبُكَ النِّطاقِ فشَبَّ غَيْرَ مهَبَّلِ([14])
والهِبِلُ([15]): الشَّيخ الكَبير، والظَّليم المُسِنّ.
والثالثة قولهم: اهْتَبَلَ الغِرّة، إذا افتَرَصَها. والهَبَّال: الصَّيَّاد يَهتَبِل الصَّيد يَغترُّه، ولذلك سمِّي الذِّئب هِبِلاًّ، لأنّه يَحتَالُ لصيده ويَهتَبِله.
وأمَّا المَهْبِل فمستقَرُّ الولَد من الرّحِم، وهو عندنا من باب الإبدال، وهو في ذلك أصله([16]) مَحْبِل.
(هبو) الهاء والباء والحرف المعتلّ: كلمةٌ تدلُّ على غَبَرة ورقَّة فيها.
منه الهَبْوَة: الغَبَرة. وهبا الغُبارُ يَهبو فهو هابٍ: سَطع. والهَبَاء: دُقاق التُّراب. قال:
تَزَوَّد منا بينَ أذْناهُ ضَربةً *** دعَتْه إلى هابِي الترابِ عقيم([17])
وهَبَا الرَّمادُ: اختلَطَ بالتُّراب وهَمَد. والشَّيءُ المنبثُّ الذي تراه في ضَوء الشمس: هَباءٌ.
---------------------__
([1]) سبق البيت بهذه الرواية أيضاً في (ثبت)، وهي رواية الديوان 19. ويروى: "قلبه قيمه"، كما في شرح الديوان واللسان (ثبت، هبت).
([2]) وكذا ورد في المجمل. ولم يرد في معجم من المعاجم المتداولة.
([3]) في الجمهرة (1: 53).
([4]) في الأصل: "هبا".
([5]) والهبر أيضاً بفتح الهاء وسكون الباء بعدها. وأنشد لعدي:
فترى محانيه التي تسق الثرى  *** والهبر يورق نبتها روادها
 ([6]) في الأصل: "من الروابي"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) انظر تفسير المثل في اللسان وكتب الأمثال.
([8]) لرؤبة في ديوانه 78 واللسان (هبش).
([9]) وكذا في المجمل وإصلاح المنطق. وفي اللسان: "الهبصى".
([10]) في إصلاح المنطق 460 واللسان (هبص): "فر" بالفاء. وفي إصلاح المنطق أيضاً: "وأنطاني"، وهي لغة في "أعطاني" لأهل اليمن. وقد قرئ: "إنا أنطيناك الكوثر".
([11]) في الأصل: "الشيء".
([12]) في المجمل واللسان: "في حمارة القيظ".
([13]) للقطامي في ديوانه ص2 والشعر والشعراء 168، 704.
([14]) البيت لأبي كبير الهذلي، في ديوان الهذليين (2: 92) والحماسة (1: 19) والخزانة (3: 466). ورواية الديوان: "مما حملن به". وأنشده في اللسان (هبل).
([15]) كذا ضبط في المجمل، وضبطه بالحرف في القاموس "كإبل". ثم قال: "وكطمر وهجف: الرجل العظيم أو الطويل". وقد ضبط "الهبل" بمعنى المسن من الرجال والنعام، في اللسان بتشديد اللام.
([16]) في الأصل: "أصل".
([17]) لهوبر الحارثي، كما في اللسان (هبا). وانظر ما سبق من التحقيق في حواشي (عقم) حيث أنشد البيت.

ـ

##### Türkçe

(هâ ve **الباء** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**هبت**) **الهاء** ve **الباء** ve **التاء**: ardışık bir vuruşa delâlet eden bir kelimedir. **هُبِتَ** adam **يُهْبَتُ**. Ve falan **مهبوتٌ**dur; yani onun için akıl yoktur; sonra korkak zayıf **هَبيتاً** diye adlandırıldı; sanki o **هُبِتَ** edilmiştir. **طَرَفة** dedi:
فالهَبِيتُ لا فؤادَ لـه *** والثبيتُ ثَبْتُهُ فَهَمُه([1])

(**هبث**) **الهاء** ve **الباء** ve **الثاء**. Derler: **الهَبْث**: hareket([2]).

(**هبج**) **الهاء** ve **الباء** ve **الجيم**: şişkinlik ve ağırlığa delâlet eden bir kelimedir. Dişi deve **هَبِجت** **هَبَجا**: memesi şişti. Bundan dolayı ağır nefisliye **مُهَبَّج** denir. Ve onu değnekle **هَبَجَه**: onu dövdü. Bundan şâz olan **الهَوْبَجة**dir; o, derin olmayan bir yerde bir çukur/çöküntüdür; suyu, tükenmesi dışında uzun sürmez.

(**هبخ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الخاء**. **الهَبَيَّخَة**: salınarak yürüyen câriye.

(**هبد**) **الهاء** ve **الباء** ve **الدال**. **الهَبيد**: Ebu Cehil karpuzunun tanesi. **التَّهَبُّد**: onu almak ve ıslah etmektir. Ve **يتهبَّدُون** olarak çıktılar.

(**هبذ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الذال**: tek bir kelime; mânâsı sürattir. **الخليل** dedi: **المُهابَذَة**: sürat. **ابن دُرَيد**([3]) dedi: **الهَبْذ**: yürüyüşte sürat. Ve **يَهْـبُِذُ** olarak geçti, **هَبْذاً**; ve **اهتبذَ** **اهتباذاً**.

(**هبر**) **الهاء** ve **الباء** ve **الراء**: iki kelime: birisi şeyde kesme ve parçalanma, diğeri yerin sıfatıdır.
Birincisi: **الهَبْر**: et kesmektir. **الهَبْرة**: ondan bir parçadır. Denir: ona bir **هَبْرةً** **هَبَرتُ**. Ve **هَبْراء** ve **هَبِرَة** bir dişi deve: eti çok olan. Ve **الهَوْبَر**: saçı tek tek ayrılmış olan; sanki o, toplanmış parçalar hâlinde parça parça olmuştur. Bundan **الهِبْرِيَة**: saçın alt tarafında kepek gibi olan şeydir; parçalı olduğu için bununla adlandırıldı. Ve **هَبَّارٌ**([4]) ve **هابرٌ** bir kılıç: etten parçayı koparıp onu atar.
Diğer kelimeye gelince, **الهَبير**([5]): yerden alçak/düz bir yerdir. Ve **الهُبُور** denir: tepeler arasındaki kayalar([6]) yahut kayalar; bunda şüphe ediyorum. Ve bir kelime ki onu söylerler, aslını bilmiyorum. Derler: "لا آتِيكَ **هُبَيْرةَ بنَ سعدٍ**" yani asla([7]).

(**هبز**) **الهاء** ve **الباء** ve **الزاء**. **أبي زَيد**’den naklettiler: **هَبَزَ**: öldü.

(**هبش**) **الهاء** ve **الباء** ve **الشين**: tek bir kelime. Denir: o **يَتهَبَّش**; yani kazanç edinir. **الهُبَاشَة**: kazanç. Dedi:
لولا هُباشاتٌ من التَّهبِيش *** لِصِبْيَةٍ كأفْرُخ العُشوشِ([8])
Ve o, ehli için **يتهَبَّش**.

(**هبص**) **الهاء** ve **الباء** ve **الصاد**: tek bir kelime. **الهَبَص**: canlılık. **هَبِصٌ** bir adam. Dedi:
مَرَّ وأعطانِي رشاءً مَلِصا([9]) *** كذَنَب الذِّيب يُعَدِّي هَبِصا([10])

(**هبط**) **الهاء** ve **الباء** ve **الطاء**: inişe delâlet eden bir kelime. Ve **هَبَط** **هُبوطاً**. **الهَبُوط**: aşağı iniştir. Ben **هَبَطتُ** ve başkasını **هَبَطْتُ**; ve hastalık, hastanın etine **هَبَط**. **الهَبِيط**: develerden zayıf/ince olan.

(**هبع**) **الهاء** ve **الباء** ve **العين**: yürüyüşün bir türüne delâlet eden bir kelime([11]). **هَبَع** **هُبوعاً**: ağır bir eşeğin yürüyüşü gibi yürüdü. Ve denir: yürüyüşte boynu uzatmaktır. **الهُبَع**: yaz sıcağının şiddetinde([12]) doğurulan sütten kesilmemiş yavru; **هُبَع** diye adlandırıldı, çünkü yürüdüğünde **هَبَع** eder; yani boynuyla yardım alır.

(**هبغ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الغين**. **هَبَغَ** **هُبُوغاً**: uyudu.

(**هبل**) **الهام** ve **الباء** ve **اللام**: onda üç kelime vardır; birisi evlât acısına, diğeri ağırlığa, üçüncüsü aldanmaya ve gaflete delâlet eder.
Birincisi **الهَبَل**: evlât acısıdır; denir: annesine **الهَبَل**. Dedi:
النَّاسُ مَنْ يلقَ خيراً قائلونَ له *** ما يشتهي ولأُمِّ المخطِئِ الهَبَلُ([13])
Ve kadınlardan **الهَبُول**: kendisine çocuk kalmayan.
İkincisi **المُهبَّل**: ağır, eti çok adam. Dedi:
مِمَّنْ حَمَلْنَ به وهنَّ عَواقِدٌ *** حُبُكَ النِّطاقِ فشَبَّ غَيْرَ مهَبَّلِ([14])
Ve **الهِبِلُ**([15]): büyük ihtiyar; ve yaşlı devekuşu erkeği.
Üçüncüsü onların sözü: **اهْتَبَلَ** fırsatı; onu kapıp yakaladığında. **الهَبَّال**: avcıdır; avı **يَهتَبِل** eder, onu aldatarak; bundan dolayı kurda **هِبِلاًّ** adı verildi; çünkü avına hile yapar ve onu **يَهتَبِله**.
**المَهْبِل**e gelince: rahimden çocuğun yerleştiği yerdir; o, bizce ibdâl bâbındandır; ve bunun aslında([16]) **مَحْبِل**dir.

(**هبو**) **الهاء** ve **الباء** ve illetli harf: içinde toz ve incelik bulunan şeye delâlet eden bir kelimedir.
Bundan **الهَبْوَة**: tozdur. Ve toz **هبا** eder, **يَهبو**; o hâlde o **هابٍ**dir: yükseldi/parladı. **الهَبَاء**: toprağın ince kırıntılarıdır. Dedi:
تَزَوَّد منا بينَ أذْناهُ ضَربةً *** دعَتْه إلى هابِي الترابِ عقيم([17])
Ve kül **هَبَا** etti: toprakla karıştı ve söndü. Ve güneş ışığında gördüğün yayılmış şey: **هَباءٌ**dur.
---------------------__
([1]) Beyit bu rivayetle de (ثبت)’te geçti; o, divanın rivayeti 19’dur. Şöyle de rivayet edilir: "قلبه قيمه"; divan şerhinde ve Lisân’da (ثبت، هبت) olduğu gibi.
([2]) Mücmel’de de böyle geldi. Tedavüldeki sözlüklerin hiçbirinde gelmedi.
([3]) Cümhere’de (1: 53).
([4]) Asılda: "هبا".
([5]) **الهبر** de **الهاء**’nın fethi ve **الباء**’nın sükûnu ile, ondan sonra. **عدي** için inşâd etti:
فترى محانيه التي تسق الثرى  *** والهبر يورق نبتها روادها
 ([6]) Asılda: "من الروابي"; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([7]) Meselin tefsirine Lisân’da ve emsâl kitaplarında bak.
([8]) **رؤبة**’nindir; divanında 78 ve Lisân’da (هبش).
([9]) Mücmel’de ve Islahu’l-Mantık’ta da böyledir. Lisân’da: "الهبصى".
([10]) Islahu’l-Mantık 460 ve Lisân’da (هبص): "فر" **الفاء** ile. Islahu’l-Mantık’ta ayrıca: "وأنطاني"; bu, Yemen ehlinin "أعطاني"da bir lügatidir. Şöyle okunmuştur: "إنا أنطيناك الكوثر".
([11]) Asılda: "الشيء".
([12]) Mücmel ve Lisân’da: "في حمارة القيظ".
([13]) **القطامي**’nindir; divanında s2 ve eş-Şi‘r ve’ş-Şu‘arâ 168, 704.
([14]) Beyit **أبي كبير الهذلي**’nindir; Dîvânu’l-Huzeliyyîn’de (2: 92) ve el-Hamâse’de (1: 19) ve el-Hizâne’de (3: 466). Divanın rivayeti: "مما حملن به". Lisân’da (هبل) inşâd etti.
([15]) Mücmel’de böyle ضبط edildi; Kâmûs’ta harfle "كإبل" ضبط etti. Sonra dedi: "وكطمر وهجف: الرجل العظيم أو الطويل". Erkeklerden ve devekuşlarından yaşlı mânâsında **الهبل** Lisân’da **اللام**’ın teşdîdiyle ضبط edilmiştir.
([16]) Asılda: "أصل".
([17]) **هوبر الحارثي**’nindir; Lisân’da (هبا) olduğu gibi. (عقم) hâşiyelerinde tahkikten daha önce geçen şeye bak; orada beyit inşâd edildi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

#### Madde başı: هبو

ه ب و
سطعت الهبوة والهبوات‏.‏
وصار هباءً وهو دقاق التراب الساطع في الجوّ كالدخان وما ينبث في ضوء الشمس‏.‏
وتراب ورماد هاب‏.‏
قال مالك بن الرّيب‏:‏ ترى جدثاً قد جرّت الريح فوقه تراباً كلون القسطلانيّ هابيا وهبا الغبار يهبو‏.‏
وأهبى الفرس‏:‏ أثار الغبار‏.‏

##### Türkçe

ه ب و
**الهَبْوَة** ve **الهَبَوَات** parladı.
Ve **هَبَاءً** oldu; o, havada duman gibi parlayan ince topraktır ve güneş ışığında yayılan şeydir.
Ve **هَاب** (olan) toprak ve kül.
Mâlik b. er-Rîb dedi ki:
“Üzerine rüzgârın, kestane renginde bir toprak sürüklediği bir mezar görürsün; **هَابِيًا**; ve toz **يَهْبُو** (olarak) **هَبَا**.”
Ve **أَهْبَى** at: Tozu kaldırdı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَبْءُ: حَيٌّ.

##### Türkçe

**الهَبْءُ**: diri (canlı)dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

#### Madde başı: هبو

* ه ب و * * الهَبَاءُ * الشيء المُنبثُّ الذي تراه في البيت من ضوء الشمس والهَبَاء أيضا دُقاق التُّراب و * الهَبْوَةُ * الغبرة

##### Türkçe

* ه ب و * * **الهَبَاءُ** * evde güneş ışığından gördüğün, dağılmış şeydir; **الهَبَاءُ** ayrıca toprağın ince kırıntılarıdır. Ve * **الهَبْوَةُ** * tozdur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: هبأ

الهبء حي من العرب نقله ابن دريد وغيره وسيأتي له في المعتل أيضا.

##### Türkçe

**الهبء**: Araplardan bir kabiledir; bunu İbn Düreyd ve başkası nakletti; onun için mu‘tel’de de ayrıca gelecektir.

#### Madde başı: هبو

: و ( *!الهَبْوَةُ : الغَبَرَةُ ) ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي وابنُ سِيدَه . والجَمْعُ *!هَبَواتٌ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهري لرُؤْبة :

تَبْدُو لنا أَعْلامُه بعدَ الغَرَقْ
في قِطَعِ الآلِ *!وهَبْواتِ الدُّقَقْقالَ ابنُ برِّي : الدُّقَقُ ما دَقَّ مِن التُّرابِ ، والواحِدُ منه الدُّقَّي كما تقولُ الجُلَّى والجُلَلِ .
وفي حديثِ الصَّوْم : ( وإن حالَ بَيْنَكم وبَيْنه سَحابٌ أَو *!هَبْوَةٌ فأَكْمِلُوا العِدَّة ) أَي دون الهِلالِ .
( *!والهَباءُ ) ، كسَماءٍ : ( الغُبارُ ) مُطْلقاً ، ( أَو ) غُبارٌ ( يُشْبِهُ الدُّخَانَ ) ساطِعٌ في الهَواءِ .
( و ) قيلَ : هو ( دُقاقُ التُّراب ساطِعةً ومَنْثُورَةً على وَجهِ الأرضِ ) .
وقال ابنُ شُمَيْل : هو التُّرابُ الذي تُطَيِّرُه الرِّيح فتَراهُ على وُجُوهِ الناسِ وجُلُودِهم وثيابهم يَلْزَقُ لُزوقاً ، وقالَ : أَقولُ أَرَى في السَّماءِ *!هَباءً ، ولا يقالُ يَوْمُنا ذُو هَباءٍ ولا ذُو *!هَبْوةٍ .
وفي الصِّحاح : هو الشَّيءُ المُنْبَثُّ الذي تَراهُ في البَيْتِ مِن ضَوءِ الشمْسِ ، ومنه قولهُ تعالى : ﴿فجعَلْناه هَباءً مَنْثوراً﴾ ، أَي صارَتْ أَعْمالُهم بمنْزلَةِ الهَباءِ المَنْثور .
ونقل الأزْهري عن أَبي إسْحاق : مَعْناه أَنَّ الجِبالَ صارَتْ غُباراً ، وقيلَ الهَباءُ هو ما تُثِيرُه الخَيْلُ بحوافِرِها مِن دُقاقِ الغُبارِ ؛ وقيلَ لمَا يَظْهَر في الكُوَى مِن ضَوْءِ الشمْسِ ( و ) مِن المجازِ : الهَباءُ : ( القَلِيلُو العُقولِ من النَّاسِ ) ؛ وبه فُسِّر

حديثُ الحَسَن : ( ثم اتَّبَعه من النَّاسِ *!هَباءٌ رَعاعٌ ) .
قال ابنُ سِيدَه : هُم الذين لا عُقولَ لهم .
وقال ابنُ الأثير : هو في الأصْلِ ما ارْتَفَعَ مِن تَحْت سَنابِكِ الخَيْل ، والشيءُ المُنْبَثُّ الذي تَراهُ في الشمسِ فشَبّه بها أَتْباعَه . ( ج أَهْباءٌ ) على غيرِ قِياسٍ ، ومنه *!أهْباءُ الزَّوْبَعةِ لمَا يَرْتفِعُ في الجوِّ .
( و ) يقالُ للغُبارِ إذا ارْتَفَعَ : ( *!هَبَا ) *!يَهْبُو ( *!هُبُوًّا ) ، كعُلُوَ ، أي ( سَطَعَ ، .
( و ) هَبَا أَيْضاً : ( فَرَّ ) ، عن ابنِ الأعْرابي .
( و ) أَيْضاً : ( ماتَ ) ؛ عنه أَيْضاً .
( *!وأَهْبَى الفَرَسُ ) *!إهْباءً : ( أَثارَ *!الهَباءَ ) ؛ عن ابنِ جنِّي .
( *!والهابِي : تُرابُ القَبْرِ ) ؛ وأَنْشد الأصْمعي :
*!وهابٍ كجُثْمانِ الحَمامةِ أَجْفَلَتْ
به رِيحُ تَرْجٍ والصَّبا كلّ مُجْفَلِ ( و في الحديثِ : أنَّ سُهَيْلَ بنَ عَمْرو ( جاءَ *!يَتَهَبَّى ) كأنَّه جَمَلٌ آدَم ( أَي ) جاءَ فارِعاً ( يَنْفُضُ يَدَيْهِ ) ؛ قالَهُ الأصْمعي : وهذا كما يقالُ : جاءَ يَضْرِبُ أَصْدَرَيْه .
( ونُجومٌ *!هُبَّى ، كرُبَّى ) : أَي ( *!هابِيَةٌ ) قد ( اسْتَتَرَتْ بالهَباءِ ) ، واحِدُها *!هابٍ ؛ وبه فُسِّر قولُ الشاعرِ ، وهو أبو حَيَّة النميري أَنْشَدَه أَبو الهَيْثم :
يكونُ بها دَليلَ القَومِ نَجْماً
كعَينِ الكَلْبِ في *!هُبًّى قِباعِ

قِباعٌ بكسْر القافِ : القَنافِذُ ، الواحِدُ قباع .
قالَ ابنُ قتيبَةَ في تَفْسِيرِه : شبّه النّجْم بعَيْنِ الكَلْبِ لكثْرةِ نعاسِ الكَلْبِ لأنَّه يَفْتَح عَيْنَيْه تارَةً ثم يَغْفَى ، فكذلكَ النَّجمْم يَظْهَر ساعَةً ثم يَخْفَى بالهَباءِ ، وقِباعٌ : قابعة في الهَباءِ أَي داخِلَةٌ فيه .
وفي التَّهذيبِ : وَصَفَ النَّجْمَ الهابي الذي في *!الهَباءِ فشَبَّهه بعَيْنِ الكَلْبِ نهاراً ، وذلكَ أَنَّ الكلْبَ بالليْلِ حارِسٌ ، وبالنهارِ ناعِسٌ ، وعَيْنُ الناعِسِ مُغْمِضة ، ويَبْدو من عَيْنَيْه الخَفاءُ ، فكذلكَ النَّجْم الذي يُهْتَدى به هو *!هابٍ كعَيْنِ الكلْبِ في خَفائِه ، وقالَ في *!هُبًّى : هو جَمْعُ هابٍ كغَزًّى جَمْع غازٍ ، والمَعْنى أنَّ دَليلَ القَوْمِ نَجْمٌ هابٍ ، في هُبًّى تَخْفى فيه إلاَّ قليلاً منه ، يَعْرفُ منه الناظِرُ أَيَّ نَجْمِ هو ، وفي أَيِّ ناحِيَةٍ هو فيَهْتدِي به ، وهو في نُجومٍ هُبًّى أَي *!هابِيَةٍ إلاَّ أَنَها قِباعٌ كالقَنافِذِ إذا قَبَعَتْ فلا يُهْتَدَى بهذه القِباع . إنَّما يُهْتَدَى بهذا النَجْمِ الواحِدِ الذي هو هابٍ غَيْر قابِعٍ في نُجومٍ هابِيَةٍ قابِعَةٍ ، وجمعَ القابِعَ على قِباعٍ كصاحِبٍ وصِحابٍ .

( *!والمُتَهَبِّي ) : الرَّجُلُ ( الضَّعيفُ البَصَرِ ) ، كأنَّه غطى بَصَره بالهَباءِ .
( *!والهَبْوُ ) ، بالفتح : ( حَيٌّ ) مِن العَرَبِ ؛ ومَرَّ له في الهَمْز بِعَيْنِه .
( *!والهَباءَةُ ) ، كسَحابَةٍ : ( أرْضٌ لغَطَفانَ ولها يَوْمٌ ) .
قال الجَوْهرِي : يَوْمُ *!الهَباءَة لِقَيْسِ بنِ زهيرٍ العَبْسي على حُذيفَةَ بنِ بَدْرٍ الفَزَاري قَتَلَه في جفرِ الهَباءَةِ ، وهو مُسْتَنْقع بها .
وقال ياقوتُ : قُتِلَ بها حذيفَةُ وأَخُوه بَدْر .
وقالَ عرَّام : الجَفْر جَبَلٌ في بلادِ بَني سُلَيْم فَوْق السّوارقيةِ وفيه ماءٌ يقالُ له الهَباءَةُ ، وهي أَفْواهُ آبارٍ كَثِيرة مُخَرَّقة الأسافِلِ يفرغُ بعضُها في بعضٍ الماءَ العَذْبَ الطيِّبَ ، ويُزْرَعُ عليها الحِنْطَةُ والشَّعيرُ وما أَشْبَهه ؛ وقرأْتُ في الحَماسَةِ لقيسِ بنِ زهيرٍ :
تعلّم أَنَّ خَيْرَ الناسِ مَيتٌ
على جَفْرِ الهَباءَةِ لا يريمُولَوْلا ظُلْمه ما زِلْتُ أَبْكِيعليه الدّهْر ما طَلَعَ النّجُومُولكِنَّ الفَتَى حَمْل بن بَدْر
بَغَى والبَغْيُ مَصْرعُه وَخِيمُأَظنُّ الحلْمَ دلَّ عليَّ قَوْمِي
وقد يُسْتَجْهل الرَّجُلُ الحَلِيمُومارَسْتُ الرِّجالَ ومارَسُوني
فَمُعْوَجٌّ عليَّ ومُسْتَقِيم ( *!وهَبِي ) ، بكسْر الموحَّدَةِ المُخَفَّفة : ( زَجْرٌ للفَرَسِ ، أَي ) تَوسَّعِي و ( تَباعَدِي ) ، قال الكُمَيْت :

نُعَلِّمها هَبِي وهَلا وأَرْحِبْ
وفي أَبْياتِنا ولَنا افْتُلِينا ( *!والهَبَيُّ ، بفتح الهاءِ والباءِ ) مع تَشْديدِ الياءِ : ( الصَّبيُّ الصَّغيرُ وهي *!هَبَيَّةٌ ) ؛ كذا نَصُّ المُحْكَم ، وقد غفلَ عن اصْطِلاحِه هنا سَهْواً .
قالَ ابنُ سِيدَه : حكَاهُما سيبويه قالَ : ووَزْنها فَعَلٌّ وفَعَلَّةٌ ، وليسَ أصْل فَعَلّ فيه فَعْلَلاً وإنَّما بُني مِن أَوَّل وَهْلَةٍ على السّكونِ ، ولو كانَ الأَصْل فَعْلَلاً لقلْت *!هَبْياً في المُذكَّر *!وهَبْياةً في المُؤنَّث ، قالَ : فإذا جمعْتَ هَبَيًّا قلْت هَبائيٌّ لأنَّه بمنْزلَةِ غَيْر المُعْتل نَحْو مَعدّ وجُبُنّ .
وفي الصِّحاح : *!الهَبَيُّ *!والهَبَيَّةُ الجارِيَةُ الصَّغيرَةُ ، ولم يَضْبِطهما ، وهو في أَكْثرِ نسخِها كغَنِيَ وغَنِيَّةٍ ؛ والصَّوابُ ما للمصنِّفِ .
( *!وهُبايَةُ : الشَّجَرِ بالضمِ قِشْرُها ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!أَهْبَى الغُبارَ : أَثارَهُ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي ؛ ومنه أَهْبَى الفَرَسُ التُّرابَ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ جنِّي :
أَهْبَى الترابَ فَوْقَه *!إهْبَايا جاءَ *!بإهْبابا على الأصْل ؛ وهي *!الأَهابيّ ؛ قالَ أَوْسُ بنُ حَجَر :
أَهابِيَّ سَفْساف منَ التُّرْبِ تَوْأَم *!وهَبَا الرَّمادُ *!يَهْبُو : اخْتَلَطَ بالتُّرابِ وهَمَدَ .
قالَ الأصْمعي : إذا صارَتِ

النارُ رَماداً قيلَ *!يَهْبُو ، وهو *!هابٍ غَيْر مَهْمَوز .
قال الأزهري : فقد صَحَّ *!هَبَا للتُّرابِ وللرَّمادِ مَعاً .
قْلت : ومنه *!هَبْو النار لمَا هَمَدَ مِن لَهيبها قَدْرَ ما يَسْتَطِيعُ إنْسانٌ أَن يقربَ يَدَه منها ، وهو اسْتِعْمالٌ عاميٌّ ، ولكن له أَصْلٌ صَحِيحٌ .
*!وهَبَا *!يَهْبُو : إذا مَشَى مَشْياً بَطِيئاً ؛ ومنه التَّهَبِّي لمَشْي المُخْتالِ المُعْجَب ؛ نقلَهُ ابنُ الأثير .
وموضِعٌ *!هابِي التُّراب : كأَنَّ تُرابَه مِثْل *!الهَباءِ في الدِّقَّة .
*!والهابِي مِن التُّراب : ما ارْتَفَعَ ودَقَّ ؛ ومنه قولُ هَوْبرٍ الحارِثي :
تَزَوَّدَ مِنَّا بَيْنَ أُذْنَيْهِ ضَرْبةً
دَعَتْه إلى *!هابي التُّرابِ عَقِيم *!والهَبْوُ : الظَّليمُ .
*!وتَهْبِيةُ الثَّريدِ : تَسْوِيَتهُ .
*!والهَبَاتَانِ : مَوْضِعٌ ، عن ياقوت .

##### Türkçe

: ve ( **الهَبْوَةُ : الغَبَرَةُ** ); bunu el-Cevherî ve İbn Sîde nakletti. Çoğulu **هَبَواتٌ**’tur; el-Cevherî, Ru’be’ye ait olarak inşâd etti:

Bize onun alâmetleri, boğulmadan sonra görünür,
serap parçaları içinde ve ince tozların **وهَبْواتِ الدُّقَقْ**.

İbn Berrî dedi ki: **الدُّقَقُ** topraktan ince olan şeydir; onun teki **الدُّقَّي**’dir; tıpkı **الجُلَّى** ve **الجُلَلِ** dediğin gibi.
Oruç hadîsinde: (Sizinle onun arasında bir bulut yahut bir **هَبْوَةٌ** olursa sayıyı tamamlayın) yani hilâlin önünde.
(**والهَباءُ**), **سَماءٍ** gibi: (toz) mutlak olarak; (yahut) (dumana benzeyen) bir toz; havada parlayan.
(ve) denildi ki: o, (yeryüzünün yüzü üzerinde parlayan ve saçılmış toprağın ince kırıntısı)dır.
İbn Şümeyl dedi ki: o, rüzgârın uçurduğu topraktır; onu insanların yüzlerinde, derilerinde ve elbiselerinde görürsün; yapışıp yapışır. Ve dedi ki: “Gökte **هَباءً** görüyorum” derim; “günümüz tozlu” denilmez, ne **هَباءٍ** sahibi ne de **هَبْوةٍ** sahibi.
Sıhâh’ta: o, evde güneş ışığından gördüğün yayılmış şeydir; ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿Onu saçılmış **هَباءً** yaptık﴾; yani amelleri, saçılmış **الهَباءِ** menzilesinde oldu.
Ezherî, Ebû İshâk’tan nakletti: mânâsı, dağların toz olduğudur; ve denildi ki **الهَباءُ**, atların toynaklarıyla kaldırdığı ince tozdandır; ve denildi ki, pencerelerde güneş ışığından görünen şeydir. (ve) mecazdan: **الهَباءُ**: (insanlardan aklı az olanlar); bununla

Hasen hadîsi tefsir edildi: (sonra insanlardan onu, ayaktakımı bir **هَباءٌ** izledi).
İbn Sîde dedi ki: onlar, akılları olmayan kimselerdir.
İbnü’l-Esîr dedi ki: aslında o, atların tırnaklarının altından yükselen şeydir; ve güneşte gördüğün yayılmış şeydir; onun tâbilerini ona benzetti. (**ج أَهْباءٌ**) kıyasa aykırı olarak; ondan **أهْباءُ الزَّوْبَعةِ**, havada yükselen şey için.
(ve) toz yükseldiğinde denilir: (**هَبَا**) **يَهْبُو** (**هُبُوًّا**), **عُلُوَ** gibi; yani (parladı).
(ve) **هَبَا** ayrıca: (kaçtı); İbnü’l-A‘râbî’den.
(ve) ayrıca: (öldü); yine ondan.
(**وأَهْبَى الفَرَسُ**) **إهْباءً**: (**الهَباءَ** kaldırdı); İbn Cinnî’den.
(**والهابِي : تُرابُ القَبْرِ**); el-Asma‘î inşâd etti:

**وهابٍ** güvercinin cesedi gibi; ürktü,
onda “terc” rüzgârı ve sabâ; hepsi ürküten.

(ve hadîste: Süheyl b. Amr’un ( **يَتَهَبَّى** olarak geldiği), sanki esmer bir deve (yani) uzun boylu olarak geldiği (ellerini silkeleyip) olduğu; bunu el-Asma‘î söyledi: bu, “iki omzunu döverek geldi” denildiği gibidir.
(**ونُجومٌ هُبَّى ، كرُبَّى**) : yani (**هابِيَةٌ**) olup ( **بالهَباءِ** ile örtünmüştür); onun teki **هابٍ**’dir; bununla şairin sözü tefsir edildi; o Ebû Hayye en-Nümeyrî’dir; Ebû’l-Heysem onu inşâd etti:

Orada kavmin kılavuzu bir yıldız olur,
kirpilerden **هُبًّى** içinde köpeğin gözü gibi.

**قِباعٌ** (kāfın kesresiyle): kirpiler; teki **قباع**.
İbn Kuteybe tefsirinde dedi ki: yıldızı köpeğin gözüne benzetti; köpeğin çok uyuklamasından dolayı; çünkü o, gözlerini bir kere açar sonra uyuklar; işte yıldız da bir saat görünür sonra **الهَباءِ** ile gizlenir. Ve **قِباعٌ**: **الهَباءِ** içinde çömelmiş; yani onun içine girmiş.
Tehzîb’de: **الهَباءِ** içindeki **النَّجْمَ الهابي**’yi vasfetti; onu gündüz köpeğin gözüne benzetti; bu, köpeğin gece bekçi, gündüz uykulu olmasındandır; uykulunun gözü kapalıdır; iki gözünden gizlilik belirir; işte kendisiyle yol bulunulan yıldız da, gizliliğinde köpeğin gözü gibi **هابٍ**’dir. Ve **هُبًّى** hakkında dedi ki: o, **هابٍ**’in çoğuludur; **غَزًّى**’nın **غازٍ** çoğulu olması gibi. Mânâ: kavmin kılavuzu, **هُبًّى** içinde, onda ancak azı gizlenen **نَجْمٌ هابٍ**’dir; bakan, onun hangi yıldız olduğunu ve hangi yönde olduğunu bilir de onunla yol bulur. Ve o, **نُجومٍ هُبًّى** içinde; yani **هابِيَةٍ** içinde; ancak onlar **قِباعٌ**’dır; kirpiler gibi, çömeldiklerinde; bu **قِباع** ile yol bulunmaz. Ancak, çömelmeyen **هابٍ** olan bu tek yıldızla yol bulunur; çömelmiş **هابِيَةٍ** yıldızlar içinde. Ve **القابِعَ**’ı **قِباعٍ** üzerine çoğul yaptı; **صاحِبٍ** ve **صِحابٍ** gibi.

(**والمُتَهَبِّي**) : (görüşü zayıf) adam; sanki görüşünü **الهَباءِ** ile örtmüştür.
(**والهَبْوُ**), fetha ile: Araplardan bir (kabile); hemzede aynısıyla geçti.
(**والهَباءَةُ**), **سَحابَةٍ** gibi: (Gatafân’a ait bir yer) ve onun bir günü vardır.
El-Cevherî dedi ki: **يَوْمُ الهَباءَة**; Absî Kays b. Züheyr’indir; Fezârî Huzeyfe b. Bedr’e karşı; onu **جفرِ الهَباءَةِ**’de öldürdü; o, orada bir su birikintisidir.
Yâkût dedi ki: orada Huzeyfe ve kardeşi Bedr öldürüldü.
Arrâm dedi ki: **الجَفْر** Benî Süleym diyarında, es-Sevârikıyye’nin üstünde bir dağdır; onda **الهَباءَةُ** denilen bir su vardır; o, altları delik çok sayıda kuyunun ağızlarıdır; bazısı bazısına tatlı, hoş suyu boşaltır; üzerinde buğday, arpa ve benzeri ekilir. Ve Hamâse’de Kays b. Züheyr’e ait olarak okudum:

Öğren: insanların hayırlısı, ölüdür;
**جَفْرِ الهَباءَةِ** üzerinde; ayrılmaz.
Onun zulmü olmasaydı, ben ağlamaya devam ederdim
üzerine, yıldızlar doğdukça, zaman boyunca.
Fakat delikanlı, Bedr oğlu Haml,
azdı; azgınlık, onun kötü düşüş yeridir.
Sanırım hilim, kavmimi bana delâlet etti;
hâlbuki halîm adam da cahil saydırılır.
Erkeklerle uğraştım, onlar da benimle uğraştılar;
bana karşı eğri olan da var, doğru olan da.

(**وهَبِي**), hafifletilmiş tek noktalının kesresiyle: (at için bir sürme); yani “genişle” ve (uzaklaş); el-Kümeyt dedi ki:

Ona “**هَبِي**” ve “hâlâ” ve “erhib” öğretiriz;
beyitlerimizde ve bizim için imtihan olunduk.

(**والهَبَيُّ ، بفتح الهاءِ والباءِ**) yâ’nın şeddelenmesiyle: (küçük çocuk; ve o **هَبَيَّةٌ**’dir); Muhkem’in nassı böyledir; burada, kendi ıstılahından sehven gaflet etti.
İbn Sîde dedi ki: ikisini de Sîbeveyh hikâye etti; dedi ki: vezni **فَعَلٌّ** ve **فَعَلَّةٌ**’dir; **فَعَلّ**’ın aslı içinde **فَعْلَلاً** yoktur; ancak ilk anda sükûn üzere bina edildi. Eğer asl **فَعْلَلاً** olsaydı, müzekkerde **هَبْياً**, müenneste **هَبْياةً** derdin. Dedi ki: **هَبَيًّا**’yı cem‘ ettiğinde **هَبائيٌّ** dersin; çünkü o, **مَعدّ** ve **جُبُنّ** gibi, mu‘tel olmayanın menzilesindedir.
Sıhâh’ta: **الهَبَيُّ** ve **الهَبَيَّةُ** küçük cariyedir; ikisini ضبط etmedi; onun nüshalarının çoğunda **غَنِيَ** ve **غَنِيَّةٍ** gibi; doğru olan, musannifin olanıdır.
(**وهُبايَةُ : الشَّجَرِ بالضمِ قِشْرُها**) .
Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:
**أَهْبَى الغُبارَ**: onu kaldırdı; el-Cevherî nakletti; ondan: **أَهْبَى الفَرَسُ التُّرابَ**. İbn Cinnî inşâd etti:

Toprağı üstüne **إهْبَايا** kaldırdı; **بإهْبابا** asıl üzere geldi; o, **الأَهابيّ**’dir. Evs b. Hacer dedi ki:

**أَهابِيَّ** alçak yer; topraktan ikiz.
Ve **هَبَا الرَّمادُ يَهْبُو**: toprakla karıştı ve söndü.
El-Asma‘î dedi ki: eğer olduysa…

Ateşin kül (olması) hakkında denildi: **يَهْبُو**; ve o, hemzesiz **هابٍ**’dir.

Ezherî dedi: Artık toprak ve kül için birlikte **هَبَا** sahih olmuştur.

Dedim: Ondandır: alevinden sönmüş olan şey için, bir insanın elini ona yaklaştırabileceği kadar (yakınlaşabileceği) ölçüde, ateşin **هَبْو**’su; bu, avamî bir kullanımdır; fakat onun sahih bir aslı vardır.

**وهَبَا** **يَهْبُو**: Yavaş bir yürüyüşle yürüdüğü zaman; ondandır: kendini beğenmiş, gururlu yürüyüşün yürüyüşü için **التَّهَبِّي**; bunu İbnü’l-Esîr nakletti.

Toprağın **هابِي** (olduğu) bir yer: sanki toprağı incelikte **الهَباءِ** gibidir.

Topraktan **الهابِي**: yükselen ve incelen şey; Hârisî Hevber’in sözü de ondandır:

Aramızdan iki kulağının arasına bir darbe azıklandı,
Onu kısır bir (darbe) toprağın **هابي**’sine çağırdı.

**والهَبْوُ**: devekuşu erkeğidir.

**وتَهْبِيةُ الثَّريدِ**: onu düzeltip tesviye etmektir.

**والهَبَاتَانِ**: bir yerdir; Yâkūt’tan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: هبو

هَباَ الرَّمَادُ
1 هَباَ الرَّمَادُ ذ , (JK, TA,) aor. يَهْبُو, (TA,) The ashes became mixed with dust, and extinguished: (JK, TA:) and هَباَ الجَمْرُ. (M, art. رمد.)

هُبَةٌ
هُبَةٌ ذ : see أَهْبَةٌ.

هَبْوَةٌ
هَبْوَةٌ ذ Dust rising, or spreading, in the sky like smoke. (JK.)

هَبَآءٌ
هَبَآءٌ ذ The motes that are seen in the rays of the sun: (TA:) see an ex. voce غُثَآءٌ.

##### Türkçe

هَباَ الرَّمَادُ
1 **هَباَ الرَّمَادُ** ذ , (JK, TA,) aor. يَهْبُو, (TA,) Kül toz ile karıştı ve söndü: (JK, TA:) ve **هَباَ الجَمْرُ**. (M, md. **رمد**.)

هُبَةٌ
**هُبَةٌ** ذ : **أَهْبَةٌ**’ye bak.

هَبْوَةٌ
**هَبْوَةٌ** ذ Gökte duman gibi yükselen yahut yayılan toz. (JK.)

هَبَآءٌ
**هَبَآءٌ** ذ Güneşin ışınlarında görülen zerrecikler: (TA:) **غُثَآءٌ** maddesinde bir örneğe bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: هبو

هَبَا
هَبَا U ( n. ac. هُبُوّ 27 ),
a.  Rose, flew about ( dust ).

b.  Fled, ran away.

c.  Died; turned to ashes.

أَهْبَوَ
أَهْبَوَ IV ,
a.  Raised ( the dust ).

تَهَبَّوَ
تَهَبَّوَ V ,
a.  Shook his hands.

هَبْوَة
هَبْوَة [ 1t ],
a.  Dust-cloud; whirlwind.

b.  Dust-colour.

هَابٍ
هَابٍ [ 21 ] , ( pl. هُبَّى [ 11I ] ),
a.  Dusty; hidden by the dust.

هَبَآء
هَبَآء [ 22A ] , ( pl. أَهْبَاْو 38A ],
a.  Dust; motes, specks.

هُبَايَة
هُبَايَة [ 24tI ],
a.  Bark ( of a tree ); liber, sap-wood.

مُتَهَبٍّ
مُتَهَبٍّ [ N. Ag.
a.  V], Weak-sighted.

أَلهَابِي
أَلهَابِي
a.  The grave, the dust.

هَبَيّ
هَبَيّ
a.  Boy, lad.

هَبَيَّة
هَبَيَّة
a.  Girl, lass.

##### Türkçe

**هَبَا**
**هَبَا** U (mastar: **هُبُوّ** 27),
a. Yükseldi, etrafa uçuştu (toz).

b. Kaçtı, firar etti.

c. Öldü; küle döndü.

**أَهْبَوَ**
**أَهْبَوَ** IV,
a. (Tozu) kaldırdı.

**تَهَبَّوَ**
**تَهَبَّوَ** V,
a. Ellerini salladı.

**هَبْوَة**
**هَبْوَة** [1t],
a. Toz bulutu; toz fırtınası.

b. Toz rengi.

**هَابٍ**
**هَابٍ** [21], (çoğulu: **هُبَّى** [11I]),
a. Tozlu; toz tarafından gizlenmiş.

**هَبَآء**
**هَبَآء** [22A], (çoğulu: **أَهْبَاْو** 38A],
a. Toz; zerrecikler, benekler.

**هُبَايَة**
**هُبَايَة** [24tI],
a. Kabuk (bir ağacın); lif, diri odun.

**مُتَهَبٍّ**
**مُتَهَبٍّ** [ism-i fâil
a. V], Zayıf görüşlü.

**أَلهَابِي**
**أَلهَابِي**
a. Kabir, toz.

**هَبَيّ**
**هَبَيّ**
a. Oğlan, delikanlı.

**هَبَيَّة**
**هَبَيَّة**
a. Kız, genç kız.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: هبو

هبو
هَبَا - يَهْبُو - هَبَاء
هَبَا - يَهْبُو + الشيء: يصير دقيقاً ناعماً حتى أنه يعلق في الجو ولا يبين إلا بصده نور الشمس
هَبَاء: على وزن " فَعال" اسم فعل مبالغة  من " هَبَا - يَهْبُو ": وهو كذلك بمعنى مفعول منه: الشيء الدقيق الناعم جداً المعلق بالهواء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " مكونات الأرض والمادة كجزيئات متدرجة بالكبر"، وهي:
صَخَرَ - يَصْخُرُ، حَصِبَ - يَحْصَبُ، تَرِبَ - يَتْرَبُ، غَبَرَ - يَغْبُرُ، هَبَا - يَهْبُوْ، ذَرَّ - يَذُرُّ
هباء
 	﴿وقدمنا إلى ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثورا(23)﴾ الفرقان ﴿فكانت هباء منبثا(6)﴾ الواقعة
مختار الصحاح
● [هبا] ه ب ا: الهَبَاءُ الشيء المُنبثُّ الذي تراه في البيت من ضوء الشمس والهَبَاء أيضا دُقاق التُّراب و الهَبْوَةُ الغبرة
الراغب
هبا
- هبا الغبار يهبو: ثار وسطع، والهبوة كالغبرة، والهباء: دقاق التراب وما نبت في الهواء فلا يبدو إلا في أثنا ضوء الشمس في الكوة. قال تعالى: }فجعلناه هباء منثورا﴿[الفرقان/23]،﴾فكانت هباء منبثا{ [الواقعة/6].
ملخص اللسان
1.     الهَباء التراب الذي تُطَيِّرُه الريح فتراه على وجوه  الناس وجُلُودِهم وثيابهم يَلْزَقُ لُزوقاً. وقال: أَقول أَرَى في السماء  هَباء، ولا يقال يَوْمُنا ذو هَباء ولا ذو هَبْوةٍ. الهَبْوةُ الغَبَرَةُ، والهَباءُ الغُبار، الهَبْوة: الغَبَرَة،  والجمع أَهْباء،وأَهْباءُ الزَّوْبَعةِ: شِبه الغُبار  يرتفع في الجوّ.
2.    وهَبا يَهْبُو هُبُوًّا إِذا سطع، وأَهْبَيْتُه أَنا.  والهَباء: دُقاق الترب ساطِعُه ومَنْثُورُه على وجه الأَرض.  وقيل: هو غُبار شبه الدُّخان ساطِعٌ في الهَواء؛
3.     وأَهْبى الفرَسُ: أَثار الهَباء؛
4.    وهَبا الرَّمادُ يَهْبُو: اخْتلَطَ بالتراب وهَمَد، إِذا  سَكَن لَهَبُ النارِ ولم يَطْفَأْ جَمْرُها قيل خَمَدت، فإِن طَفِئَت البتة  قيل هَمَدَت، فإِذا صارت رَماداً قيل هَبا يَهْبُو وهو هابٍ،
5.    فجعلناه هَباءً منْثُوراً؛ تأْويله أَنَّ اللهَ أَحْبطَ أَعمالهم  حتى صارت بمنزلة الهَباء المنثور.في قوله هَباء  مُنْبَثّاً، فمعناه أَن الجبال صارت غُباراً، ومثله: وسُيِّرَتِ الجِبالُ  فكانت سَراباً؛ وقيل: الهَباء المُنْبثُّ ما تُثِيره الخَيل بحَوافِرها من  دُقاق الغُبار، وقيل لما يظهر في الكُوَى من ضوء الشمس هَباء.
6.     جاء فلان  يَتَهَبَّى إِذا جاء فارغاً يَنْفُض يديه
7.     التَّهَبِّي مَشْي  المُخْتال المعجب من هَبا يَهْبُو هُبُوًّا إِذا مشى مشياً بَطِيئاً.
8.    وموضعٌ هابي التراب: كأَنَّ ترابه مثل الهَباء في الرّقة. والهابي من التراب:  ما ارْتفَعَ ودَقَّ؛
لسان العرب
● - هبا: ابن شميل: الهَباء التراب الذي تُطَيِّرُه الريح فتراه على وجوه  الناس وجُلُودِهم وثيابهم يَلْزَقُ لُزوقاً. وقال: أَقول أَرَى في السماء  هَباء، ولا يقال يَوْمُنا ذو هَباء ولا ذو هَبْوةٍ. ابن سيده وغيره:  الهَبْوةُ الغَبَرَةُ، والهَباءُ الغُبار، وقيل: هو غُبار شبه الدُّخان ساطِعٌ  في الهَواء؛ قال رؤبة:  تَبْدُو لنا أَعْلامُه بعدَ الغَرَقْ  في قِطَعِ الآلِ، وهَبْواتِ الدُّقَقْ  قال ابن بري: الدُّقَقُ ما دَقَّ من التراب، والواحد منه الدُّقَّى كما  تقول الجُلَّى والجُلَل. وفي حديث الصوم: وإِن حالَ بينكم وبينه سَحاب  أَو هَبْوةٌ فأَكمِلُوا العِدَّة أَي دون الهِلالِ؛ الهَبْوة: الغَبَرَة،  والجمع أَهْباء، على غير قياس. وأَهْباءُ الزَّوْبَعةِ: شِبه الغُبار  يرتفع في الجوّ. وهَبا يَهْبُو هُبُوًّا إِذا سطع، وأَهْبَيْتُه أَنا.  والهَباء: دُقاق الترب ساطِعُه ومَنْثُورُه على وجه الأَرض.  وأَهْبى الفرَسُ: أَثار الهَباء؛ عن ابن جني، وقال أَيضاً: وأَهْبَى  الترابَ فعَدَّاه؛ وأَنشد:  أَهْبَى الترابَ فَوْقَه إِهْبايا  جاء بإِهْبايا على الأَصل. ويقال: أَهْبَى الترابَ إِهْباء، وهي  الأَهابيّ؛ قال أَوْس بن حَجَر:  أَهابِيَّ سَفْساف منَ التُّرْب تَوْأَم  وهَبا الرَّمادُ يَهْبُو: اخْتلَطَ بالتراب وهَمَد. الأَصمعي: إِذا  سَكَن لَهَبُ النارِ ولم يَطْفَأْ جَمْرُها قيل خَمَدت، فإِن طَفِئَت البتة  قيل هَمَدَت، فإِذا صارت رَماداً قيل هَبا يَهْبُو وهو هابٍ، غير مهموز.  قال الأَزهري: فقد صح هَبا الترابُ والرَّمادُ معاً. ابن الأَعرابي: هَبا  إِذا فَرَّ، وهَبا إِذا مات أَيضاً، وتَها إِذا غَفَل، وزها إِذا تكبَّر،  وهزا إِذا قَتَل، وهزا إِذا سار، وثَها إِذا حَمُقَ. والهَباء: الشيء  المُنْبَثُّ الذي تراه في البيت من ضَوْء الشمس شَبيهاً بالغُبار. وقوله عز  وجل: فجعلناه هَباءً منْثُوراً؛ تأْويله أَنَّ اللهَ أَحْبطَ أَعمالهم  حتى صارت بمنزلة الهَباء المنثور. التهذيب: أَبو إسحق في قوله هَباء  مُنْبَثّاً، فمعناه أَن الجبال صارت غُباراً، ومثله: وسُيِّرَتِ الجِبالُ  فكانت سَراباً؛ وقيل: الهَباء المُنْبثُّ ما تُثِيره الخَيل بحَوافِرها من  دُقاق الغُبار، وقيل لما يظهر في الكُوَى من ضوء الشمس هَباء. وفي الحديث:  أَن سُهَيْلَ بن عَمرو جاء يَتَهبَّى كأَنه جمل آدم. ويقال. جاء فلان  يَتَهَبَّى إِذا جاء فارغاً يَنْفُض يديه؛ قال ذلك الأَصمعي، كما يقال جاء  يضرب أَصْدَرَيْه إِذا جاء فارغاً. وقال ابن الأَثير: التَّهَبِّي مَشْي  المُخْتال المعجب من هَبا يَهْبُو هُبُوًّا إِذا مشى مشياً بَطِيئاً.  وموضعٌ هابي التراب: كأَنَّ ترابه مثل الهَباء في الرّقة. والهابي من التراب:  ما ارْتفَعَ ودَقَّ؛ ومنه قول هَوْبرٍ الحارِثي:  تَزَوَّدَ مِنَّا بَيْنَ أُذْنَيْهِ ضَرْبةً،  دَعَتْه إِلى هابي التُّرابِ عقِيمُ  وتُرابٌ هابٍ؛ وقال أَبو مالك بن الرّيب:  تَرَى جَدَثاً قد جَرَّتِ الرِّيحُ فَوْقَه  تُراباً، كلَوْنِ القَسْطلانِيِّ، هابِيا  (* هذا البيت لمالك بن الريب لا لأبيه وهو من قصيدته الشهيرة التي يرثي  بها نفسه.)  والهابي: تُراب القبر؛ وأَنشد الأَصمعي:  وهابٍ، كجُثْمانِ الحَمامةِ، أَجْفَلَتْ  به رِيحُ تَرْجٍ والصَّبا كلّ مُجْفَلِ  (* قوله« مجفل» هو بضم الميم، وضبط في ترج بفتحها وهو خطأ.)  وقوله:  يكونُ بها دَليلَ القَومِ نَجْمٌ،  كعَينِ الكلْبِ في هُبًّى قِباعِ  قال ابن قتيبة في تفسيره: شبه النجم بعين الكلب لكثرة نعاس الكلب لأَنه  يفتح عينيه تارة ثم يُغْضِي فكذلك النجم يظهر ساعة ثم يَخْفَى بالهَباء،  وهُبًّى: نُجُوم قد استترت بالهباء، واحدها هابٍ، وقِباعٌ: قابِعةٌ في  الهباء أَي داخلة فيه؛ وفي التهذيب: وصف النجم الهابي الذي في الهباء فشبهه  بعين الكلب نهاراً، وذلك أَنَّ الكلب بالليل حارس وبالنهار ناعس، وعين  الناعس مُغْمِضة، ويبدو من عينيه الخَفِيُّ، فكذلك النجم الذي يهتدى به هو  هابٍ كعين الكلب في خَفائه، وقال في هُبًّى: وهو جمع هابٍ مثل غُزًّى  جمع غازٍ، والمعنى أَنَّ دليل القوم نجم هابٍ في هُبًّى يَخفى فيه إِلا  قليلاً نه، يَعرف به الناظر إِليه أَيَّ نجم هو وفي أَيِّ ناحية هو فيهتدي  به، وهو في نجوم هُبًّى أَي هابِيةٍ إِلا أَنها قِباعٌ كالقَنافِذ إِذا  قَبَعَت فلا يُهْتَدَى بهذه القِباع، إِنما يُهتدى بهذا النجم الواحد الذي  هو هابٍ غير قابِعٍ في نجوم هابِيةٍ قابعة، وجمع القابعَ على قِباعٍ كما  جمعوا صاحباً على صِحابٍ وبعيراً قامِحاً على قِماحٍ. النهاية في حديث  الحسن: ثم اتَّبَعه من الناس هَباءٌ رَعاعٌ؛ قال: الهَباء في الأَصل ما  ارتفع من تحت سَنابك الخيل، والشيءُ المُنْبَثُّ الذي تراه في ضوء الشمس،  فشبه بها أَتباعه. ابن سيده: والهَباء من الناس الذين لا عقول لهم.  والهَبْوُ: الظليم.  والهَباءَةُ: أَرض ببلاد غَطَفان، ومنه يوم الهَباءَة لقَيس بن زُهير  العبسي على حُذيفة بن بَدْر الفزاريّ، قتله في جَفْر الهباءَة وهو  مُسْتَنْقع ماء بها.  ابن سيده: الهَبَيُّ الصبي الصغير، والأُنثى هَبَيَّةٌ؛ حكاهما سيبويه،  قال: وزنهما فَعَلٌّ وفَعَلّةٌ، وليس أَصل فَعلّ فيه فَعْلَلاً وإِنما  بني من أَول وهلة على السكون، ولو كان الأَصل فَعْلَلاً لقلت هَبْياً في  المذكر وهَبْياةً في المؤنث؛ قال: فإِذا جمعت هَبَيّاً قلت هَبائيّ لأَنه  بمنزلة غير المعتلّ نحو مَعدّ وجُبُنّ. قال الجوهري: والهَبَيُّ  والهَبَيّةُ الجارية الصغيرة.  وهَبِي: زَجْرٌ للفرس أَي تَوسَّعي وتَباعَدي؛ وقال الكميت:  نُعَلِّمُها هَبي وهَلاً وأَرْحِبْ،  وفي أَبْياتِنا ولَنا افْتُلِينا  النهاية: وفي الحديث أَنه حََضَرَ ثَريدةً فهَبَّاها أَي سوّى موضع  الأَصابع منها، قال: وكذا روي وشرح.
مقاييس اللغة:
(هبو) الهاء والباء والحرف المعتلّ: كلمةٌ تدلُّ على غَبَرة ورقَّة فيها.
منه الهَبْوَة: الغَبَرة. وهبا الغُبارُ يَهبو فهو هابٍ: سَطع. والهَبَاء: دُقاق التُّراب. قال:
تَزَوَّد منا بينَ أذْناهُ ضَربةً *** دعَتْه إلى هابِي الترابِ عقيم([17])
وهَبَا الرَّمادُ: اختلَطَ بالتُّراب وهَمَد. والشَّيءُ المنبثُّ الذي تراه في ضَوء الشمس: هَباءٌ.
القاموس المحيط:
و الهَبْوَةُ الغَبَرَةُ. والهَباءُ الغُبارُ، أو يُشْبِهُ الدُّخَانَ، ودُقاقُ التُّراب ساطِعَةً ومَنْثُورَةً على وجْهِ الأرضِ، والقَلِيلُو العُقولِ من الناسِ ج أهْباءٌ. وهَبا هُبُوًّا سَطَعَ، وفَرَّ، وماتَ. وأهْبَى الفَرَسُ أثارَ الهَباءَ. والهابِي تُرابُ القَبْرِ. وجاءَ يَتَهَبَّى، أي يَنْفُضُ يَدَيْهِ. ونُجومٌ هُبَّى، كرُبَّى هابِيَةٌ اسْتَتَرَتْ بالهَباءِ. والمُتَهَبِّي الضَّعيفُ البَصَرِ. والهَبْوُ حَيٌّ. والهَباءَةُ أرضٌ لِغَطَفانَ، ولها يَوْمٌ.
وهَبِي: زَجْرٌ للفَرَسِ، أي: تَبَاعَدي. والهَبَيُّ، بفتحِ الهاءِ والباءِ: الصبِيُّ الصغيرُ، وهي: هَبَيَّةٌ. وهُبايَةُ الشَّجَرِ، بالضم: قِشْرُها.
تاج العروس:
( والهبوة الغبرة ) نقله الجوهرى وابن سيده والجمع هبوات وأنشد الجوهرى لرؤبة
تبدو لنا أعلامه بعد الغرق * في قطع الآل وهبوات الدقق قال ابن برى الدقق ما دق من التراب والواحد منه الدقى كما تقول الجلى والجلل وفى حديث الصوم وان حال بينكم وبينه سحاب أوهبوة فأكملوا العدة أي دون الهلال ( والهباء ) كسماء ( الغبار ) مطلقا ( أو ) غبار ( يشبه الدخان ) ساطع في الهواء ( و ) قيل هو ( دقاق التراب ساطعة ومنثورة على وجه الارض ) وقال ابن شميل هو التراب الذى تطيره الريح فتراه على وجوه الناس وجلودهم وثيابهم يلزق لزوقا وقال أقول أرى في السماء هباء ولا يقال يومنا ذو هباء ولا ذو هبوة وفى الصحاح هو الشئ المنبث الذى تراه في البيت من ضوء الشمس ومنه قوله تعالى فجعلناه هباء منثورا أي صارت أعمالهم بمنزلة الهباء المنثور ونقل الازهرى عن أبى اسحق معناه أن الجبال صارت غبارا وقيل الهباء هو ما تثيره الخيل بحوافرها من دقاق الغبار وقيل ما يظهر في الكوى من ضوء الشمس
( و ) من المجاز الهباء ( القليلو العقول من الناس ) وبه فسر حديث الحسن ثم اتبعه من الناس هباء رعاع قال ابن سيده هم الذين لا عقول لهم وقال ابن الاثير هو في الاصل ما ارتفع من تحت سنابك الخيل والشى المنبث الذى تراه في الشمس فشبه بها أتباعه ( ج أهباء ) على غير قياس ومنه اهباء الزوبعة لما يرتفع في الجو ( و ) يقال للغبار إذا ارتفع ( هبا ) يهبو ( هبوا ) كعلو أي ( سطع و ) هبا أيضا ( فر ) عن ابن الاعرابي ( و ) أيضا ( مات ) عنه أيضا ( وأهبى الفرس ) اهباء ( أثار الهباء ) عن ابن جنى ( والهابى تراب القبر ) وأنشد الاصمعي وهاب كجثمان الحمامة أجفلت * به ريح ترج والصبا كل مجفل ( و ) في الحديث ان سهيل بن عمرو ( جاء يتهبى ) كانه جمل آدم ( أي ) جاء فارغا ( ينفض يديه ) قاله الاصمعي وهذا كما يقال جاء يضرب أصدريه ( ونجوم هبى كربى ) أي ( هابية ) قد ( استترت بالهباء ) واحدها هاب وبه فسر قول الشاعر وهو أبو حية النيمرى أنشده أبو الهيثم يكون بها دليل القوم نجما * كعين الكلب في هبى قياع قباع بكسر القاف القنافذ الواحد قباع قال ابن قتيبة في تفسيره شبه النجم بعين الكلب لكثرة نعاس الكلب لانه يفتح عينيه تارة ثم يغفى فكذلك النجم يظهر ساعة ثم يخفى بالهباء وقباع تابعة في الهباء أي داخلة فيه وفى التهذيب وصف النجم الهابى الذى في الهباء فشبهه بعين الكلب نهارا وذلك أن الكلب بالليل حارس وبالنهار ناعس وعين الناعس مغمضة ويبدو من عينيه الخفاء فكذلك النجم الذى يهتدى به هو هاب كعين الكلب في خفائه وقال في هبى هو جمع هاب كغزى جمع غاز والمعنى ان دليل القوم نجم هاب في هبى تخفى فيه الا قليلا منه يعرف منه الناظر أي نجم هو وفى أي ناحية هو فيهتدى به وهو في نجوم هبى أي هابية الا انها قباع كالقنافذ إذا قبعت فلا يهتدى بهذه القباع انما يهتدى بهذا النجم الواحد الذى هو هاب غير قابع في نجوم هابية قابعة وجمع القابع على قباع كصاحب وصحاب ( والمتهبى ) الرجل ( الضعيف البصر ) كانه غطى بصره بالهباء ( والهبو ) بالفتح ( حى ) من العرب ومر له في الهمز بعينه ( والهباءة ) كسحابة ( أرض لغطفان ولها يوم ) قال الجوهرى يوم الهباءة لقيس بن زهير العبسى على حذيفة بن بدر الفزارى قتله في جفر الهباءة وهو مستنقع بها وقال ياقوت قتل بها حذيفة وأخوه بدر وقال عرام الجفر جبل في بلاد بنى سليم فوق السوارقية وفيه ماء يقال له الهباءة وهى أفواه آبار كثيرة مخرقة الاسافل يفرغ بعضها في بعض الماء العذب الطيب ويزرع عليها الحنطة والشعير وما أشبهه وقرأت في الحماسة لقيس بن زهير نعلم أن خير الناس ميت * على جفر الهباءة لا يريم ولو لا ظلمه مازلت أبكى * عليه الدهر ما طلع النجوم ولكن الفتى حمل بن بدر * بغى والبغى مصرعه وخيم أظن الحلم دل على قومي * وقد يستجهل الرجل الحليم ومارست الرجال ومارسوني * فمعوج على ومستقيم ( وهبى ) بكسر الموحدة المخففة ( زجر للفرس أي ) توسعى و ( تباعدي ) قال الكميت نعلمها هبى وهلا وأرحب * وفى أبياتنا ولنا افتلينا ( والهبى بفتح الهاء والباء ) مع تشديد الياء ( الصبى الصغير وهى هبية ) كذا نص المحكم وقد غفل عن اصطلاحه هنا سهوا قال ابن سيده حكاهما سيبويه قال ووزنها فعل وفعلة وليس أصل فعل فيه فعللا وانما بنى من أول وهلة على السكون ولو كان الاصل فعللا لقلت هبيا في المذكر وهبياة في المؤنث قال فإذا جمعت هبيا فلت هبائي لانه بمنزلة غير المعتل نحو معد وجبن وفى الصحاح الهبى والهبية الجارية الصغيرة ولم يضبطهما وهو في أكثر نسخها كغنى وغنية والصواب ما للمصنف ( وهباية الشجر بالضم قشرها ) * ومما يستدرك عليه أهبى الغبار أثاره نقله الجوهرى ومنه أهبى الفرس التراب وأنشد ابن جنى * أهبى التراب فوقه اهبايا *
جاء باهبايا على الاصل وهى الأهابى قال أوس بن حجر * أهابي سفساف من الترب توأم * وهبا الرماد يهبو اختلط بالتراب وهمد قال الاصمعي إذا صارت النار رمادا قيل يهبو وهو هاب غير مهموز قال الازهرى فقد صح هبا للتراب وللرماد معا * قلت ومنه هبو النار لما همد من لهيبها قدر ما يستطيع انسان أن يقرب يده منها وهو استعمال عامى ولكن له أصل صحيح وهبا يهبو إذا مشى مشيا بطيأ ومنه التهبى لمشى المختال المعجب نقله ابن الاثير وموضع هابى التراب كأن ترابه مثل الهباء في الدقة والهابى من التراب ما ارتفع ودق ومنه قول هوبر الحارثى تزود منا بين أذنيه ضربة * دعته الى هابى التراب عقيم والهبو الظليم وتهبية الثريد تسويته والهباتان موضع عن ياقوت

##### Türkçe

**هبو**
**هَبَا - يَهْبُو - هَبَاء**
Pazartesi, 14 Şubat/Februari 2011 11:30 yazar: Administrator
**هَبَا - يَهْبُو** + şey: ince yumuşak olur; öyle ki havada asılı kalır ve ancak güneş ışığının onu karşılamasıyla görünür.
**هَبَاء**: “**فَعال**” vezninde, **هَبَا - يَهْبُو**’dan mübalağa ism-i fiilidir; o da ondan “mef‘ûl” mânasında: havada asılı bulunan çok ince, çok yumuşak şey.
Ve lafız, “büyüklükçe derecelenen parçacıklar gibi yerin ve maddenin bileşenleri” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**صَخَرَ - يَصْخُرُ**، **حَصِبَ - يَحْصَبُ**، **تَرِبَ - يَتْرَبُ**، **غَبَرَ - يَغْبُرُ**، **هَبَا - يَهْبُوْ**، **ذَرَّ - يَذُرُّ**

**هباء**
 	﴿Ve yaptıkları amelden her ne yaptıysalar ona yöneldik de onu saçılmış **هَبَاء** kıldık (23)﴾ **الفرقان** ﴿Böylece saçılmış **هَبَاء** oldu (6)﴾ **الواقعة**

مختار الصحاح
● [**هبا**] ه ب ا: **الهَبَاءُ** evde güneş ışığından gördüğün yayılmış şeydir; **الهَبَاء** ayrıca toprağın ince kırıntılarıdır; **الهَبْوَةُ** ise toz(dumanı)dır.

الراغب
**هبا**
- **هبا** toz(duman) **يهبو**: kabardı ve parladı; **الهبوة** toz(duman) gibidir; **الهباء**: toprağın ince kırıntıları ve havada bitip de ancak penceredeki güneş ışığının arasında görünen şeydir. Yüce Allah dedi ki: }onu saçılmış **هَبَاء** kıldık﴿[**الفرقان**/23]،﴾böylece saçılmış **هَبَاء** oldu{ [**الواقعة**/6].

ملخص اللسان
1.     **الهَباء** rüzgârın uçurduğu topraktır; onu insanların yüzlerinde, derilerinde ve elbiselerinde görürsün; yapışıp yapışır. Ve dedi ki: “Gökte **هَباء** görüyorum” denir; “günümüz **هَباء** sahibi” ve “**هَبْوة** sahibi” denmez. **الهَبْوةُ** toz(duman)dır; **الهَباءُ** toz(duman)dır; **الهَبْوة**: toz(duman); çoğulu **أَهْباء**’dır; ve **أَهْباءُ الزَّوْبَعةِ**: havada yükselen toz(duman) benzeri.
2.    Ve **هَبا يَهْبُو هُبُوًّا**: parladığı zaman; ve ben onu **أَهْبَيْتُه**. Ve **الهَباء**: toprağın ince kırıntılarıdır; onun parlayanı ve yer yüzüne serpilmiş olanı. Ve denildi ki: havada parlayan, duman benzeri bir toz(duman)dır;
3.     Ve at **أَهْبى**: **الهَباء**’ı kaldırdı;
4.    Ve kül **هَبا** **يَهْبُو**: toprakla karıştı ve söndü; ateşin alevi sakinleşip koru sönmediğinde **خَمَدت** denir; bütünüyle sönerse **هَمَدَت** denir; kül hâline geldiğinde **هَبا يَهْبُو** denir ve o **هابٍ**’dir;
5.    “Onu saçılmış **هَباء** kıldık”; te’vili: Allah onların amellerini boşa çıkardı; nihayet saçılmış **هَباء** menzilesinde oldu. “**هَباء مُنْبَثّاً**” sözünde ise mânası: dağlar toz(duman) oldu; bunun benzeri: “dağlar yürütüldü de serap oldu”; ve denildi ki: **الهَباء المُنْبَثُّ** atların nallarıyla kaldırdığı ince toz(duman)dır; ve denildi ki: pencerelerde güneş ışığından görünen şeye **هَباء** denir.
6.     Falan kimse **يَتَهَبَّى** geldi: boş geldiği, ellerini silkeleyip durduğu zaman.
7.     **التَّهَبِّي**: kendini beğenmiş, böbürlenenin yürüyüşüdür; **هَبا يَهْبُو هُبُوًّا**’dan: yavaş bir yürüyüşle yürüdüğü zaman.
8.    Toprağı **هابي** olan bir yer: sanki toprağı incelikte **الهَباء** gibidir. Ve topraktan **الهابي**: yükselen ve incelen şeydir;

لسان العرب
● - **هبا**: İbn Şümeyl: **الهَباء** rüzgârın uçurduğu topraktır; onu insanların yüzlerinde, derilerinde ve elbiselerinde görürsün; yapışıp yapışır. Ve dedi ki: “Gökte **هَباء** görüyorum” derim; “günümüz **هَباء** sahibi” ve “**هَبْوة** sahibi” denmez. İbn Sîde ve başkası: **الهَبْوةُ** toz(duman)dır; **الهَباءُ** toz(duman)dır; ve denildi ki: havada parlayan, duman benzeri bir toz(duman)dır; Rü’be dedi ki:
  “Bize onun alametleri boğulmadan sonra görünür,
  serap parçaları içinde ve ince toz(duman)ların **هَبْواتِ الدُّقَقْ**’ında.”
  İbn Berrî dedi ki: **الدُّقَقُ** topraktan incelen şeydir; onun teki **الدُّقَّى**’dır; tıpkı **الجُلَّى** ve **الجُلَل** dediğin gibi. Oruç hadîsinde: “Eğer sizinle onun arasına bulut yahut **هَبْوةٌ** girerse sayıyı tamamlayın” yani hilâlin önünde; **الهَبْوة**: toz(duman)dır; çoğulu **أَهْباء**’dır; kıyasa aykırı olarak. Ve **أَهْباءُ الزَّوْبَعةِ**: havada yükselen toz(duman) benzeri. Ve **هَبا يَهْبُو هُبُوًّا**: parladığı zaman; ve ben onu **أَهْبَيْتُه**. Ve **الهَباء**: toprağın ince kırıntılarıdır; onun parlayanı ve yer yüzüne serpilmiş olanı. Ve at **أَهْبى**: **الهَباء**’ı kaldırdı; İbn Cinnî’den; ayrıca dedi ki: ve toprağı **أَهْبَى** etti, onu geçişli kıldı; ve şu beyiti okuttu:
  “Toprağı onun üstüne **أَهْبَى** etti, **إِهْبايا**.”
  **إِهْبايا**’yı asıl üzere getirdi. Ve denir: toprağı **أَهْبَى** etti **إِهْباء**; bunlar **الأَهابيّ**’dir; Evs b. Hacer dedi ki:
  “İkiz, topraktan değersiz şeyin **أَهابِيَّ**’si.”
  Ve kül **هَبا يَهْبُو**: toprakla karıştı ve söndü. el-Asma‘î: ateşin alevi sakinleşip koru sönmediğinde **خَمَدت** denir; bütünüyle sönerse **هَمَدَت** denir; kül hâline geldiğinde **هَبا يَهْبُو** denir ve o **هابٍ**’dir; hemzesiz. el-Ezherî dedi ki: böylece hem toprak hem kül için **هَبا** sahih oldu. İbnü’l-A‘râbî: **هَبا**: kaçtığı zaman; ve **هَبا**: öldüğü zaman da; ve **تَها**: gaflet ettiği zaman; ve **زها**: kibirlendiği zaman; ve **هزا**: öldürdüğü zaman; ve **هزا**: yürüdüğü zaman; ve **ثَها**: ahmaklaştığı zaman. Ve **الهَباء**: evde güneş ışığından gördüğün, toz(duman)a benzer yayılmış şeydir. Aziz ve celil olanın sözü: “Onu saçılmış **هَباء** kıldık”; te’vili: Allah onların amellerini boşa çıkardı; nihayet saçılmış **الهَباء** menzilesinde oldu. et-Tehzîb: Ebû İshâk, “**هَباء مُنْبَثّاً**” sözünde: mânası, dağlar toz(duman) oldu; bunun benzeri: “dağlar yürütüldü de serap oldu”; ve denildi ki: **الهَباء المُنْبَثُّ** atların nallarıyla kaldırdığı ince toz(duman)dır; ve denildi ki: pencerelerde güneş ışığından görünen şeye **هَباء** denir. Hadîste: Süheyl b. Amr **يَتَهبَّى** geldi; sanki esmer bir deve. Ve denir: falan kimse **يَتَهَبَّى** geldi: boş geldiği, ellerini silkeleyip durduğu zaman; bunu el-Asma‘î söyledi; tıpkı “boş geldi” mânasında “iki yanını dövüyor geldi” denildiği gibi. İbnü’l-Esîr dedi ki: **التَّهَبِّي** kendini beğenmiş, böbürlenenin yürüyüşüdür; **هَبا يَهْبُو هُبُوًّا**’dan: yavaş bir yürüyüşle yürüdüğü zaman. Ve toprağı **هابي** olan bir yer: sanki toprağı incelikte **الهَباء** gibidir. Ve topraktan **الهابي**: yükselen ve incelen şeydir; bundan Hûber el-Hârisî’nin sözü:
  “Bizden iki kulağı arasına bir darbe azıklandı;
  onu kısır bir (kadın) **هابي التُّرابِ**’a çağırdı.”
  Ve **تُرابٌ هابٍ**; Ebû Mâlik b. er-Reyb dedi ki:
  “Üstüne rüzgârın sürüklediği bir mezar görürsün:
  kestelânî renginde, **هابِيا** toprak.”
  (* Bu beyit, babasına değil Mâlik b. er-Reyb’e aittir; kendisini mersiye ettiği meşhur kasidesindendir.)
  Ve **الهابي**: kabir toprağıdır; el-Asma‘î şu beyiti okuttu:
  “Ve **هابٍ**; güvercinin cesedi gibi; ürktü,
  onu Terc rüzgârı ve sabâ—hepsi ürküten—(sürükledi).”
  (* “**مجفل**” sözü mîm’in dammasıyladır; “ترج”de fetha ile ضبط edilmiştir, bu hatadır.)
  Ve onun sözü:
  “Orada kavmin delili bir yıldız olur,
  geniş çukurlarda **هُبًّى** içinde köpeğin gözü gibi.”
  İbn Kuteybe tefsirinde dedi ki: yıldızı köpeğin gözüne benzetti; köpeğin çok uyuklamasından dolayı; çünkü gözlerini bazen açar sonra kapar; yıldız da böyledir: bir süre görünür sonra **الهَباء** ile gizlenir. Ve **هُبًّى**: **الهَباء** ile örtünmüş yıldızlardır; tekili **هابٍ**’dir. Ve **قِباعٌ**: **الهَباء** içinde **قابِعةٌ** yani onun içine girmiş. et-Tehzîb’de: **الهَباء** içindeki **النجم الهابي**’yi vasfetti; onu gündüz köpeğin gözüne benzetti; çünkü köpek gece bekçidir, gündüz uykuludur; uykulunun gözü kapalıdır; gözlerinden gizli olan görünür; yol bulunulan yıldız da böyledir: gizliliğinde köpeğin gözü gibi **هابٍ**’dir. Ve **هُبًّى** hakkında dedi ki: o, **هابٍ**’in cem‘idir; tıpkı **غُزًّى**’nın **غازٍ**’ın cem‘i olması gibi. Mânası: kavmin delili, **هُبًّى** içinde **هابٍ** bir yıldızdır; onda ancak azıcık gizlenir; bakan onun hangi yıldız olduğunu ve hangi yönde olduğunu bilir de onunla yol bulur; o, **هُبًّى** yıldızları içinde yani **هابِيةٍ** içinde; ancak onlar **قِباعٌ**’dır; kirpiler gibi, **قَبَعَت** ettiklerinde; bu **قِباع** ile yol bulunmaz; ancak **هابٍ** olan bu tek yıldızla yol bulunur; **قابِعٍ** olmayan; **هابِيةٍ** ve **قابعة** yıldızlar içinde. Ve **القابع**’ın cem‘ini **قِباع** üzere getirdiler; tıpkı **صاحب**’ı **صِحاب** üzerine ve **بعير قامِح**’ı **قِماح** üzerine cem‘ ettikleri gibi. en-Nihâye, Hasan hadîsinde: “Sonra insanlardan **هَباءٌ** **رَعاعٌ** ona tâbi oldu”; dedi ki: **الهَباء** aslında atların tırnaklarının altından yükselen şeydir; ve güneş ışığında gördüğün yayılmış şeydir; onun tâbilerini ona benzetti. İbn Sîde: ve insanlardan **الهَباء** aklı olmayan kimselerdir. Ve **الهَبْوُ**: devekuşu erkeğidir. Ve **الهَباءَةُ**: Gatafân diyarında bir arazidir; ondan **يوم الهَباءَة**: Kays b. Züheyr el-Absî’nin Huzeyfe b. Bedr el-Fezârî’ye karşı (günü); onu **جَفْر الهباءَة**’da öldürdü; o da orada bir su birikintisidir. İbn Sîde: **الهَبَيُّ** küçük oğlandır; dişisi **هَبَيَّةٌ**’dir; ikisini de Sîbeveyh rivayet etti. Dedi ki: vezinleri **فَعَلٌّ** ve **فَعَلّةٌ**’dir; **فَعلّ**’ün aslında **فَعْلَلاً** yoktur; ancak ilk anda sükûn üzere bina edildi; eğer asıl **فَعْلَلاً** olsaydı, müzekkerde **هَبْياً**, müenneste **هَبْياةً** derdin. Dedi ki: **هَبَيّ**’yi cem‘ ettiğinde **هَبائيّ** dersin; çünkü o, **مَعدّ** ve **جُبُنّ** gibi mu‘tel olmayan menzilesindedir. el-Cevherî dedi ki: **الهَبَيُّ** ve **الهَبَيّةُ** küçük cariyedir. Ve **وهَبِي**: ata sürme (azarlama) sözüdür; yani: genişle ve uzaklaş; el-Kumeyt dedi ki:
  “Ona **هَبي** ve **هَلاً** ve **أَرْحِبْ** öğretiriz;
  beyitlerimizde ve bizim için imtihan olunduk.”
  en-Nihâye: Hadîste, bir **ثَريدة**’ye hazır oldu da onu **هَبَّاها** etti; yani parmakların yeri olan kısmını düzeltti; dedi ki: böyle rivayet edildi ve açıklandı.

مقاييس اللغة:
(**هبو**) **الهاء** ve **الباء** ve mu‘tel harf: içinde toz(duman) ve incelik bulunan bir mânaya delâlet eden bir kelimedir.
Bundan **الهَبْوَة**: toz(duman). Ve toz(duman) **هبا** **يَهبو**; o **هابٍ**’dir: parladı. Ve **الهَبَاء**: toprağın ince kırıntılarıdır. Dedi ki:
“Bizden iki kulağı arasına bir darbe azıklandı *** onu kısır bir (kadın) **هابِي الترابِ**’a çağırdı([17])”
Ve kül **هَبَا**: toprakla karıştı ve söndü. Ve güneş ışığında gördüğün yayılmış şey: **هَباءٌ**.

القاموس المحيط:
Ve **الهَبْوَةُ** toz(duman)dır. Ve **الهَباءُ** toz(duman)dır; yahut dumanı andırır; ve yer yüzü üzerinde parlayan ve serpilmiş hâlde toprağın ince kırıntılarıdır; ve insanlardan aklı az olanlar; çoğulu **أهْباءٌ**. Ve **هَبا** **هُبُوًّا**: parladı; ve kaçtı; ve öldü. Ve at **أهْبَى**: **الهَباء**’ı kaldırdı. Ve **الهابِي** kabir toprağıdır. Ve **يَتَهَبَّى** geldi; yani ellerini silkeleyip durur. Ve yıldızlar **هُبَّى**; **رُبَّى** gibi: **هابِيَةٌ**; **الهَباء** ile örtünmüştür. Ve **المُتَهَبِّي** zayıf görendir. Ve **الهَبْوُ** bir kabiledir. Ve **الهَباءَةُ** Gatafân’a ait bir arazidir; onun bir günü vardır.
Ve **وهَبِي**: ata sürme sözüdür; yani: uzaklaş. Ve **الهَبَيُّ**—**الهاءِ** ve **الباءِ** fethasıyla—küçük oğlandır; dişisi: **هَبَيَّةٌ**. Ve **هُبايَةُ الشَّجَرِ**—damme ile—onun kabuğudur.

تاج العروس:
( Ve **الهبوة** toz(duman)dır ) bunu Cevherî ve İbn Sîde nakletti; çoğulu **هبوات**’tır. Cevherî, Rü’be’den şu beyiti şâhid getirdi:
“Bize onun alametleri boğulmadan sonra görünür * serap parçaları içinde ve ince toz(duman)ların **هبوات الدقق**’ında.”
İbn Berrî dedi ki: **الدقق** topraktan incelen şeydir; onun teki **الدقى**’dır; tıpkı **الجلى** ve **الجلل** dediğin gibi. Oruç hadîsinde: “Eğer sizinle onun arasına bulut yahut **هبوة** girerse sayıyı tamamlayın” yani hilâlin önünde.
( Ve **الهباء** ) bulut gibi: ( **الغبار** ) mutlak olarak; ( yahut ) ( dumanı andıran ) havada parlayan bir toz(duman); ( ve ) denildi ki o ( yer yüzü üzerinde parlayan ve serpilmiş hâlde toprağın ince kırıntılarıdır ). İbn Şümeyl dedi ki: o, rüzgârın uçurduğu topraktır; onu insanların yüzlerinde, derilerinde ve elbiselerinde görürsün; yapışıp yapışır. Ve dedi ki: “Gökte **هباء** görüyorum” derim; “günümüz **هباء** sahibi” ve “**هبوة** sahibi” denmez. Ve **الصحاح**’ta: o, evde güneş ışığından gördüğün yayılmış şeydir. Ondan Yüce Allah’ın sözü: “Onu saçılmış **هباء** kıldık” yani amelleri saçılmış **هباء** menzilesinde oldu. Ezherî, Ebû İshâk’tan nakletti: mânası, dağlar toz(duman) oldu. Ve denildi ki: **الهباء** atların nallarıyla kaldırdığı ince toz(duman)dır. Ve denildi ki: pencerelerde güneş ışığından görünen şeydir.
( Ve ) mecazdan: **الهباء** ( insanlardan aklı az olanlar )dır; bununla Hasan hadîsi tefsir edildi: “Sonra insanlardan **هباء** **رعاع** ona tâbi oldu.” İbn Sîde dedi ki: onlar aklı olmayanlardır. İbnü’l-Esîr dedi ki: o aslında atların tırnaklarının altından yükselen şeydir ve güneş ışığında gördüğün yayılmış şeydir; onun tâbilerini ona benzetti. ( Çoğulu **أهباء** ) kıyasa aykırı olarak; ondan **أهباء الزوبعة**: havada yükselen şey.
( Ve ) toz(duman) yükseldiğinde ona ( **هبا** ) denir; **يهبو** ( **هبوا** ) **علو** gibi; yani ( parladı ). Ve **هبا** ayrıca ( kaçtı ); İbnü’l-A‘râbî’den. ( Ve ) ayrıca ( öldü ); ondan da. ( Ve at **أهبى** ) **اهباء** ( **أثار الهباء** ) İbn Cinnî’den. ( Ve **الهابى** kabir toprağıdır ) el-Asma‘î şu beyiti şâhid getirdi:
“Ve **هاب**; güvercinin cesedi gibi; ürktü * onu Terc rüzgârı ve sabâ—hepsi ürküten—(sürükledi).”
( Ve ) hadîste: Süheyl b. Amr ( **جاء يتهبى** ) sanki esmer bir deve; ( yani ) boş geldi ( ellerini silkeleyip durur ). Bunu el-Asma‘î söyledi; bu, “iki yanını dövüyor geldi” denildiği gibidir.
( Ve yıldızlar **هبى** **كربى** ) yani ( **هابية** ) olup ( **استترت بالهباء** ) **الهَبَاء** ile örtünmüştür; tekili **هاب**’dır. Bununla şairin sözü tefsir edildi—o Ebû Hayye en-Nümeyrî’dir; Ebû’l-Heysem onu okuttu:
“Orada kavmin delili bir yıldız olur * geniş çukurlarda **هبى** içinde köpeğin gözü gibi.”
**قباع**: kâfın kesresiyle; kirpiler; teki **قباع**. İbn Kuteybe tefsirinde dedi ki: yıldızı köpeğin gözüne benzetti; köpeğin çok uyuklamasından dolayı; çünkü gözlerini bazen açar sonra uyuklar; yıldız da böyledir: bir süre görünür sonra **الهباء** ile gizlenir. Ve **قباع**: **الهباء** içinde tâbi olan; yani onun içine giren. et-Tehzîb’de: **الهباء** içindeki **النجم الهابى**’yi vasfetti; onu gündüz köpeğin gözüne benzetti; çünkü köpek gece bekçidir, gündüz uykuludur; uykulunun gözü kapalıdır; gözlerinden gizli olan görünür; yol bulunulan yıldız da böyledir: gizliliğinde köpeğin gözü gibi **هاب**’dır. Ve **هبى** hakkında dedi ki: o, **هاب**’ın cem‘idir; tıpkı **غزى**’nın **غاز**’ın cem‘i olması gibi. Mânası: kavmin delili, **هبى** içinde **هاب** bir yıldızdır; onda ancak azıcık gizlenir; bakan onun hangi yıldız olduğunu ve hangi yönde olduğunu bilir de onunla yol bulur; o, **هبى** yıldızları içinde yani **هابية** içinde; ancak onlar **قباع**’dır; kirpiler gibi, **قبعت** ettiklerinde; bu **قباع** ile yol bulunmaz; ancak **هاب** olan bu tek yıldızla yol bulunur; **قابع** olmayan; **هابية** ve **قابعة** yıldızlar içinde. Ve **القابع**’ın cem‘ini **قباع** üzere getirdiler; tıpkı **صاحب**’ı **صحاب** üzerine.
( Ve **المتهبى** ) kişi ( zayıf görendir ); sanki görmesi **الهباء** ile örtülmüştür.
( Ve **الهبو** ) fetha ile ( bir kabiledir ) Araplardan; hemzede onun aynısı geçti.
( Ve **الهباءة** ) bulut gibi: ( Gatafân’a ait bir arazidir; onun bir günü vardır ). Cevherî dedi ki: **يوم الهباءة** Kays b. Züheyr el-Absî’nin Huzeyfe b. Bedr el-Fezârî’ye karşı (günü); onu **جفر الهباءة**’da öldürdü; o da orada bir su birikintisidir. Yâkût dedi ki: orada Huzeyfe ve kardeşi Bedr öldürüldü. Arrâm dedi ki: **الجفر** Benî Süleym diyarında, es-Sevârikıyye’nin üstünde bir dağdır; onda **الهباءة** denilen bir su vardır; o, altları delik çok sayıda kuyunun ağızlarıdır; bazıları bazılarına boşalır; tatlı, hoş su; üzerinde buğday, arpa ve benzeri ekilir. Ve Hamâse’de Kays b. Züheyr’in şu sözünü okudum:
“Biliriz ki insanların hayırlısı ölüdür * **جفر الهباءة** üzerinde; ayrılmaz.
Eğer onun zulmü olmasaydı, yıldızlar doğdukça * ona ömür boyu ağlamayı sürdürürdüm.
Fakat delikanlı Hamel b. Bedr * azdı; azgınlığın düşüşü uğursuzdur.
Sanırım hilim kavmime delâlet etti * hâlbuki halîm kişi de cahil sayılabilir.
Erkeklerle uğraştım, onlar da benimle uğraştı * kimi eğri, kimi doğru.”
( Ve **وهبى** ) hafifletilmiş **الموحدة**’nin kesresiyle: ( ata sürme sözüdür; yani ) genişle ve ( uzaklaş ). el-Kumeyt dedi ki:
“Onu **هبى** ve **هلا** ve **أرحب** öğretiriz * beyitlerimizde ve bizim için imtihan olunduk.”
( Ve **الهبى**—**الهاء** ve **الباء** fethasıyla— ) yâ’nın şeddeli olmasıyla: ( küçük oğlandır; dişisi **هبية**’dir ). Böylece **المحكم**’in nassıdır. İbn Sîde dedi ki: ikisini de Sîbeveyh rivayet etti; dedi ki: vezni **فعل** ve **فعلة**’dir; **فعل**’ün aslında **فعللا** yoktur; ancak ilk anda sükûn üzere bina edildi; eğer asıl **فعللا** olsaydı, müzekkerde **هبيا**, müenneste **هبياة** derdin. Dedi ki: **هبيا**’yı cem‘ ettiğinde **هبائي** dersin; çünkü o, **معد** ve **جبن** gibi mu‘tel olmayan menzilesindedir. Ve **الصحاح**’ta: **الهبى** ve **الهبية** küçük cariyedir; ikisini ضبط etmedi; onun çoğu nüshasında **غنى** ve **غنية** gibi; doğru olan, musannifin (burada) olanıdır.
( Ve **هباية الشجر**—damme ile—onun kabuğudur )
* Ve istidrâk edilenlerden: toz(duman)ı **أهبى**: onu kaldırdı; bunu Cevherî nakletti; ondan: at toprağı **أهبى** etti; İbn Cinnî şu beyiti şâhid getirdi:
  “Toprağı onun üstüne **أهبى** etti, **اهبايا**.”
  **اهبايا**’yı asıl üzere getirdi; o **الأهابى**’dir. Evs b. Hacer dedi ki:
  “İkiz, topraktan değersiz şeyin **أهابي**’si.”
  Ve kül **هبا** **يهبو**: toprakla karıştı ve söndü. el-Asma‘î dedi ki: ateş kül hâline geldiğinde **يهبو** denir; o **هاب**’dır; hemzesiz. Ezherî dedi ki: böylece hem toprak hem kül için **هبا** sahih oldu.
  * Dedim ki: bundan: ateşin **هبو**’su; alevinden sönüp de insanın elini ona yaklaştırabileceği kadar (kalan); bu, âmiyâne bir kullanımdır; fakat sahih bir aslı vardır. Ve **هبا يهبو**: yavaş bir yürüyüşle yürüdüğü zaman; ondan **التهبى**: kendini beğenmiş, böbürlenenin yürüyüşü; bunu İbnü’l-Esîr nakletti. Ve toprağı **هابى** olan bir yer: sanki toprağı incelikte **الهباء** gibidir. Ve topraktan **الهابى**: yükselen ve incelen şeydir; bundan Hûber el-Hârisî’nin sözü:
  “Bizden iki kulağı arasına bir darbe azıklandı * onu kısır bir (kadın) **هابى التراب**’a çağırdı.”
  Ve **الهبو**: devekuşu erkeğidir. Ve **تهبية الثريد**: onu düzeltmektir. Ve **الهباتان**: Yâkût’tan, bir yerdir.
