# هبج (ه-ب-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%A8%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ب - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والجيم والباء معهما
هب ج، ب ه ج، ج ب ه مستعملات
هبج:
الهَبْجُ: الضَّربُ بالخَشَبِ، كما يُهْبَجُ الكَلْب إذا قتل.
والتّهبيجُ: شِبهُ الوَرم.
بهج:
البهجةُ: حُسْنُ لونِ الشَّيء، ونضارته.
ورجلٌ بَهجٌ. أي: مُبتهجٌ بأمرٍ يَسُرُّه، والمرأة بالهاء، وقد بَهِجَتْ بهجة وهي مِبْهاجٌ قد غَلَبَتْ عليها البَهْجة، وقد تباهَجَ الرَّوضُ إذا كَثُر النَّوْرُ قال:
نوّارُها مُتَباهجٌ يَتَوَهَّجُ
يصف الرَّوضة.
جبه:
الجَبْهَةُ: مُستَوَى ما بين الحاجِبَيْنِ إلى الناصية.
والأَجْبَهُ: العَريضُ الجَبْهةِ. والجَبْهُ: مصدره. قال رؤبة:
مِنْ عَصِلاتِ الضّيغميِّ الأَجْبَهِ
وجَبَهْتُه: استقبلته بكلام فيه غِلَظ.
والجَبْهة: اسم يقعُ على الخيلِ لا يُفْرَدُ.
والجَبْهة: النّجم الّذي يُقالُ له: جَبْهة الأَسَدِ.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الجيم** و**الباء** معهما
**هب ج**، **ب ه ج**، **ج ب ه** kullanımdadırlar.

**هبج**:
**الهَبْجُ**: tahta ile vurmadır; **الكَلْب** öldürüldüğünde ona **يُهْبَجُ** olunduğu gibi.
**والتّهبيجُ**: şişkinliğe benzer (şey).

**بهج**:
**البهجةُ**: şeyin renginin güzelliği ve tazeliği.
Ve **رجلٌ بَهجٌ**. Yani: kendisini sevindiren bir iş ile sevinmiş olan; kadın ise **الهاء** iledir. Ve **بَهِجَتْ** bir **بهجة** ile; ve o **مِبْهاجٌ**dur; **البَهْجة** ona galip gelmiştir. Ve **تباهَجَ الرَّوضُ**; **النَّوْرُ** çok olduğunda. Dedi ki:
نوّارُها مُتَباهجٌ يَتَوَهَّجُ
**الرَّوضة**yi vasfeder.

**جبه**:
**الجَبْهَةُ**: iki kaş arasından **الناصية**ye kadar olanın düz olanı.
Ve **الأَجْبَهُ**: **الجَبْهة**si geniş olan. Ve **الجَبْهُ**: onun masdarıdır. **رؤبة** dedi ki:
مِنْ عَصِلاتِ الضّيغميِّ الأَجْبَهِ
Ve **جَبَهْتُه**: içinde kabalık bulunan bir söz ile onu karşıladım.
Ve **الجَبْهة**: atlar üzerine vâki olan bir isimdir; tekil yapılmaz.
Ve **الجَبْهة**: kendisine **جَبْهة الأَسَدِ** denilen yıldızdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهَبَجُ كالوَرَمِ يكون في ضَرعِ الناقة. تقول: هَبَّجَهُ تَهْبيجاً فَتَهَبَّجَ، أي وَرَّمَهُ فتورَّمَ. ورجلٌ مُهَبَّج: ثقيل النفْس. وهَبَجه بالعصا هَبْجاً، أي ضَرَبَه.

##### Türkçe

**الهَبَجُ**: devenin memesinin içinde bulunan, şişlik gibi olan (şey)dir. Şöyle dersin: “Onu **هَبَّجَهُ** **تَهْبيجاً** da **فَتَهَبَّجَ**”; yani onu şişirdi de şişti. Ve **رجلٌ مُهَبَّج**: nefsi ağır (olan). Ve onu sopayla **هَبَجه** **هَبْجاً**; yani onu dövdü.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ج ب
هبج ، جبه ، جهب ، بهج : مستعملة .
بهج : قال الليث : البَهْجة : حُسْنُ لون الشيء ، ونَضَارته ، ورجل بَهِج : أي مبتهج بأمر يَسُرّه ، وأنشد :
وقد أَراها وَسْط أترابِها
في الحيّ ذي البَهْجة والمسامر
وامرأة بَهِجةٌ مُبْتَهجة ، قد بَهِجتْ بهجة ، وهي مِبْهاج قد غَلبتْ عليها البَهْجة . وقد تَباهَج الروضُ : إذا كَثُر نورُه . وأنشد :
نوّارهُ متباهِج يتَوهَّجُ
وقول الله جل وعز : ( مِن كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ ) ( الحَجّ : 5 ) أي من كلِّ ضَرْب من النبات حَسنٍ ناضر .
وأفادني المنذريُّ ، عن ابن اليزيديّ ، عن أبي زيد قال : بَهِيجٌ : حَسَنٌ ، وقد بَهُجَ بَهاجَة وبَهْجة .
وقال الأصمعي : باهَجْتُ الرجلَ وباهَيْتُه وبازَجْتُه وبارَيْتُه ، بمعنى واحد ، والله أعلم .
جهب : أهمله الليث .
وروى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي قال : المِجْهَب : القليلُ الحياء .
وقال ابن شُميل : أتيته جاهِباً وجاهِياً : أي علانية .
هبج : قال الليث : الهَبْج : الضَّرْب بالخَشب كما يُهْبَج الكلْب إذا قُتِل . يقال : هَبَجه بالعصَا : إذا ضَرَبه .
وقال الأصمعي : الهَوْبَجَة : بطنٌ من الأرض ، ولمّا أَرَاد أبو موسى الأشعريّ حَفْرَ رَكايا الحَفْر قال : دُلُّونِي على موضعِ بِئْرٍ تُقْطَع بها هذه الفلاة .
قالوا : هَوَبْجَةٌ تَنْبِتُ الأرْطَى بين فَلْج وفُلَيْج ، فحَفَر الحَفَر ، وهو حَفَرُ أبي موسى ، بينه وبين البَصْرَة خَمْسُ ليالٍ .
وقال ابن شُميل : الهَوْبَجَة أن تُحفَرَ في مَناقعِ الماء ثِماد يُسِيلون إليها الماءَ فتمتلىء ، فيشرَبون منها ، وتُعِين تلك الثمادُ إذا جُعِل فيها الماء .
وقال الليث : : التَّهْبِيج : شِبْه التَّوَرُّم ، يقال : أصبَحَ فلانٌ مُهَبّجَاً : أي مُوَرَّماً .
جبه : قال الليث : الجبهة : مُسْتوَى ما بين الحاجبين إلى الناصية ، وجَبَهْتُ فلاناً : إذا استقبلتَه بكلامٍ فيه غِلْظَة ، والجَبْهة : مصدرُ الأجْبَه : وهو العريضُ الجَبْهَة .
قال : والجَبهة : النَّجْمُ الذي يقال له : جَبْهَةُ الأسد .
وأنشد غيره :
إذا رأيتَ أَنْجُماً من الأسَدْ
جَبْهَتَهُ أو الخَراتَ والكَتَدْ
بالَ سُهَيْلٌ في الفَضيخِ ففَسَد
وفي الحديث : ( ليس في الجَبهة ولا في النُّخَّة صَدَقة ) .
قال أبو عُبيد : قال أبو عُبيدة : الجَبهة : الخَيلْ .
وقال الليث : الجَبْهَةُ : اسمٌ يقع على الخيل لا يُفرَد .
وفي حديثٍ آخر : ( إنَّ الله قد أَرَاحَكم من الجَبهة والسَّجة والبَجّة ) .
قال أبو عُبَيد : هذه آلهة كانوا يعبدونها في الجاهليَّة .
وقال أبو سعيد الضَّرِير : الجَبْهَة : الرجال الذين يَسْعَوْنَ في حمَالةٍ أو مَغْرَمٍ أو جبر فقير ، فلا يأتون أحداً إلاّ اسْتَحْيا من ردِّهم ، فتقول العرب في الرجُل يعطى في مِثل هذه الحقوق : رَحمَ الله فلاناً فقد كان يعطى في الجَبْهة . وتفسيرُ قوله : ليس في الجَبْهة صدقة ، أنَّ المصَدِّق إنْ وجدَ في أيدي هذه الجَبهة إبلاً تَجب فيها الصَّدقة لم يأخذ منها الصّدقة ؛ لأنهم جمعوها لِمَغْرَم أو حمَالة . سمعت أبا عمرو الشَّيْباني يحكِيها عن العرب ، وهي الجُمَّةُ والبُرْكة ، قال أبو سَعيد : وأمّا قولُه : إنّ الله أراحكم من الجَبَهة والسّجّة ، فالجَبْهة هاهنا المَذَلّة ، قال : والسَّجَّة السَّجَاج : وهو المَذِيق من اللَّبَن ، والبَجَّة : الفَصِيد الّذي كانت العرب تأكله مِن الدّم الّذي يَفصدونه من البعير .
أبو عُبَيد ، عن الكسائيّ : جَبَهْنا الماءَ جَبْهاً : إذا وَرَدْته وليست عليه قامة ولا أداة . وقال ابن السكّيت : يقال : وَرَدْنا ماءً لهُ جُبَيْهة ، إمّا كان مِلْحاً فلم يَنضح ما لهم الشُّربُ ، وإمّا كان آجِناً ، وإمّا كان بعيدَ القَعْر غليظاً سَقيُه ، شديداً أمرُه . وأخبَرَني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : قال بعض العرَب : لكلِّ جابِهٍ جَوْزة ، ثم يُؤذَّن : أي لكلّ مَن وَرَد علينا سَقْيُه ثم مُنع من الماء : يقال : أجزتُ الرجلَ : إذا سَقيتَ إبلَه ، وأذّنْتُ الرجلَ : إذا رَدَدْتَه . وفي ( النوادر ) : اجتَبَهْت ماء كذا وكذا اجتبَاهاً ، إذا أَنكَرْته ولم تَسْتَمْرِئْه .

##### Türkçe

ه ج ب
**هبج** ، **جبه** ، **جهب** ، **بهج** : kullanımdadır.

**بهج** : Leys dedi: **البَهْجة** : bir şeyin renginin güzelliği ve tazeliğidir. Ve **رجل بَهِج** : yani kendisini sevindiren bir işten sevinçli olan. Ve şu beyit okunmuştur:
وقد أَراها وَسْط أترابِها
في الحيّ ذي **البَهْجة** والمسامر

Ve **امرأة بَهِجةٌ مُبْتَهجة** : **بهجة** ile sevinmiş; ve o **مِبْهاج**dır; **البَهْجة** ona galip gelmiştir. Ve **تَباهَج الروضُ** : nuru çoğaldığı zaman. Ve şu beyit okunmuştur:
نوّارهُ متباهِج يتَوهَّجُ

Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( **مِن كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ** ) (el-Hacc: 5) yani bitkiden her bir türden güzel, taze.

Ve Münzirî bana fayda verdi; İbnü’l-Yezîdî’den, Ebû Zeyd’den: **بَهِيجٌ** : güzel; ve **بَهُجَ** **بَهاجَة** ve **بَهْجة** ile.

Ve Asmaî dedi: **باهَجْتُ** adamı ve **باهَيْتُه** ve **بازَجْتُه** ve **بارَيْتُه**; tek bir mânâ ile; Allah daha iyi bilir.

**جهب** : Leys onu ihmâl etti.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **المِجْهَب** : hayâsı az olan.

İbn Şümeyl dedi: Ona **جاهِباً** ve **جاهِياً** geldim: yani alenen.

**هبج** : Leys dedi: **الهَبْج** : köpeğin öldürüldüğünde **يُهْبَج** edildiği gibi, odunla vurmadır. Denir ki: **هَبَجه بالعصَا** : onu değnekle vurduğu zaman.

Asmaî dedi: **الهَوْبَجَة** : yerden bir karın (çukur)dur. Ebû Mûsâ el-Eş‘arî, **رَكايا الحَفْر** kazmayı istediğinde dedi ki: “Bana, bu ıssız düzlük bununla kesilecek bir kuyunun yerini gösterin.”
Dediler ki: **هَوَبْجَةٌ**; **الأرْطَى**nın **فَلْج** ile **فُلَيْج** arasında bittiği yer. Böylece **الحَفْر**ı kazdı; o, Ebû Mûsâ’nın **حَفْر**ıdır; onunla Basra arasında beş gece vardır.

İbn Şümeyl dedi: **الهَوْبَجَة**; su birikintilerinde, suyu ona akıttıkları **ثِماد**ların kazılmasıdır; böylece dolar; ondan içerler; o **ثماد**lar, içine su konulduğu zaman fayda verir.

Leys dedi: **التَّهْبِيج** : şişmeye benzer bir şeydir. Denir ki: Falanca **مُهَبّجَاً** sabahladı: yani şişmiş.

**جبه** : Leys dedi: **الجبهة** : iki kaş arasından perçeme kadar olanın düz kısmıdır. Ve **جَبَهْتُ** falancayı: içinde kabalık bulunan bir sözle ona yöneldiğim zaman. Ve **الجَبْهة** : **الأجْبَه**in masdarıdır; o, alnı geniş olandır.
Dedi ki: Ve **الجَبهة** : kendisine **جَبْهَةُ الأسد** denilen yıldızdır.

Başkası şu beyiti okudu:
إذا رأيتَ أَنْجُماً من الأسَدْ
جَبْهَتَهُ أو الخَراتَ والكَتَدْ
بالَ سُهَيْلٌ في الفَضيخِ ففَسَد

Hadiste: ( **ليس في الجَبهة ولا في النُّخَّة صَدَقة** ).

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الجَبهة** : atlardır.

Leys dedi: **الجَبْهَةُ** : atlar üzerine vâki olan bir isimdir; tekil yapılmaz.

Başka bir hadiste: ( Allah sizi **الجَبهة** ve **السَّجة** ve **البَجّة**den rahatlatmıştır ).

Ebû Ubeyd dedi: Bunlar, câhiliyede tapındıkları ilâhlardır.

Ebû Saîd ed-Darîr dedi: **الجَبْهَة** : bir yüklenme yahut bir borç yahut bir fakiri gidermek hususunda koşuşturan erkeklerdir; hiç kimseye gelmezler ki onları geri çevirmekten hayâ etmesin. Araplar, bu tür haklarda verilen adam hakkında şöyle der: Allah falancaya rahmet etsin; **الجَبْهة**de verirdi. Ve “**ليس في الجَبْهة صدقة**” sözünün tefsiri: sadaka toplayan, bu **الجَبهة**nin ellerinde sadakanın vacip olduğu develer bulursa, onlardan sadakayı almaz; çünkü onları bir borç yahut bir yüklenme için toplamışlardır. Ebû Amr eş-Şeybânî’yi, onu Araplardan hikâye ederken işittim; ve o **الجُمَّةُ** ve **البُرْكة**dir. Ebû Saîd dedi: “Allah sizi **الجَبَهة** ve **السّجّة**den rahatlatmıştır” sözüne gelince; buradaki **الجَبْهة** zillet (aşağılanma)dır. Dedi ki: **السَّجَّة** ise **السَّجَاج**dır; o, sütten olan ince (sulu) şeydir. Ve **البَجَّة** : Arapların, deveden kan aldırdıkları kandan yedikleri **الفَصِيد**dir.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **جَبَهْنا الماءَ جَبْهاً** : ona vardığımızda; üzerinde ne bir direk ne de bir âlet olmadığı hâlde. İbnü’s-Sikkît dedi: Denir ki: **وَرَدْنا ماءً لهُ جُبَيْهة**; ya tuzlu olup onlara içim için (su) fışkırtmadı; yahut bayat (kokmuş) idi; yahut dibi uzak, içimi ağır, işi çetin idi. Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: dedi ki: Bazı Araplar dedi: “Her **جابِه** için bir **جَوْزة** vardır, sonra **يُؤذَّن**”: yani bize varan her kimsenin suyu (içirimi) vardır; sonra sudan men edilirse: denir ki: **أجزتُ الرجلَ** : develerini suladığın zaman; ve **أذّنْتُ الرجلَ** : onu geri çevirdiğin zaman. Ve ( **النوادر** )’de: **اجتَبَهْت** falanca suyu **اجتبَاهاً**; onu yadırgadığın ve onu hoş bulup sindirmediğin zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والباء وما يثلثهما)
(هبت) الهاء والباء والتاء كلمةٌ تدلُّ على ضَربٍ متتابع. وهُبِتَ الرَّجُل يُهْبَتُ. وفلانٌ مهبوتٌ، أي لا عقلَ له، ثمَّ سمِّي الجبانُ الضَّعيف هَبيتاً، كأنه قد هُبِتَ. قال طَرَفة:
فالهَبِيتُ لا فؤادَ لـه *** والثبيتُ ثَبْتُهُ فَهَمُه([1])
(هبث) الهاء والباء والثاء. يقولون: الهَبْث: الحَركة([2]).
(هبج) الهاء والباء والجيم كلمةٌ تدلُّ على تورُّمٍ وثِقَل. وهَبِجت النّاقة هَبَجا: وَرِمَ ضَرعها. ولذلك يُقال للثَّقيل النَّفْس مُهَبَّج. وهَبَجَه بالعَصَا: ضَرَبه. ومما شذَّ عن هذا الهَوْبَجة، وهي خَبْرَاءُ في مكانٍ غير قَعِير، فلا يلبثُ ماؤها أن يَنْضُب.(هبخ) الهاء والباء والخاء. الهَبَيَّخَة: الجارية تمشِي مُتَبَخْتِرَة.
(هبد) الهاء والباء والدال الهَبيد: حبُّ الحنظل. والتَّهَبُّد: أخْذُه وإصلاحه. وخرجُوا يتهبَّدُون.
(هبذ) الهاء والباء والذال كلمةٌ واحدة، معناها السُّرعة. قال الخليل: المُهابَذَة: السُّرعة. وقال ابن دُرَيد([3]): الهَبْذ: سُرْعة في المشي. ومَرَّ يَهْـبُِذُ هَبْذاً، واهتبذَ اهتباذاً.
(هبر) الهاء والباء والراء: كلمتان: إحداهما قطعٌ في الشّيء وتقطُّع، والأخرى صفةُ مكان.
فالأولى: الهَبْر: قَطْع اللَّحم. والهَبْرة: البَضعَة منه. يقال هَبَرتُ لـه هَبْرةً. وناقةٌ هَبْراء وهَبِرَة: كثيرةُ اللَّحم. والهَوْبَر: الذي تَقَرَّدَ شَعَْرُه، كأنّه قد تقطَّعَ قِطعاً مجتمعة. ومن ذلك الهِبْرِيَة: ما كانَ في أسفل الشَّعر مثلَ النُّخالة، سمِّي بذلك لأنّه متقطِّع. وسيف هَبَّارٌ([4]) وهابرٌ: ينتسِفُ القِطعةَ من اللَّحم فيَطرحُها.
وأمَّا الكلمة الأخرى فالهَبير([5]): مطمئِنٌّ من الأرض. ويقال الهُبُور: الصُّخور بينَ الرَّوابي([6]) أو الصُّخورُ، أنا أشُكُّ في ذلك. وكلمةٌ يقولونها ما أدرِي ما أصْلُها. يقولون: "لا آتِيكَ هُبَيْرةَ بنَ سعدٍ" أي أبداً([7]).
(هبز) الهاء والباء والزاء. ذكَرُوا عن أبي زَيد: هَبَزَ: ماتَ.
(هبش) الهاء والباء والشين: كلمةٌ واحدة. يقال هو يَتهَبَّش، أيْ يتكسَّب. والهُبَاشَة: الكَسْب. قال:
لولا هُباشاتٌ من التَّهبِيش *** لِصِبْيَةٍ كأفْرُخ العُشوشِ([8])
وهو يتهَبَّش لأهلِه.
(هبص) الهاء والباء والصاد: كلمةٌ واحدة. الهَبَص: النَّشاط. رجلٌ هَبِصٌ. قال:
مَرَّ وأعطانِي رشاءً مَلِصا([9]) *** كذَنَب الذِّيب يُعَدِّي هَبِصا([10])
(هبط) الهاء والباء والطاء: كلمةٌ تدلُّ على انحدار. وهَبَط هُبوطاً. والهَبُوط: الحُدور. وهَبَطتُ أنا وهَبَطْتُ غيرِي، وهَبَط المرضُ لحمَ العَليل. والهَبِيط: الضَّامر من الإبل.
(هبع) الهاء والباء والعين: كلمةٌ تدل على ضربٍ من المَشْي([11]). وهَبَع هُبوعاً: مَشَى مَشْيَ حمارٍ بليد. ويقال هو مَدُّ العُنق في المَشْي. والهُبَع: الفَصيل يُنْتَجُ حَمَارَّةَ القَيظ([12])، سمِّي هُبَعاً لأنّه إذا مشى هَبَع، أي استعانَ بعُنُقه.
(هبغ) الهاء والباء والغين. هَبَغَ هُبُوغاً: نامَ.
(هبل) الهام والباء واللام: فيه ثلاث كلمات، تدلُّ إحداها على ثُكْلٍ، والأخرى على ثِقَل، والثالثة على اغترارٍ وتغفُّل.
الأولى الهَبَل: الثُّكْل، يقال: لأمِّه الهَبَل. قال:
النَّاسُ مَنْ يلقَ خيراً قائلونَ له *** ما يشتهي ولأُمِّ المخطِئِ الهَبَلُ([13])
والهَبُول من النِّساء: التي لا يَبقى لها ولد.
والثانية المُهبَّل: الرّجُل *الثَّقيل الكثير اللَّحم. قال:
مِمَّنْ حَمَلْنَ به وهنَّ عَواقِدٌ *** حُبُكَ النِّطاقِ فشَبَّ غَيْرَ مهَبَّلِ([14])
والهِبِلُ([15]): الشَّيخ الكَبير، والظَّليم المُسِنّ.
والثالثة قولهم: اهْتَبَلَ الغِرّة، إذا افتَرَصَها. والهَبَّال: الصَّيَّاد يَهتَبِل الصَّيد يَغترُّه، ولذلك سمِّي الذِّئب هِبِلاًّ، لأنّه يَحتَالُ لصيده ويَهتَبِله.
وأمَّا المَهْبِل فمستقَرُّ الولَد من الرّحِم، وهو عندنا من باب الإبدال، وهو في ذلك أصله([16]) مَحْبِل.
(هبو) الهاء والباء والحرف المعتلّ: كلمةٌ تدلُّ على غَبَرة ورقَّة فيها.
منه الهَبْوَة: الغَبَرة. وهبا الغُبارُ يَهبو فهو هابٍ: سَطع. والهَبَاء: دُقاق التُّراب. قال:
تَزَوَّد منا بينَ أذْناهُ ضَربةً *** دعَتْه إلى هابِي الترابِ عقيم([17])
وهَبَا الرَّمادُ: اختلَطَ بالتُّراب وهَمَد. والشَّيءُ المنبثُّ الذي تراه في ضَوء الشمس: هَباءٌ.
---------------------__
([1]) سبق البيت بهذه الرواية أيضاً في (ثبت)، وهي رواية الديوان 19. ويروى: "قلبه قيمه"، كما في شرح الديوان واللسان (ثبت، هبت).
([2]) وكذا ورد في المجمل. ولم يرد في معجم من المعاجم المتداولة.
([3]) في الجمهرة (1: 53).
([4]) في الأصل: "هبا".
([5]) والهبر أيضاً بفتح الهاء وسكون الباء بعدها. وأنشد لعدي:
فترى محانيه التي تسق الثرى  *** والهبر يورق نبتها روادها
 ([6]) في الأصل: "من الروابي"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) انظر تفسير المثل في اللسان وكتب الأمثال.
([8]) لرؤبة في ديوانه 78 واللسان (هبش).
([9]) وكذا في المجمل وإصلاح المنطق. وفي اللسان: "الهبصى".
([10]) في إصلاح المنطق 460 واللسان (هبص): "فر" بالفاء. وفي إصلاح المنطق أيضاً: "وأنطاني"، وهي لغة في "أعطاني" لأهل اليمن. وقد قرئ: "إنا أنطيناك الكوثر".
([11]) في الأصل: "الشيء".
([12]) في المجمل واللسان: "في حمارة القيظ".
([13]) للقطامي في ديوانه ص2 والشعر والشعراء 168، 704.
([14]) البيت لأبي كبير الهذلي، في ديوان الهذليين (2: 92) والحماسة (1: 19) والخزانة (3: 466). ورواية الديوان: "مما حملن به". وأنشده في اللسان (هبل).
([15]) كذا ضبط في المجمل، وضبطه بالحرف في القاموس "كإبل". ثم قال: "وكطمر وهجف: الرجل العظيم أو الطويل". وقد ضبط "الهبل" بمعنى المسن من الرجال والنعام، في اللسان بتشديد اللام.
([16]) في الأصل: "أصل".
([17]) لهوبر الحارثي، كما في اللسان (هبا). وانظر ما سبق من التحقيق في حواشي (عقم) حيث أنشد البيت.

ـ

##### Türkçe

(هâ ve **الباء** ve **التاء** bâbı ve onların üçüncüsü olanlar)
(**هبت**) **الهاء** ve **الباء** ve **التاء**; ardışık bir vuruşa delâlet eden bir kelimedir. Ve **هُبِتَ** adam **يُهْبَتُ**. Ve falan **مهبوتٌ**dur; yani onun için akıl yoktur; sonra korkak zayıfa **هَبيتاً** adı verildi; sanki o **هُبِتَ** kılınmış gibidir. **طَرَفة** dedi:
فالهَبِيتُ لا فؤادَ لـه *** والثبيتُ ثَبْتُهُ فَهَمُه([1])

(**هبث**) **الهاء** ve **الباء** ve **الثاء**. Derler ki: **الهَبْث**: hareket([2]).

(**هبج**) **الهاء** ve **الباء** ve **الجيم**; şişme ve ağırlığa delâlet eden bir kelimedir. Ve dişi deve **هَبِجت** **هَبَجا**: memesi şişti. Bundan dolayı ağır nefesliye **مُهَبَّج** denir. Ve onu sopayla **هَبَجَه**: onu dövdü. Bundan şâz olan şeylerden: **الهَوْبَجة**; o, derin olmayan bir yerde bir çukur sudur; suyu da çok geçmeden çekilir.

(**هبخ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الخاء**. **الهَبَيَّخَة**: salınarak yürüyen câriye.

(**هبد**) **الهاء** ve **الباء** ve **الدال**. **الهَبيد**: Ebu Cehil karpuzunun tohumu. Ve **التَّهَبُّد**: onu almak ve onu ıslah etmek. Ve **يتهبَّدُون** olarak çıktılar.

(**هبذ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الذال**; tek bir kelimedir; mânâsı sürattir. **الخليل** dedi: **المُهابَذَة**: sürat. Ve **ابن دُرَيد**([3]) dedi: **الهَبْذ**: yürüyüşte sürat. Ve **يَهْـبُِذُ** olarak geçti, **هَبْذاً**; ve **اهتبذَ** **اهتباذاً**.

(**هبر**) **الهاء** ve **الباء** ve **الراء**: iki kelime: birisi şeyde kesme ve parçalanma, diğeri yerin sıfatı.
Birincisi: **الهَبْر**: et kesme. Ve **الهَبْرة**: ondan bir parça. Denir ki: ona bir **هَبْرةً** **هَبَرتُ**. Ve **هَبْراء** ve **هَبِرَة** bir dişi deve: eti çok. Ve **الهَوْبَر**: saçı tek tek ayrılmış olan; sanki o, toplanmış parçalar hâlinde kesilip parçalanmış gibidir. Bundan: **الهِبْرِيَة**: saçın alt tarafında kepek gibi olan şey; parçalı olduğu için bununla adlandırıldı. Ve **هَبَّارٌ**([4]) ve **هابرٌ** bir kılıç: etten parçayı koparıp atar.
Diğer kelimeye gelince: **الهَبير**([5]): yerden alçak (çukur) bir yer. Ve **الهُبُور** denir: tepeler arasındaki kayalar([6]) yahut kayalar; bunda şüphe ediyorum. Ve bir kelime ki onu söylerler; aslını bilmiyorum. Derler ki: "**لا آتِيكَ هُبَيْرةَ بنَ سعدٍ**" yani asla([7]).

(**هبز**) **الهاء** ve **الباء** ve **الزاء**. **أبي زَيد**’den naklettiler: **هَبَزَ**: öldü.

(**هبش**) **الهاء** ve **الباء** ve **الشين**: tek bir kelime. Denir ki: o **يَتهَبَّش**; yani kazanç edinir. Ve **الهُبَاشَة**: kazanç. Dedi ki:
لولا هُباشاتٌ من التَّهبِيش *** لِصِبْيَةٍ كأفْرُخ العُشوشِ([8])
Ve o, ehli için **يتهَبَّش** eder.

(**هبص**) **الهاء** ve **الباء** ve **الصاد**: tek bir kelime. **الهَبَص**: canlılık. **هَبِصٌ** bir adam. Dedi ki:
مَرَّ وأعطانِي رشاءً مَلِصا([9]) *** كذَنَب الذِّيب يُعَدِّي هَبِصا([10])

(**هبط**) **الهاء** ve **الباء** ve **الطاء**: bir inişe delâlet eden bir kelime. Ve **هَبَط** **هُبوطاً**. Ve **الهَبُوط**: aşağı iniş. Ve ben **هَبَطتُ** ve başkasını **هَبَطْتُ**; ve hastalık, hastanın etine **هَبَط** etti. Ve **الهَبِيط**: develerden zayıf olan.

(**هبع**) **الهاء** ve **الباء** ve **العين**: yürüyüşün bir türüne delâlet eden bir kelime([11]). Ve **هَبَع** **هُبوعاً**: ahmak bir eşek yürüyüşü gibi yürüdü. Ve denir ki: yürüyüşte boynu uzatmaktır. Ve **الهُبَع**: yaz sıcağının şiddetinde([12]) doğurulan deve yavrusu; **هُبَع** diye adlandırıldı, çünkü yürüdüğünde **هَبَع** eder; yani boynuyla yardım alır.

(**هبغ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الغين**. **هَبَغَ** **هُبُوغاً**: uyudu.

(**هبل**) **الهام** ve **الباء** ve **اللام**: onda üç kelime vardır; birisi evlât acısına, diğeri ağırlığa, üçüncüsü aldanmaya ve gaflete delâlet eder.
Birincisi **الهَبَل**: evlât acısı; denir ki: anasına **الهَبَل**. Dedi ki:
النَّاسُ مَنْ يلقَ خيراً قائلونَ له *** ما يشتهي ولأُمِّ المخطِئِ الهَبَلُ([13])
Ve kadınlardan **الهَبُول**: kendisine çocuk kalmayan.
İkincisi **المُهبَّل**: ağır, eti çok adam. Dedi ki:
مِمَّنْ حَمَلْنَ به وهنَّ عَواقِدٌ *** حُبُكَ النِّطاقِ فشَبَّ غَيْرَ مهَبَّلِ([14])
Ve **الهِبِلُ**([15]): büyük ihtiyar; ve yaşlı devekuşu erkeği.
Üçüncüsü onların sözü: **اهْتَبَلَ** fırsatı; onu kapıp yakaladığı zaman. Ve **الهَبَّال**: avı **يَهتَبِل** eden avcı; onu aldatarak (kandırarak) alır; bundan dolayı kurda **هِبِلاًّ** adı verildi; çünkü avı için hile yapar ve onu **يَهتَبِله** eder.
**المَهْبِل**e gelince: rahimden çocuğun yerleştiği yerdir; ve o, bizce ibdâl bâbındandır; ve onda aslı([16]) **مَحْبِل**dir.

(**هبو**) **الهاء** ve **الباء** ve illetli harf: içinde tozluluk ve incelik bulunan bir şeye delâlet eden bir kelimedir.
Bundan: **الهَبْوَة**: tozluluk. Ve toz **هبا** eder, **يَهبو**; o da **هابٍ**dir: yükseldi. Ve **الهَبَاء**: toprağın ince kırıntıları. Dedi ki:
تَزَوَّد منا بينَ أذْناهُ ضَربةً *** دعَتْه إلى هابِي الترابِ عقيم([17])
Ve kül **هَبَا** etti: toprakla karıştı ve söndü. Ve güneş ışığında gördüğün yayılmış şey: **هَباءٌ**dur.
---------------------__
([1]) Bu beyit bu rivayetle (ثبت)’te de geçti; ve o, divanın rivayetidir 19. Ve “قلبه قيمه” diye rivayet edilir; divan şerhinde ve lisanda (ثبت، هبت) olduğu gibi.
([2]) Böylece el-Mücmel’de de vârid oldu. Tedavüldeki sözlüklerden bir sözlükte vârid olmadı.
([3]) el-Cemhere’de (1: 53).
([4]) Asılda: “هبا”.
([5]) Ve **الهبر** de **الهاء**’nın fethası ve **الباء**’nın sükûnu ile, ondan sonra. Ve **عدي** için inşâd etti:
فترى محانيه التي تسق الثرى  *** والهبر يورق نبتها روادها
([6]) Asılda: “من الروابي”; doğrusu el-Mücmel’de ve lisanda böyledir.
([7]) Meselin tefsirine lisan ve emsâl kitaplarında bak.
([8]) **رؤبة**’nindir; divanında 78 ve lisan (هبش).
([9]) Böylece el-Mücmel’de ve Islahu’l-Mantık’ta. Lisanda: “الهبصى”.
([10]) Islahu’l-Mantık 460 ve lisan (هبص)’ta: “فر” **الفاء** ile. Islahu’l-Mantık’ta ayrıca: “وأنطاني”; bu, Yemen ehlinin “أعطاني”daki bir lügatidir. Ve okunmuştur: “إنا أنطيناك الكوثر”.
([11]) Asılda: “الشيء”.
([12]) el-Mücmel ve lisanda: “في حمارة القيظ”.
([13]) **القطامي**’nindir; divanında s.2 ve eş-Şi‘r ve’ş-Şu‘arâ 168, 704.
([14]) Beyit **أبي كبير الهذلي**’nindir; Dîvânu’l-Huzeliyyîn’de (2: 92) ve el-Hamâse’de (1: 19) ve el-Hizâne’de (3: 466). Divanın rivayeti: “مما حملن به”. Ve lisanda (هبل) onu inşâd etti.
([15]) El-Mücmel’de böyle ضبط edildi; ve Kâmûs’ta harfle “كإبل” diye ضبط etti. Sonra dedi: “وكطمر وهجف: الرجل العظيم أو الطويل”. Ve “الهبل”i erkeklerden ve devekuşlarından yaşlı mânâsında, lisanda **اللام**’ın teşdîdiyle ضبط etti.
([16]) Asılda: “أصل”.
([17]) **هوبر الحارثي**’nindir; lisanda (هبا) olduğu gibi. Ve (عقم) hâşiyelerinde tahkikten daha önce geçen şeye bak; orada beyit inşâd edildi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ب ج
خرج مهبّج الوجه ومتهبّج الوجه‏:‏ منتفخه‏.‏

##### Türkçe

ه ب ج
**خرج مهبّج الوجه** ve **متهبّج الوجه**: şişkinidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

هَبَجَ يَهْبِجُ هَبْجاً: ضَرَبَ ضَرْباً مُتَتابعاً فيه رَخاوةٌ، وقيل: الهَبْجُ الضَّربُ بالخَشَبِ كما يُهْبَجُ الكلبُ إِذا قُتِلَ. وهَبَجَه بالعصا: ضَرَبَ منه حيث ما أَدْرَكَ، وقيل: هو الضَّربُ عامَّةً. وهَبَجَه بالعصا هَبْجاً: مثل حَبَجَه حَبْجاً أَي ضَرَبه. والكلبُ يُهْبَجُ: يُقْتَلُ.
وظَبْيٌ هَبِيجٌ: له جُدَّتانِ في جَنْبَيهِ بين شَعْرِ بَطْنِه وظهرهِ، كأَنه قد أُصيبَ هنالك.
وهَبِجَ وَجهُ الرجلِ، فهو هَبِجٌ: انتفَخَ وتقبَّضَ؛ قال ابن مُقْبل: لا سافِرُ النَّيِّ مَدْخولٌ ولا هَبِجٌ،
عارِي العِظامِ، عليه الوَدْعُ منظومُ
(* قوله «لا سافر الني إلخ» كذا بالأصل هنا. وأنشده شارح القاموس في مادة سفر هكذا:
لا سافر اللحم مدخول ولا هبج كاسي العظام لطيف الكشح مهضوم) وتَهَبَّجَ كَهَبِجَ. الجوهري: الهَبَجُ كالوَرَمِ، يكون في ضرعِ الناقةِ، تقول: هَبَّجَه تَهْبيجاً فَتَهَبَّجَ أَي وَرَّمَه فَتَوَرَّمَ. والهَبَجُ في الضَّرْعِ: أَهْوَنُ الوَرَمِ، قال: والتَّهْبِيجُ شِبْهُ الوَرَمِ في الجسدِ، يقال: أَصبَحَ فلانٌ مُهَبِّجاً أَي مُوَرِّماً. ورجلٌ مُهَبَّجٌ: ثقيلُ النَّفْس.
والهَوْبَجَةُ: الأَرضُ المُرتفِعةُ فيها حَصًى، وقيل: هو الموضع المطمئنّ من الأَرض. وأَصَبْنا هَوْبَجَةً من رِمْثٍ إِذا كان كثيراً في بَطنِ وادٍ. الأَزهري: الهَوْبجةُ بطنُ من الأَرض؛ قال: ولما أَراد أَبو موسى حَفْرَ ركايا الحَفَرِ، قال: دُلُّوني على مَوضع بئرٍ يُقْطَعُ به هذه الفلاةُ، قالوا: هَوْبَجَةٌ تُنْبِتُ الأَرْطَى بين فَلْجٍ وفُلَيجٍ، فَحَفَرَ الحَفَرَ، وهو حَفَرُ أَبي موسى بينه وبين البصرة خمسة أَميالٍ (*
قوله «خمسة أميال» في ياقوت خمس ليال.). الهَوْبَجَةُ: بَطنٌ من الأَرضِ مُطمئنّ، وقال النضر: الهَوْبَجَةُ أَن يُحْفَرَ في مناقِع الماءِ ثِمادٌ يُسيلُونَ إِليها الماءَ فَتَمْتَلئُ، فيَشْربون منها وتَعِينُ تلك الثِّمادُ إِذا جُعِلَ فيها الماءُ.

##### Türkçe

**هَبَجَ يَهْبِجُ هَبْجاً**: İçinde bir gevşeklik bulunan, peş peşe bir vuruşla vurdu;
ve denildi ki: **الهَبْجُ** tahta ile vurmaktır; köpek öldürüldüğünde nasıl **يُهْبَجُ** ise.
Ve **هَبَجَه بالعصا**: yetiştiği yerden ona vurdu; ve denildi ki: o, genel olarak vurmaktır.
Ve **هَبَجَه بالعصا هَبْجاً**: **حَبَجَه حَبْجاً** gibidir; yani onu vurdu. Ve köpek
**يُهْبَجُ**: öldürülür.

Ve **ظَبْيٌ هَبِيجٌ**: iki yanında, karnının kılı ile sırtı arasında iki çizgisi vardır;
sanki orada vurulmuş gibidir.

Ve **هَبِجَ وَجهُ الرجلِ**; o hâlde o **هَبِجٌ**’dir: şişti ve büzüldü; İbn Mukbil dedi ki:
لا سافِرُ النَّيِّ مَدْخولٌ ولا هَبِجٌ،
عارِي العِظامِ، عليه الوَدْعُ منظومُ
(* Onun “لا سافر الني إلخ” sözü: asılda burada böyledir. Kāmûs şârihi onu
**سفر** maddesinde şöyle rivayet etti:
لا سافر اللحم مدخول ولا هبج كاسي العظام لطيف الكشح مهضوم)

Ve **تَهَبَّجَ**: **كَهَبِجَ**. el-Cevherî: **الهَبَجُ** şişlik gibidir; deve memesinin içinde olur;
dersin ki: **هَبَّجَه تَهْبيجاً فَتَهَبَّجَ** yani onu şişirdi de şişti.
Ve memedeki **الهَبَجُ**: şişliğin en hafifidir; dedi ki: ve **التَّهْبِيجُ** bedende şişliğe benzer;
denilir: falan **مُهَبِّجاً** olarak sabahladı; yani şişmiş olarak. Ve bir adam
**مُهَبَّجٌ**: nefsi ağırdır.

Ve **الهَوْبَجَةُ**: içinde çakıl bulunan yüksek yer; ve denildi ki: o, yerin alçak yeridir. Ve
**أَصَبْنا هَوْبَجَةً من رِمْثٍ**: bir vadinin karnında çok olduğunda. el-Ezherî: **الهَوْبجةُ** yerden bir karındır;
dedi ki: Ebû Mûsâ **حَفْرَ ركايا الحَفَرِ** kazmayı istediğinde, dedi ki: Bana, bu
çölün onunla kesileceği bir kuyu yerini gösterin; dediler ki: **هَوْبَجَةٌ** ki **الأَرْطَى**yı **فَلْجٍ** ile **فُلَيجٍ** arasında bitirir;
bunun üzerine **الحَفَرَ**ı kazdı; o, Ebû Mûsâ’nın **حَفَرُ**’ıdır; onunla Basra arasında beş mil vardır
(* Onun “خمسة أميال” sözü: Yâkūt’ta beş gece). **الهَوْبَجَةُ**: yerden alçak bir karın;
ve en-Nadr dedi ki: **الهَوْبَجَةُ** su birikintilerinde **ثِمادٌ** kazılmasıdır; suyu ona akıtırlar da dolar;
ondan içerler; ve o **الثِّمادُ**, içine su konulduğunda yardımcı olur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ب ج * * الهَبَجُ * كالورم يكون في ضِرع الناقة و * المُهَيَّجُ * بوزن المُهَذَّب الثقيل النفس

##### Türkçe

* ه ب ج * * **الهَبَجُ** *: deve dişisinin memesindeki şişlik gibi olan (şey) ve * **المُهَيَّجُ** *: **المُهَذَّب** vezninde; nefsi ağır (olan).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهبج، محركة، كالورم  يكون في ضرع الناقة. و  تقول:  هبجه تهبيجا  ، أي  ورمه، فتهبج  ، أي تورم. والهبج في الضرع أهون الورم. يقال: أصبح فلان مهبجا، أي مورما.  والمهبج، كمعظم  : الرجل  الثقيل النفس  .  والهبيج: الظبي له جدتان مستطيلتان في جنبيه بين شعر بطنه وظهره  ، كأنه قد أصيب هنالك.  والهوبجة: بطن من الأرض  ، قاله الأزهري  أو  الموضع  المطمئن منها  ، أي الأرض، أو الأرض المرتفعة فيها حصى. الهوبجة:  منتهى الوادي حيث تدفع دوافعه  . أصبنا هوبجة من رمث، إذا كان  كثيرا  في بطن واد. قال النضر: الهوبجة:  أن يحفر في مناقع الماء ثماد يسيلون الماء إليها  فتمتلئ  فيشربون منها  وتعين تلك الثماد إذا جعل فيها الماء. قال الأزهري: ولما أراد أبو موسى حفر ركايا الحفر قال: دلون على موضع بئر تقطع به هذه الفلاة. قالو: هوبجة تنبت الأرطى بين فلج وفليج فحفر الحفر، وهو حفر أبي موسى، بينه وبين البصرة خمسة أميال. والهوبجة بن بجير بن عامر، من بني ضبه، قتل يوم مؤتة، فيقال إن جسده فقد؛ كذا قاله البلاذري.  والهوابج: رياض باليمامة  ، عن الحفصي، كذا في المعجم.  وهبجه، كمنعه  ، يهبج هبجا:  ضربه  ضربا متتابعا فيه رخاوة. وقيل: الهبج: الضرب بالخشب كما يهبج الكلب إذا قتل. وهبجه بالعصا: ضرب منه حيث ما أدرك. وفي الصحاح: هبجه بالعصا هبجا، مثل حبجه حبجا: أي ضربه. والكلب يهبج: أي يقتل.  والهبيج  ، بفتح الأول الثاني والتحتية مشددة:  لغة في الهبيخ  بالخاء، وسيأتي في محله إن شاء الله تعالى.

##### Türkçe

**الهبج** (harekeli), **الورم** gibi: dişi devenin memesindeki bir şey olur. Ve dersin ki: **هبجه تهبيجا**; yani onu şişirdi; böylece **تهبج**; yani şişti. Ve memedeki **الهبج**, şişliğin en hafifidir. Denir ki: “Falanca **مهبجا** olarak sabahladı”; yani şişmiş olarak. Ve **المهبج**, **معظم** gibi: nefsi ağır olan adam.

Ve **الهبيج**: iki yanında, karnının tüyü ile sırtı arasında, sanki orada vurulmuş gibi, iki uzun çizgisi bulunan ceylan.

Ve **الهوبجة**: yerden bir çukur; bunu Ezherî söylemiştir; yahut onun alçak yeri; yani yer; yahut içinde çakıl bulunan yüksek yer. **الهوبجة**: vadinin sonu; orada onun akıntıları itilir. “**رمث**’ten bir **هوبجة** elde ettik” (denir); bir vadi çukurunda çok olduğu zaman. Nadr dedi ki: **الهوبجة**: su birikintilerinde **ثماد** kazılması, sonra suyun onlara akıtılmasıdır; böylece dolar; ondan içerler; ve o **ثماد**, içine su konulduğu zaman yardım eder. Ezherî dedi ki: Ebû Mûsâ kazılmış kuyular kazmak isteyince dedi ki: “Bana, bu çölü onunla keseceğim bir kuyu yeri gösterin.” Dediler ki: “**هوبجة**; **الأرطى**’nın **فلج** ile **فليج** arasında bittiği yer.” Böylece **الحفر**’ı kazdı; o, Ebû Mûsâ’nın kazısıdır; onunla Basra arasında beş mil vardır.

Ve **الهوبجة**: Benî Ḍabba’dan, Bujayr b. Âmir b. …’in oğlu; Mu’te gününde öldürüldü; denir ki cesedi kayboldu; Belâzurî’nin söylediği böyledir.

Ve **الهوابج**: Yemâme’de bahçeler; Hafsî’den; mu‘cemde böyledir.

Ve **هبجه** ( **منعه** gibi), **يهبج هبجا**: onu, içinde gevşeklik bulunan ardışık bir vuruşla vurdu. Ve denildi ki: **الهبج**: köpeğin öldürüldüğü zaman **يهبج** etmesi gibi, odunla vurmaktır. Ve **هبجه بالعصا**: yetiştiği yerden ona vurdu. Ve **الصحاح**’ta: **هبجه بالعصا هبجا**; **حبجه حبجا** gibi: yani onu vurdu. Ve köpek **يهبج**: yani öldürür.

Ve **الهبيج** (birincisi ve ikincisi fethalı, ve alttaki harf şeddeli): **الهبيخ**’ta, **الخاء** ile olanın bir lügatidir; inşallah yüce Allah dilerse yerinde gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَبِجٌ
1 هَبِجٌ ذ , aor. هَبَجَ , inf. n. هَبَجٌ; (L;) and ↓ تهبّج He, or it [a camel's udder], became swollen; or had a tumour [or هَبَج]. (S, L, K.) ― -b2- هَبِجَ It (a man's face) became swollen, and contracted: (L:) [and so ↓ تهبّج, in the K, art. رهل: see its part. n.] ― -b3- هَبَجَهُ, (S, K,) aor. هَبَجَ , (K,) or هَبِجَ , [which is more probably right,] (L,) inf. n. هَبْجٌ, (S, L,) He beat him, or struck him, (S, K,) with a staff, or stick: like حَبَحَهُ (S) [and خَبَجَهُ]: or, with uninterrupted blows, but not violently: or, with a piece of wood, like as one beats a dog in killing him: or he beat him in any part of him that he saw. (TA.)

هبّجهُ
2 هبّجهُ ذ , inf. n. تَهْبِيجٌ, It caused him, or it, [a camel's udder], to become swollen; or to have a tumour [or هَبَج]. (S, K.) ― -b2- هبّج وَجْهَهُ [It rendered his face swollen: see هَبِجَ:] said of much sleep. (TA, in art. رهل.) ― -b3- هبّج He killed a dog, [app. by beating]. (L.)

5 تَهَبَّجَ see 1.

هَبَجٌ
هَبَجٌ ذ A thing like a tumour, in a she-camel's udder: (S, K:) it is a tumour, or swelling, of the slightest kind. (TA.)

هَبِجٌ
هَبِجٌ ذ : see what follows.

مُهَبَّجٌ
مُهَبَّجٌ ذ A man swollen; or affected with a tumour. (TA.) A swollen face of a man; (A;) as also ↓ هَبِجٌ, (L,) and ↓ مُتَهَبِّج. (A.) ― -b2- A man heavy, or dull, in spirit; syn. ثقِيلُ النَّفْسِ. (S, K.)

مُتَهَبِّجٌ
مُتَهَبِّجٌ ذ : see مُهَبَّجٌ.

##### Türkçe

**هَبِجٌ**
1 **هَبِجٌ** ذ , muzâri‘ **هَبَجَ** , mastar ismi **هَبَجٌ**; (L;) ve aşağıdaki **تهبّج** O, yahut o [devenin memesi], şişti; yahut bir ur [yahut **هَبَج**] oldu. (S, L, K.) ― -b2- **هَبِجَ** O (bir adamın yüzü) şişti ve büzüldü: (L:) [ve böylece aşağıdaki **تهبّج**, K’da, md. **رهل**: onun mastar ismine bak.] ― -b3- **هَبَجَهُ**, (S, K,) muzâri‘ **هَبَجَ** , (K,) yahut **هَبِجَ** , [ki bu daha muhtemelen doğrudur,] (L,) mastar ismi **هَبْجٌ**, (S, L,) Ona bir değnekle yahut sopayla vurdu, yahut onu dövdü: **حَبَحَهُ** gibi (S) [ve **خَبَجَهُ**]: yahut, kesintisiz darbelerle, fakat şiddetli olmaksızın: yahut, bir köpeği öldürürken onu döver gibi, bir parça odunla: yahut, onda gördüğü herhangi bir yerine vurdu. (TA.)

**هبّجهُ**
2 **هبّجهُ** ذ , mastar ismi **تَهْبِيجٌ**, Onun, yahut onun, [devenin memesi], şişmesine; yahut bir ur [yahut **هَبَج**] olmasına sebep oldu. (S, K.) ― -b2- **هبّج وَجْهَهُ** [Onun yüzünü şişkin kıldı: **هَبِجَ**’e bak:] çok uykudan söylenir. (TA, md. **رهل**’de.) ― -b3- **هبّج** Bir köpeği öldürdü, [görünüşe göre döverek]. (L.)

5 **تَهَبَّجَ** 1’e bak.

**هَبَجٌ**
**هَبَجٌ** ذ Dişi devenin memesindeki ur gibi bir şey: (S, K:) o, en hafif türden bir ur, yahut şişliktir. (TA.)

**هَبِجٌ**
**هَبِجٌ** ذ : aşağıda gelen şeye bak.

**مُهَبَّجٌ**
**مُهَبَّجٌ** ذ Şişmiş bir adam; yahut bir urdan etkilenmiş. (TA.) Bir adamın şişkin yüzü; (A;) bunun gibi aşağıdaki **هَبِجٌ**, (L,) ve aşağıdaki **مُتَهَبِّج**. (A.) ― -b2- Ruhça ağır, yahut donuk bir adam; eş anlamlısı **ثقِيلُ النَّفْسِ**. (S, K.)

**مُتَهَبِّجٌ**
**مُتَهَبِّجٌ** ذ : **مُهَبَّجٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَبَجَ
هَبَجَ A ,  I ( n. ac. هَبْج 1 ),
a.  [ acc. &  Bi ], Struck with.

هَبِجَ
هَبِجَ A ( n. ac. هَبَج 4 ),
a.  Swelled. II, Made to swell; inflamed.

b.  Beat to death; killed.

c.  [ coll. ], Scratched.

تَهَبَّجَ
تَهَبَّجَ V ,
a.  see ( هَبِجَ ).

b.  [ coll. ], Scratched himself.

هَبَج
هَبَج 4 ,
a.  Swelling, tumour; inflammation.

هَبِج
هَبِج 5 ,
a.  see N. P. هَبَّجَ II ( a ).

هَبِيْج
هَبِيْج 25 ,
a.  Striped gazelle.

هَوَاْبِجُ
هَوَاْبِجُ 41
a.  [ art. ], Certain gardens.

مِهْبَاْج
مِهْبَاْج 45 , ( pl. مَهَاْبِيْجُ 65 )
a.  [ coll. ], Pestle, coffee-crusher.

هَبَّجَ
N. P. هَبَّجَ II ,
a.  Swollen, inflamed.

b.  Dull; morose.

c.  [ coll. ], Scratched.

تَهَبَّجَ
N. Ag. تَهَبَّجَ V ,
a.  see N. P. هَبَّجَ II ( a ).

هَوْبَجَة
هَوْبَجَة
a.  Hollow, basin.

هَبَيَّخ
هَبَيَّخ
a.  see under هَبْيَخَ

##### Türkçe

هَبَجَ
**هَبَجَ** A , I ( n. ac. **هَبْج** 1 ),
a. [ acc. & Bi ], Vurdu.

هَبِجَ
**هَبِجَ** A ( n. ac. **هَبَج** 4 ),
a. Şişti. II, Şişirdi; iltihaplandırdı.

b. Döverek öldürdü; öldürdü.

c. [ coll. ], Tırmaladı.

تَهَبَّجَ
**تَهَبَّجَ** V ,
a. bkz. ( **هَبِجَ** ).

b. [ coll. ], Kendisini tırmaladı.

هَبَج
**هَبَج** 4 ,
a. Şişlik, ur; iltihap.

هَبِج
**هَبِج** 5 ,
a. bkz. N. P. **هَبَّجَ** II ( a ).

هَبِيْج
**هَبِيْج** 25 ,
a. Çizgili ceylan.

هَوَاْبِجُ
**هَوَاْبِجُ** 41
a. [ art. ], Belli bahçeler.

مِهْبَاْج
**مِهْبَاْج** 45 , ( pl. **مَهَاْبِيْجُ** 65 )
a. [ coll. ], Havan tokmağı, kahve ezici.

هَبَّجَ
N. P. **هَبَّجَ** II ,
a. Şişmiş, iltihaplanmış.

b. Donuk; somurtkan.

c. [ coll. ], Tırmalanmış.

تَهَبَّجَ
N. Ag. **تَهَبَّجَ** V ,
a. bkz. N. P. **هَبَّجَ** II ( a ).

هَوْبَجَة
**هَوْبَجَة**
a. Oyuk, çukur; leğen.

هَبَيَّخ
**هَبَيَّخ**
a. **هَبْيَخَ** altında bkz.
