# هبت (ه-ب-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%A8%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ب - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والتاء والباء معهما
ه ب ت، ب ه ت مستعملان فقط الهبتُ: الهِبْتُ: حُمْقٌ وتدليةٌ. هُبَِ الرَّجلُ فهو مَهْبوتٌ. ورجلٌ مَهبوتٌ: لا عقْلَ له، وفيه هَبْته شديدة، أي: ضَعْفُ عَقْلِ وهُبِتَ قَدْرُ فُلانٍ، أي: حُطَّ، وكلُّ مَحْطوطٍ شيئاً فقد هُبِتَ، فهو مَهْبوتٌ، أي محطوط.
بهت: بَهَتَهُ فلانٌ، أي: استقبله بأمرٍ قَذَفَهُ به وهو بريءٌ منه، لا يَعْلَمُه، والاسم: البُهتانُ.
وبُهِتَ الرَّجُل يُْهَتُ بهتاً إذا حار. يقال: رأى شيئاً فَبَهِتَ: ينظر نظر المتُعَجِّب، قال:
أَأَنْ رأيْتَ هامتي، كالطَّسْتِ
ظَلِلْتَ تَرْميني بقَوْلِ بَهْـتِ

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **التاء** ve **الباء** onlarla birlikte

ه ب ت، ب ه ت: ikisi de kullanımdadır. Yalnız **الهبتُ**: **الهِبْتُ**: ahmaklık ve sarkıtma. **هُبَِ الرَّجلُ**; o hâlde o **مَهْبوتٌ**dur. Ve **رجلٌ مَهبوتٌ**: onun için akıl yoktur; onda şiddetli bir **هَبْته** vardır; yani: aklın zayıflığı. Ve **هُبِتَ قَدْرُ فُلانٍ**: yani: düşürüldü. Ve her kim bir şeyi düşürülmüş ise, muhakkak **هُبِتَ** olmuştur; o hâlde o **مَهْبوتٌ**dur; yani düşürülmüş.

**بهت**: **بَهَتَهُ** falan; yani: onu, onunla onu attığı bir iş ile karşıladı; hâlbuki o ondan berîdir, onu bilmez. İsim: **البُهتانُ**.

Ve **بُهِتَ الرَّجُل** **يُْهَتُ** **بهتاً**: şaşırıp kaldığı zaman. Denilir: bir şey gördü de **فَبَهِتَ**: hayret edenin bakışıyla bakar. Dedi ki:
أَأَنْ رأيْتَ هامتي، كالطَّسْتِ
ظَلِلْتَ تَرْميني بقَوْلِ بَهْـتِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهَبيتُ: الجبان الذاهبُ العقل. قال طرفة:
فالهَبيتُ لا فؤاد لهوالثَبيتُ قَلْبُهُ قِيَمُهْ
وقد هُبِتَ الرجلُ أي نُخِبَ. ورجل مَهْبوتُ الفؤادِ، وفي عقله هَبْتَةٌ، أي ضعفٌ. وهَبَتَهُ يَهْبِتُهُ هَبْتاً، أي ضربه.

##### Türkçe

**الهَبيتُ**: aklı gitmiş korkak. Tarafe dedi ki:
“Şu hâlde **الهَبيتُ**’in yüreği yoktur; **الثَبيتُ**’in kalbi ise ayakta durandır.”

Ve “**هُبِتَ** adam” yani yaralandı. Ve “yüreği **مَهْبوتُ** olan adam”; ve aklında bir **هَبْتَةٌ** vardır, yani bir zayıflık. Ve “onu **هَبَتَهُ** **يَهْبِتُهُ** **هَبْتاً**” yani onu dövdü.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ت ب
هبت ، بهت : ( مستعملان ) .
هبت : قال الليث : الهَبْتُ : حُمْقٌ وتَدْلِيهٌ . يقال : هُبِتَ الرجلُ فهو مَهبْوت لا عقل له ، وفيه هَبْتَةٌ شديدةٌ .
وفي حديث عمر : أنّ عثمان بن مظعون لما مات على فِراشه قال هَبَتَه الموتُ عندي منزلةً ، فلما مات رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) على فراشه علمتُ أن موتَ الأخيار على فُرُوشهم .
قال أبو عبيد : قال الفراء في معنى قوله : هَبَتَه الموتُ عندي منزلة : يعني طأطأَهُ ذلك عندي وحَطَّ من قَدْرِه ، وكلُّ مَحطوطٍ شيئاً فقد هُبتَ به فهو مَهْبُوت . قال : وأنشدني أبو الجرَّاح :
وأَخْرَقُ مَهْبُوتُ التراقِي مُصَعَّدُ ال
بلاعيم رِخوُ المَنْكِبين عُنَابُ
العُناب : الغليظ الأنف .
قال : والمهْبُوت التراقي : المحطُوطها الناقِصُها .
وقال الكسائيّ : يقال : رجل فيه هَبْتَةٌ للذي فيه كالغَفْلة ، وليس بمستَحكِم العَقْل .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الهَبِيت : الذاهبُ العقل .
وقال طرفة :
فالْهَبِيتُ لا فؤادَ له
والثبيتُ ثبْتُه فَهَمُه
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهبِيتُ : الذي به الخوْلَع ، وهو الفَزَع والتبلُّد .
وقال عبد الرحمن بنُ عَوْف في أميَّة بن خلف وابنِه إنَّ قَتَلَتَهُما من المسلمين هَبَتُوهما حتى فرَغوا منهما يومَ بدْر : أي ضَرَبوهما حتى قَتَلوهما .
قال شمر : الهَبْت : الضرب بالسيف . فكأنَّ معنى قوله : هَبَتوهما بالسيوف أي ضَرَبُوهما حتى وقَذوهما . يقال : هَبَته بالسيف وغيرِه يَهْبِتُه هَبْتاً .
بهت : قال الليث : البَهْت : استقبالك الرَّجل بأَمْرٍ تقْذِفُه به ، وهو منه بريء . والاسم البُهْتان . والبَهْت كالحَيْرة : يقال : رأَى شيئاً فبَهِت ينظرُ نَظر المتعجِّب ، وأنشد :
أَأَنْ رأيتِ هامَتي كالطَّسْتِ
ظَلِلْتِ ترْمِينَ بقَوْلٍ بَهْتِ
قال الليث : البهْتُ : حساب من حساب النجوم ، وهو مسيرها المُستوي في يوم .
وقال الأزهري : ما أُراه عَربيّاً ، ولا أحفظه لغيره .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : بَهِتَ ، وغَرِس وبَطِر : إذا دُهِش .
وقال الزَّجاج : في قول الله جل وعز : ( فَبُهِتَ الَّذِى كَفَرَ ) ( البَقَرَة : 258 ) : تأويله : انقطع وسكت متحيراً عنها ، يقال : بُهِتَ الرجل يُبهَت : إذا انقطع وتحيَّر ، ويقال بهذا المعنى بُهتَ وبَهِتَ ، ويقال : بَهَتُّ الرجل أبهَتُه بَهْتاً : إذا قابلتَه بالكَذِب . وقولُ الله جلّ وعزّ ) بَلْ تَأْتِيهِم بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ ) ( الأنبيَاء : 40 ) . قال الزجاج : أي تُحيِّرهم حين تُفاجئهم بغتةً ، يقال : بَهتَه : أي حيَّره ، ومنه بَهَتُّ الرجُلَ : إذا قابلته بكَذِب يُحَيَّره وقول الله جلّ وعزّ : ( أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَاناً وَإِثْماً مُّبِيناً ) ( النِّساء : 20 ) .
قال أبو إسحاق : ( البهتان ) : الباطل الذي يُتَحَيَّر من بطلانه .
قال : وبُهتانا موضوعٌ موضِع المصدر وهو حالٌ ، المعنى أتأخذونه مُباهتين وآثمين يقال : بَهِتَ وبُهِت فهو باهتٌ ومَبهُوتٌ : إذا تحير .

##### Türkçe

ه ت ب
**هبت** , **بهت** : (ikisi de kullanımdadır).

**هبت** : Leys dedi: **الهَبْتُ**: ahmaklık ve sersemletme. Denir ki: **هُبِتَ الرجلُ**; o hâlde o, aklı olmayan **مَهبْوت**tur; onda şiddetli bir **هَبْتَةٌ** vardır.

Ömer’in hadisinde: Osman b. Maz‘ûn döşeğinde ölünce dedi ki: “**هَبَتَه الموتُ** benim yanımda bir mertebe”; Resûlullah (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) döşeğinde ölünce, hayırlıların döşeklerinde ölmesini bildim.

Ebû Ubeyd dedi: Ferrâ, “**هَبَتَه الموتُ عندي منزلة**” sözünün mânasında dedi ki: yani bu, benim yanımda onu başını eğdirdi ve onun değerinden indirdi; her kim bir şeyi indirilmiş ise, onunla **هُبتَ** edilmiştir; o hâlde o **مَهْبُوت**tur. Dedi ki: Ebû’l-Cerrâh bana okudu:

وأَخْرَقُ مَهْبُوتُ التراقِي مُصَعَّدُ ال
بلاعيم رِخوُ المَنْكِبين عُنَابُ

**العُناب**: kalın burunlu.

Dedi ki: **المهْبُوت التراقي**: köprücük kemikleri indirilmiş olan, eksiltilmiş olan.

Kisâî dedi: Denir ki: içinde gaflet gibi olan kimse için “bir adamda **هَبْتَةٌ** vardır”; ve aklı sağlam değildir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الهَبِيت**: aklı gitmiş olan.

Tarafe dedi ki:

فالْهَبِيتُ لا فؤادَ له
والثبيتُ ثبْتُه فَهَمُه

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الهبِيتُ**: kendisinde **الخوْلَع** olan; o da korku ve sersemlemedir.

Abdurrahman b. Avf, Ümeyye b. Halef ve oğluna dair dedi ki: Müslümanlardan onları öldürenler, Bedir günü onlardan boşalıncaya kadar onları **هَبَتُوهما**: yani onları öldürünceye kadar dövdüler.

Şemmer dedi: **الهَبْت**: kılıçla vurmadır. Sanki onun sözü “**هَبَتوهما بالسيوف**”un mânası: yani onları vurup nihayet onları yere serinceye kadar. Denir ki: Onu kılıçla ve başkasıyla **هَبَته**; onu **يَهْبِتُه هَبْتاً**.

**بهت** : Leys dedi: **البَهْت**: bir adamı, onun ondan beri olduğu bir işle karşılaman; onu onunla suçlaman. İsim **البُهْتان**dır. Ve **البَهْت** şaşkınlık gibi: denir ki: bir şey gördü de **بَهِت**; hayret edenin bakışıyla bakar. Ve okudu:

أَأَنْ رأيتِ هامَتي كالطَّسْتِ
ظَلِلْتِ ترْمِينَ بقَوْلٍ بَهْتِ

Leys dedi: **البهْتُ**: yıldızların hesabından bir hesaptır; o, bir günde onların düzgün yürüyüşüdür.

Ezherî dedi: Onu Arapça görmüyorum; onu başkası için de ezberlemiyorum.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **بَهِتَ** ve **غَرِس** ve **بَطِر**: şaşırdığı zaman.

Zeccâc dedi: Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: (**فَبُهِتَ الَّذِى كَفَرَ**) (Bakara: 258): onun te’vili: kesildi ve ona dair şaşkın olarak sustu; denir ki: **بُهِتَ الرجل يُبهَت**: kesildiği ve şaşırdığı zaman. Ve bu mânada **بُهتَ** ve **بَهِتَ** denir. Ve denir ki: **بَهَتُّ الرجل أبهَتُه بَهْتاً**: ona yalanla karşılık verdiğin zaman. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: (**بَلْ تَأْتِيهِم بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ**) (Enbiyâ: 40). Zeccâc dedi: yani onları, ansızın onlara geldiğinde şaşırtır; denir ki: **بَهتَه**: yani onu şaşırttı. Ondandır: **بَهَتُّ الرجُلَ**: onu, onu şaşırtan bir yalanla karşıladığın zaman. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: (**أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَاناً وَإِثْماً مُّبِيناً**) (Nisâ: 20).

Ebû İshâk dedi: **( البهتان )**: bâtıl olan; bâtıllığından dolayı şaşırılan.

Dedi ki: **وبُهتانا** masdarın yerine konulmuştur ve hâl’dir; mânası: onu, iftira edenler ve günahkârlar olarak mı alıyorsunuz? Denir ki: **بَهِتَ** ve **بُهِت**; o hâlde o **باهتٌ** ve **مَبهُوتٌ**tur: şaşırdığı zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والباء وما يثلثهما)
(هبت) الهاء والباء والتاء كلمةٌ تدلُّ على ضَربٍ متتابع. وهُبِتَ الرَّجُل يُهْبَتُ. وفلانٌ مهبوتٌ، أي لا عقلَ له، ثمَّ سمِّي الجبانُ الضَّعيف هَبيتاً، كأنه قد هُبِتَ. قال طَرَفة:
فالهَبِيتُ لا فؤادَ لـه *** والثبيتُ ثَبْتُهُ فَهَمُه([1])
(هبث) الهاء والباء والثاء. يقولون: الهَبْث: الحَركة([2]).
(هبج) الهاء والباء والجيم كلمةٌ تدلُّ على تورُّمٍ وثِقَل. وهَبِجت النّاقة هَبَجا: وَرِمَ ضَرعها. ولذلك يُقال للثَّقيل النَّفْس مُهَبَّج. وهَبَجَه بالعَصَا: ضَرَبه. ومما شذَّ عن هذا الهَوْبَجة، وهي خَبْرَاءُ في مكانٍ غير قَعِير، فلا يلبثُ ماؤها أن يَنْضُب.(هبخ) الهاء والباء والخاء. الهَبَيَّخَة: الجارية تمشِي مُتَبَخْتِرَة.
(هبد) الهاء والباء والدال الهَبيد: حبُّ الحنظل. والتَّهَبُّد: أخْذُه وإصلاحه. وخرجُوا يتهبَّدُون.
(هبذ) الهاء والباء والذال كلمةٌ واحدة، معناها السُّرعة. قال الخليل: المُهابَذَة: السُّرعة. وقال ابن دُرَيد([3]): الهَبْذ: سُرْعة في المشي. ومَرَّ يَهْـبُِذُ هَبْذاً، واهتبذَ اهتباذاً.
(هبر) الهاء والباء والراء: كلمتان: إحداهما قطعٌ في الشّيء وتقطُّع، والأخرى صفةُ مكان.
فالأولى: الهَبْر: قَطْع اللَّحم. والهَبْرة: البَضعَة منه. يقال هَبَرتُ لـه هَبْرةً. وناقةٌ هَبْراء وهَبِرَة: كثيرةُ اللَّحم. والهَوْبَر: الذي تَقَرَّدَ شَعَْرُه، كأنّه قد تقطَّعَ قِطعاً مجتمعة. ومن ذلك الهِبْرِيَة: ما كانَ في أسفل الشَّعر مثلَ النُّخالة، سمِّي بذلك لأنّه متقطِّع. وسيف هَبَّارٌ([4]) وهابرٌ: ينتسِفُ القِطعةَ من اللَّحم فيَطرحُها.
وأمَّا الكلمة الأخرى فالهَبير([5]): مطمئِنٌّ من الأرض. ويقال الهُبُور: الصُّخور بينَ الرَّوابي([6]) أو الصُّخورُ، أنا أشُكُّ في ذلك. وكلمةٌ يقولونها ما أدرِي ما أصْلُها. يقولون: "لا آتِيكَ هُبَيْرةَ بنَ سعدٍ" أي أبداً([7]).
(هبز) الهاء والباء والزاء. ذكَرُوا عن أبي زَيد: هَبَزَ: ماتَ.
(هبش) الهاء والباء والشين: كلمةٌ واحدة. يقال هو يَتهَبَّش، أيْ يتكسَّب. والهُبَاشَة: الكَسْب. قال:
لولا هُباشاتٌ من التَّهبِيش *** لِصِبْيَةٍ كأفْرُخ العُشوشِ([8])
وهو يتهَبَّش لأهلِه.
(هبص) الهاء والباء والصاد: كلمةٌ واحدة. الهَبَص: النَّشاط. رجلٌ هَبِصٌ. قال:
مَرَّ وأعطانِي رشاءً مَلِصا([9]) *** كذَنَب الذِّيب يُعَدِّي هَبِصا([10])
(هبط) الهاء والباء والطاء: كلمةٌ تدلُّ على انحدار. وهَبَط هُبوطاً. والهَبُوط: الحُدور. وهَبَطتُ أنا وهَبَطْتُ غيرِي، وهَبَط المرضُ لحمَ العَليل. والهَبِيط: الضَّامر من الإبل.
(هبع) الهاء والباء والعين: كلمةٌ تدل على ضربٍ من المَشْي([11]). وهَبَع هُبوعاً: مَشَى مَشْيَ حمارٍ بليد. ويقال هو مَدُّ العُنق في المَشْي. والهُبَع: الفَصيل يُنْتَجُ حَمَارَّةَ القَيظ([12])، سمِّي هُبَعاً لأنّه إذا مشى هَبَع، أي استعانَ بعُنُقه.
(هبغ) الهاء والباء والغين. هَبَغَ هُبُوغاً: نامَ.
(هبل) الهام والباء واللام: فيه ثلاث كلمات، تدلُّ إحداها على ثُكْلٍ، والأخرى على ثِقَل، والثالثة على اغترارٍ وتغفُّل.
الأولى الهَبَل: الثُّكْل، يقال: لأمِّه الهَبَل. قال:
النَّاسُ مَنْ يلقَ خيراً قائلونَ له *** ما يشتهي ولأُمِّ المخطِئِ الهَبَلُ([13])
والهَبُول من النِّساء: التي لا يَبقى لها ولد.
والثانية المُهبَّل: الرّجُل *الثَّقيل الكثير اللَّحم. قال:
مِمَّنْ حَمَلْنَ به وهنَّ عَواقِدٌ *** حُبُكَ النِّطاقِ فشَبَّ غَيْرَ مهَبَّلِ([14])
والهِبِلُ([15]): الشَّيخ الكَبير، والظَّليم المُسِنّ.
والثالثة قولهم: اهْتَبَلَ الغِرّة، إذا افتَرَصَها. والهَبَّال: الصَّيَّاد يَهتَبِل الصَّيد يَغترُّه، ولذلك سمِّي الذِّئب هِبِلاًّ، لأنّه يَحتَالُ لصيده ويَهتَبِله.
وأمَّا المَهْبِل فمستقَرُّ الولَد من الرّحِم، وهو عندنا من باب الإبدال، وهو في ذلك أصله([16]) مَحْبِل.
(هبو) الهاء والباء والحرف المعتلّ: كلمةٌ تدلُّ على غَبَرة ورقَّة فيها.
منه الهَبْوَة: الغَبَرة. وهبا الغُبارُ يَهبو فهو هابٍ: سَطع. والهَبَاء: دُقاق التُّراب. قال:
تَزَوَّد منا بينَ أذْناهُ ضَربةً *** دعَتْه إلى هابِي الترابِ عقيم([17])
وهَبَا الرَّمادُ: اختلَطَ بالتُّراب وهَمَد. والشَّيءُ المنبثُّ الذي تراه في ضَوء الشمس: هَباءٌ.
---------------------__
([1]) سبق البيت بهذه الرواية أيضاً في (ثبت)، وهي رواية الديوان 19. ويروى: "قلبه قيمه"، كما في شرح الديوان واللسان (ثبت، هبت).
([2]) وكذا ورد في المجمل. ولم يرد في معجم من المعاجم المتداولة.
([3]) في الجمهرة (1: 53).
([4]) في الأصل: "هبا".
([5]) والهبر أيضاً بفتح الهاء وسكون الباء بعدها. وأنشد لعدي:
فترى محانيه التي تسق الثرى  *** والهبر يورق نبتها روادها
 ([6]) في الأصل: "من الروابي"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) انظر تفسير المثل في اللسان وكتب الأمثال.
([8]) لرؤبة في ديوانه 78 واللسان (هبش).
([9]) وكذا في المجمل وإصلاح المنطق. وفي اللسان: "الهبصى".
([10]) في إصلاح المنطق 460 واللسان (هبص): "فر" بالفاء. وفي إصلاح المنطق أيضاً: "وأنطاني"، وهي لغة في "أعطاني" لأهل اليمن. وقد قرئ: "إنا أنطيناك الكوثر".
([11]) في الأصل: "الشيء".
([12]) في المجمل واللسان: "في حمارة القيظ".
([13]) للقطامي في ديوانه ص2 والشعر والشعراء 168، 704.
([14]) البيت لأبي كبير الهذلي، في ديوان الهذليين (2: 92) والحماسة (1: 19) والخزانة (3: 466). ورواية الديوان: "مما حملن به". وأنشده في اللسان (هبل).
([15]) كذا ضبط في المجمل، وضبطه بالحرف في القاموس "كإبل". ثم قال: "وكطمر وهجف: الرجل العظيم أو الطويل". وقد ضبط "الهبل" بمعنى المسن من الرجال والنعام، في اللسان بتشديد اللام.
([16]) في الأصل: "أصل".
([17]) لهوبر الحارثي، كما في اللسان (هبا). وانظر ما سبق من التحقيق في حواشي (عقم) حيث أنشد البيت.

ـ

##### Türkçe

(هâ ve bâ ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)

(**هبت**) **الهاء** ve **الباء** ve **التاء**; ardışık bir vuruşa delâlet eden bir kelimedir. Ve **هُبِتَ** adam **يُهْبَتُ**. Ve falan **مهبوتٌ**dur; yani onun için akıl yoktur; sonra korkak zayıfa **هَبيتاً** adı verildi; sanki o **هُبِتَ** edilmiş gibidir. **طَرَفة** dedi:
فالهَبِيتُ لا فؤادَ لـه *** والثبيتُ ثَبْتُهُ فَهَمُه([1])

(**هبث**) **الهاء** ve **الباء** ve **الثاء**. Derler: **الهَبْث**: hareket([2]).

(**هبج**) **الهاء** ve **الباء** ve **الجيم**; şişme ve ağırlığa delâlet eden bir kelimedir. Ve dişi deve **هَبِجت** **هَبَجا**: memesi şişti. Bundan dolayı ağır nefesliye **مُهَبَّج** denir. Ve onu sopayla **هَبَجَه**: onu dövdü. Bundan şâz olan şeylerden **الهَوْبَجة** vardır; o, derin olmayan bir yerde bir çukurcuktur; suyu da hemen çekilip tükenir.

(**هبخ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الخاء**. **الهَبَيَّخَة**: salınarak yürüyen câriye.

(**هبد**) **الهاء** ve **الباء** ve **الدال**. **الهَبيد**: Ebu Cehil karpuzunun tohumu. Ve **التَّهَبُّد**: onu almak ve ıslah etmek. Ve **يتهبَّدُون** olarak çıktılar.

(**هبذ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الذال**; tek bir kelimedir; mânâsı sürattir. **الخليل** dedi: **المُهابَذَة**: sürat. Ve **ابن دُرَيد**([3]) dedi: **الهَبْذ**: yürüyüşte sürat. Ve **يَهْـبُِذُ** olarak geçti, **هَبْذاً**; ve **اهتبذَ** **اهتباذاً**.

(**هبر**) **الهاء** ve **الباء** ve **الراء**: iki kelime: birisi şeyde kesme ve parçalanma, diğeri yerin sıfatı.

Birincisi: **الهَبْر**: et kesme. Ve **الهَبْرة**: ondan bir parça. Denir: ona bir **هَبْرةً** **هَبَرتُ**. Ve **هَبْراء** ve **هَبِرَة** bir dişi deve: eti çok. Ve **الهَوْبَر**: saçı tek tek ayrılmış olan; sanki o, toplanmış parçalar hâlinde parçalanmış gibidir. Bundan **الهِبْرِيَة**: saçın alt tarafında kepek gibi olan şeydir; parçalı olduğu için bununla adlandırıldı. Ve **هَبَّارٌ**([4]) ve **هابرٌ** bir kılıç: etten parçayı koparıp atar.

Diğer kelimeye gelince, **الهَبير**([5]): yerden alçak, çukur bir yerdir. Ve **الهُبُور** denir: tepeler arasındaki kayalar([6]) yahut kayalar; bunda şüphe ediyorum. Ve bir kelime ki onu söylerler; aslını bilmiyorum. Derler: “**لا آتِيكَ هُبَيْرةَ بنَ سعدٍ**” yani asla([7]).

(**هبز**) **الهاء** ve **الباء** ve **الزاء**. **أبي زَيد**’den naklettiler: **هَبَزَ**: öldü.

(**هبش**) **الهاء** ve **الباء** ve **الشين**: tek bir kelime. Denir: o **يَتهَبَّش**; yani kazanç elde eder. Ve **الهُبَاشَة**: kazanç. Dedi:
لولا هُباشاتٌ من التَّهبِيش *** لِصِبْيَةٍ كأفْرُخ العُشوشِ([8])
Ve o, ehli için **يتهَبَّش**.

(**هبص**) **الهاء** ve **الباء** ve **الصاد**: tek bir kelime. **الهَبَص**: canlılık. **هَبِصٌ** bir adam. Dedi:
مَرَّ وأعطانِي رشاءً مَلِصا([9]) *** كذَنَب الذِّيب يُعَدِّي هَبِصا([10])

(**هبط**) **الهاء** ve **الباء** ve **الطاء**: inişe delâlet eden bir kelime. Ve **هَبَط** **هُبوطاً**. Ve **الهَبُوط**: aşağı iniş. Ve ben **هَبَطتُ** ve başkasını **هَبَطْتُ**; ve hastalık, hastanın etini **هَبَط**. Ve **الهَبِيط**: develerden zayıf olan.

(**هبع**) **الهاء** ve **الباء** ve **العين**: yürüyüşün bir türüne delâlet eden bir kelime([11]). Ve **هَبَع** **هُبوعاً**: ahmak bir eşeğin yürüyüşü gibi yürüdü. Ve denir: yürüyüşte boynu uzatmadır. Ve **الهُبَع**: yaz sıcağının şiddetinde([12]) doğurulan deve yavrusu; **هُبَعاً** diye adlandırıldı, çünkü yürüdüğünde **هَبَع** eder; yani boynuyla yardım alır.

(**هبغ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الغين**. **هَبَغَ** **هُبُوغاً**: uyudu.

(**هبل**) **الهام** ve **الباء** ve **اللام**: onda üç kelime vardır; birisi evlât acısına, diğeri ağırlığa, üçüncüsü aldanmaya ve gaflete delâlet eder.

Birincisi **الهَبَل**: evlât acısıdır; denir: annesine **الهَبَل**. Dedi:
النَّاسُ مَنْ يلقَ خيراً قائلونَ له *** ما يشتهي ولأُمِّ المخطِئِ الهَبَلُ([13])
Ve kadınlardan **الهَبُول**: kendisi için çocuk kalmayan.

İkincisi **المُهبَّل**: ağır, eti çok adam. Dedi:
مِمَّنْ حَمَلْنَ به وهنَّ عَواقِدٌ *** حُبُكَ النِّطاقِ فشَبَّ غَيْرَ مهَبَّلِ([14])
Ve **الهِبِلُ**([15]): büyük ihtiyar; ve yaşlı devekuşu erkeği.

Üçüncüsü onların sözü: **اهْتَبَلَ** fırsatı; onu kapıp yakaladığında. Ve **الهَبَّال**: avcıdır; avı **يَهتَبِل**; onu aldatır; bundan dolayı kurda **هِبِلاًّ** adı verildi; çünkü avı için hile yapar ve onu **يَهتَبِله**.

**المَهْبِل**’e gelince: rahimden çocuğun karar kıldığı yerdir; ve o, bizce ibdâl bâbındandır; ve bunun aslında([16]) **مَحْبِل**dir.

(**هبو**) **الهاء** ve **الباء** ve illetli harf: içinde tozluluk ve incelik bulunan bir şeye delâlet eden bir kelimedir.

Bundan **الهَبْوَة**: tozluluktur. Ve toz **هبا** eder, **يَهبو**; o hâlde o **هابٍ**dir: yükseldi. Ve **الهَبَاء**: toprağın ince kırıntılarıdır. Dedi:
تَزَوَّد منا بينَ أذْناهُ ضَربةً *** دعَتْه إلى هابِي الترابِ عقيم([17])
Ve kül **هَبَا** etti: toprakla karıştı ve söndü. Ve güneş ışığında gördüğün yayılmış şey: **هَباءٌ**dur.

---------------------__
([1]) Beyit bu rivayetle (ثبت)’te de geçti; bu, divanın rivayeti 19’dur. “قلبه قيمه” diye de rivayet edilir; divan şerhinde ve Lisân’da (ثبت، هبت) olduğu gibi.
([2]) Böylece el-Mücmel’de de geldi. Tedavüldeki sözlüklerin hiçbirinde gelmedi.
([3]) el-Cemhere’de (1: 53).
([4]) Asılda: “هبا”.
([5]) **الهبر** de **الهاء**’nın fethi ve **الباء**’nın sükûnu ile, ardından da. **عدي**’den şu beyit okundu:
فترى محانيه التي تسق الثرى  *** والهبر يورق نبتها روادها
([6]) Asılda: “من الروابي”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([7]) Meselin tefsirine Lisân’da ve emsâl kitaplarında bak.
([8]) **رؤبة**’nindir; divanında 78 ve Lisân’da (هبش).
([9]) El-Mücmel ve Islahu’l-Mantık’ta da böyle. Lisân’da: “الهبصى”.
([10]) Islahu’l-Mantık 460 ve Lisân’da (هبص): “فر” fâ ile. Islahu’l-Mantık’ta ayrıca: “وأنطاني”; bu, Yemen ehlinin “أعطاني”sında bir dildir. Şöyle okunmuştur: “إنا أنطيناك الكوثر”.
([11]) Asılda: “الشيء”.
([12]) El-Mücmel ve Lisân’da: “في حمارة القيظ”.
([13]) **القطامي**’nindir; divanında s2 ve eş-Şi‘r ve’ş-Şu‘arâ 168, 704.
([14]) Beyit **أبي كبير الهذلي**’nindir; el-Huzeliyyîn divanında (2: 92) ve el-Hamâse (1: 19) ve el-Hizâne (3: 466). Divanın rivayeti: “مما حملن به”. Lisân’da (هبل) onu okuttu.
([15]) El-Mücmel’de böyle ضبط edildi; el-Kâmûs’ta harf ile “كإبل” diye ضبط etti. Sonra dedi: “وكطمر وهجف: الرجل العظيم أو الطويل”. Erkeklerden ve devekuşlarından yaşlı mânâsında **الهبل** Lisân’da **اللام**’ın şeddelenmesiyle ضبط edildi.
([16]) Asılda: “أصل”.
([17]) **هوبر الحارثي**’nindir; Lisân’da (هبا) olduğu gibi. (عقم) hâşiyelerinde geçen tahkike bak; orada beyit okundu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَبْتُ: الضَّرْبُ. والهَبْتُ. حُمْقٌ وتَدْلِيهٌ.
وفيه هَبْتةٌ أَي ضَرْبةُ حُمْقٍ؛ وقيل: فيه هَبْتةٌ للذي فيه كالغَفْلة، وليس بِمُسْتَحْكِم العَقْل.
وفي الصحاح: الهَبِيتُ الجَبانُ الذاهبُ العَقْلِ.
وقد هُبِتَ الرجلُ أَي نُحِبَ، فهو مَهْبُوتٌ وهَبيتٌ، لا عَقْلَ له؛ قال طَرَفة:
فالهَبِيتُ لا قُؤَادَ له،
والثَّبِيتُ قَلْبُه قِيَمُهْ
وقوله أَنشده ثعلب:
تُرِيكَ قَذًى بها، إِن كان فيها
بُعَيْدَ النَّوْم، نَشْوَتُها هَبِيتُ
قال ابن سيده: لم يفسره، وعندي أَنه فَعِيلٌ في معنى فاعل أَي نَشْوَتُها شيء يَهْبِتُ أَي يُحمِّقُ ويُحَيِّر، ويُسَكِّنُ ويُنَوِّمُ.ورجل مَهْبُوتُ الفُؤَادِ: في عقله هَبْتة أَي ضَعْفٌ. وهَبَتَهُ يَهْبِتُه هَبْتاً أَي ضَرَبه. والمَهْبُوتُ: المَحْطُوكُ. وهَبَتَ الرجلَ يَهْبِتُه هَبْتاً: ذَلَّلَهُ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَن عثمان بنَ مَظْعُون لمَّا مات على فراشهِ، هَبَتَه الموتُ عندي مَنْزلةً، حيث لم يَمُتْ شهيداً؛ فلما مات سيدُنا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، على فراشه، وأَبو بكر، رضي الله عنه، على فراشه علمتُ أَنَّ مَوْتَ الأَخْيارِ على فُرُشهم؛ قال الفراء: هَبَتَه الموتُ عندي منزلةً، يعني طَأْطَأَه ذلك، وحَطَّ من قَدْره عندي. وكلُّ مَحْطُوطٍ شيئاً: فقد هُبِتَ به، فهو مَهْبُوتٌ؛ قال وأَنشدني أَبو الجَرَّاح:
وأَخْرَقَ مَهْبُوتِ التَّراقي، مُصَعَّدِ الْـ
ـبلاعِيمِ، رِخْوِ المَنْكِبَيْنِ، عُنَابِ
قال: والمَهْبُوتُ التَّراقي المَحْطُوطُها الناقِصُها.
وهَبَتَ وهَبَطَ أَخوانِ.
والهَبِيتُ: الذي به الخَوْلَعُ، وهو الفَزَعُ والتَلَبُّد. وقال عبد الرحمن بن عوف في أُمَيَّة بن خَلَفٍ وابنه: فَهَبَتُوهُما حة فَرَغُوا منهما؛ يعني المسلمين يوم بَدْرٍ أَي ضَرَبُوهُما بالسيف حتى قتلوهما؛ وقال شمر: الهَبْتُ الضَّرْبُ بالسيف، فكأَنَّ معنى قوله فَهَبَتُوهما بالسيف أَي ضربوهما حتى وَقَذُوهما؛ يقال: هَبَتَه بالسيف وغيره يَهْبِتُه هَبْتاً.
وفي حديث معاوية: نَوْمُه سُباتٌ وليليه هُباتٌ؛ هو من الهَبْتِ اللِّين والاسْتِرخاء.
يقال: في فلان هَبْتةٌ أَي ضَعْف.
والمَهْبُوت: الطائر يُرْسَلُ على غير هِداية؛ قال ابن دريد: وأَحسبها مولَّدة.

##### Türkçe

**الهَبْتُ**: vurma. Ve **الهَبْتُ**: ahmaklık ve sersemletme.

Ve onda **هَبْتةٌ** vardır, yani ahmaklık darbesi; ve denildi: onda, onda bulunan kimse için **هَبْتةٌ** vardır; gaflet gibi, ve aklı sağlamlaştırılmış değildir.

Ve Sıhâh’ta: **الهَبِيتُ** aklı gitmiş korkaktır.

Ve adam **هُبِتَ** oldu, yani ahmaklaştırıldı; o hâlde o **مَهْبُوتٌ** ve **هَبيتٌ**dir, aklı yoktur;
Tarafa dedi:
فالهَبِيتُ لا قُؤَادَ له،
والثَّبِيتُ قَلْبُه قِيَمُهْ

Ve onun sözü; Sa‘leb rivayet ederek okudu:
تُرِيكَ قَذًى بها، إِن كان فيها
بُعَيْدَ النَّوْم، نَشْوَتُها هَبِيتُ

İbn Sîde dedi: onu açıklamadı; ve benim yanımda o, fâil mânasında fa‘îl’dir; yani onun sarhoşluğu, **يَهْبِتُ** olan bir şeydir; yani ahmaklaştırır ve şaşırtır, ve sakinleştirir ve uyutur. Ve **مَهْبُوتُ الفُؤَادِ** adam: aklında **هَبْتة** vardır, yani zayıflık. Ve onu **هَبَتَهُ يَهْبِتُه هَبْتاً**: yani onu vurdu. Ve **المَهْبُوتُ**: **المَحْطُوكُ**.

Ve adamı **هَبَتَ** eder, onu **يَهْبِتُه هَبْتاً**: onu zelil kıldı. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Osman b. Maz‘ûn döşeğinde öldüğünde, ölüm onu benim yanımda bir derece **هَبَتَه** etti; şehit olarak ölmediği için; sonra Efendimiz Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, döşeğinde öldüğünde ve Ebû Bekir, Allah ondan razı olsun, döşeğinde (öldüğünde) bildim ki hayırlıların ölümü döşekleri üzerinedir; Ferrâ dedi: “ölüm onu benim yanımda bir derece **هَبَتَه** etti” yani bu, onu alçalttı ve benim yanımda onun değerinden düşürdü. Ve her kim bir şeyi alçaltılmış ise: onunla **هُبِتَ** edilmiştir; o hâlde o **مَهْبُوتٌ**tur; dedi ve Ebû’l-Cerrâh bana okuttu:
وأَخْرَقَ مَهْبُوتِ التَّراقي، مُصَعَّدِ الْـ
ـبلاعِيمِ، رِخْوِ المَنْكِبَيْنِ، عُنَابِ

Dedi: ve **المَهْبُوتُ التَّراقي**: onun köprücük kemikleri alçaltılmış olanı, eksik olanıdır.

Ve **هَبَتَ** ile **هَبَطَ** iki kardeştir.

Ve **الهَبِيتُ**: kendisinde **الخَوْلَعُ** olan kimsedir; o da korku ve çökmektir.

Ve Abdurrahman b. Avf, Ümeyye b. Halef ve oğlu hakkında dedi: “Müslümanlar Bedir günü onlardan boşalınca onları **فَهَبَتُوهُما**”; yani onları kılıçla vurdular, ta ki onları öldürdüler; Şemmer dedi: **الهَبْتُ** kılıçla vurmaktır; sanki onun “**فَهَبَتُوهما** kılıçla” sözünün mânası: onları vurdu, ta ki onları sersemletti; denir: onu kılıçla ve başkasıyla **هَبَتَه** eder, onu **يَهْبِتُه هَبْتاً**.

Muâviye’nin hadisinde: “Onun uykusu derin uykudur ve geceleri **هُباتٌ**tır”; o, **الهَبْتِ** olan yumuşaklık ve gevşekliktendir.

Denir: falanda **هَبْتةٌ** vardır; yani zayıflık.

Ve **المَهْبُوت**: hidayet olmaksızın üzerine salıverilen kuştur; İbn Düreyd dedi: ve ben onu müvelled sayıyorum.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهبيت: الجبان الذاهب العقل  كذا في الصحاح  كالمهبوت  .  وقد هبت  الرجل  كغنى  أي نخب، فهو مهبوت وهبيت، لا عقل له، قال طرفة:
  فالهبيت لا فؤاد له                      والثبيت قلبه قيمه  وهبته يهبته: ضربه  ، حكاه أبو عبيد، وقال عبد الرحمن بن عوف، في أمية بن خلف وابنه  فهبتوهما حتى فرغوا منهما  يعني المسلمين يوم بدر،، أي ضربوهما بالسيف حتى قتلوهما. وقال شمر: الهبت: الضرب بالسيف، فكأن معنى قوله: فهبتوهما بالسيف، أي ضربوهما حتى وقذوهما، يقال: هبته بالسيف يهبته هبتا. هبته  :هبطه  ، وهما أخوان، في حديث عمر- رضي الله عنه-  أن عثمان بن مظعون لما مات على فراشه هبته الموت عندي منزلة حيث لم يمت شهيدا، فلما مات سيدنا رسول الله- صلى الله عليه وسلم- على فراشه  وأبو بكر- رضي الله عنه- على فراشه  علمت أن موت الأخيار على فرشهم  قال الفراء: هبته الموت عندي منزلة، يعني  طأطأه  ذلك  وحطه  ، أي حط من قدره عندي. وكل محطوط شيئا فقد هبت به، فهو مهبوت، قال الفراء: وأنشدني أبو الجراح:
  وأخرق مهبوت التراقي مصعد ال                      بلاعيم رخو المنكبـين عـنـاب قال: والمهبوت التراقي: المحطوطها الناقصها. فلان في عقله هبتة  الهبتة  : الضعف  . والهبت: حمق وتدليه، وفيه هبتة، أي ضربة حمق، وقيل: فيه هبتة، للذي فيه كالغفلة، وليس بمستحكم العقل، وأنشد ثعلب:
  تريك قذى بها إن كان فيها                      بعيد النوم نشوتها هبـيت قال ابن سيده: لم يفسره، وعندي أنه فعيل في معنى فاعل، أي نشوتها شيء يهبت أي يحمق ويحير ويسكن وينوم.
 ومما يستدرك عليه: هبت الرجل يهبته هبتا: ذلله والهبيت: الذي به الخولع، وهو الفزع والتلبد. وفي حديث معاوية:  نومه سبات، وليلة هبات  وهو من الهبت بمعنى اللين والاسترخاء، والمهبوت: الطائر يرسل على غير هداية، قال ابن دريد: وأحسبها مولدة.

##### Türkçe

**الهبيت**: aklı gitmiş korkak; **الصحاح**’ta böyle. **كالمهبوت**. Ve **هبت** adamı, **كغنى** (vezninde), yani sersemledi; o hâlde o **مهبوت** ve **هبيت**tir; onun aklı yoktur. **طرفة** dedi ki:
  “O hâlde **الهبيت**in kalbi yoktur                      ve **الثبيت**in kalbi ayaktadır.”

Ve **هبته يهبته**: onu dövdü; bunu Ebû Ubeyd nakletti. Ve Abdurrahman b. Avf, Ümeyye b. Halef ve oğlu hakkında dedi ki: “Onları **فهبتوهما**; ta ki onlardan boşaldılar (işlerini bitirdiler).” Müslümanları Bedir günü kastediyor; yani onları kılıçla dövdüler, ta ki onları öldürdüler. Ve Şemmer dedi ki: **الهبت**: kılıçla vuruştur; sanki onun sözünün mânası: “Onları kılıçla **فهبتوهما**”, yani onları dövdüler, ta ki onları yaraladılar; denir ki: **هبته بالسيف يهبته هبتا**.

**هبته**: **هبطه**; ve ikisi kardeştir. Ömer’in hadîsinde -Allah ondan razı olsun-: Osman b. Maz‘ûn döşeğinde ölünce, “Ölüm onu benim yanımda bir menzile **هبته** etti; zira şehid olarak ölmedi.” Sonra Efendimiz Resûlullah -Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun- döşeğinde öldü ve Ebû Bekir -Allah ondan razı olsun- döşeğinde (öldü); hayırlıların döşeklerinde ölümü (olduğunu) bildim. Ferrâ dedi ki: “**هبته الموت عندي منزلة**”, yani o, bunu alçalttı ve onu indirdi; yani benim yanımda onun kadrinden indirdi. Ve her kim bir şeyi indirilmiş (alçaltılmış) kılarsa, muhakkak onunla **هبت** etmiştir; o hâlde o **مهبوت**tur. Ferrâ dedi ki: Ebû’l-Cerrâh bana inşâd etti:
  “Ve ahmak, **مهبوت التراقي**; yükselen **ال**                      gevşek boğazlı, iki omuzu gevşek, iri taneli.”

Dedi ki: **المهبوت التراقي**: onun (yani köprücük kemiklerinin) indirilmişi, eksiltilmişi. Falanın aklında **هبتة** (vardır). **الهبتة**: zayıflık. Ve **الهبت**: ahmaklık ve sarkma; onda **هبتة** vardır, yani ahmaklık darbesi. Ve denildi ki: onda **هبتة** vardır; onda gaflet gibi olan kimse için; ve aklı sağlam değildir. Sa‘leb inşâd etti:
  “Sana onda bir çapak gösterir; eğer onda varsa                      uykusu uzak; onun sarhoşluğu **هبـيت**tir.”

İbn Sîde dedi ki: onu tefsir etmedi; ve benim yanımda o, fâil mânasında fa‘îldir; yani onun sarhoşluğu, **يهبت** eden bir şeydir; yani ahmaklaştırır ve şaşırtır ve sakinleştirir ve uyutur.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **هبت الرجل يهبته هبتا**: onu zelil kıldı. Ve **الهبيت**: onda **الخولع** olan; o da korku ve yapışıp kalmadır. Ve Muâviye’nin hadîsinde: “Onun uykusu derin uykudur; ve gece **هبات**tır.” Ve o, yumuşaklık ve gevşeklik mânasında **الهبت**tendir. Ve **المهبوت**: hidayetsiz olarak salıverilen kuştur. İbn Düreyd dedi ki: ve ben onu müvelled sayıyorum.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَبَتَهُ
1 هَبَتَهُ ذ , aor. هَبِتَ , (inf. n. هَبْتٌ, TA,) He beat, struck, or smote, him (A, 'Obeyd, S, K) with a sword. (Sh.) Ex. هَبتُوهُمَا حَتَّى فَرَغُوا مِنْهُمَا They smote them both with swords until they slew them (TA, from trad.) ― -b2- هَبَتَهُ, aor. هَبِتَ , He, or it, lowered him, syn. هَبَطَهُ and طَأْطَأَهُ and حطَّهُ. (K,) with respect to station, rank, or dignity (TA:) and abased him; debased him; rendered him abject, vile, despicable, or ignominious. (L.) Ex. هَبَتَهُ المَوْتُ عِنْدِى منْزلَةً Death lowered him in my estimation with respect to rank, or dignity, because he died upon his bed. and did not die a martyr. From a trad. (Fr.) ― -b3- هُبِتَ He was lowered with respect to rank, station, or dignity. (Fr.) ― -b4- هُبِتَ (like عُنِىَ, [i. e. pass. in form, but neut. in signification,] (K,) He (a man) was cowardly, and his intellect quitted him: (S, K:) he was without intellect. (TA.) ― -b5- هَبَتَ, aor. ?? see هَبِيتٌ.

هَبْتٌ
هَبْتٌ ذ Softness; laxity. (L.) ― -b2- Stupidity, foolishness, stupefaction. (TA.)

هَبْتَةٌ
هَبْتَةٌ ذ Weakness (S, K) in intellect. (S.) Ex. فِى عَقْلِهِ هبتةٌ There is a weakness in his intellect. (S.) فيه هبتةٌ There is a stroke of stupidity in him: or there is in him what resembles heedless ness, and unsoundness of intellect: (TA:) or هَبْتَةٌ signifies loss of reason. (TA in art. خلع.)

مَا تَسْأَلُ عَنْ شَيْخٍ نَوْمُهُ سُبَاتٌ وَلَيْلُهُ هُبَاتٌ
مَا تَسْأَلُ عَنْ شَيْخٍ نَوْمُهُ سُبَاتٌ وَلَيْلُهُ هُبَاتٌ ذ Dust thou not inquire respecting an old man, whose sleep is that of a sick person, or of one far advanced in years, or whose sleep is light, TA, art. سبت,) [and whose night is one of languor.] From a trad. هبات. here, is from هَبْتٌ, as signifying “ softness, and laxity. ” (TA.)

هَبِيتٌ
هَبِيتٌ ذ One in whom is sudden fright, or terror. and a shrinking (تَلَبُّذ) [by reason of fear]. (L.) ― -b2- هَبِيتٌ and ↓ مَهْبُوتٌ A cowardly man, whose intellect is quitting him: (S, K:) a man without intellect. (TA.) ― -b3- In the saying of a poet, نَشْوَتُهَا هَبِيتُ, quoted, limit not expl., by Th, هبيت is thought by ISd to be of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure فَاعِلٌ. and to signify, شَىْءٌ يَهْبِتُ, i. e. A thing that stupefies, or renders foolish, and confounds, perplexes, or amazes, and thus stills, or quiets and causes to sleep. The poet says,
تُرِيكَ قَذًى بِهَا اِنْ كَانَ فِيهَا
بُعَيْدَ النَّوْمِ نَشْوتُهَا هَبِيتُ
[he is app. describing clear and strong wine, and says, It will show thee a mote in it, if it be therein: a little after sleep, (even,) the intoxication (which is the result) thereof is a thing that stupefies, &c.]. (TA.)

مَهْبُوتٌ
مَهْبُوتٌ ذ Confounded; perplexed; amazed; i. q. مَهْفُوتٌ. (TA, art. هفت.) مَهْبُوتُ الفُؤَادِ A man of a cowardly heart, without intellect. (S.) See هَبِيتٌ ― -b2- مَهْبُوتٌ Lowered with respect to rank, station, or dignity. (Fr.) ― -b3- مَهْبُوتُ التَّرَاقِى Having depressed, deficient, collar-bones, or clavicles. (Fr.) -A2- مَهْبُوتٌ A bird that is sent forth at random; without being rightly directed; [without being let fly at some other particular bird]. Thought by IDrd to be a post-classical word in this sense. (TA.)

##### Türkçe

**هَبَتَهُ**
1 **هَبَتَهُ** ذ , muzâri‘ı **هَبِتَ** , (mastarı **هَبْتٌ**, TA,) O, onu kılıçla dövdü, vurdu yahut çarptı. (A, ‘Obeyd, S, K) (Sh.) Ör. **هَبتُوهُمَا حَتَّى فَرَغُوا مِنْهُمَا** Onların ikisini kılıçlarla vurdular; nihayet onları öldürünceye kadar. (TA, rivayetten) ― -b2- **هَبَتَهُ**, muzâri‘ı **هَبِتَ** , O yahut o (şey), onu alçalttı; eş anlamlısı **هَبَطَهُ** ve **طَأْطَأَهُ** ve **حطَّهُ**. (K,) mertebe, rütbe yahut haysiyet bakımından (TA:) ve onu zelil kıldı; onu düşürdü; onu aşağı, bayağı, hakir yahut rezil kıldı. (L.) Ör. **هَبَتَهُ المَوْتُ عِنْدِى منْزلَةً** Ölüm, benim nezdimde onu mertebe yahut haysiyet bakımından alçalttı; çünkü o yatağında öldü ve şehit olarak ölmedi. Bir rivayetten. (Fr.) ― -b3- **هُبِتَ** O, mertebe, makam yahut haysiyet bakımından alçaltıldı. (Fr.) ― -b4- **هُبِتَ** ( **عُنِىَ** gibi, [yani şekilce meçhul, fakat anlamca lâzım,] (K,) O (bir adam) korkaktı ve aklı onu terk etti: (S, K:) akılsız idi. (TA.) ― -b5- **هَبَتَ**, muzâri‘ı ?? bk. **هَبِيتٌ**.

**هَبْتٌ**
**هَبْتٌ** ذ Yumuşaklık; gevşeklik. (L.) ― -b2- Ahmaklık, budalalık, sersemlik. (TA.)

**هَبْتَةٌ**
**هَبْتَةٌ** ذ Akılda zayıflık. (S, K) (S.) Ör. **فِى عَقْلِهِ هبتةٌ** Onun aklında bir zayıflık vardır. (S.) **فيه هبتةٌ** Onda bir ahmaklık darbesi vardır: yahut onda gaflet ve aklın bozukluğuna benzeyen bir şey vardır: (TA:) yahut **هَبْتَةٌ** aklın gitmesi anlamına gelir. (TA, **خلع** maddesinde.)

**مَا تَسْأَلُ عَنْ شَيْخٍ نَوْمُهُ سُبَاتٌ وَلَيْلُهُ هُبَاتٌ**
**مَا تَسْأَلُ عَنْ شَيْخٍ نَوْمُهُ سُبَاتٌ وَلَيْلُهُ هُبَاتٌ** ذ Yaşı bir hayli ilerlemiş yahut hasta bir kimsenin uykusu gibi olan, yahut uykusu hafif olan (TA, **سبت** maddesi,) [ve gecesi gevşeklik gecesi olan] bir ihtiyar hakkında soru sormaz mısın? Bir rivayetten. **هبات** burada, “yumuşaklık ve gevşeklik” anlamında olan **هَبْتٌ**’dendir. (TA.)

**هَبِيتٌ**
**هَبِيتٌ** ذ Kendinde ansızın korku yahut dehşet bulunan ve (korkudan dolayı) bir çekinme (**تَلَبُّذ**) olan kimse. (L.) ― -b2- **هَبِيتٌ** ve ↓ **مَهْبُوتٌ** Aklı kendisini terk etmekte olan korkak bir adam: (S, K:) akılsız bir adam. (TA.) ― -b3- Bir şairin sözü olan, Th tarafından nakledilen, açıklaması sınırlandırılmayan **نَشْوَتُهَا هَبِيتُ** ifadesinde, **هبيت**’in, ISd’ye göre, **فَعِيلٌ** vezninde, **فَاعِلٌ** vezni anlamında olduğu ve **شَىْءٌ يَهْبِتُ** yani ahmaklaştıran yahut sersemleten ve şaşırtan, bocalatan yahut hayrete düşüren ve böylece susturan yahut sakinleştirip uyutan bir şey anlamına geldiği düşünülür. Şair der ki,
تُرِيكَ قَذًى بِهَا اِنْ كَانَ فِيهَا
بُعَيْدَ النَّوْمِ نَشْوتُهَا هَبِيتُ
[O, görünüşe göre berrak ve kuvvetli şarabı tasvir eder ve der ki: Eğer içinde varsa, sana onda bir çöp tanesi gösterecektir: uykudan biraz sonra, onun (neticesi olan) sarhoşluğu sersemleten bir şeydir, vb.]. (TA.)

**مَهْبُوتٌ**
**مَهْبُوتٌ** ذ Şaşkın; bocalamış; hayrete düşmüş; **مَهْفُوتٌ** ile aynı. (TA, **هفت** maddesi.) **مَهْبُوتُ الفُؤَادِ** Korkak yürekli, akılsız bir adam. (S.) bk. **هَبِيتٌ** ― -b2- **مَهْبُوتٌ** Mertebe, makam yahut haysiyet bakımından alçaltılmış. (Fr.) ― -b3- **مَهْبُوتُ التَّرَاقِى** Köprücük kemikleri yahut klavikulaları çökmüş, eksik olan. (Fr.) -A2- **مَهْبُوتٌ** Rastgele salıverilen bir kuş; doğru biçimde yönlendirilmemiş; [başka belirli bir kuşa salınmamış]. IDrd tarafından bu anlamda klasik sonrası bir kelime olduğu düşünülmüştür. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَبَتَ
هَبَتَ I ( n. ac. هَبْت 1 ),
a.  Struck down, felled; threw down.

b.  Lowered; abased, debased, degraded; deposed.

c.  [ pass. ], Was timidly, cowardly; was, became faint ( heart ); was agitated, dismayed.

هَبْت
هَبْت 1 ,
a.  Stupidity, foolishness; stupefaction.

b.  Softness; laxity.

هَبْتَة
هَبْتَة 1t ,
a.  Weakness; imbecility.

b.  Discouragement, dismay.

هَبِيْت
هَبِيْت 25 ,
a.  Discouraged, dismayed.

هَبڤتَ
N. P. هَبڤتَ I ,
a.  see 25 .

b.  Lowered, abased.

هَبْتَر
هَبْتَر
a.  Diminutive, short.

##### Türkçe

هَبَتَ
**هَبَتَ** I (isim mastar: **هَبْت** 1),
a. Yere vurdu, devirdi; yere attı.

b. Alçalttı; alçalttı, aşağı düşürdü, değersizleştirdi; azletti.

c. [edilgen], Korkakça, ödlekçe oldu; (kalp) zayıf oldu, zayıfladı; çalkalandı, dehşete düştü.

هَبْت
**هَبْت** 1,
a. Aptallık, ahmaklık; sersemlik.

b. Yumuşaklık; gevşeklik.

هَبْتَة
**هَبْتَة** 1t,
a. Zayıflık; budalalık.

b. Cesaret kırılması, yılgınlık.

هَبِيْت
**هَبِيْت** 25,
a. Cesareti kırılmış, yılgın.

هَبڤتَ
Özel isim: **هَبڤتَ** I,
a. 25’e bak.

b. Alçaltılmış, aşağı düşürülmüş.

هَبْتَر
**هَبْتَر**
a. Küçültme, kısa.
