# هبد (ه-ب-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%A8%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ب - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والدال والباء معهما
ه د ب، ه ب د، ب د ه مستعملان هدب: الهَدَبُ: أغصانُ الأَرْطَى، ونحوه ممّا لا وَرَقَ له، وجمعُهُ أَهْدابٌ، والواحدةُ هَدَبةٌ.
والهَدَبُ: مصدر الأَهْدَاب والهَدْباء، ويُقال: شجرةٌ هدباءُ، وقد هَدِبَتْ هَدْباً. وهَدَبُها: تدلِّي أَغصانها من حَوالَيْها.
ورجلٌ أهدبُ: طويلُ أَشْفارِ العَيْنَين كثيرهما.
والهُدّابُ: اسمٌ يجْمَع هُدْبَ الثَّوْب، وهَدْبَ الأَرْطَى. الواحدةُ: هُدّابة. قال:
وشَجَرَ الهُدّابَ عنه فجفا
بسَلْهَبَيْنِ فوق أَنفٍ أَذْلَفا
والهَدْبُ: ضَرْبُ من الحَلَب، هَدَبَ الحالِبُ النّاقة يَهْدِبُها هَدْباً.
وهَيْدَبُ السَّحاب: إذا رأيت السَّحابةَ تَسَلْسَلُ في وَجْهها للوَدْق، فانْصَبَّ كأنّه خيوط مُتَّصلة، وكذلك: هَيْدَبُ الدَّمْع.
ويُقال لِلِّبْدِ ونَحْوِه إذا طال زِئْبِرُه: أَهْدَب، قال:
عن ذي دَرانِيكَ ولِبْدِ أهدبا
الدُّرْنُوكُ: المِنديلُ المُخْمَل.
والهُدْبة: الواحدةُ من هُدْب الثَّوْب.
والهَيْدَبُ من الرِّجال: العَيِيُّ الثَّقيل.
هبد: الهَبْدُ: كَسْرُ الهبيد. أي: الحَنْظَل.
وتَهَبَّد الرَّجلُ والظلَّيمُ إذا أخذه من شجره.
بده: البَدْهُ: استقبالك إنساناً بأَمْرٍ مُفاجَأَةً والاسم البديهة و البْديهةُ أول الرأي وبادَهَني مُبادَهَةً، أي: باغَتَني مباغَتَةً.
والبُداهةُ والبديهةُ: أوّلُ جَرْيِ الفَرَس. تقول: هو ذو بَدِيهةٍ وبَداهةٍ.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الدال** و**الباء** معهما

**ه د ب**، **ه ب د**، **ب د ه** مستعملان **هدب**: **الهَدَبُ**: **الأَرْطَى**’nın dalları ve benzeri, yaprağı olmayan şeylerden; onun çoğulu **أَهْدابٌ**’dır, teki **هَدَبةٌ**’dir.
Ve **الهَدَبُ**: **الأَهْدَاب** ve **الهَدْباء**’nın mastarıdır; ve “**شجرةٌ هدباءُ**” denir; ve “**هَدِبَتْ** **هَدْباً**” (yani) olmuştur. Ve onun **هَدَبُها**’sı: dallarının çevresinden sarkmasıdır.
Ve **رجلٌ أهدبُ**: iki gözün kirpikleri uzun, çok olan.
Ve **الهُدّابُ**: **هُدْبَ الثَّوْب**’u ve **هَدْبَ الأَرْطَى**’yı toplayan bir isimdir. Teki: **هُدّابة**. Dedi ki:
وشَجَرَ **الهُدّابَ** عنه فجفا
بسَلْهَبَيْنِ فوق أَنفٍ أَذْلَفا
Ve **الهَدْبُ**: sağmanın bir türü; sağan, deveyi **هَدَبَ** eder, onu **يَهْدِبُها** **هَدْباً**.
Ve **هَيْدَبُ السَّحاب**: bulutu, yüzünde yağmur için zincirlenir gibi görürsen, sanki bitişik iplikler gibi dökülür; ve aynı şekilde: **هَيْدَبُ الدَّمْع**.
Ve **اللِّبْد** ve benzeri için, onun **زِئْبِرُه**’u uzadığı zaman **أَهْدَب** denir; dedi ki:
عن ذي دَرانِيكَ و**لِبْدِ** أهدبا
**الدُّرْنُوكُ**: kadife mendildir.
Ve **الهُدْبة**: **هُدْب الثَّوْب**’dan bir tek.
Ve erkeklerden **الهَيْدَبُ**: ağır, dili tutulan.

**هبد**: **الهَبْدُ**: **الهبيد**’i kırmaktır. Yani: **الحَنْظَل**.
Ve **تَهَبَّد** adam ve devekuşu, onu ağacından aldığı zaman.

**بده**: **البَدْهُ**: bir kimseyi bir iş ile ansızın karşılamandır; isim **البديهة** ve **البْديهةُ** görüşün ilki; ve beni **بادَهَني** **مُبادَهَةً**, yani: beni **مباغَتَةً** ansızın bastı.
Ve **البُداهةُ** ve **البديهةُ**: atın koşuşunun ilki. Dersin ki: o, **بَدِيهةٍ** ve **بَداهةٍ** sahibidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهَبيدُ: حَبُّ الحنظلِ. والتَهَبُّدُ: أخذُهُ وكسرُه. يقال للظليم: هو يَتَهَبَّدُ، إذا استخرج ذلك ليأكله. والاهْتِبادُ: أن تأخذ حَبَّ الحنظلِ وهو يابسٌ وتجعلَه في موضعٍ وتصبَّ عليه الماء وتدلكه ثم تصبَّ عنه الماء، وتفعلَ ذلك أياماً حتَّى تذهب مرارتُه، ثم يدقُّ ويُطبخ.

##### Türkçe

**الهَبيدُ**: **حنظلِ** tanesi. Ve **التَهَبُّدُ**: onu almak ve kırmak. **الظليم** için denir: “O **يَتَهَبَّدُ**”, eğer onu çıkarıp yemek içinse. Ve **الاهْتِبادُ**: kuru iken **حنظلِ** tanesini alman, onu bir yere koyman ve üzerine su dökmen, onu ovman, sonra ondan suyu dökmen; bunu günlerce yapman, ta ki onun acılığı gitsin; sonra dövülür ve pişirilir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه د ب
هدب ، هبد ، بده ، دبه : مستعملة .
هدب : قال الليث : الهَدَب : أَغْصانُ الأرْطَى ونحوِها ممَّا لا وَرَقَ له ، وجمعُه أَهداب ، والواحدة هَدَبة .
والهَدَب : مَصدر الأهدب والهَدْباءِ يقال : شكرةٌ هَدْباءُ ، وقد هَدِبَتْ هَدَباً : إذا تَدَلّى أغصانُها من حَواليْها .
ورجلٌ أهدَبُ : طويل أشفار العين ، النّابِت كثيرُها . قلت : كأنّه أراد بأَشفار العين ما نَبت على حروف الأجفان من الشَّعَر ، وهو غَلَط ، إنما شُفْرُ العيْن مَنْبِت الهَدَب من حروف أجفان العين ، وجمعه أشفار .
وفي الحديث : ( ما من مُؤْمِنٍ يمرَض إلاّ حَطَّ الله هُدْبَةً من خطاياه ) ، أي قطعةً وطائفة ؛ ومنه هُدْبَةُ الثوْب .
وقال الليث : الهُدَّاب : اسم يَجمعُ هُدْبَ الثوب وهُدْبَ الأرْطَى ، وقال العجّاج يصف ثوراً وَحْشِياً :
وشجرَ الهُدَّابِ عنه فجفَا
بِسَلْهَبَينِ فوقَ أَنْفٍ أَذْلَفَا
والواحدة هُدَّابة وهُدْبَة . وقال الشاعر :
مناكبُه أَمْثالُ هُدْبِ الدَّرَانِكِ
والهَدْب بسكون الدال : ضَرْبٌ من الحَلَب : تقول : هَدَبَ الحالبُ الناقة يَهْدِبُها هدْباً إذا حَلَبَها . قال ذلك ابن السكيت ، وقد هَدَبَ الثَّمَرَة يَهْدِبُها إذا اجتنَاها قال : والهدَبُ من وَرَق الشَّجر : ما لا عَيْرَ له نَحو الأثْل والطَّرْفاء والسَّرْو . قلتُ : يقال : هُدْبٌ وهَدَبٌ لورَق الشجر من السَّرْوِ والأرْطَى وما لا عَيْرَ له في وسَطه ويقال : هُدْبة الثوبِ والأرْطَى وهُدَبُهُ . قال ذو الرُّمة :
أَعْلَى ثوبِهِ هُدَبُ
وأهْدَبَ الشجَرُ : إذا خرج هُدْبُه وقد هَدَبَ الهدَبَ يهدِبُه : إذا أخذه من شجره . وقال ذو الرمة :
على جوانِبِه الأسْباطُ والهدَبُ
وفي الحديث : ( ومِنَّا من أيْنَعَتْ له ثمرتُه فهو يَهدِبُها ) ، أي يجنيها ويقْطِفُها ، كما يَهدِبُ الرّجُل هَدَب الغَضَا والأرْطَى .
قلت : والقَبَل مثل الهدَبُ سواءٌ . أبو عبيدة عن الأصمعي : الهيْدَب : السّحاب الذي يتدلَّى ويدنو مثل هُدْب القطيفة .
وقال الليث : هَيْدَبُ السحاب : إذا رأيتَ السَّحابة تَسلْسَلُ في وجهها للوَدْق فانصَبَّ كأنه خُيوطٌ متّصلة ، وكذلك هَيْدَبُ الدَّمْع ، وأنشد :
بدَمْع ذي حَزَازاتٍ
على الخَدَّيْن ذِي هَيْدَبْ
أبو عبيد : الهيْدَبُ : العَبَامُ من الأقوام الفَدْمُ الثقيل .
وقال أَوْسُ بن حَجَر :
وشُبِّه الهيْدَبُ العَبامُ مِنَ ال
أَقْوام سَقْباً مُجَلِّلاً فَرَعَا
وقال غيره : الهَيْدَب ثدي المرأة ورَكَبُها إذا استرخَى وذهبَ اكتِنازُه وانتصابه شُبِّه بهيْدَب السحاب ، وهو ما تَدَلَّى من أسافله إلى الأرض قلت : ولم أسمع الهَيْدَب في صفةِ الوَدْقِ المتصل ، ولا في نعت الدمع ، والبيتُ الذي احتجّ به الليث مصنوع لا حجة به وأمّا بيت عبيد فإنه يدل على أنّ الهَيْدَب من السَّحاب ، وهو قوله :
دانٍ مُسِفٌّ فُوَيْقَ الأرْضِ هَيْدَبُهُ
وقال الليث : يقال لِلِّبْدِ ونحوِه إذا طال زِئْبِرُه : أهْدَب ، وأنشد :
عن ذِي دَرَانِيكَ ولِبْدٍ أهْدَبا
والهُدْبة : الواحدةُ من هُدْب الثَّوْب ، وبها سُمِّي الرجُلُ هُدْبة .
هبد : قال الليث : الهَبْد : كَسْرُ الهبيد وهو الحنْظَل ، يقال منه : تَهبَّد الرجلُ والظَّليم : إذا أخذا الهَبِيدَ من شَجره .
وقال أبو عبيد : الهَبيدُ : الحَنْظَل ، ويقال : حَبُّ الحنْظَل ، ويقال للظليم : هو يتهبَّد : إذا استخرجه ليأكله . قلت : ويقال : اهتَبَدَ الظَّليمُ : إذا نَقَر الْحَنْظَلَ بِمِنْقارِه فأَكل هَبيدَة ، واهتبد الرّجُلُ : إذا عالج الحَنْظَل ، وقد هَبَدْتُه أَهْبِدُه : إذا أَطْعمْته الهَبيدَ قلت وهَبيدُ الْحَنْظَل . حَبُّ حَدَجِه إذا جَفّ يُسْتَخْرَج ويُنقَع ثم يُطْبَخُ ذلك الماءُ الذي أُنْقع فيه حتى تذهب مَرَارَته ثمّ يُصَبُّ عليه السَّمن ويُذَرّ عليه قُمَيْحةٌ ويُتحسَّى فيتبلَّغُ به في السنين والمجاعات .
وقال أبو عمرو : الهَبيد هو أن يُنقَع الْحَنْظَل أَيّاماً ثمّ يُغسلَ ويطرَحَ قشْرُه الأعلى فيطبخ ويُجْعل منه دَقيق ، وربما يجعل منه عَصيدةٌ ، يقال منه : رأيت قوماً يتهبَّدون ، والتّهبُّد : اجتناء الْحَنْظَل ونَقْعُهُ ، وأخبرني المُنذري عن أبي الهيثم أنه قال : هَبيدُ الحَنْظل : شَحْمه يستخرج فيجعل في الماء ويترك فيه أياماً ، ثمّ يضرَب ضَرْباً شديداً ثم يخرَج وقد ذهبتْ مَرارَتُه ، ثمّ يَشرَّرُ في الشَّمس ، ثمّ يطحن ويُستخرج دُهْنُه فيتعالج به ، وأنشد البيت :
خْذِي حَجَرَيْكِ فادَّقِّي هبيدا
وقال ابن السكيت : الهبيدة : أن يغلى لُبابُ الهبيد ، وهو حَبُّ الْحَنظل ، فإذا بلغَ إناه من النُّضج ذُرّتْ عليه قُمَيْحَةٌ من دَقيق ثم أُكل وقال :
خُذِي حجرَيكِ فادَّقِّي هَبيداً
كلا كلبيْك أعْيا أنْ يصيدا
كأن قائل هذا الشِّعر صَيّادٌ أخفق فلم يصدْ فقال لامرأته : عالجِي الهبيد فقد أخفقنا .
أنشد أبو الهيثم :
شَرِبنَ بعُكَّاش الهَبَابيدِ شَرْبَةً
وكان لها الأحْفَى خلِيطاً تُزَايلُهْ
قال : عُكَّاش الهَبابيد : ماءٌ يقال له : هَبُّود وأحْفَى : اسم موضع .
أبو عبيد : الهَبِيدُ : الْحنْظل ، ويقال : حبُّ الحنْظَل فجمَعه بما حوله .
وهَبُّود : اسم فرَس سابقٍ كان لبني قُرَيْع . وقال :
وفارِسُ هَبُّودٍ أشابَ النَّواصيا
بده : أبو العباس ، عن ابن الأعرابي : بَدَه الرجُل : إذا أجاب جواباً سَدِيداً على البَديهة بلا تَرْوِيةَ فيه .
وقال الليث : البَدْه : أن تَسْتَقْبِل الإنسان بأمرٍ مفاجأةً ، والاسم البَدِيهة في أول ما يفاجأ به . تقول : بادَهَنِي مُبادَهةً : أي باغتَني مُباغتَةً .
قال : والبُداهة : البَديهة في أول جَرْي الفرَس ، تقول : هو ذو بَديهةٍ ، وذو بُداهة .
قلت : بُداهة الفرَس : أوّل جرْيه ، وعُلالَتُه : جَرْيٌ بعد جَرْي .
وقال الأعشى :
إلاَّ بُداهةَ أو عُلا
لةَ سابِحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ
دبه : أبو العباس ، عن ابن الأعرابي : دَبُه الرجُلُ : إذا وقع في الدَّبَهِ ، وهو الموضع الكثيرُ الرَّمْل ، ودَبَّهَ : إذا لزِم الدُّبَّهَ ، وهي طريقةُ الخير .
قلت : جَعَل ابن الأعرابيّ دَبَّةَ ثلاثياً صحيحاً ثم جعله من ثنائيّ المُضاعف ، ولا أدري ما مَذْهبُه في ذلك .

##### Türkçe

ه د ب
**هدب** ، **هبد** ، **بده** ، **دبه** : kullanımdadır.

**هدب** : Leys dedi: **الهَدَب**: **الأرطى**’nın ve benzerlerinin, yaprağı olmayan dallarıdır; çoğulu **أَهداب**’dır; teki **هَدَبة**’dir.
Ve **الهَدَب**: **الأهدب** ve **الهَدْباءِ**’nın mastarıdır; denir ki: **شكرةٌ هَدْباءُ**; ve **هَدِبَتْ هَدَباً**: dalları çevresinden sarktığı zaman.
Ve bir adam **أهدَبُ**: göz kirpikleri uzun, biteni çok olan. Dedim: sanki göz kirpikleriyle, göz kapaklarının kenarlarında kıllardan biteni kastetti; bu ise yanlıştır. Ancak **شُفْرُ العيْن** göz kapaklarının kenarlarından **الهَدَب**’in bittiği yerdir; çoğulu **أشفار**’dır.
Hadiste: ( **ما من مُؤْمِنٍ يمرَض إلاّ حَطَّ الله هُدْبَةً من خطاياه** ) [vardır]; yani bir parça ve bir taife; bundan: **هُدْبَةُ الثوْب**.
Leys dedi: **الهُدَّاب**: elbisenin **هُدْب**’unu ve **الأرطى**’nın **هُدْب**’unu toplayan bir addır. Ve el-A‘câc, vahşî bir boğayı vasfederken dedi:
وشجرَ **الهُدَّابِ** عنه فجفَا
بِسَلْهَبَينِ فوقَ أَنْفٍ أَذْلَفَا
Ve teki **هُدَّابة** ve **هُدْبَة**’dir. Şair dedi:
مناكبُه أَمْثالُ **هُدْبِ الدَّرَانِكِ**
Ve **الهَدْب** ( **الدال**’ın sükûnu ile): sağımın bir türüdür; dersin ki: sağan, deveyi **هَدَبَ** eder, onu **يَهْدِبُها هدْباً**: onu sağdığı zaman. Bunu İbnü’s-Sikkît söyledi. Ve meyveyi **هَدَبَ** eder, onu **يَهْدِبُها**: onu topladığı zaman. Dedi ki: ağaç yaprağından **الهدَبُ**: ortasında damar olmayan şeydir; **الأثْل** ve **الطَّرْفاء** ve **السَّرْو** gibi. Dedim: ağaç yaprağı için, **السَّرْوِ** ve **الأرْطَى**’dan ve ortasında damar olmayanlardan **هُدْبٌ** ve **هَدَبٌ** denir. Ve elbisenin ve **الأرْطَى**’nın **هُدْبة**’si ve onun **هُدَبُهُ** denir. Zû’r-Rumme dedi:
أَعْلَى ثوبِهِ **هُدَبُ**
Ve ağaç **أهْدَبَ**: **هُدْبُه** çıktığı zaman. Ve **الهدَبَ**’i **هَدَبَ** eder, onu **يهدِبُه**: onu ağacından aldığı zaman. Zû’r-Rumme dedi:
على جوانِبِه الأسْباطُ والهدَبُ
Hadiste: ( **ومِنَّا من أيْنَعَتْ له ثمرتُه فهو يَهدِبُها** ) [vardır]; yani onu toplar ve koparır; tıpkı adamın **الغَضَا** ve **الأرْطَى**’nın **هَدَب**’ini **يَهدِبُ** etmesi gibi.
Dedim: **القَبَل** de **الهدَبُ** gibidir, eşittir. Ebû Ubeyde, el-Asma‘î’den: **الهيْدَب**: kadifenin **هُدْب**’u gibi sarkan ve yaklaşan buluttur.
Leys dedi: **هَيْدَبُ السحاب**: bulutu gördüğünde, yüzünde yağmur için akıp uzanır da, sanki bitişik iplikler gibi dökülür; aynı şekilde **هَيْدَبُ الدَّمْع**. Ve şu beyti okudu:
بدَمْع ذي حَزَازاتٍ
على الخَدَّيْن ذِي **هَيْدَبْ**
Ebû Ubeyd: **الهيْدَبُ**: kavimlerden, kaba, ağır olan kalabalıktır.
Evs b. Hacer dedi:
وشُبِّه **الهيْدَبُ** العَبامُ مِنَ ال
أَقْوام سَقْباً مُجَلِّلاً فَرَعَا
Başkası dedi: **الهَيْدَب**: kadının memesi ve dizleri; gevşediği, dolgunluğu ve dikliği gittiği zaman; bulutun **هيْدَب**’ine benzetilmiştir; o da altlarından yere doğru sarkan şeydir. Dedim: **الهَيْدَب**’i, bitişik yağmurun vasfında da, gözyaşının niteliğinde de işitmedim; Leys’in delil getirdiği beyit uydurmadır, onunla delil olmaz. Ama Ubeyd’in beyti, **الهَيْدَب**’in buluttan olduğuna delalet eder; o da şu sözüdür:
دانٍ مُسِفٌّ فُوَيْقَ الأرْضِ **هَيْدَبُهُ**
Leys dedi: **اللِّبْد** ve benzeri için, **زِئْبِرُه** uzadığı zaman: **أهْدَب** denir. Ve şu beyti okudu:
عن ذِي دَرَانِيكَ ولِبْدٍ **أهْدَبا**
Ve **الهُدْبة**: elbisenin **هُدْب**’undan bir tanesidir; bununla adama **هُدْبة** adı verilmiştir.

**هبد** : Leys dedi: **الهَبْد**: **الهبيد**’i kırmaktır; o da **الحنْظَل**’dır. Ondan denir: adam ve devekuşu **تَهبَّد** etti: **الهَبِيدَ**’i ağacından aldıkları zaman.
Ebû Ubeyd dedi: **الهَبيدُ**: **الحَنْظَل**’dır; ve denir: **حَبُّ الحنْظَل**. Ve devekuşu için denir: **هو يتهبَّد**: onu çıkarıp yemesi için. Dedim: ve denir: devekuşu **اهتَبَدَ**: **الْحَنْظَلَ**’ı gagasıyla gagalayıp bir **هَبيدَة** yediği zaman. Ve adam **اهتبد** etti: **الحَنْظَل** ile uğraştığı zaman. Ve ben onu **هَبَدْتُه أَهْبِدُه**: ona **الهَبيدَ** yedirdiğim zaman. Dedim: ve **هَبيدُ الْحَنْظَل**: kuruduğu zaman çıkarılan ve ıslatılan, sonra o ıslatıldığı su pişirilip acılığı gidinceye kadar (pişirilen), sonra üzerine sadeyağ dökülen ve üzerine **قُمَيْحةٌ** serpilen ve içilerek yudumlanan; yıllarda ve kıtlıklarda onunla geçinilir.
Ebû Amr dedi: **الهَبيد**: **الْحَنْظَل**’ın günlerce ıslatılması, sonra yıkanması ve üst kabuğunun atılmasıdır; sonra pişirilir ve ondan un yapılır; bazen ondan bir **عَصيدةٌ** yapılır. Ondan denir: bir kavmi gördüm, **يتهبَّدون**. Ve **التّهبُّد**: **الْحَنْظَل**’ı toplamak ve onu ıslatmaktır. Ve Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: **هَبيدُ الحَنْظل**: onun yağıdır; çıkarılır, suya konur ve onda günlerce bırakılır; sonra şiddetli bir dövme ile dövülür; sonra çıkarılır, acılığı gitmiştir; sonra güneşte dilimlenir; sonra öğütülür ve yağı çıkarılır; onunla tedavi olunur. Ve şu beyti okudu:
خْذِي حَجَرَيْكِ فادَّقِّي **هبيدا**
İbnü’s-Sikkît dedi: **الهبيدة**: **الهبيد**’in özünün kaynatılmasıdır; o, **الْحَنظل**’ın tanesidir. Olgunluğunun vaktine ulaştığında üzerine undan bir **قُمَيْحَةٌ** serpilir, sonra yenir. Ve dedi:
خُذِي حجرَيكِ فادَّقِّي **هَبيداً**
كلا كلبيْك أعْيا أنْ يصيدا
Sanki bu şiiri söyleyen, avı tutturamayan bir avcıdır; avlayamadık, dedi de karısına: **الهبيد** ile uğraş, çünkü biz başarısız olduk, dedi.
Ebû’l-Heysem okudu:
شَرِبنَ بعُكَّاش **الهَبَابيدِ** شَرْبَةً
وكان لها **الأحْفَى** خلِيطاً تُزَايلُهْ
Dedi ki: **عُكَّاش الهَبابيد**: **هَبُّود** denilen bir sudur; ve **أحْفَى**: bir yer adıdır.
Ebû Ubeyd: **الهَبِيدُ**: **الْحنْظل**’dır; ve denir: **حبُّ الحنْظَل**; onu, çevresindekilerle birlikte topladı.
Ve **هَبُّود**: Benî Kuray‘a’nın, yarışçı bir atının adıdır. Ve dedi:
وفارِسُ **هَبُّودٍ** أشابَ النَّواصيا

**بده** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **بَدَه** etti: birdenbire, içinde düşünme olmaksızın, doğru bir cevap verdiği zaman.
Leys dedi: **البَدْه**: insanı bir iş ile ansızın karşılamandır; isim, ilk ansızın karşılaşılanda **البَدِيهة**’dir. Dersin ki: beni **بادَهَنِي مُبادَهةً**: yani beni ansızın bastı, ansızın basma ile.
Dedi: ve **البُداهة**: atın ilk koşuşunda **البَديهة**’dir. Dersin ki: o, **ذو بَديهةٍ** ve **ذو بُداهة**’dır.
Dedim: atın **بُداهة**’si: koşuşunun başlangıcıdır; ve onun **عُلالَتُه**: bir koşuştan sonra bir koşuştur.
el-A‘şâ dedi:
إلاَّ **بُداهةَ** أو **عُلا**
لةَ سابِحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ

**دبه** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **دَبُه** etti: **الدَّبَهِ**’e düştüğü zaman; o, kumu çok olan yerdir. Ve **دَبَّهَ**: **الدُّبَّهَ**’ya yapıştığı zaman; o, hayrın yoludur.
Dedim: İbnü’l-A‘râbî, **دَبَّةَ**’yi sahih üçlü yaptı, sonra onu ikili, şeddeli (muzâaf) olandan yaptı; bunda onun mezhebinin ne olduğunu bilmiyorum.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والباء وما يثلثهما)
(هبت) الهاء والباء والتاء كلمةٌ تدلُّ على ضَربٍ متتابع. وهُبِتَ الرَّجُل يُهْبَتُ. وفلانٌ مهبوتٌ، أي لا عقلَ له، ثمَّ سمِّي الجبانُ الضَّعيف هَبيتاً، كأنه قد هُبِتَ. قال طَرَفة:
فالهَبِيتُ لا فؤادَ لـه *** والثبيتُ ثَبْتُهُ فَهَمُه([1])
(هبث) الهاء والباء والثاء. يقولون: الهَبْث: الحَركة([2]).
(هبج) الهاء والباء والجيم كلمةٌ تدلُّ على تورُّمٍ وثِقَل. وهَبِجت النّاقة هَبَجا: وَرِمَ ضَرعها. ولذلك يُقال للثَّقيل النَّفْس مُهَبَّج. وهَبَجَه بالعَصَا: ضَرَبه. ومما شذَّ عن هذا الهَوْبَجة، وهي خَبْرَاءُ في مكانٍ غير قَعِير، فلا يلبثُ ماؤها أن يَنْضُب.(هبخ) الهاء والباء والخاء. الهَبَيَّخَة: الجارية تمشِي مُتَبَخْتِرَة.
(هبد) الهاء والباء والدال الهَبيد: حبُّ الحنظل. والتَّهَبُّد: أخْذُه وإصلاحه. وخرجُوا يتهبَّدُون.
(هبذ) الهاء والباء والذال كلمةٌ واحدة، معناها السُّرعة. قال الخليل: المُهابَذَة: السُّرعة. وقال ابن دُرَيد([3]): الهَبْذ: سُرْعة في المشي. ومَرَّ يَهْـبُِذُ هَبْذاً، واهتبذَ اهتباذاً.
(هبر) الهاء والباء والراء: كلمتان: إحداهما قطعٌ في الشّيء وتقطُّع، والأخرى صفةُ مكان.
فالأولى: الهَبْر: قَطْع اللَّحم. والهَبْرة: البَضعَة منه. يقال هَبَرتُ لـه هَبْرةً. وناقةٌ هَبْراء وهَبِرَة: كثيرةُ اللَّحم. والهَوْبَر: الذي تَقَرَّدَ شَعَْرُه، كأنّه قد تقطَّعَ قِطعاً مجتمعة. ومن ذلك الهِبْرِيَة: ما كانَ في أسفل الشَّعر مثلَ النُّخالة، سمِّي بذلك لأنّه متقطِّع. وسيف هَبَّارٌ([4]) وهابرٌ: ينتسِفُ القِطعةَ من اللَّحم فيَطرحُها.
وأمَّا الكلمة الأخرى فالهَبير([5]): مطمئِنٌّ من الأرض. ويقال الهُبُور: الصُّخور بينَ الرَّوابي([6]) أو الصُّخورُ، أنا أشُكُّ في ذلك. وكلمةٌ يقولونها ما أدرِي ما أصْلُها. يقولون: "لا آتِيكَ هُبَيْرةَ بنَ سعدٍ" أي أبداً([7]).
(هبز) الهاء والباء والزاء. ذكَرُوا عن أبي زَيد: هَبَزَ: ماتَ.
(هبش) الهاء والباء والشين: كلمةٌ واحدة. يقال هو يَتهَبَّش، أيْ يتكسَّب. والهُبَاشَة: الكَسْب. قال:
لولا هُباشاتٌ من التَّهبِيش *** لِصِبْيَةٍ كأفْرُخ العُشوشِ([8])
وهو يتهَبَّش لأهلِه.
(هبص) الهاء والباء والصاد: كلمةٌ واحدة. الهَبَص: النَّشاط. رجلٌ هَبِصٌ. قال:
مَرَّ وأعطانِي رشاءً مَلِصا([9]) *** كذَنَب الذِّيب يُعَدِّي هَبِصا([10])
(هبط) الهاء والباء والطاء: كلمةٌ تدلُّ على انحدار. وهَبَط هُبوطاً. والهَبُوط: الحُدور. وهَبَطتُ أنا وهَبَطْتُ غيرِي، وهَبَط المرضُ لحمَ العَليل. والهَبِيط: الضَّامر من الإبل.
(هبع) الهاء والباء والعين: كلمةٌ تدل على ضربٍ من المَشْي([11]). وهَبَع هُبوعاً: مَشَى مَشْيَ حمارٍ بليد. ويقال هو مَدُّ العُنق في المَشْي. والهُبَع: الفَصيل يُنْتَجُ حَمَارَّةَ القَيظ([12])، سمِّي هُبَعاً لأنّه إذا مشى هَبَع، أي استعانَ بعُنُقه.
(هبغ) الهاء والباء والغين. هَبَغَ هُبُوغاً: نامَ.
(هبل) الهام والباء واللام: فيه ثلاث كلمات، تدلُّ إحداها على ثُكْلٍ، والأخرى على ثِقَل، والثالثة على اغترارٍ وتغفُّل.
الأولى الهَبَل: الثُّكْل، يقال: لأمِّه الهَبَل. قال:
النَّاسُ مَنْ يلقَ خيراً قائلونَ له *** ما يشتهي ولأُمِّ المخطِئِ الهَبَلُ([13])
والهَبُول من النِّساء: التي لا يَبقى لها ولد.
والثانية المُهبَّل: الرّجُل *الثَّقيل الكثير اللَّحم. قال:
مِمَّنْ حَمَلْنَ به وهنَّ عَواقِدٌ *** حُبُكَ النِّطاقِ فشَبَّ غَيْرَ مهَبَّلِ([14])
والهِبِلُ([15]): الشَّيخ الكَبير، والظَّليم المُسِنّ.
والثالثة قولهم: اهْتَبَلَ الغِرّة، إذا افتَرَصَها. والهَبَّال: الصَّيَّاد يَهتَبِل الصَّيد يَغترُّه، ولذلك سمِّي الذِّئب هِبِلاًّ، لأنّه يَحتَالُ لصيده ويَهتَبِله.
وأمَّا المَهْبِل فمستقَرُّ الولَد من الرّحِم، وهو عندنا من باب الإبدال، وهو في ذلك أصله([16]) مَحْبِل.
(هبو) الهاء والباء والحرف المعتلّ: كلمةٌ تدلُّ على غَبَرة ورقَّة فيها.
منه الهَبْوَة: الغَبَرة. وهبا الغُبارُ يَهبو فهو هابٍ: سَطع. والهَبَاء: دُقاق التُّراب. قال:
تَزَوَّد منا بينَ أذْناهُ ضَربةً *** دعَتْه إلى هابِي الترابِ عقيم([17])
وهَبَا الرَّمادُ: اختلَطَ بالتُّراب وهَمَد. والشَّيءُ المنبثُّ الذي تراه في ضَوء الشمس: هَباءٌ.
---------------------__
([1]) سبق البيت بهذه الرواية أيضاً في (ثبت)، وهي رواية الديوان 19. ويروى: "قلبه قيمه"، كما في شرح الديوان واللسان (ثبت، هبت).
([2]) وكذا ورد في المجمل. ولم يرد في معجم من المعاجم المتداولة.
([3]) في الجمهرة (1: 53).
([4]) في الأصل: "هبا".
([5]) والهبر أيضاً بفتح الهاء وسكون الباء بعدها. وأنشد لعدي:
فترى محانيه التي تسق الثرى  *** والهبر يورق نبتها روادها
 ([6]) في الأصل: "من الروابي"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) انظر تفسير المثل في اللسان وكتب الأمثال.
([8]) لرؤبة في ديوانه 78 واللسان (هبش).
([9]) وكذا في المجمل وإصلاح المنطق. وفي اللسان: "الهبصى".
([10]) في إصلاح المنطق 460 واللسان (هبص): "فر" بالفاء. وفي إصلاح المنطق أيضاً: "وأنطاني"، وهي لغة في "أعطاني" لأهل اليمن. وقد قرئ: "إنا أنطيناك الكوثر".
([11]) في الأصل: "الشيء".
([12]) في المجمل واللسان: "في حمارة القيظ".
([13]) للقطامي في ديوانه ص2 والشعر والشعراء 168، 704.
([14]) البيت لأبي كبير الهذلي، في ديوان الهذليين (2: 92) والحماسة (1: 19) والخزانة (3: 466). ورواية الديوان: "مما حملن به". وأنشده في اللسان (هبل).
([15]) كذا ضبط في المجمل، وضبطه بالحرف في القاموس "كإبل". ثم قال: "وكطمر وهجف: الرجل العظيم أو الطويل". وقد ضبط "الهبل" بمعنى المسن من الرجال والنعام، في اللسان بتشديد اللام.
([16]) في الأصل: "أصل".
([17]) لهوبر الحارثي، كما في اللسان (هبا). وانظر ما سبق من التحقيق في حواشي (عقم) حيث أنشد البيت.

ـ

##### Türkçe

(هâ ve **ب** ve onları üçleyen şeyler bâbı)
(**هبت**) **الهاء** ve **الباء** ve **التاء**; ardışık bir vurmayı gösteren bir kelimedir. Ve **هُبِتَ** adam, **يُهْبَتُ**. Ve falan **مهبوتٌ**dur; yani onun için akıl yoktur; sonra korkak zayıfa **هَبيتاً** adı verildi; sanki o **هُبِتَ** edilmiş gibidir. **طَرَفة** dedi:
فالهَبِيتُ لا فؤادَ لـه *** والثبيتُ ثَبْتُهُ فَهَمُه([1])
(**هبث**) **الهاء** ve **الباء** ve **الثاء**. Derler: **الهَبْث**: hareket([2]).
(**هبج**) **الهاء** ve **الباء** ve **الجيم**; şişme ve ağırlığa delâlet eden bir kelimedir. Ve dişi deve **هَبِجت** **هَبَجا**: memesi şişti. Bundan dolayı ağır nefesliye **مُهَبَّج** denir. Ve onu değnekle **هَبَجَه**: onu vurdu. Bundan şâz olan şeylerden **الهَوْبَجة**dir; o, derin olmayan bir yerde bir çukur sudur; suyu hemen çekilip tükenir.
(**هبخ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الخاء**. **الهَبَيَّخَة**: salınarak yürüyen câriye.
(**هبد**) **الهاء** ve **الباء** ve **الدال**: **الهَبيد**: acı kavun tohumu. Ve **التَّهَبُّد**: onu almak ve onu ıslah etmek. Ve çıktılar, **يتهبَّدُون**.
(**هبذ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الذال**; tek bir kelimedir; mânâsı sürattir. **الخليل** dedi: **المُهابَذَة**: sürat. Ve **ابن دُرَيد**([3]) dedi: **الهَبْذ**: yürüyüşte sürat. Ve geçti, **يَهْـبُِذُ** **هَبْذاً**; ve **اهتبذَ** **اهتباذاً**.
(**هبر**) **الهاء** ve **الباء** ve **الراء**: iki kelime: birisi şeyde kesme ve parçalanma, diğeri yerin sıfatı.
Birincisi: **الهَبْر**: et kesme. Ve **الهَبْرة**: ondan bir parça. Denir: ona bir parça **هَبَرتُ**. Ve **هَبْراء** ve **هَبِرَة** bir dişi deve: eti çok. Ve **الهَوْبَر**: saçı tek tek ayrılmış olan; sanki o, toplanmış parçalar hâlinde parça parça olmuş gibidir. Bundan **الهِبْرِيَة**: saçın alt tarafında kepek gibi olan şeydir; ona bu ad verildi, çünkü o parçalıdır. Ve **هَبَّارٌ**([4]) ve **هابرٌ** bir kılıç: etten parçayı koparıp atar.
Diğer kelimeye gelince, **الهَبير**([5]): yerden alçak, çukur bir yerdir. Ve **الهُبُور** denir: tepeler arasındaki kayalar([6]) yahut kayalar; bunda şüphe ediyorum. Ve bir kelime ki onu söylerler; aslını bilmiyorum. Derler: "Sana **هُبَيْرةَ بنَ سعدٍ** gelmem" yani asla([7]).
(**هبز**) **الهاء** ve **الباء** ve **الزاء**. **أبي زَيد**’den zikrettiler: **هَبَزَ**: öldü.
(**هبش**) **الهاء** ve **الباء** ve **الشين**: tek bir kelime. Denir: o **يَتهَبَّش**; yani kazanç edinir. Ve **الهُبَاشَة**: kazanç. Dedi:
لولا هُباشاتٌ من التَّهبِيش *** لِصِبْيَةٍ كأفْرُخ العُشوشِ([8])
Ve o, ehli için **يتهَبَّش**.
(**هبص**) **الهاء** ve **الباء** ve **الصاد**: tek bir kelime. **الهَبَص**: canlılık. **هَبِصٌ** bir adam. Dedi:
مَرَّ وأعطانِي رشاءً مَلِصا([9]) *** كذَنَب الذِّيب يُعَدِّي هَبِصا([10])
(**هبط**) **الهاء** ve **الباء** ve **الطاء**: inişe delâlet eden bir kelime. Ve **هَبَط** **هُبوطاً**. Ve **الهَبُوط**: aşağı iniş. Ve ben indim ve başkasını indirdim; ve hastalık, hastanın etini indirdi (eritti). Ve **الهَبِيط**: develerden zayıf olan.
(**هبع**) **الهاء** ve **الباء** ve **العين**: yürüyüşün bir türüne delâlet eden bir kelime([11]). Ve **هَبَع** **هُبوعاً**: ağır bir eşek yürüyüşüyle yürüdü. Ve denir: yürüyüşte boynu uzatmaktır. Ve **الهُبَع**: yaz sıcağının kızgınlığında doğurulan yavru devedir([12]); ona **هُبَع** adı verildi, çünkü o yürüdüğünde **هَبَع** eder; yani boynuyla yardım alır.
(**هبغ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الغين**. **هَبَغَ** **هُبُوغاً**: uyudu.
(**هبل**) **الهاء** ve **الباء** ve **اللام**: onda üç kelime vardır; birisi evlât acısına, diğeri ağırlığa, üçüncüsü aldanmaya ve gaflete delâlet eder.
Birincisi **الهَبَل**: evlât acısı; denir: anasına **الهَبَل**. Dedi:
النَّاسُ مَنْ يلقَ خيراً قائلونَ له *** ما يشتهي ولأُمِّ المخطِئِ الهَبَلُ([13])
Ve kadınlardan **الهَبُول**: kendisine çocuk kalmayan.
İkincisi **المُهبَّل**: ağır, eti çok adam. Dedi:
مِمَّنْ حَمَلْنَ به وهنَّ عَواقِدٌ *** حُبُكَ النِّطاقِ فشَبَّ غَيْرَ مهَبَّلِ([14])
Ve **الهِبِلُ**([15]): büyük ihtiyar; ve yaşlı devekuşu erkeği.
Üçüncüsü onların sözü: **اهْتَبَلَ** fırsatı; onu kapıp yakaladıysa. Ve **الهَبَّال**: avcıdır; avı **يَهتَبِل** eder, onu aldatır; bundan dolayı kurda **هِبِلاًّ** adı verildi; çünkü o avına hile yapar ve onu **يَهتَبِله**.
**المَهْبِل**e gelince: rahimden çocuğun yerleştiği yerdir; ve o, bizce ibdâl bâbındandır; ve onda aslı([16]) **مَحْبِل**dir.
(**هبو**) **الهاء** ve **الباء** ve illetli harf: onda tozluluk ve içinde incelik bulunan bir şeye delâlet eden bir kelimedir.
Bundan **الهَبْوَة**: tozluluk. Ve toz **هبا** eder, **يَهبو**; o hâlde o **هابٍ**dir: yükseldi. Ve **الهَبَاء**: toprağın incecikleri. Dedi:
تَزَوَّد منا بينَ أذْناهُ ضَربةً *** دعَتْه إلى هابِي الترابِ عقيم([17])
Ve kül **هَبَا** etti: toprakla karıştı ve söndü. Ve güneş ışığında gördüğün yayılmış şey: **هَباءٌ**dur.
---------------------__
([1]) Beyit bu rivayetle de (ثبت)’te geçti; o, divan rivayeti 19’dur. Şöyle de rivayet edilir: "قلبه قيمه"; divan şerhinde ve lisanda (ثبت، هبت) olduğu gibi.
([2]) Böylece el-Mücmel’de de geldi. Tedavüldeki sözlüklerden bir sözlükte gelmedi.
([3]) el-Cemhere’de (1: 53).
([4]) Asılda: "هبا".
([5]) Ve **الهبر** de **الهاء**’nın fethi ve ardından **الباء**’nın sükûnu ile. **عدي** için inşâd etti:
فترى محانيه التي تسق الثرى  *** والهبر يورق نبتها روادها
 ([6]) Asılda: "من الروابي"; doğrusu el-Mücmel ve lisan’dadır.
([7]) Meselin tefsirine lisan’da ve emsâl kitaplarında bak.
([8]) **رؤبة**’nindir; divanında 78 ve lisan’da (هبش).
([9]) Böylece el-Mücmel ve Islahu’l-Mantık’ta. Lisan’da: "الهبصى".
([10]) Islahu’l-Mantık 460 ve lisan’da (هبص): "فر" fâ ile. Islahu’l-Mantık’ta ayrıca: "وأنطاني"; bu, Yemen ehlinin "أعطاني"da bir dilidir. Şöyle okunmuştur: "إنا أنطيناك الكوثر".
([11]) Asılda: "الشيء".
([12]) el-Mücmel ve lisan’da: "في حمارة القيظ".
([13]) **القطامي**’nindir; divanında s2 ve eş-Şi‘r ve’ş-Şu‘arâ 168, 704.
([14]) Beyit **أبي كبير الهذلي**’nindir; Dîvânu’l-Huzeliyyîn’de (2: 92) ve el-Hamâse’de (1: 19) ve el-Hizâne’de (3: 466). Divan rivayeti: "مما حملن به". Lisan’da (هبل) inşâd etti.
([15]) el-Mücmel’de böyle ضبط edildi; Kâmûs’ta harf ile "كإبل" diye ضبط etti. Sonra dedi: "وكطمر وهجف: الرجل العظيم أو الطويل". Erkeklerden ve devekuşlarından yaşlı mânâsında **الهبل** lisan’da **اللام**’ın şeddelenmesiyle ضبط edilmiştir.
([16]) Asılda: "أصل".
([17]) **هوبر الحارثي**’nindir; lisan’da (هبا) olduğu gibi. (عقم) hâşiyelerinde geçen tahkikten önceki şeye bak; orada beyit inşâd edildi.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ب د
رأيتهم يأكلون الهبيد وهو حب الحنظل‏.‏
وتقول‏:‏ صحبة العبيد أمرّ من طعم الهبيد‏.‏
وتهبّد الظليم‏:‏ كسر الحنظل فأكل هبيده‏.‏
خرج القوم يتهبّدون‏.‏

##### Türkçe

ه ب د
Onları **الهبيد** yerlerken gördüm; o, **حب الحنظل**’dur.‏
Ve dersin ki: **صحبة العبيد** **طعم الهبيد**’den daha acıdır.‏
**وتهبّد الظليم**: **الحنظل**’ı kırdı da onun **هبيده**’ini yedi.‏
Kavim çıktı, **يتهبّدون**.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَبْدُ والهَبِيدُ: الحَنْظَلُ، وقيل: حبه، واحدته هَبِيدة؛ ومنه قول بعض الأَعراب: فخرجت لا أَتلفع بِوَصِيدة ولا أَتَقَوَّتُ بِهَبيدة؛ وقال أَبو الهيثم: هَبِيدُ الحنظل شَحْمه. واهْتَبَدَ الرجلُ إِذا عالج الهَبيدَ. وهَبَدْتُه أَهْبِدُه: أَطعَمْتُه الهَبيدَ. وهَبَدَ الهَبيدَ: طبخه أَو جناه.
الليث: الهَبْد كسْر الهَبِيد وهو الحنظل؛ ومنه يقال: تَهَبَّدَ الرَّجُل والظَّلِيمُ إِذا أَخذا الهبيدَ من شجرة؛ وقال:
خُذِي حَجَرَيْكِ فادَّقِّي هَبِيدا،
كِلا كَلْبَيْكِ أَعْيا أَن يَصِيدا
كان قائلُ هذا الشعر صياداً أَخْفَق فلم يَصِدْ، فقال لامرأَته: عالجي الهَبيدَ فقد أَخْفَقْنا. وتَهَبَّدَ الرجلُ والظَّليمُ واْهتَبَدا: أَخذاه من شجرته أَو استخرجاه للأَكل. الأَزهري: اهْتَبَدَ الظليم إِذا نقر الحنظل فأَكل هَبِيدَه؛ ويقال للظليم: هو يَتَهَبَّدُ إِذا استخرج ذلك ليأْكله. وفي حديث عمر وأُمّه: فَرَوَّدَتْنا من الهبيد؛ الهَبيد: الحنظل يكسر ويستخرجُ حبّه ويُنْقَع لتذهب مَرارته ويُتّخذ منه طبيخ يؤكل عند الضرورة. الجوهري: الاهْتِبادُ أَن تَأْخُذَ حبّ الحنظل وهو يابس وتجعله في موضع وتَصُبَّ عليه الماءَ وتَدْلُكه ثم تصب عنه الماءَ، وتفعل ذلك أَياماً حتى تذهب مرارته ثم يدق ويطبخ؛ غيره: والتَّهَبُّدُ اجتناء الحنظل ونقعه، وقيل: التَّهَبّدُ أَخْذُه وكسْرُه؛ غيره: وهَبيدُ الحنظل حبّ حَدَجِه يستخرج ويُنْقَع ثم يُسخَّن الماءُ الذي أُنْقِع فيه حتى تذهب مرارته ثم يصبّ عليه شيء من الوَدَك ويذرُّ عليه قُمَيِّحَةٌ من الدقيق ويُتحسَّى. وقال أَبو عمرو: الهَبيد هو أَن يُنقع الحنظل أَياماً ثم يغسل ويطرح قشره الأَعلى فيطبخ ويجعل فيه دقيق وربما جعل منه عَصِيدة. يقال منه: رأَيت قوماً يتَهَبَّدُون.
وهَبُّود: جبل؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
شَرثانُ هذاكَ ورا هَبّودِ
التهذيب: أَنشد ابو الهيثم:
شَرِبْنَ بعُكَّاش الهَبابيد شَرْبةً،
وكان لها الأَحْفى خَلِيطاً تُزايِلُهْ
قال عُكّاشُ الهَبابيد: ماء يقال له هبّود فجمع بما حوله. وأَحْفى: اسم موضع. وهبّود، بتشديد الباء: اسم موضع ببلاد بني نمير. وهَبُّودٌ: فرس عَلْقَمة بن سُياج. الأَزهري: هَبُّود اسم فرس سابق لبني قريع؛ قال: وفارسُ هَبُّود أَشابَ النّواصيا

##### Türkçe

**الهَبْدُ** ve **الهَبِيدُ**: **الحَنْظَلُ**; ve denildi ki: onun tanesi; onun bir tanesi **هَبِيدة**’dir; ve ondan (dır)

bazı bedevîlerin sözü: “Böylece çıktım; ne **بِوَصِيدة** ile örtünürüm ne de **بِهَبيدة** ile azık edinirim.”

Ve Ebû’l-Heysem dedi: **هَبِيدُ** **الحنظل**’ın içyağıdır. Ve adam **اهْتَبَدَ** eder, **الهَبيدَ**’i işlediği zaman. Ve “Onu **هَبَدْتُه أَهْبِدُه**”: ona **الهَبيدَ** yedirdim. Ve “**هَبَدَ الهَبيدَ**”: onu pişirdi yahut onu topladı.

el-Leys: **الهَبْد** **الهَبِيد**’in kırılmasıdır; ve o **الحنظل**’dır; ve ondan denilir: adam ve devekuşu **تَهَبَّدَ** etti, bir ağaçtan **الهبيدَ**’i aldıkları zaman; ve dedi:

“İki taşını al da **هَبِيدا** döv,
iki köpeğin de avlayamaz hâle geldi.”

Bu şiirin söyleyeni, avlayamayıp avı kaçırmış bir avcı idi; bunun üzerine karısına dedi: **الهَبيدَ** ile uğraş; çünkü biz avlayamadık. Ve adam ve devekuşu **تَهَبَّدَ** etti ve **اْهتَبَدا**: onu ağacından aldılar yahut yemek için onu çıkardılar. el-Ezherî: devekuşu **اهْتَبَدَ** eder, **الحنظل**’ı gagalayıp onun **هَبِيدَه**’ini yediği zaman; ve devekuşu için denilir: onu çıkarıp yemek için, o **يَتَهَبَّدُ** eder. Ve Ömer ile annesi hadîsinde: “Bize **الهبيد**’den yedirdi”; **الهَبيد**: **الحنظل** kırılır, tanesi çıkarılır ve acılığı gitsin diye ıslatılır; ve ondan, zaruret anında yenilen bir pişmiş yemek yapılır. el-Cevherî: **الاهْتِبادُ**, kuru iken **الحنظل**’ın tanesini alman, onu bir yere koyman, üzerine su dökmen ve onu ovman, sonra suyu ondan dökmen; ve bunu günlerce yapman, ta ki acılığı gitsin; sonra dövülür ve pişirilir; başkası: ve **التَّهَبُّدُ**, **الحنظل**’ı toplamak ve onu ıslatmaktır; ve denildi ki: **التَّهَبّدُ**, onu almak ve onu kırmaktır; başkası: ve **هَبيدُ الحنظل** onun kabakçığının tanesidir; çıkarılır ve ıslatılır; sonra içinde ıslatıldığı su ısıtılır, ta ki acılığı gitsin; sonra üzerine içyağından bir şey dökülür ve üzerine undan bir **قُمَيِّحَةٌ** serpilir ve çorba gibi içilir. Ebû Amr dedi: **الهَبيد** odur ki, **الحنظل** günlerce ıslatılır, sonra yıkanır ve onun üst kabuğu atılır; sonra pişirilir ve içine un konur; belki ondan **عَصِيدة** yapılır. Ondan denilir: “Bir kavim gördüm, **يتَهَبَّدُون**.”

Ve **هَبُّود**: bir dağdır; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

“Şerthân şu (dur), **هَبّودِ**’un arkasında.”

**التهذيب**: Ebû’l-Heysem inşâd etti:

“**الهَبابيد**’ler ‘Ukâş’ta bir içiş içtiler,
ve onun için **الأَحْفى** karışık bir (yer) idi, ondan ayrılırdı.”

‘Ukâş **الهَبابيد** dedi: **هبّود** denilen bir sudur; böylece çevresindekilerle birlikte çoğul yaptı. Ve **أَحْفى**: bir yer adıdır. Ve **هبّود**, bâ’nın şeddeli oluşuyla: Benî Numeyr diyarında bir yer adıdır. Ve **هَبُّودٌ**: ‘Alkame b. Süyâc’ın bir atıdır. el-Ezherî: **هَبُّود** Benî Kuray‘ için önde giden bir atın adıdır; dedi:

“**هَبُّود**’un süvarisi perçemleri ağarttı.”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهبد والهبيد: الحنظل أو حبه، واحدته هبيدة، ومنه قول بعض الأعراب: فخرجت لا أتلفع بوصيدة، ولا أتقوت بهبيدة. وفي حديث عمر وأمه: فزودتنا من الهبيد. في النهاية: الهبيد: الحنظل يكسر ويستخرج حبه وينقع لتذهب مرارته ويتخذ منه طبيخ يؤكل عند الضرورة. وقال أبوعمر,: الهبيد: هو أن ينقع الحنظل أياما ثم يغسل ويطرح قشره الأعلى فيطبخ ويجعل فيه دقيق، وربما جعل منه عصيدة. وقال أبو الهيثم: هبيد الحنظل: شحمه، وفي الأساس: تقول: صحبة العبيد أمر من طعم الهبيد. قد هبد الحنظل يهبد، من حد ضرب، إذا كسره، قاله الليث، قال غيره: هبده: طبخه، وجناه، كتهبده، يقال تهبد الرجل أو الظليم، إذا أخذا الهبيد من شجره. والتهبد: اجتناء الحنظل ونقعه، وقيل: أخذه وكسره. واهتبده إذا أخذه من شجرته أو استخرجه للأكل. وفي التهذيب: اهتبد الظليم، إذا نقر الحنظل فأكل هبيده، وقال الجوهري: الاهتباد: أنتأخذ حب الحنظل وهو يابس وتجعله في موضع وتصب عليه الماء وتدلكه ثم تصب عنه الماء، وتفعل ذلك أياما حتى تذهب مرارته، ثم يدق ويطبخ. وقال أبو الهيثم: اهتبد الرجل، إذا عالج الهبيد. هبد فلانا: اطعمه إياه، أي الهبيد، مقتضى سياقه أنه من حد نصر، والذي في التكملة مضبوطا من حد ضرب رجل هابد. والهوابد: اللائي يجتنينه.
 وهبود، كتنور، اسم رجل، اسم فرس سابق لعمرو بن الجعيد المرادي. وفي التهذيب اسم فرس سابق لبني قريع، قالت امرأة من اليمن:
  أشاب قذال الرأس مصرع سيد                      وفارس هبود أشاب النواصيا هبود: ماء لا موضع في بلاد تميم، كما في أكثر نسخ الصحاح، وفي بعضها نمير بدل تميم: ووهم الجوهري، قال شيخنا: لا وهم، فإن الموضع قد يطلق على ماء بالموضع، والماء يطلق على موضع هو به، فغايته أن يكون مجازا، من إطلاق المحل على الحال، على أن هبودا فيه خلاف، هل هو اسم لماء أو لموضع أو لغير ذلك، كما قاله البكري في المعجم، وما فيه خلاف لا ينسب حاكيه إلى وهم، كما لا يخفى، وقد يقال له الهبابيد، أيضا، قرأت قرأت في المعجم لياقوت ما نصه. قال أبو منصور: أنشدنا أبو الهيثم أي لطفيل الغنوي:
  شربن بعكاش الهبابـيد شـربة                      وكان لها الأخفى خليطا تزايله قال: عكاش الهبابيد ماء يقال له هبود، فجمعه بما حوله. وأخفى: اسم موضع، وقيل: هبود: اسم جبل، وقال ابن مقبل:
  جزى الله كعبا بالأباتر نعمة                      وحيا بهبود جزى الله أسعدا وحدث عمرو بن كركرة قال: أنشدني ابن مناذر قصدته الدالية، فلما بلغ إلى قوله:
  يقدح الدهر في شماريخ رضوى                      ويحط الصخور مـن هـبـود

  قلت له: أي شيء هو هبود؛ فقال: جبل. فقلت: سخنت عينك، هبود: عين باليمامة ماؤها ملح لا يشرب منه شيء خلقه الله، وقد والله خريت فيه مرات. فلما كان بعد مدة وقفت عليه في مسجد البصرة وهو ينشد، فلما بلغ ها البيت أنشد:
  ويحط الصخور من عبود فقلت له: عبود أي شيء هو? قال: جبل بالشام فلعلك يا ابن الزانية خريت فيه أيضا. فضحكت وقلت: ما خريت فيه ولا رأيته. فانصرفت وأنا أضحك من قوله.

  وهبود أيضا: فرس لعقبة بن سياج

##### Türkçe

**الهبد** ve **الهبيد**: **الحنظل** yahut onun tanesi; onun bir tanesi **هبيدة**’dir. Ondan, bazı bedevîlerin sözü: “Böylece çıktım; bir **وصيدة** ile örtünmüyor, bir **هبيدة** ile de azık edinmiyordum.” **عمر** ve annesi hakkında olan hadiste: “Bizi **الهبيد**’den azıklandırdı.” **النهاية**’de: **الهبيد**: **الحنظل** kırılır, onun tanesi çıkarılır ve acılığı gitsin diye ıslatılır; ondan, zaruret anında yenilen bir pişmiş yemek yapılır. **أبوعمر** dedi ki: **الهبيد**: **الحنظل**’ün günlerce ıslatılması, sonra yıkanması ve onun üst kabuğunun atılmasıdır; sonra pişirilir ve içine un konur; bazen ondan **عصيدة** yapılır. **أبو الهيثم** dedi: **هبيد الحنظل**: onun yağıdır. **الأساس**’ta: dersin ki: “Kölelerin arkadaşlığı, **الهبيد** tadından daha acıdır.” **الحنظل**’ü **هبد** etti, **يهبد** eder; **ضرب** bâbından; onu kırdığı zaman; bunu **الليث** söyledi. Başkası dedi ki: Onu **هبده**: onu pişirdi ve onu topladı; onun gibi **كتهبده**. Denir ki: Adam yahut devekuşu **تهبد** etti; **الهبيد**’i onun ağacından aldıkları zaman. Ve **التهبد**: **الحنظل**’ü toplamak ve onu ıslatmak; ve denildi: onu almak ve onu kırmak. Ve onu **اهتبده** etti; onu ağacından aldığı yahut yemek için çıkardığı zaman. **التهذيب**’de: Devekuşu **اهتبد** etti; **الحنظل**’ü gagalayıp onun **هبيده**’ini yediği zaman. **الجوهري** dedi: **الاهتباد**: **الحنظل** tanesini kuru iken almandır; onu bir yere koyarsın, üzerine su dökersin ve onu ovalarsın; sonra ondan suyu dökersin; bunu günlerce yaparsın, ta ki acılığı gitsin; sonra dövülür ve pişirilir. **أبو الهيثم** dedi: Adam **اهتبد** etti; **الهبيد** ile uğraştığı zaman. Birini **هبد** etti: onu ona yedirdi; yani **الهبيد**’i. Siyakının gereği, onun **نصر** bâbından olmasıdır; **التكملة**’de ise **ضرب** bâbından “**رجل هابد**” diye ضبط edilmiştir. Ve **الهوابد**: onu toplayan kadınlardır.

Ve **هبود**; **تنور** gibi; bir adam adıdır; **عمرو بن الجعيد المرادي**’nin bir yarış atının adıdır. **التهذيب**’de: **بني قريع**’in bir yarış atının adıdır. Yemen’den bir kadın dedi ki:

  “Başın ense kısmını ağartan, bir efendinin düşüşüdür;
  ve **هبود**’un binicisi, perçemleri ağarttı.”

**هبود**: **تميم** diyarında bir yer değil, bir sudur; **الصحاح**’ın nüshalarının çoğunda böyle; bazısında **نمير** **تميم** yerine: ve **الجوهري** yanıldı. Şeyhimiz dedi ki: Yanılma yoktur; çünkü yer, yerdeki suya ıtlak olunabilir; su da, onun bulunduğu yere ıtlak olunur; nihayeti, mahalin hâl üzerine ıtlakı kabilinden mecaz olur. Bununla beraber **هبود** hakkında ihtilaf vardır: suyun adı mı, yerin adı mı, yahut bundan başka bir şeyin adı mı; **البكري**’nin **المعجم**’de söylediği gibi. İhtilaflı olan şeyde, nakledeni yanılmaya nisbet edilmez; gizli değildir. Ve ona **الهبابيد** de denilir. **ياقوت**’un **المعجم**’inde metni şu olanı okudum. **أبو منصور** dedi: **أبو الهيثم** bize, yani **طفيل الغنوي**’ye ait olarak, inşad etti:

  “**عكاش**’ta **الهبابيد**’i bir içiş içtiler;
  ve onun için **الأخفى** karışık bir yoldaş idi, ondan ayrılırdı.”

Dedi ki: **عكاش الهبابيد** bir sudur; ona **هبود** denilir; onu, çevresindekilerle birlikte cem etti. Ve **أخفى**: bir yer adıdır. Ve denildi: **هبود**: bir dağın adıdır. **ابن مقبل** dedi ki:

  “Allah, **كعب**’a **الأباتر** ile bir nimetle karşılık versin;
  ve **هبود**’da bir mahalleye; Allah **أسعد**’a karşılık versin.”

Ve **عمرو بن كركرة** rivayet etti, dedi ki: **ابن مناذر** bana, ona kastettiğim **الدالية**’yi inşad etti; şu söze varınca:

  “Zaman, **رضوى**’nın dallarında kıvılcım çakar;
  ve kayaları **هبود**’dan indirir.”

Ona dedim ki: **هبود** nedir? Dedi ki: Dağdır. Dedim ki: Gözün ısındı; **هبود**: **اليمامة**’de bir pınardır; suyu tuzludur; ondan hiçbir şey içilmez; Allah onu yaratmıştır; vallahi onda defalarca dışkıladım. Bir müddet sonra Basra mescidinde onun üzerine vardım; o inşad ediyordu; şu beyte varınca inşad etti:

  “ve kayaları **عبود**’dan indirir.”

Ona dedim ki: **عبود** nedir? Dedi ki: Şam’da bir dağdır; belki sen, ey zina kadınının oğlu, onda da dışkıladın. Güldüm ve dedim ki: Ne onda dışkıladım ne de onu gördüm. Onun sözünden gülerek ayrıldım.

Ve **هبود** ayrıca: **عقبة بن سياج**’ın bir atıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَبَدَ الهَبِيدَ
1 هَبَدَ الهَبِيدَ ذ , aor. هَبِدَ , (L, K,) inf. n. هَبْدٌ, (L,) He broke هَبِيد, (Lth, L, K,) i. e. colocynths: (Lth, L:) or (in the K, and) he cooked هَبِيد [i. e., colocynths or their seeds]: (L, K:) or (in the K, and) he gathered هَبِيد [i. e. colocynths]; (L, K;) as also ↓ تهبّدهُ and ↓ اهتبدهُ; (K;) or ↓ تهبّد and ↓ اهتبد; which are said of an ostrich and of a man: and these two verbs signify he (an ostrich or a man) extracted هَبِيد [or colocynth-seeds] to eat: (L:) you say of an ostrich ↓ هُوَ يَتَهَبَّدُ he extracts the seeds of the colocynth to eat them: and ↓ تهبّد signifies he took a colocynth, or colocynths, and broke it, or them: (S, L:) or he (an ostrich) broke a colocynth, or colocynths, and ate its, or their seeds: (A:) and he gathered colocynths and macerated them in water: (L:) and ↓ اهتبد he [an ostrich) pierced colocynths with his beak, and ate their seeds: (T, L:) and he took the seeds of dry colocynths, and put them in a place, and poured upon them water, and rubbed and pressed them with the hand, then poured off from them the water, and did this for some days, until their bitterness was gone; after which they are bruised, or brayed, and cooked: (S, L:) or he prepared for food (عَالَخَ) the pulp of colocynths. (AHeyth, L. [See an ex. in a verse cited voce راجلة.]) ― -b2- Also هَبَدَهُ, (aor. as above, L,) He fed him (namely a man, K) with هَبِيد. (L, K.)

5 تَهَبَّدَ and 8: see 1.

هَبْدٌ
هَبْدٌ ذ : see هَبِيدٌ.

هَبِيدٌ
هَبِيدٌ ذ The colocynth; as also ↓ هَبْدٌ: (L, K:) or the seeds of the colocynth; (S, A, L, K;) as also هَبْدٌ: (L, K:) n. un. of the former, [which is a coll. gen. n.,] with ة: (L:) or the pulp of the colocynth. (AHeyth, L.) ― -b2- [See بَرْوَقٌ] ― -b3- Also, A certain food, which is eaten in cases of necessity, made by breaking colocynths, and taking forth their seeds, and macerating these in water, that their bitterness may go, and then cooking them: (Nh, L:) or colocynths macerated for some days in water, then washed, and, after their upper rind has been thrown away, cooked; to which is added some flour; and sometimes عَصِيدَة is made of it: (AA, L:) or a food made by macerating in water the seeds of dried colocynths, and heating this water until its bitterness has gone, then pouring upon it some grease, and sprinkling upon it a little flour, after which it is supped. (L.)

رَجُلٌ هَابِدٌ
رَجُلٌ هَابِدٌ ذ A man who gathers colocynths: (TA:) and هَوَابِدُ [pl. of هَابِدَةٌ] women who gather colocynths. (K.)

##### Türkçe

هَبَدَ **الهَبِيدَ**
1 **هَبَدَ الهَبِيدَ** ذ, muzârîsi **هَبِدَ**, (L, K,) mastarı **هَبْدٌ**, (L,) **هَبِيدَ**’i kırdı, (Lth, L, K,) yani acı kavunlar: (Lth, L:) yahut (K’da ve) **هَبِيدَ**’i pişirdi [yani acı kavunları yahut onların çekirdeklerini]: (L, K:) yahut (K’da ve) **هَبِيدَ**’i topladı [yani acı kavunları]; (L, K;) bunun gibi ayrıca ↓ **تهبّدهُ** ve ↓ **اهتبدهُ**; (K;) yahut ↓ **تهبّد** ve ↓ **اهتبد**; ki bu ikisi devekuşu ve adam hakkında söylenir: ve bu iki fiil, onun (devekuşunun yahut adamın) yemek için **هَبِيدَ**’i [yahut acı kavun çekirdeklerini] çıkarması manasınadır: (L:) devekuşu hakkında şöyle dersin ↓ **هُوَ يَتَهَبَّدُ** onları yemek için acı kavunun çekirdeklerini çıkarır: ve ↓ **تهبّد** şu manaya gelir: bir acı kavun, yahut acı kavunlar aldı ve onu, yahut onları kırdı: (S, L:) yahut o (devekuşu) bir acı kavunu, yahut acı kavunları kırdı ve onun, yahut onların çekirdeklerini yedi: (A:) ve acı kavunları topladı ve onları suda ıslattı: (L:) ve ↓ **اهتبد** o [devekuşu] acı kavunları gagasıyla deldi ve onların çekirdeklerini yedi: (T, L:) ve kuru acı kavunların çekirdeklerini aldı, onları bir yere koydu, üzerlerine su döktü, eliyle ovaladı ve sıktı, sonra onlardan suyu döktü; ve bunu birkaç gün yaptı, ta ki onların acılığı gidinceye kadar; bundan sonra onlar ezilir, yahut dövülür, ve pişirilir: (S, L:) yahut o, acı kavunların özünü yiyecek için hazırladı (**عَالَخَ**). (AHeyth, L. [Bkz. **راجلة** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örnek.]) ― -b2- Ayrıca **هَبَدَهُ**, (muzârîsi yukarıdaki gibi, L,) ona (yani bir adama, K) **هَبِيد** ile yedirdi. (L, K.)

5 **تَهَبَّدَ** ve 8: bkz. 1.

**هَبْدٌ**
**هَبْدٌ** ذ : bkz. **هَبِيدٌ**.

**هَبِيدٌ**
**هَبِيدٌ** ذ Acı kavun; bunun gibi ayrıca ↓ **هَبْدٌ**: (L, K:) yahut acı kavunun çekirdekleri; (S, A, L, K;) bunun gibi ayrıca **هَبْدٌ**: (L, K:) ilkinin tekili, [ki o bir cins topluluk ismidir,] **ة** ile: (L:) yahut acı kavunun özü. (AHeyth, L.) ― -b2- [Bkz. **بَرْوَقٌ**] ― -b3- Ayrıca, zaruret hâllerinde yenilen belirli bir yiyecek; acı kavunları kırmakla, onların çekirdeklerini çıkarmakla, bunları suda ıslatmakla—acılıkları gitsin diye—sonra onları pişirmekle yapılan: (Nh, L:) yahut acı kavunlar, birkaç gün suda ıslatılmış, sonra yıkanmış, ve onların üst kabuğu atıldıktan sonra pişirilmiş; buna biraz un ilave edilir; ve bazen ondan **عَصِيدَة** yapılır: (AA, L:) yahut kuru acı kavunların çekirdeklerini suda ıslatmakla yapılan bir yiyecek; ve bu su, acılığı gidinceye kadar ısıtılır, sonra üzerine biraz yağ dökülür, ve üzerine azıcık un serpilir; bundan sonra o kaşıkla içilir. (L.)

**رَجُلٌ هَابِدٌ**
**رَجُلٌ هَابِدٌ** ذ Acı kavun toplayan bir adam: (TA:) ve **هَوَابِدُ** [**هَابِدَةٌ**’nin çoğulu] acı kavun toplayan kadınlar. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَبَدَ
هَبَدَ I ( n. ac. هَبْد 1 ),
a.  Gathered; cooked; broke; ate ( colocynths ).

b.   Fed with colocynths.

تَهَبَّدَ
تَهَبَّدَ V ,  اِهْتَبَدَ VIII ,
a.  see I (a) .

هَبْد
هَبْد 1 ,
a.  see 25 .

هَبِيْد
هَبِيْد 25 ,
a.  Colocynth; colocynth-seed.

هَوَاْبِدُ
هَوَاْبِدُ 41 ,
a.  Colocynthpickers.

##### Türkçe

هَبَدَ
**هَبَدَ** I (isim-fiil: **هَبْد** 1),
a. Topladı; pişirdi; kırdı; yedi (acı kavunları).

b. Acı kavunlarla besledi.

تَهَبَّدَ
**تَهَبَّدَ** V, **اِهْتَبَدَ** VIII,
a. I (a)’ya bak.

هَبْد
**هَبْد** 1,
a. 25’e bak.

هَبِيْد
**هَبِيْد** 25,
a. Acı kavun; acı kavun tohumu.

هَوَاْبِدُ
**هَوَاْبِدُ** 41,
a. Acı kavun toplayıcıları.
