# هبت — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AA/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%A8%D8%AA/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AA.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: هبت

ه ت ب
هبت ، بهت : ( مستعملان ) .
هبت : قال الليث : الهَبْتُ : حُمْقٌ وتَدْلِيهٌ . يقال : هُبِتَ الرجلُ فهو مَهبْوت لا عقل له ، وفيه هَبْتَةٌ شديدةٌ .
وفي حديث عمر : أنّ عثمان بن مظعون لما مات على فِراشه قال هَبَتَه الموتُ عندي منزلةً ، فلما مات رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) على فراشه علمتُ أن موتَ الأخيار على فُرُوشهم .
قال أبو عبيد : قال الفراء في معنى قوله : هَبَتَه الموتُ عندي منزلة : يعني طأطأَهُ ذلك عندي وحَطَّ من قَدْرِه ، وكلُّ مَحطوطٍ شيئاً فقد هُبتَ به فهو مَهْبُوت . قال : وأنشدني أبو الجرَّاح :
وأَخْرَقُ مَهْبُوتُ التراقِي مُصَعَّدُ ال
بلاعيم رِخوُ المَنْكِبين عُنَابُ
العُناب : الغليظ الأنف .
قال : والمهْبُوت التراقي : المحطُوطها الناقِصُها .
وقال الكسائيّ : يقال : رجل فيه هَبْتَةٌ للذي فيه كالغَفْلة ، وليس بمستَحكِم العَقْل .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الهَبِيت : الذاهبُ العقل .
وقال طرفة :
فالْهَبِيتُ لا فؤادَ له
والثبيتُ ثبْتُه فَهَمُه
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهبِيتُ : الذي به الخوْلَع ، وهو الفَزَع والتبلُّد .
وقال عبد الرحمن بنُ عَوْف في أميَّة بن خلف وابنِه إنَّ قَتَلَتَهُما من المسلمين هَبَتُوهما حتى فرَغوا منهما يومَ بدْر : أي ضَرَبوهما حتى قَتَلوهما .
قال شمر : الهَبْت : الضرب بالسيف . فكأنَّ معنى قوله : هَبَتوهما بالسيوف أي ضَرَبُوهما حتى وقَذوهما . يقال : هَبَته بالسيف وغيرِه يَهْبِتُه هَبْتاً .
بهت : قال الليث : البَهْت : استقبالك الرَّجل بأَمْرٍ تقْذِفُه به ، وهو منه بريء . والاسم البُهْتان . والبَهْت كالحَيْرة : يقال : رأَى شيئاً فبَهِت ينظرُ نَظر المتعجِّب ، وأنشد :
أَأَنْ رأيتِ هامَتي كالطَّسْتِ
ظَلِلْتِ ترْمِينَ بقَوْلٍ بَهْتِ
قال الليث : البهْتُ : حساب من حساب النجوم ، وهو مسيرها المُستوي في يوم .
وقال الأزهري : ما أُراه عَربيّاً ، ولا أحفظه لغيره .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : بَهِتَ ، وغَرِس وبَطِر : إذا دُهِش .
وقال الزَّجاج : في قول الله جل وعز : ( فَبُهِتَ الَّذِى كَفَرَ ) ( البَقَرَة : 258 ) : تأويله : انقطع وسكت متحيراً عنها ، يقال : بُهِتَ الرجل يُبهَت : إذا انقطع وتحيَّر ، ويقال بهذا المعنى بُهتَ وبَهِتَ ، ويقال : بَهَتُّ الرجل أبهَتُه بَهْتاً : إذا قابلتَه بالكَذِب . وقولُ الله جلّ وعزّ ) بَلْ تَأْتِيهِم بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ ) ( الأنبيَاء : 40 ) . قال الزجاج : أي تُحيِّرهم حين تُفاجئهم بغتةً ، يقال : بَهتَه : أي حيَّره ، ومنه بَهَتُّ الرجُلَ : إذا قابلته بكَذِب يُحَيَّره وقول الله جلّ وعزّ : ( أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَاناً وَإِثْماً مُّبِيناً ) ( النِّساء : 20 ) .
قال أبو إسحاق : ( البهتان ) : الباطل الذي يُتَحَيَّر من بطلانه .
قال : وبُهتانا موضوعٌ موضِع المصدر وهو حالٌ ، المعنى أتأخذونه مُباهتين وآثمين يقال : بَهِتَ وبُهِت فهو باهتٌ ومَبهُوتٌ : إذا تحير .

### Türkçe

ه ت ب
**هبت** , **بهت** : (ikisi de kullanımdadır).

**هبت** : Leys dedi: **الهَبْتُ**: ahmaklık ve sersemletme. Denir ki: **هُبِتَ الرجلُ**; o hâlde o, aklı olmayan **مَهبْوت**tur; onda şiddetli bir **هَبْتَةٌ** vardır.

Ömer’in hadisinde: Osman b. Maz‘ûn döşeğinde ölünce dedi ki: “**هَبَتَه الموتُ** benim yanımda bir mertebe”; Resûlullah (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) döşeğinde ölünce, hayırlıların döşeklerinde ölmesini bildim.

Ebû Ubeyd dedi: Ferrâ, “**هَبَتَه الموتُ عندي منزلة**” sözünün mânasında dedi ki: yani bu, benim yanımda onu başını eğdirdi ve onun değerinden indirdi; her kim bir şeyi indirilmiş ise, onunla **هُبتَ** edilmiştir; o hâlde o **مَهْبُوت**tur. Dedi ki: Ebû’l-Cerrâh bana okudu:

وأَخْرَقُ مَهْبُوتُ التراقِي مُصَعَّدُ ال
بلاعيم رِخوُ المَنْكِبين عُنَابُ

**العُناب**: kalın burunlu.

Dedi ki: **المهْبُوت التراقي**: köprücük kemikleri indirilmiş olan, eksiltilmiş olan.

Kisâî dedi: Denir ki: içinde gaflet gibi olan kimse için “bir adamda **هَبْتَةٌ** vardır”; ve aklı sağlam değildir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الهَبِيت**: aklı gitmiş olan.

Tarafe dedi ki:

فالْهَبِيتُ لا فؤادَ له
والثبيتُ ثبْتُه فَهَمُه

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الهبِيتُ**: kendisinde **الخوْلَع** olan; o da korku ve sersemlemedir.

Abdurrahman b. Avf, Ümeyye b. Halef ve oğluna dair dedi ki: Müslümanlardan onları öldürenler, Bedir günü onlardan boşalıncaya kadar onları **هَبَتُوهما**: yani onları öldürünceye kadar dövdüler.

Şemmer dedi: **الهَبْت**: kılıçla vurmadır. Sanki onun sözü “**هَبَتوهما بالسيوف**”un mânası: yani onları vurup nihayet onları yere serinceye kadar. Denir ki: Onu kılıçla ve başkasıyla **هَبَته**; onu **يَهْبِتُه هَبْتاً**.

**بهت** : Leys dedi: **البَهْت**: bir adamı, onun ondan beri olduğu bir işle karşılaman; onu onunla suçlaman. İsim **البُهْتان**dır. Ve **البَهْت** şaşkınlık gibi: denir ki: bir şey gördü de **بَهِت**; hayret edenin bakışıyla bakar. Ve okudu:

أَأَنْ رأيتِ هامَتي كالطَّسْتِ
ظَلِلْتِ ترْمِينَ بقَوْلٍ بَهْتِ

Leys dedi: **البهْتُ**: yıldızların hesabından bir hesaptır; o, bir günde onların düzgün yürüyüşüdür.

Ezherî dedi: Onu Arapça görmüyorum; onu başkası için de ezberlemiyorum.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **بَهِتَ** ve **غَرِس** ve **بَطِر**: şaşırdığı zaman.

Zeccâc dedi: Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: (**فَبُهِتَ الَّذِى كَفَرَ**) (Bakara: 258): onun te’vili: kesildi ve ona dair şaşkın olarak sustu; denir ki: **بُهِتَ الرجل يُبهَت**: kesildiği ve şaşırdığı zaman. Ve bu mânada **بُهتَ** ve **بَهِتَ** denir. Ve denir ki: **بَهَتُّ الرجل أبهَتُه بَهْتاً**: ona yalanla karşılık verdiğin zaman. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: (**بَلْ تَأْتِيهِم بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ**) (Enbiyâ: 40). Zeccâc dedi: yani onları, ansızın onlara geldiğinde şaşırtır; denir ki: **بَهتَه**: yani onu şaşırttı. Ondandır: **بَهَتُّ الرجُلَ**: onu, onu şaşırtan bir yalanla karşıladığın zaman. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: (**أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَاناً وَإِثْماً مُّبِيناً**) (Nisâ: 20).

Ebû İshâk dedi: **( البهتان )**: bâtıl olan; bâtıllığından dolayı şaşırılan.

Dedi ki: **وبُهتانا** masdarın yerine konulmuştur ve hâl’dir; mânası: onu, iftira edenler ve günahkârlar olarak mı alıyorsunuz? Denir ki: **بَهِتَ** ve **بُهِت**; o hâlde o **باهتٌ** ve **مَبهُوتٌ**tur: şaşırdığı zaman.
