# هبا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%A8%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هبا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هبا

ابن شميل: الهَباء التراب الذي تُطَيِّرُه الريح فتراه على وجوه الناس وجُلُودِهم وثيابهم يَلْزَقُ لُزوقاً. وقال: أَقول أَرَى في السماء هَباء، ولا يقال يَوْمُنا ذو هَباء ولا ذو هَبْوةٍ. ابن سيده وغيره: الهَبْوةُ الغَبَرَةُ، والهَباءُ الغُبار، وقيل: هو غُبار شبه الدُّخان ساطِعٌ في الهَواء؛ قال رؤبة:
تَبْدُو لنا أَعْلامُه بعدَ الغَرَقْ
في قِطَعِ الآلِ، وهَبْواتِ الدُّقَقْ
قال ابن بري: الدُّقَقُ ما دَقَّ من التراب، والواحد منه الدُّقَّى كما تقول الجُلَّى والجُلَل. وفي حديث الصوم: وإِن حالَ بينكم وبينه سَحاب أَو هَبْوةٌ فأَكمِلُوا العِدَّة أَي دون الهِلالِ؛ الهَبْوة: الغَبَرَة، والجمع أَهْباء، على غير قياس. وأَهْباءُ الزَّوْبَعةِ: شِبه الغُبار يرتفع في الجوّ. وهَبا يَهْبُو هُبُوًّا إِذا سطع، وأَهْبَيْتُه أَنا. والهَباء: دُقاق الترب ساطِعُه ومَنْثُورُه على وجه الأَرض. وأَهْبى الفرَسُ: أَثار الهَباء؛ عن ابن جني، وقال أَيضاً: وأَهْبَى الترابَ فعَدَّاه؛ وأَنشد:
أَهْبَى الترابَ فَوْقَه إِهْبايا
جاء بإِهْبايا على الأَصل. ويقال: أَهْبَى الترابَ إِهْباء، وهي الأَهابيّ؛ قال أَوْس بن حَجَر:
أَهابِيَّ سَفْساف منَ التُّرْب تَوْأَم
وهَبا الرَّمادُ يَهْبُو: اخْتلَطَ بالتراب وهَمَد. الأَصمعي: إِذا سَكَن لَهَبُ النارِ ولم يَطْفَأْ جَمْرُها قيل خَمَدت، فإِن طَفِئَت البتة قيل هَمَدَت، فإِذا صارت رَماداً قيل هَبا يَهْبُو وهو هابٍ، غير مهموز. قال الأَزهري: فقد صح هَبا الترابُ والرَّمادُ معاً. ابن الأَعرابي: هَبا إِذا فَرَّ، وهَبا إِذا مات أَيضاً، وتَها إِذا غَفَل، وزها إِذا تكبَّر، وهزا إِذا قَتَل، وهزا إِذا سار، وثَها إِذا حَمُقَ. والهَباء: الشيء المُنْبَثُّ الذي تراه في البيت من ضَوْء الشمس شَبيهاً بالغُبار. وقوله عز وجل: فجعلناه هَباءً منْثُوراً؛ تأْويله أَنَّ اللهَ أَحْبطَ أَعمالهم حتى صارت بمنزلة الهَباء المنثور. التهذيب: أَبو إسحق في قوله هَباء مُنْبَثّاً، فمعناه أَن الجبال صارت غُباراً، ومثله: وسُيِّرَتِ الجِبالُ فكانت سَراباً؛ وقيل: الهَباء المُنْبثُّ ما تُثِيره الخَيل بحَوافِرها من دُقاق الغُبار، وقيل لما يظهر في الكُوَى من ضوء الشمس هَباء. وفي الحديث: أَن سُهَيْلَ بن عَمرو جاء يَتَهبَّى كأَنه جمل آدم. ويقال. جاء فلان يَتَهَبَّى إِذا جاء فارغاً يَنْفُض يديه؛ قال ذلك الأَصمعي، كما يقال جاء يضرب أَصْدَرَيْه إِذا جاء فارغاً. وقال ابن الأَثير: التَّهَبِّي مَشْي المُخْتال المعجب من هَبا يَهْبُو هُبُوًّا إِذا مشى مشياً بَطِيئاً. وموضعٌ هابي التراب: كأَنَّ ترابه مثل الهَباء في الرّقة. والهابي من التراب: ما ارْتفَعَ ودَقَّ؛ ومنه قول هَوْبرٍ الحارِثي:
تَزَوَّدَ مِنَّا بَيْنَ أُذْنَيْهِ ضَرْبةً،
دَعَتْه إِلى هابي التُّرابِ عقِيمُ
وتُرابٌ هابٍ؛ وقال أَبو مالك بن الرّيب:
تَرَى جَدَثاً قد جَرَّتِ الرِّيحُ فَوْقَه
تُراباً، كلَوْنِ القَسْطلانِيِّ، هابِيا
(* هذا البيت لمالك بن الريب لا لأبيه وهو من قصيدته الشهيرة التي يرثي بها نفسه.)
والهابي: تُراب القبر؛ وأَنشد الأَصمعي:
وهابٍ، كجُثْمانِ الحَمامةِ، أَجْفَلَتْ
به رِيحُ تَرْجٍ والصَّبا كلّ مُجْفَلِ
(* قوله« مجفل» هو بضم الميم، وضبط في ترج بفتحها وهو خطأ.) وقوله:
يكونُ بها دَليلَ القَومِ نَجْمٌ،
كعَينِ الكلْبِ في هُبًّى قِباعِ
قال ابن قتيبة في تفسيره: شبه النجم بعين الكلب لكثرة نعاس الكلب لأَنه يفتح عينيه تارة ثم يُغْضِي فكذلك النجم يظهر ساعة ثم يَخْفَى بالهَباء، وهُبًّى: نُجُوم قد استترت بالهباء، واحدها هابٍ، وقِباعٌ: قابِعةٌ في الهباء أَي داخلة فيه؛ وفي التهذيب: وصف النجم الهابي الذي في الهباء فشبهه بعين الكلب نهاراً، وذلك أَنَّ الكلب بالليل حارس وبالنهار ناعس، وعين الناعس مُغْمِضة، ويبدو من عينيه الخَفِيُّ، فكذلك النجم الذي يهتدى به هو هابٍ كعين الكلب في خَفائه، وقال في هُبًّى: وهو جمع هابٍ مثل غُزًّى جمع غازٍ، والمعنى أَنَّ دليل القوم نجم هابٍ في هُبًّى يَخفى فيه إِلا قليلاً نه، يَعرف به الناظر إِليه أَيَّ نجم هو وفي أَيِّ ناحية هو فيهتدي به، وهو في نجوم هُبًّى أَي هابِيةٍ إِلا أَنها قِباعٌ كالقَنافِذ إِذا قَبَعَت فلا يُهْتَدَى بهذه القِباع، إِنما يُهتدى بهذا النجم الواحد الذي هو هابٍ غير قابِعٍ في نجوم هابِيةٍ قابعة، وجمع القابعَ على قِباعٍ كما جمعوا صاحباً على صِحابٍ وبعيراً قامِحاً على قِماحٍ. النهاية في حديث الحسن: ثم اتَّبَعه من الناس هَباءٌ رَعاعٌ؛ قال: الهَباء في الأَصل ما ارتفع من تحت سَنابك الخيل، والشيءُ المُنْبَثُّ الذي تراه في ضوء الشمس، فشبه بها أَتباعه. ابن سيده: والهَباء من الناس الذين لا عقول لهم. والهَبْوُ: الظليم.
والهَباءَةُ: أَرض ببلاد غَطَفان، ومنه يوم الهَباءَة لقَيس بن زُهير العبسي على حُذيفة بن بَدْر الفزاريّ، قتله في جَفْر الهباءَة وهو مُسْتَنْقع ماء بها.
ابن سيده: الهَبَيُّ الصبي الصغير، والأُنثى هَبَيَّةٌ؛ حكاهما سيبويه، قال: وزنهما فَعَلٌّ وفَعَلّةٌ، وليس أَصل فَعلّ فيه فَعْلَلاً وإِنما بني من أَول وهلة على السكون، ولو كان الأَصل فَعْلَلاً لقلت هَبْياً في المذكر وهَبْياةً في المؤنث؛ قال: فإِذا جمعت هَبَيّاً قلت هَبائيّ لأَنه بمنزلة غير المعتلّ نحو مَعدّ وجُبُنّ. قال الجوهري: والهَبَيُّ والهَبَيّةُ الجارية الصغيرة.
وهَبِي: زَجْرٌ للفرس أَي تَوسَّعي وتَباعَدي؛ وقال الكميت: نُعَلِّمُها هَبي وهَلاً وأَرْحِبْ،
وفي أَبْياتِنا ولَنا افْتُلِينا
النهاية: وفي الحديث أَنه حََضَرَ ثَريدةً فهَبَّاها أَي سوّى موضع الأَصابع منها، قال: وكذا روي وشرح.

### Türkçe

İbn Şümeyl: **الهَباء** rüzgârın uçurduğu topraktır; onu insanların yüzleri, derileri ve elbiseleri üzerinde görürsün; yapışma ile yapışır. Ve dedi: “Gökte **هَباء** görüyorum” derim; “günümüz **هَباء** sahibi” ve “**هَبْوةٍ** sahibi” denilmez. İbn Sîde ve başkası: **الهَبْوةُ** **الغَبَرَةُ**dır; **الهَباءُ** **الغُبار**dır. Ve denildi: O, havada parlayan, duman benzeri bir tozdur; Rü’be dedi ki:

Bize onun alametleri boğulmadan sonra görünür
Serap parçalarında ve ince tozların **هَبْواتِ**ında

İbn Berrî dedi: **الدُّقَقُ** topraktan incelmiş olandır; onun teki **الدُّقَّى**dır; tıpkı **الجُلَّى** ve **الجُلَل** dediğin gibi. Oruç hadîsinde: “Eğer sizinle onun arasına bulut yahut **هَبْوةٌ** girerse sayıyı tamamlayın” yani hilâlin önünde; **الهَبْوة**: **الغَبَرَة**dır; çoğulu **أَهْباء**dır, kıyasa göre olmaksızın. Ve **أَهْباءُ الزَّوْبَعةِ**: havada yükselen, toz benzeri şeydir. Ve **هَبا يَهْبُو هُبُوًّا** parladığı zaman; ben onu **أَهْبَيْتُه**. Ve **الهَباء**: toprağın ince kırıntılarıdır; onun parlayanı ve yeryüzü yüzü üzerine saçılmış olanıdır. Ve at **أَهْبى**: **الهَباء**ı kaldırdı; İbn Cinnî’den. Ve ayrıca dedi: Ve toprağı **أَهْبَى** etti, onu geçişli kıldı; ve şu beyti okudu:

Toprağı onun üstüne **إِهْبايا** olarak savurdu

**إِهْبايا**yı asla göre getirdi. Ve denilir: Toprağı **أَهْبَى** etti, **إِهْباء** olarak; bunlar **الأَهابيّ**dir; Evs b. Hacer dedi ki:

İkiz, topraktan değersiz şeyin **أَهابِيَّ**leri

Ve kül **هَبا الرَّمادُ يَهْبُو**: toprakla karıştı ve söndü. Asma‘î: Ateşin alevi sakinleşir de koru sönmezse **خَمَدت** denir; eğer büsbütün sönerse **هَمَدَت** denir; kül hâline gelince **هَبا يَهْبُو** denir ve o **هابٍ**dir; hemzesiz. Ezherî dedi: Böylece hem toprak hem kül birlikte **هَبا** oldu sahihleşti. İbnü’l-A‘râbî: **هَبا** kaçtığı zaman; ve **هَبا** öldüğü zaman da; ve **تَها** gaflet ettiği zaman; ve **زها** kibirlendiği zaman; ve **هزا** öldürdüğü zaman; ve **هزا** yürüdüğü zaman; ve **ثَها** ahmaklaştığı zaman. Ve **الهَباء**: evde güneş ışığından, toza benzer olarak gördüğün yayılmış şeydir. Aziz ve celil olanın sözü: “Onu saçılmış **هَباءً** yaptık”; onun te’vili: Allah onların amellerini boşa çıkardı; nihayet saçılmış **الهَباء** menzilesinde oldu. **التهذيب**: Ebû İshâk, “**هَباء** yayılmış” sözünde; manası: dağlar toz oldu; bunun benzeri: “Dağlar yürütüldü de serap oldu”; ve denildi: yayılmış **الهَباء** atların toynaklarıyla kaldırdığı ince tozdur; ve denildi: pencerelerde güneş ışığından görünen şeye **هَباء** denir. Hadîste: Süheyl b. Amr geldi, **يَتَهبَّى** eder hâlde; sanki esmer bir deve. Ve denilir: Falan **يَتَهَبَّى** ederek geldi; eli boş gelip ellerini silkeleyerek geldiği zaman; bunu Asma‘î söyledi; tıpkı “eli boş geldi” manasında “iki yanını döverek geldi” denildiği gibi. İbnü’l-Esîr dedi: **التَّهَبِّي**; **هَبا يَهْبُو هُبُوًّا**dan, yavaş bir yürüyüşle yürüdüğü zaman; kendini beğenmiş, böbürlenenin yürüyüşüdür. Ve toprağı **هابي** olan yer: sanki toprağı incelikte **الهَباء** gibidir. Ve topraktan **الهابي**: yükselen ve incelen olandır; Hûber el-Hârisî’nin sözü bundandır:

Bizden iki kulağı arasına bir darbe azıklandı,
Onu kısır, **هابي التُّرابِ**a çağırdı

Ve **تُرابٌ هابٍ**; Ebû Mâlik b. er-Reyb dedi ki:

Üstüne rüzgârın sürüklediği bir mezar görürsün,
Üstünde toprak; kestane renginde; **هابِيا**

(* Bu beyit Mâlik b. er-Reyb’indir, babasının değil; kendisini mersiyelediği meşhur kasidesindendir.)

Ve **الهابي**: kabir toprağıdır; Asma‘î şu beyti okudu:

Ve **هابٍ**; güvercinin cesedi gibi; onu ürküttü
**تَرْجٍ** rüzgârı ve saba; hepsi ürküten

(* “**مجفل**” sözü mîm’in damması iledir; **ترج**da fetha ile ضبط edildi, o hatadır.)

Ve onun sözü:

Orada kavmin delili bir yıldız olur,
Köpeğin gözü gibi, **هُبًّى** **قِباعِ** içinde

İbn Kuteybe tefsirinde dedi: Yıldızı köpeğin gözüne benzetti; köpeğin çok uyuklamasından dolayı; çünkü o bazen gözlerini açar sonra kapar; işte yıldız da bir süre görünür sonra **الهَباء** ile gizlenir. Ve **هُبًّى**: **الهَباء** ile örtünmüş yıldızlardır; onların teki **هابٍ**dir. Ve **قِباعٌ**: **الهَباء** içinde **قابِعةٌ**dır; yani onun içine girmiştir. Ve **التهذيب**de: **الهَباء** içindeki **الهابي** yıldızı vasfetti; onu gündüz köpeğin gözüne benzetti; bu, köpeğin gece bekçi, gündüz uykulu olmasındandır; uykulunun gözü kapalıdır; gözlerinden gizli olan görünür; işte kendisiyle yol bulunulan yıldız da gizliliğinde köpeğin gözü gibi **هابٍ**dir. Ve **هُبًّى** hakkında dedi: O, **هابٍ**in çoğuludur; tıpkı **غُزًّى**nın **غازٍ**in çoğulu olması gibi. Mana: Kavmin delili, içinde az bir şey dışında gizlenen **هُبًّى** içinde **هابٍ** bir yıldızdır; ona bakan, onun hangi yıldız olduğunu ve hangi yönde olduğunu onunla bilir, onunla yol bulur; o, **هُبًّى** yıldızları içinde, yani **هابِيةٍ** içinde; ancak onlar **قِباعٌ**dır; kirpiler gibi, **قَبَعَت** ettikleri zaman; bu **قِباع** ile yol bulunmaz; ancak **هابٍ** olan bu tek yıldızla yol bulunur; **هابِيةٍ** yıldızlar içinde, **قابعة** olanlar içinde, **قابِعٍ** olmayan. Ve **القابع**ı **قِباعٍ** üzerine çoğul yaptılar; tıpkı **صاحباً**ı **صِحابٍ** üzerine ve **بعيراً قامِحاً**ı **قِماحٍ** üzerine topladıkları gibi. **النهاية**: Hasan hadîsinde: “Sonra insanlardan **هَباءٌ** **رَعاعٌ** ona tâbi oldu”; dedi: **الهَباء** aslında atların tırnakları altından yükselen şeydir; ve güneş ışığında gördüğün yayılmış şeydir; böylece tâbilerini ona benzetti. İbn Sîde: Ve insanlardan **الهَباء**; akılları olmayan kimselerdir. Ve **الهَبْوُ**: devekuşu erkeğidir.
Ve **الهَباءَةُ**: Gatafân diyarında bir arazidir; ondan, Absî Kays b. Züheyr’in Fezârî Huzeyfe b. Bedr’e karşı **يوم الهَباءَة** günü; onu **جَفْر الهباءَة**da öldürdü; o, orada bir su birikintisidir.
İbn Sîde: **الهَبَيُّ** küçük çocuktur; dişisi **هَبَيَّةٌ**dir; ikisini de Sîbeveyh rivayet etti. Dedi: İkisinin vezni **فَعَلٌّ** ve **فَعَلّةٌ**dir; onda **فَعلّ**ın aslı **فَعْلَلاً** değildir; ancak ilk anda sükûn üzere bina edildi. Eğer asıl **فَعْلَلاً** olsaydı, erkekte **هَبْياً**, dişide **هَبْياةً** derdin. Dedi: **هَبَيّاً**yı çoğul yaptığında **هَبائيّ** dersin; çünkü o, **مَعدّ** ve **جُبُنّ** gibi, illetli olmayan menzilesindedir. Cevherî dedi: **الهَبَيُّ** ve **الهَبَيّةُ** küçük cariyedir.
Ve **هَبِي**: ata sürme (azarlama)dır; yani genişle ve uzaklaş; Kümeyt dedi ki:

Ona **هَبي** ve **هَلاً** ve **أَرْحِبْ** öğretiriz,
Beyitlerimizde ve bizim için imtihan olunduk

**النهاية**: Hadîste: “O, bir **ثَريدةً**ye hazır oldu da onu **هَبَّاها** etti”; yani ondan parmakların yerini düzeltti. Dedi: Böyle de rivayet edildi ve şerh edildi.
