# هبش (ه-ب-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%A8%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ب - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والشين والباء معهما
هب ش، ش ه ب، ب ه ش، ش ب ه مستعملات
هبش:
يُقال: تَهَبَّشوا، وتحبّشوا، أي: اجتمعوا، والاسم: الهُباشةُ والحباشة، أي: الجماعة.
شهب:
الشَّهَبُ والشُّهبةُ: لون بياضٍ يصدعُه سوادٌ في خلاله.
والعَنْبرُ الجيّد لونُه أَشْهبُ. وآشهابَّ رأسه، إذا غلب بياضه سواده، واشتهب كذلك.
ويومٌ أَشْهبُ، أي: ذو ريحٍ باردة، وليلةٌ شَهْباءُ كذلك، وكتيبةٌ شهباء لما فيها من بياض السِّلاحِ في خلال السَّواد.
وآشهابَّ الزَّرْع، إذا هاج وفي خلاله خُضْرةٌ قليلةٌ.
والشِّهابُ: شُعلةٌ من نارٍ، والجميعُ: الشُّهب والشُّهبان، ويقال للرَّجل الماضي في الحرب: شِهابُ حدب.
بهض:
رجلٌ بَهِشٌ: هَشٌّ ليّنٌ. وبهشتُ إلى فلانٍ: حننت إليه.
والبَهْشُ: رديءُ المُقْل، ويقال: ما قد أُكِلَ قِرْفُهُ، قال:
يثوّرنَ ما تحتَ الحصى من لبانه		كما يَحْتفي البَهْشَ الدَّقيقَ الثَّعالبُ
شبه:
الشَّبَهُ: ضربٌ من النّحاس يُلْقَى عليه دواءٌ فيَصْفرّ، وسُمّي شَبَها، لأنه شُبِّهَ بالذّهب. وفي فلانٍ شَبَهٌ من فلان وهو شَبَهُهُ وشِبْهُهُ، أي: شبيهُهُ.
وتقول: شبّهت هذا بهذا وأشبه فلانٌ فلانا، وقال الله عزّ وجلّ: "آيات مُحْكَماتٌ هنّ أمّ الكتاب، وأُخَرُ متشلبهات، أي: يُشبه بعضها بعضاً.
والمُشْبِهاتُ من الأمور: المُشْكلاتُ، قال:
واعلمْ بأنّك في زما		نِ مُشَبَّهاتٍ هُنَّ هُنّه
وشبّه فلانٌ عليّ، إذا خلّط. واشتَبَهَ الأمرُ؛ أي: اختلط.
ورأيتك مِثلَه في الشَّبَهِ والشِّبْهِ، وفيه مَشابِهُ من فلان، ولم أسمع: فيه مَشْبَهةٌ من فلان. وتقول: إنّي لفي شُبْهةٍ منه.
وحروف الشّين يقال لها: أشباه، وكلّ شيءٍ يكون سواءً فإنّها أشباه، قال:
كُعَقْرِ الهاجريِّ إذا آبتناه		بأشباهٍ حُذيِنَ على مِثالِ
والشَّباهُ: حَبٌّ على لون الحُرْف يُشربُ للدواء.
والشَّبَهانُ: الثُّمام، قال:
وأَسْفلُه بالمَرْخِ والشَّبَهانِ

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الشين** و**الباء** معهما
**هب ش**، **ش ه ب**، **ب ه ش**، **ش ب ه** مستعملات

**هبش**:
Denilir: **تَهَبَّشوا** ve **تحبّشوا**; yani: toplandılar; isim: **الهُباشةُ** ve **الحباشة**; yani: cemaat/topluluk.

**شهب**:
**الشَّهَبُ** ve **الشُّهبةُ**: içinde aralarında bir siyahlığın yardığı bir beyazlık rengi.
Ve iyi **العَنْبرُ**’ün rengi **أَشْهبُ**’dür. Ve başı **آشهابَّ** oldu; beyazı siyahına galip geldiği zaman; ve o da öylece **اشتهب** oldu.
Ve **يومٌ أَشْهبُ**; yani: soğuk rüzgâr sahibi; ve **ليلةٌ شَهْباءُ** da öyle; ve içinde siyahlığın aralarında silahın beyazlığı bulunduğu için **كتيبةٌ شهباء**.
Ve ekin **آشهابَّ** oldu; olgunlaşıp kuruduğu zaman ve içinde az bir yeşillik aralarında (bulunurken).
Ve **الشِّهابُ**: ateşten bir alev; çoğulu: **الشُّهب** ve **الشُّهبان**; ve harpte ileri giden adama denilir: **شِهابُ حدب**.

**بهض**:
**رجلٌ بَهِشٌ**: gevşek, yumuşak. Ve **بهشتُ إلى فلانٍ**: ona özlem duydum.
Ve **البَهْشُ**: kötü **المُقْل**; ve denilir: kabuğu yenmiş olan, dedi ki:
يثوّرنَ ما تحتَ الحصى من لبانه		كما يَحْتفي البَهْشَ الدَّقيقَ الثَّعالبُ

**شبه**:
**الشَّبَهُ**: üzerine bir ilaç atılan, böylece sararan bir tür bakır; ve **شَبَها** diye adlandırıldı; çünkü altına benzetildi. Ve falanda falandan bir **شَبَهٌ** vardır; ve o onun **شَبَهُهُ**’dur ve **شِبْهُهُ**’dur; yani: onun benzeri.
Ve dersin: **شبّهت** bunu buna; ve falan falana **أشبه** oldu. Ve Allah عزّ وجلّ dedi: "آيات مُحْكَماتٌ هنّ أمّ الكتاب، وأُخَرُ **متشلبهات**"; yani: bazısı bazısına benzer.
Ve işlerden **المُشْبِهاتُ**: **المُشْكلاتُ**; dedi ki:
واعلمْ بأنّك في زما		نِ مُشَبَّهاتٍ هُنَّ هُنّه
Ve falan bana **شبّه** etti; karıştırdığı zaman. Ve iş **اشتَبَهَ** oldu; yani: karıştı.
Ve seni onda **الشَّبَهِ** ve **الشِّبْهِ** bakımından onun misli olarak gördüm. Ve onda falandan **مَشابِهُ** vardır; ve işitmedim: onda falandan **مَشْبَهةٌ** vardır. Ve dersin: ben ondan bir **شُبْهةٍ** içindeyim.
Ve **الشّين**’in harflerine **أشباه** denilir; ve eşit olan her şey, onlar **أشباه**’tır, dedi ki:
كُعَقْرِ الهاجريِّ إذا آبتناه		بأشباهٍ حُذيِنَ على مِثالِ
Ve **الشَّباهُ**: **الحُرْف** rengi üzere bir tane; ilaç için içilir.
Ve **الشَّبَهانُ**: **الثُّمام**; dedi ki:
وأَسْفلُه بالمَرْخِ والشَّبَهانِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهَبْشُ: الجمعُ والكسبُ. يقال: هو يَهْبِشُ لعياله، ويَتَهَبَّشُ فهو هَبَّاشٌ. قال رؤبة:
أغْدو لِهَبْشِ المَغْنَمِ المَهْبوشِ
سيداً كَسيدِ الرَدْهَةِ المبغوشِ
والهُباشَةُ مثل الحُباشَةِ، وهي ما جمع من الناس والمال.

##### Türkçe

**الهَبْشُ**: toplama ve kazanç. Denilir ki: o, ailesi için **يَهْبِشُ**; ve **يَتَهَبَّشُ**; artık o **هَبَّاشٌ**’tır. Rü’be dedi ki:
**أغْدو لِهَبْشِ المَغْنَمِ المَهْبوشِ**
**سيداً كَسيدِ الرَدْهَةِ المبغوشِ**
Ve **الهُباشَةُ** **الحُباشَةِ** gibidir; o, insanlardan ve maldan toplanmış olan şeydir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ش ب
شهب ، شبه ، هبش ، بهش : مستعملة .
شهب : الليث : الشَّهَب : لون بياض يَصْدَعه سوادٌ في خلاله ، وأَنشد :
وَعَلا المفارقَ رَبْعُ شَيْبٍ أَشهب
قال : والعنبر الجيِّد لونُه أَشهب ، ويقال اشهابَّ رأسي : إذا كان البَياض غالباً للسّواد واشتهب كذلك ، وأنشد :
شاب بعدي رأسُ هذا واشتهب
ويوم أَشهب : ذو ريح بارِدة ، وليلةٌ شهْباء كذلك ، وكتيبة شهباء ، لما فيها مِنْ بياض السِّلاح في خلال السَّواد .
ويقال للشجاع : شِهاب ، وجمعُه شُهبان .
قال ذو الرمة :
إذا عَمّ داعيها أَتته بمالك
وشُهبانِ عمرو كلُّ شَوْهاءَ صِلْدِمِ
عم داعيها : أي دعا الأب الأكبر ، وأراد بشهْبان عمرو : بني عمرو بن تميم ، وأما بنو المنذر فإنهم يسمَّون الأشاهِب لجمالهم ، قال الأعشى :
وبنو المنذر الأشاهب
وقال أبو سعيد : شَهَّبَ البردُ الشجرَ : أي غَيَّرَ ألوانها ، وشهَّبَ الناسَ البردُ . والشوْهاء : الفَرَس الرايعة الواسعةُ الفم ، والصِّلْدِم الصُّلب .
أبو عبيد عن الأصمعي : يقال كَتيبة شهباء إذا كانت عِلْيتَها بياضُ الحديد . وقال غيره : سَنَة شهباء : إذا كانت جَدْبةً ، ويوم أشهب : ذو حَلِيتٍ وأَزيز .
وقال الليث : اشهابَّ الزّرع : إذا كاد يهيج وفي خلاله خُضْرة . وقال : اشهابَّت مَشافِرُه .
والشِّهاب : شعْلة نار ساطع ، والجميع الشُّهْبُ والشُّهْبان ، ويقال للرجل الماضي في الحَرْب : شهابُ حَرْب .
وقال الله جلّ وعزّ : ( بِخَبَرٍ أَوْ ءَاتِيكُمْ بِشِهَابٍ ( .
قال الفرّاء : نَوَّن عاصمٌ والأعشَى فيهما ، قال : وأضافَه أهلُ المدينة ) ءَاتِيكُمْ بِشِهَابٍ ( قال : وهذا ممّا يُضَاف الشيءُ إلى نفسه .
وأخبرني المنذريُّ عن الحَرّاني عن ابن السكيت قال : الشِّهاب : العُودُ الذي فيه نار .
وقال أبو الهيثم : الشِّهاب أصلُ خشَبَة أو عُود فيها نارٌ ساطِعَة ، ويقال للكوكب الذي ينقضُّ على إثر الشّيطان بالليل : شِهاب .
قال الله جلّ وعزّ : ( خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ ) ( الصَّافات : 10 ) .
وسمعتُ غيرَ واحدٍ من الأعراب يقول للَّبن المَمزْوج بالماء : شَهاب ، كما ترى بفتح الشين .
وقال أبو حاتم : هو الشُّهابة بضمّ الشين ، وَهو الفَضيخُ والخَضَار ، والشَّهاب والسَّجاج والسَّحار والضَّياح والسَّمار ، كلُّه واحد .
والشَّهبَان والشَّبهان : شجرٌ معروفٌ يُشْبِه الثُّمام .
أنشد المازِنيّ :
وما أَخَذَ الدِّيوانَ حتى تَصَعْلَكا
زماناً وحَتَّ الأشْهبان كِلاهما
الأشْهبان : عامان أَبْيضان ليس فيهما خُضْرَة من النَّبات . وسنَة شَهْباء : جَدْبة كثيرةُ الثَّلْج . والشَّهْباء أَمْثَلُ من البيضاء . والحَمراء أشَدّ من البَيْضاء ، وَسَنَةٌ غَبْرَاء : لا مَطَرَ فيها ، وقال :
إذا السَّنةُ الشَّهباءُ حَلَّ حَرَامُها
أيْ حَلَّت المَيْتَةُ فيها .
وقال أبو عبيدة : الشُّهْبة في ألوانِ الخَيْل : أنْ تَشُقَّ معظَمَ لونه شَعْرَةٌ أو شَعَرَاتٌ بيضُ ، كُميتاً كان أو أدْهَم أو أشقَر .
بهش : قال ابن شميل : بَهْشُ الصَّقْر للصَّيْد : تَفَلُّتُهُ عليه ، وبَهَشَ الرّجلُ إلى الرَّجُل : كأنّه يتناوَلُه لينصُوَه : أي ليأخُذَ بناصِيَته فيجرَّه ، وقد تَبَاهَشا : إذا تَناصَيا
برءُوسِهِما ، وإن تناوَلَه ولم يأخُذْه أيضاً فقد بَهَشَ إليه ، ونَصَوْتُ الرجُلَ نَصْواً : إذا أخَذتَ برأسِه ، ولفلانٍ رأسٌ طويلٌ : أي شَعْرٌ طويلٌ .
وفي الحديث : أَنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كانَ يُدلِعُ لسانَه للحَسن بنِ عليّ فإِذا رَأَى الصَّبيُّ حُمْرَةَ لسانه بَهشَ إليه .
قال أبو عبيد : يقال للإنسان إذا نظر إلى شيء فأعجَبَه واشتَهاه ، فتناوَله وأَسْرَع إليه وفَرِح به : قد بَهَش إليه .
وقال المغيرة بن حَبْناء التميميّ :
سَبقتُ الرِّجالَ الباهِشِين إلى النَّدى
فعالاً ومَجْداً والفعالُ سِباقُ
وفي حديثٍ آخَرَ ، أنّ رجلاً سأل ابنَ عبّاس عن حَيَّة قَتَلَها وهو مُحرِم فقال : هل بَهَشَتْ إليك ؟ أراد : هل أقبلَتْ إليك تريدُك ؟ قال أبو العبّاس : قال ابن الأعرابي : البَهْش : الإسراع في المعروف بالفرح .
وفي حديث آخر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لرجل : أَمِنْ أَهْلِ البَهْش أنت ؟ أرادَ : أمن أهلِ البلاد التي يكون بها البَهْش ؟ والبَهْش هاهنا فيما رَوَى ابنُ نَجْدة ، عن أبي زيد أنه قال : الخَشْل : المُقْل اليابس ، والبَهْش : رَطبُه . والمُلْج : نَواه ، والحَتِيُّ : سُوَيقُه .
وقال الليث : البَهْشُ رديءُ المُقْل ، ويقال : هو ما قد أُكِل قِرْفُه ، وأنشد :
كما يَحْتَفِي البَهْشَ الدّقيقَ الثعالبُ
قلت : والقولُ في تفسير البَهْش ما فسّره أبو زيد .
وقال الليث : رجل بَهِش شِنّ بمعنًى واحد ، وقد بَهَشْتُ إلى فلان . بمعنى حَنَنْتُ إليه . قلت : والقول في تفسير البَهْشِ ما قاله أبو عبيد وابن الأعرابيّ .
وقال الليث : بَهَش القومُ وبَحَشُوا : أي اجتَمَعوا . قلتُ : هذا عندي وَهْم ، والذي أراده الليث : تَحَبَّشُوا وتَهبَّشوا : إذا اجتمَعوا الهاء والحاء قبل الباء ، ولا يُعرَف بَحَش في كلام العرب .
هبش : أهمله الليث ، وروى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي أنه قال : الهَبْش : ضربُ التَّلف ، وقد هَبَشَه : إذا أَوجَعَه ضَرْباً .
وقال اللحياني : هو يهبش لِعياله ويَهْتَبِش ويَحرِف ويَحْترِف ويَخْرِش ويَخْترِش معناها يَكسَب ويَطلُب ويَحتال .
وقال الأصمعيّ : الهُباشة والحُباشة : الجماعة من الناس .
وقال الرُّوَاسيّ : إنّ المجلسَ لَيَجمعُ هُباشات وحُباشات : أي ناساً ليسوا من قبيلةٍ واحدة ، وقد تهبَّشوا وتحبَّشوا : إذا اجتمعوا .
ومنه قولُ رؤبة :
لولا هُباشاتٌ من التَّهْبِيشِ
لِصبْيةٍ كأَفْرِخِ العُشُوشِ
قال : أراد بالهُباشات : ما كَسَبه من المال وجَمَعه .
شبه : قال الليث : الشَّبَه : ضَربٌ من النُّحاس يُلقَى عليه دواءٌ فيصفرّ ، وسُمِّي بالشَّبَه لأنه شُبِّه بالذَّهَب .
وتقول : في فلانٍ شَبَهٌ من فلان ، وهو شَبَههُ وشِبْههُ وشَبِيهه .
وقال العجّاج يصف رَمْلاً :
وشَبَهٌ أَمَيلُ مَيْلانيُّ
ويقال : شبَّهتُ هذا بهذا ، وأشْبَه فلانٌ فلاناً .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ) ( آل عِمرَان : 7 ) . قيل : معناه يُشبه بعضُها بعضاً . قلت : وقد اختلف المفسِّرون في تفسير قوله : ( وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ( ؛ فرُوي عن ابن عبّاس أنه قال : المتشابهات ( ألم ) و ( ألر ) وما اشتبه على اليَهود من هذه ونحوِها . قلت : وهذا لو كان صحيحاً عن ابن عباس كان التفسير مسلّماً له ، ولكنّ أهلَ المعرفة بالأخبار وَهَّنوا إسناده ، وقد كان الفرّاء يذهب إلى ما رُوِي عن ابن عبّاس في هذا ورُوِي عن الضحّاك أنه قال : المُحْكَمات : ما لم يُنسَخ ، والمتشابِهات : ما قد نُسخ .
وقال غيره : المُتشابِهات هي الآيات التي نَزلتْ في ذِكر القيامة والبَعْث ، ضَرْبَ قوله : ( الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُواْ هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِى خَلْقٍ ( . ( سبأ : 7 ، 8 ) . وضَرْبَ قوله : ( ( خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَم بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ فِى الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ أَفَلَمْ يَرَوْاْ إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِّنَ السَّمَآءِ وَالاَرْضِ إِن نَّشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الاَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِّنَ السَّمَآءِ إِنَّ فِى ذَلِكَ لاََيَةً لِّكُلِّ عَبْدٍ مُّنِيبٍ وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا دَاوُودَ مِنَّا فَضْلاً ياَجِبَالُ أَوِّبِى مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِى السَّرْدِ وَاعْمَلُواْ صَالِحاً إِنِّى بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَن يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَن يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَآءُ مِن مَّحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ ءَالَ دَاوُودَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِىَ الشَّكُورُ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الاَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن لَّوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُواْ فِى الْعَذَابِ الْمُهِينِ لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِى مَسْكَنِهِمْ ءَايَةٌ جَنَّتَانِ عَن يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُواْ مِن رِّزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُواْ لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ فَأَعْرَضُواْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّاتِهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَىْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَىْءٍ مِّن سِدْرٍ قَلِيلٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُواْ وَهَلْ نُجْزِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِلاَّ الْكَفُورَ ) ( الصافات : 15 17 ) فهذا الذي تَشابَه عليهم فأَعلمهم الله جلّ وعزّ الوجهَ الذي ينبغي أن يستدلّوا به على أنّ هذا المُتشابه عليهم كالظاهر لو تدبَّروه ، فقال : ( خَصِيمٌ مٌّ بِينٌ وَضَرَبَ لَنَا مَثَلاً وَنَسِىَ خَلْقَهُ قَالَ مَن يُحىِ الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ ( إلى قوله : ( مِّنْه تُوقِدُونَ أَوَلَيْسَ الَذِى خَلَقَ السَّمَاواتِ وَالاَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُم ) ( يس : 78 81 ) ، أي إذا كنتم قد أقررتم بالإنشاء والابتداء فما تُنكرون من البَعْث والنُّشور ؟ وهذا قولُ كثيرٍ من أهل العلم ، وهو بيِّن واضح ، وممّا يدلّ على هذا القول قولُه جلّ وعزّ : ( فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَآءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَآءَ تَأْوِيلِهِ ) ( آل عِمرَان : 7 ) ، أي أنهم طلبوا تَأْويل بَعْثِهم وإحيائهم ، فأَعلم الله أنَّ تأْويلَ ذلك ووقتَه لا يَعلمُه إلاّ الله جلّ وعزّ .
والدَّليل على ذلك قوله : ( هَلْ يَنظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِى تَأْوِيلُهُ ) ( الأعرَاف : 53 ) يريد قيامَ الساعة وما وُعدوا من البَعْث والنُّشور وهذا قولُ كثير من أهل العلم والله أعلم . وأمَّا قولُه عزّ وجلّ ) وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً ) ( البَقَرَة : 25 ) فإن أهل اللغة قالوا : معنى قوله : ( مُتَشَابِهاً ( يُشْبِه بعضُه بعضاً في الجودةِ والحُسْن .
وقال المفسِّرون : ( مُتَشَابِهاً ( يُشْبه بعضُه بعضاً في الصُّورة ، ويختلف في الطعم ، ودليل المفسِّرين قوله جلّ وعزّ : ( هَاذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِن قَبْلُ ) ( البَقَرَة : 25 ) لأنّ صُورته الصُّورة الأولى ، ولكنَّ اختلافَ الطُّعوم مع اتِّفاق الصُّورة أَبلَغ وأَغْرب عند الخلق ، لو رأيْتَ تُفَّاحاً فيه طَعم كلِّ الفاكهة لكان نهايةً في العجب .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : شَبِّه الشيءُ : إذا أَشْكَل ، وشَبَّه : إذا ساوَى بين شيءٍ وشيء . قال : وسأَلْتُه عن قوله : ( وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً ( ، فقال : ليس من الاشتباه المُشْكِل ، إنَّما هو من التَّشابُه الذي هو بمعنى الاشتباه .
وقال الليث : المُشْبهات من الأمور : المُشْكِلات ، وتقول : شَبَّهتَ عليّ يا فلانُ : إذا خَلَّط عليك ، واشْتَبَه الأمر : إذا اخْتَلط ، وتقول : أَشْبَه فلانٌ أباه ، وأنتَ مثله في الشَّبه والشِّبْه ، وفيه مَشابِه من فلان ، ولم أَسمع فيه مَشْبَهة من فلان ، وتقول : إنِّي لفي شُبْهَةٍ منه .
رُوِي عن عمَرَ أنه قال : اللَّبَنُ يُشْبَه عليه ، ومعناه أَنَّ المُرْضِعة إذا أَرْضَعتْ غلاماً فإِنه يَنْزِع إلى أَخلاقِها فيُشْبِهها ، ولذلك يُختار للرَّضيع امرأةٌ عاقلةٌ غيرُ حَمْقاءَ .
وفي الحديث : نَهى رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أن تُسْتَرْضَعَ الحَمقاء ، فإنَّ اللَّبن يُشَبَّه .
وحُروف الشين يقال لها : أَشْباه ، وكذلك كلُّ شيءٍ يكون سواءً فإِنها أَشباه ، كقول لَبِيدٍ في السَّواري وتَشْبِيه قوائم النَّاقة بها :
كعُقْرِ الهاجِريّ إذا ابْتَناه
بِأَشْباهٍ حُذِين على مِثالِ
قال : شبَّه قوائمَ ناقتِه بالأساطين .
قلت : وغيرُه يَجْعَلُ الأشباهَ في بيت لَبِيد الآجُرَّ ؛ لأنّ لَبِنَها أَشباهٌ يُشْبه بعضُها بعضاً ، وإنما شبَّه ناقته في تمام خَلْقِها وحَصانة جِبِلَّتِها بقَصْرٍ مَبنِي بالآجرّ .
وقال الليث : الشَّباه حَبٌّ عَلَى لَوْن الحُرْف يُشْرَبُ للدَّواء . والشَّبَهان : الثُّمام ، ومنه قوله :
وأسفلُه بالمَرخِ والشَّبَهان
وجمع الشُّبْهَة : شُبَه ، وهو اسمٌ من الأشْباه .

##### Türkçe

ه ش ب
**شهب** ، **شبه** ، **هبش** ، **بهش** : kullanımdadır.

**شهب** : el-Leys: **الشَّهَب**: içinde aralarında siyahlık bulunan bir beyazlık rengidir; onu yarıp böler. Ve inşad etti:
Ve ayrımların üzerine, **أَشهب** bir aklık dörtte-biri yükseldi

Dedi: ve iyi **العنبر**’in rengi **أَشهب**’dir. Ve “**اشهابَّ رأسي**” denir: beyazlık siyahlığa galip olduğu zaman ve o şekilde **اشتهب** olduğu zaman. Ve inşad etti:
Benden sonra bunun başı ağardı ve **اشتهب** oldu

Ve **يوم أَشهب**: soğuk rüzgârlı olan; ve **ليلةٌ شهْباء** da böyledir. Ve **كتيبة شهباء**: içinde, siyahlığın aralarında silâhın beyazlığı bulunduğu için.

Ve yiğide “**شِهاب**” denir; çoğulu **شُهبان**’dır.

Zû’r-Rumme dedi:
Eğer çağırıcısı umumî olursa, ona malınla gelirsin
Ve **شُهبانِ عمرو**; her **شَوْهاءَ** sert **صِلْدِم**

“**عم داعيها**”: yani en büyük baba çağırdı. Ve “**شهْبان عمرو**” ile muradı: Temîm b. Amr oğullarıdır. Ama Münzir oğulları ise güzellikleri sebebiyle **الأشاهِب** diye adlandırılırlar. el-A‘şâ dedi:
Ve Münzir oğulları **الأشاهب**

Ebû Saîd dedi: “**شَهَّبَ** soğuk, ağacı”: yani renklerini değiştirdi. Ve “**شهَّبَ** insanları soğuk.” Ve **الشوْهاء**: ağzı geniş, otlayan kısrak. Ve **الصِّلْدِم**: sert, katı.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: Üst tarafı demirin beyazlığı ise “**كَتيبة شهباء**” denir. Başkası dedi: “**سَنَة شهباء**”: kurak olduğu zaman. Ve “**يوم أشهب**”: **حَلِيت** ve **أَزيز** sahibi.

el-Leys dedi: “**اشهابَّ الزّرع**”: neredeyse olgunlaşıp kabaracağı zaman, ve içinde aralarında yeşillik varken. Dedi: “**اشهابَّت مَشافِرُه**”.

Ve **الشِّهاب**: parlayan bir ateş alevi; hepsi **الشُّهْبُ** ve **الشُّهْبان**’dır. Ve savaşta ilerleyip giden adama “**شهابُ حَرْب**” denir.

Allah, azîz ve celîl dedi: “( **بِخَبَرٍ أَوْ ءَاتِيكُمْ بِشِهَابٍ** (”.

el-Ferrâ dedi: Âsım ve el-A‘şâ ikisinde de tenvîn yaptı. Dedi: Medine ehli onu izâfet yaptı: “( **ءَاتِيكُمْ بِشِهَابٍ** (”. Dedi: Bu, şeyin kendisine izâfe edildiği şeylerdendir.

el-Münzirî bana, el-Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi: **الشِّهاب**: içinde ateş bulunan çubuktur.

Ebû’l-Heysem dedi: **الشِّهاب**: içinde parlayan ateş bulunan bir tahta parçasının yahut bir çubuğun aslıdır. Ve gece şeytanın ardından düşüp giden yıldıza “**شِهاب**” denir.

Allah, azîz ve celîl dedi: “( **خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ** ) ( **الصَّافات : 10** )”.

Bedevîlerden birden fazlasını, suyla karıştırılmış süte “**شَهاب**” derken işittim; gördüğün gibi şîn’in fethiyle.

Ebû Hâtim dedi: O, şîn’in zammıyla **الشُّهابة**’dir; o da **الفَضيخُ** ve **الخَضَار**’dır. Ve **الشَّهاب** ve **السَّجاج** ve **السَّحار** ve **الضَّياح** ve **السَّمار**: hepsi birdir.

Ve **الشَّهبَان** ve **الشَّبهان**: **الثُّمام**’a benzeyen, bilinen bir ağaçtır.

el-Mâzinî inşad etti:
Ve divanı almadı, ta ki serseri oluncaya kadar
Bir zaman; ve hatta **الأشْهبان** ikisi de

**الأشْهبان**: içinde bitkiden yeşillik bulunmayan iki beyaz yıldır. Ve **سَنَة شَهْباء**: çok karlı bir kuraklıktır. Ve **الشَّهْباء** beyazdan daha düzgündür. Ve **الحَمراء** beyazdan daha şiddetlidir. Ve **سَنَةٌ غَبْرَاء**: içinde yağmur olmayan. Ve dedi:
Eğer **السَّنةُ الشَّهباءُ** haramı helâl kılarsa

Yani onda leş helâl oldu.

Ebû Ubeyde dedi: Atların renklerinde **الشُّهْبة**: renginin çoğunu bir beyaz kıl yahut beyaz kıllar yarmasıdır; ister **كُميت** olsun, ister **أدْهَم** yahut **أشقَر**.

**بهش** : İbn Şümeyl dedi: Av için şahinin **بَهْشُ**’u: onun üzerine atılıp kurtulmasıdır. Ve “**بَهَشَ** adam, adama”: sanki onu alıp **لينصُوَه**; yani perçeminden tutup sürüklemek için. Ve “**تَبَاهَشا**” ettiler: perçemlerinden tutuşup başlarıyla çekiştikleri zaman. Ve eğer ona uzandı da onu almadıysa da ona **بَهَشَ** etmiştir. Ve “**نَصَوْتُ** adamı **نَصْواً**”: başından tuttuğun zaman. Ve falanın uzun bir başı vardır: yani uzun saç.

Hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) Hasan b. Ali için dilini uzattığı; çocuk onun dilinin kızıllığını görünce ona **بَهشَ** ettiği.

Ebû Ubeyd dedi: İnsana, bir şeye baktığında onu beğenip iştah duyduğunda; ona uzanıp ona doğru hızlandığında ve onunla sevindiğinde: “ona **بَهَشَ** etti” denir.

el-Muğîre b. Habnâ et-Temîmî dedi:
Cömertliğe doğru **الباهِشِين** olan erkekleri geçtim
Fiillerde ve şerefte; ve fiil yarışmadır

Başka bir hadiste: Bir adam, ihramlı iken öldürdüğü bir yılan hakkında İbn Abbâs’a sordu; o da dedi: “Sana doğru **بَهَشَتْ** mi?” Muradı: sana yöneldi mi, seni istiyor olarak? Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَهْش**: sevinçle iyilikte acele etmektir.

Başka bir hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) bir adama dedi: “Sen **أَهْلِ البَهْش**’ten misin?” Muradı: **البَهْش**’in bulunduğu beldelerin ehlinden misin? Ve buradaki **البَهْش**; İbn Nejde’nin, Ebû Zeyd’den rivayet ettiği şeye göre: o dedi ki: **الخَشْل**: kuru **المُقْل**; ve **البَهْش**: onun tazesi. Ve **المُلْج**: onun çekirdeği. Ve **الحَتِيُّ**: onun kavrulmuş unu.

el-Leys dedi: **البَهْش** kötü **المُقْل**’dür. Ve denir: kabuğu yenmiş olandır. Ve inşad etti:
Tilkinin ince **البَهْش**’i soyup yemesi gibi

Dedim: **البَهْش**’in tefsirindeki söz, Ebû Zeyd’in tefsir ettiği şeydir.

el-Leys dedi: “Adam **بَهِش** **شِنّ**”: bir mânâ ile. Ve “Falana **بَهَشْتُ**”: ona özlem duydum mânâsıyla. Dedim: **البَهْش**’in tefsirindeki söz, Ebû Ubeyd ve İbnü’l-A‘râbî’nin söylediğidir.

el-Leys dedi: “**بَهَش** kavim ve **بَحَشُوا**”: yani toplandılar. Dedim: Bu, benim yanımda vehimdir. el-Leys’in muradı: “**تَحَبَّشُوا** ve **تَهبَّشوا**”: toplandıkları zaman; hâ ve hâ, bâ’dan önce. Ve Arapların sözünde **بَحَش** bilinmez.

**هبش** : el-Leys onu ihmal etti. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الهَبْش**: telef etme darbesidir. Ve “onu **هَبَشَه**”: onu vurarak acıttığı zaman.

el-Lihyânî dedi: O, ailesi için **يهبش** eder ve **يَهْتَبِش** eder; ve **يَحرِف** ve **يَحْترِف** ve **يَخْرِش** ve **يَخْترِش**: mânâları kazanır, ister, çare arar.

el-Asma‘î dedi: **الهُباشة** ve **الحُباشة**: insanlardan bir topluluktur.

er-Ruvâsî dedi: Meclis, mutlaka **هُباشات** ve **حُباشات** toplar: yani tek bir kabileden olmayan insanları. Ve “**تهبَّشوا** ve **تحبَّشوا**”: toplandıkları zaman.

Bundan Rü’be’nin sözü:
Eğer **التَّهْبِيش**’ten **هُباشات** olmasaydı
Yavrular için, yuvaların civcivleri gibi

Dedi: **الهُباشات** ile muradı: maldan kazandığı ve topladığı şeydir.

**شبه** : el-Leys dedi: **الشَّبَه**: üzerine bir ilaç atılan, böylece sararan bir bakır türüdür. Ve **الشَّبَه** diye adlandırıldı; çünkü altına benzetildi.

Ve dersin: Falanda falandan bir **شَبَهٌ** vardır; o, onun **شَبَههُ**’dir ve **شِبْههُ**’dir ve **شَبِيهه**’idir.

el-Acّâc, bir kumu vasfederek dedi:
Ve **وشَبَهٌ**; benim meylimle daha meyilli

Ve denir: “Bunu buna **شبَّهتُ**”; ve falan, falana **أشْبَه** etti.

Allah, azîz ve celîl dedi: “( **مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ** ) ( **آل عِمرَان : 7** )”. Denildi: mânâsı, bazısı bazısına benzer. Dedim: Müfessirler, “( **وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ** (” sözünün tefsirinde ihtilâf ettiler. İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki dedi: **المتشابهات**: “( **ألم** )” ve “( **ألر** )” ve Yahudilere bunlardan ve benzerlerinden müşkil gelen şeylerdir. Dedim: Bu, İbn Abbâs’tan sahih olsaydı tefsir ona teslim edilirdi; fakat haberleri bilme ehli onun isnadını zayıf gördüler. el-Ferrâ, bu hususta İbn Abbâs’tan rivayet edilene giderdi. Ve ed-Dahhâk’tan rivayet edildi ki dedi: **المُحْكَمات**: neshedilmemiş olan; ve **المتشابِهات**: neshedilmiş olan.

Başkası dedi: **المُتشابِهات**; kıyamet ve diriliş zikrinde inen âyetlerdir; şu söz gibi: “( **الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُواْ هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِى خَلْقٍ** (”. ( **سبأ : 7 ، 8** ). Ve şu söz gibi: “( ( **خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَم بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ فِى الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ أَفَلَمْ يَرَوْاْ إِلَى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِّنَ السَّمَآءِ وَالاَرْضِ إِن نَّشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الاَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِّنَ السَّمَآءِ إِنَّ فِى ذَلِكَ لاََيَةً لِّكُلِّ عَبْدٍ مُّنِيبٍ وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا دَاوُودَ مِنَّا فَضْلاً ياَجِبَالُ أَوِّبِى مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِى السَّرْدِ وَاعْمَلُواْ صَالِحاً إِنِّى بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنَ الْجِنِّ مَن يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَن يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَآءُ مِن مَّحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُو** … **ءَالَ دَاوُودَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِّنْ عِبَادِىَ الشَّكُورُ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الاَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن لَّوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُواْ فِى الْعَذَابِ الْمُهِينِ لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِى مَسْكَنِهِمْ ءَايَةٌ جَنَّتَانِ عَن يَمِينٍ وَشِمَالٍ كُلُواْ مِن رِّزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُواْ لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ فَأَعْرَضُواْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّاتِهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَىْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَىْءٍ مِّن سِدْرٍ قَلِيلٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُواْ وَهَلْ نُجْزِى** … **إِلاَّ الْكَفُورَ** ) ( **الصافات : 15 17** )”.

İşte bu, onlara benzer göründü; Allah, azîz ve celîl, onlara, bunu üzerinde istidlâl etmeleri gereken yüzü bildirdi: bu, üzerinde tedebbür etseler, onlara müşkil gelen bu **المُتشابه**’in zâhir gibi olduğunu. Şöyle dedi: “( **خَصِيمٌ مٌّ بِينٌ وَضَرَبَ لَنَا مَثَلاً وَنَسِىَ خَلْقَهُ قَالَ مَن يُحىِ الْعِظَامَ وَهِىَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِى** … **أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ** )” şu sözüne kadar: “( **مِّنْه تُوقِدُونَ أَوَلَيْسَ الَذِى خَلَقَ السَّمَاواتِ وَالاَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُم** ) ( **يس : 78 81** )”; yani siz inşâ ve ibtidâyı ikrar etmişken, ba‘s ve nüşûrdan neyi inkâr ediyorsunuz? Bu, ilim ehlinden birçoğunun sözüdür; ve açıktır, vâzıhtır. Ve bu söze delâlet eden şeylerdendir, O’nun, azîz ve celîl, sözü: “( **فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَآءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَآءَ تَأْوِيلِهِ** ) ( **آل عِمرَان : 7** )”; yani onlar, diriltilmelerinin ve ihyâ edilmelerinin te’vîlini talep ettiler. Allah, azîz ve celîl, bunun te’vîlini ve vaktini, Allah’tan başkasının bilmediğini bildirdi.

Buna delil, O’nun sözü: “( **هَلْ يَنظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِى تَأْوِيلُهُ** ) ( **الأعرَاف : 53** )”; kıyametin kopmasını ve kendilerine vaad edilen ba‘s ve nüşûru murad eder. Bu, ilim ehlinden birçoğunun sözüdür; Allah daha iyi bilir. Ama O’nun, azîz ve celîl, sözü: “) **وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً** ) ( **البَقَرَة : 25** )” ise; dil ehli dedi ki: O’nun sözü “( **مُتَشَابِهاً** (”ın mânâsı: kalite ve güzellikte bazısı bazısına benzer.

Müfessirler dedi: “( **مُتَشَابِهاً** (”: sûrette bazısı bazısına benzer; tatta farklılaşır. Müfessirlerin delili, O’nun, azîz ve celîl, sözü: “( **هَاذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِن قَبْلُ** ) ( **البَقَرَة : 25** )”; çünkü sûreti ilk sûrettir; fakat sûretin ittifakıyla birlikte tatların ihtilâfı, yaratılmışlar yanında daha beliğ ve daha gariptir. Eğer her meyvenin tadı bulunan bir elma görseydin, hayrette nihayet olurdu.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: “**شَبِّه** şey”: müşkil olduğu zaman. Ve “**شَبَّه**”: bir şey ile bir şey arasında eşitlediği zaman. Dedi: “( **وَأُتُواْ بِهِ مُتَشَابِهاً** (” hakkında ona sordum; dedi: Müşkil olan **الاشتباه**’tan değildir; ancak mânâsı **الاشتباه** olan **التَّشابُه**’tandır.

el-Leys dedi: İşlerden **المُشْبهات**: müşkil olanlardır. Ve dersin: “Ey falan, bana **شَبَّهتَ**”: sana karıştırdığı zaman. Ve “**اشْتَبَه** iş”: karıştığı zaman. Ve dersin: “Falan, babasına **أَشْبَه** etti”; ve sen, **الشَّبه** ve **الشِّبْه**’te onun gibisin. Ve onda falandan **مَشابِه** vardır. Ve falandan **مَشْبَهة** işitmedim. Ve dersin: “Ben ondan bir **شُبْهَةٍ** içindeyim.”

Ömer’den rivayet edildi; dedi: “Süt, onunla **يُشْبَه** olunur.” Mânâsı: sütanne bir oğlanı emzirdiğinde, onun ahlâkına meyleder, ona benzer; bu yüzden süt emen için akıllı, ahmak olmayan bir kadın seçilir.

Hadiste: Allah’ın Resûlü’nün ( صلى الله عليه وسلم ) ahmak kadından süt emzirilmesini yasakladığı; çünkü süt **يُشَبَّه** olunur.

Ve şîn’in harflerine **أَشْباه** denir. Ve aynı şekilde, eşit olan her şey **أَشباه**’tır. Lebîd’in sütunlar hakkında ve devenin ayaklarını onlara benzetmesi hususunda söylediği gibi:
Hâcerî’nin temeli kazınmış kökü gibi; onu bina ettiğinde
**بِأَشْباهٍ**; örneğe göre yontulmuş

Dedi: Devesinin ayaklarını sütunlara benzetti.

Dedim: Başkası, Lebîd’in beytindeki **الأشْباه**’ı tuğla yapar; çünkü onun kerpiçleri **أَشباهٌ**’tır, bazısı bazısına benzer. O, devesini yaratılışının tamlığında ve tabiatının sağlamlığında, tuğlayla yapılmış bir köşke benzetti.

el-Leys dedi: **الشَّباه**: **الحُرْف** rengi üzere bir habbedir; ilâç için içilir. Ve **الشَّبَهان**: **الثُّمام**’dır. Ondan şu sözdür:
Ve alt tarafı **المَرخ** ve **الشَّبَهان** ile

Ve **الشُّبْهَة**’nin çoğulu: **شُبَه**’dir; o, **الأشْباه**’dan bir isimdir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والباء وما يثلثهما)
(هبت) الهاء والباء والتاء كلمةٌ تدلُّ على ضَربٍ متتابع. وهُبِتَ الرَّجُل يُهْبَتُ. وفلانٌ مهبوتٌ، أي لا عقلَ له، ثمَّ سمِّي الجبانُ الضَّعيف هَبيتاً، كأنه قد هُبِتَ. قال طَرَفة:
فالهَبِيتُ لا فؤادَ لـه *** والثبيتُ ثَبْتُهُ فَهَمُه([1])
(هبث) الهاء والباء والثاء. يقولون: الهَبْث: الحَركة([2]).
(هبج) الهاء والباء والجيم كلمةٌ تدلُّ على تورُّمٍ وثِقَل. وهَبِجت النّاقة هَبَجا: وَرِمَ ضَرعها. ولذلك يُقال للثَّقيل النَّفْس مُهَبَّج. وهَبَجَه بالعَصَا: ضَرَبه. ومما شذَّ عن هذا الهَوْبَجة، وهي خَبْرَاءُ في مكانٍ غير قَعِير، فلا يلبثُ ماؤها أن يَنْضُب.(هبخ) الهاء والباء والخاء. الهَبَيَّخَة: الجارية تمشِي مُتَبَخْتِرَة.
(هبد) الهاء والباء والدال الهَبيد: حبُّ الحنظل. والتَّهَبُّد: أخْذُه وإصلاحه. وخرجُوا يتهبَّدُون.
(هبذ) الهاء والباء والذال كلمةٌ واحدة، معناها السُّرعة. قال الخليل: المُهابَذَة: السُّرعة. وقال ابن دُرَيد([3]): الهَبْذ: سُرْعة في المشي. ومَرَّ يَهْـبُِذُ هَبْذاً، واهتبذَ اهتباذاً.
(هبر) الهاء والباء والراء: كلمتان: إحداهما قطعٌ في الشّيء وتقطُّع، والأخرى صفةُ مكان.
فالأولى: الهَبْر: قَطْع اللَّحم. والهَبْرة: البَضعَة منه. يقال هَبَرتُ لـه هَبْرةً. وناقةٌ هَبْراء وهَبِرَة: كثيرةُ اللَّحم. والهَوْبَر: الذي تَقَرَّدَ شَعَْرُه، كأنّه قد تقطَّعَ قِطعاً مجتمعة. ومن ذلك الهِبْرِيَة: ما كانَ في أسفل الشَّعر مثلَ النُّخالة، سمِّي بذلك لأنّه متقطِّع. وسيف هَبَّارٌ([4]) وهابرٌ: ينتسِفُ القِطعةَ من اللَّحم فيَطرحُها.
وأمَّا الكلمة الأخرى فالهَبير([5]): مطمئِنٌّ من الأرض. ويقال الهُبُور: الصُّخور بينَ الرَّوابي([6]) أو الصُّخورُ، أنا أشُكُّ في ذلك. وكلمةٌ يقولونها ما أدرِي ما أصْلُها. يقولون: "لا آتِيكَ هُبَيْرةَ بنَ سعدٍ" أي أبداً([7]).
(هبز) الهاء والباء والزاء. ذكَرُوا عن أبي زَيد: هَبَزَ: ماتَ.
(هبش) الهاء والباء والشين: كلمةٌ واحدة. يقال هو يَتهَبَّش، أيْ يتكسَّب. والهُبَاشَة: الكَسْب. قال:
لولا هُباشاتٌ من التَّهبِيش *** لِصِبْيَةٍ كأفْرُخ العُشوشِ([8])
وهو يتهَبَّش لأهلِه.
(هبص) الهاء والباء والصاد: كلمةٌ واحدة. الهَبَص: النَّشاط. رجلٌ هَبِصٌ. قال:
مَرَّ وأعطانِي رشاءً مَلِصا([9]) *** كذَنَب الذِّيب يُعَدِّي هَبِصا([10])
(هبط) الهاء والباء والطاء: كلمةٌ تدلُّ على انحدار. وهَبَط هُبوطاً. والهَبُوط: الحُدور. وهَبَطتُ أنا وهَبَطْتُ غيرِي، وهَبَط المرضُ لحمَ العَليل. والهَبِيط: الضَّامر من الإبل.
(هبع) الهاء والباء والعين: كلمةٌ تدل على ضربٍ من المَشْي([11]). وهَبَع هُبوعاً: مَشَى مَشْيَ حمارٍ بليد. ويقال هو مَدُّ العُنق في المَشْي. والهُبَع: الفَصيل يُنْتَجُ حَمَارَّةَ القَيظ([12])، سمِّي هُبَعاً لأنّه إذا مشى هَبَع، أي استعانَ بعُنُقه.
(هبغ) الهاء والباء والغين. هَبَغَ هُبُوغاً: نامَ.
(هبل) الهام والباء واللام: فيه ثلاث كلمات، تدلُّ إحداها على ثُكْلٍ، والأخرى على ثِقَل، والثالثة على اغترارٍ وتغفُّل.
الأولى الهَبَل: الثُّكْل، يقال: لأمِّه الهَبَل. قال:
النَّاسُ مَنْ يلقَ خيراً قائلونَ له *** ما يشتهي ولأُمِّ المخطِئِ الهَبَلُ([13])
والهَبُول من النِّساء: التي لا يَبقى لها ولد.
والثانية المُهبَّل: الرّجُل *الثَّقيل الكثير اللَّحم. قال:
مِمَّنْ حَمَلْنَ به وهنَّ عَواقِدٌ *** حُبُكَ النِّطاقِ فشَبَّ غَيْرَ مهَبَّلِ([14])
والهِبِلُ([15]): الشَّيخ الكَبير، والظَّليم المُسِنّ.
والثالثة قولهم: اهْتَبَلَ الغِرّة، إذا افتَرَصَها. والهَبَّال: الصَّيَّاد يَهتَبِل الصَّيد يَغترُّه، ولذلك سمِّي الذِّئب هِبِلاًّ، لأنّه يَحتَالُ لصيده ويَهتَبِله.
وأمَّا المَهْبِل فمستقَرُّ الولَد من الرّحِم، وهو عندنا من باب الإبدال، وهو في ذلك أصله([16]) مَحْبِل.
(هبو) الهاء والباء والحرف المعتلّ: كلمةٌ تدلُّ على غَبَرة ورقَّة فيها.
منه الهَبْوَة: الغَبَرة. وهبا الغُبارُ يَهبو فهو هابٍ: سَطع. والهَبَاء: دُقاق التُّراب. قال:
تَزَوَّد منا بينَ أذْناهُ ضَربةً *** دعَتْه إلى هابِي الترابِ عقيم([17])
وهَبَا الرَّمادُ: اختلَطَ بالتُّراب وهَمَد. والشَّيءُ المنبثُّ الذي تراه في ضَوء الشمس: هَباءٌ.
---------------------__
([1]) سبق البيت بهذه الرواية أيضاً في (ثبت)، وهي رواية الديوان 19. ويروى: "قلبه قيمه"، كما في شرح الديوان واللسان (ثبت، هبت).
([2]) وكذا ورد في المجمل. ولم يرد في معجم من المعاجم المتداولة.
([3]) في الجمهرة (1: 53).
([4]) في الأصل: "هبا".
([5]) والهبر أيضاً بفتح الهاء وسكون الباء بعدها. وأنشد لعدي:
فترى محانيه التي تسق الثرى  *** والهبر يورق نبتها روادها
 ([6]) في الأصل: "من الروابي"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) انظر تفسير المثل في اللسان وكتب الأمثال.
([8]) لرؤبة في ديوانه 78 واللسان (هبش).
([9]) وكذا في المجمل وإصلاح المنطق. وفي اللسان: "الهبصى".
([10]) في إصلاح المنطق 460 واللسان (هبص): "فر" بالفاء. وفي إصلاح المنطق أيضاً: "وأنطاني"، وهي لغة في "أعطاني" لأهل اليمن. وقد قرئ: "إنا أنطيناك الكوثر".
([11]) في الأصل: "الشيء".
([12]) في المجمل واللسان: "في حمارة القيظ".
([13]) للقطامي في ديوانه ص2 والشعر والشعراء 168، 704.
([14]) البيت لأبي كبير الهذلي، في ديوان الهذليين (2: 92) والحماسة (1: 19) والخزانة (3: 466). ورواية الديوان: "مما حملن به". وأنشده في اللسان (هبل).
([15]) كذا ضبط في المجمل، وضبطه بالحرف في القاموس "كإبل". ثم قال: "وكطمر وهجف: الرجل العظيم أو الطويل". وقد ضبط "الهبل" بمعنى المسن من الرجال والنعام، في اللسان بتشديد اللام.
([16]) في الأصل: "أصل".
([17]) لهوبر الحارثي، كما في اللسان (هبا). وانظر ما سبق من التحقيق في حواشي (عقم) حيث أنشد البيت.

ـ

##### Türkçe

(هâ ve bâ ve bunların üçüncüsü olanlar bâbı)
(**هبت**) **الهاء** ve **الباء** ve **التاء**; ardışık bir vuruşa delâlet eden bir kelimedir. Ve **هُبِتَ** adam **يُهْبَتُ**. Ve falan **مهبوتٌ**dur; yani onun için akıl yoktur; sonra korkak zayıfa **هَبيتاً** adı verildi; sanki o **هُبِتَ** kılınmış gibidir. **طَرَفة** dedi:
فالهَبِيتُ لا فؤادَ لـه *** والثبيتُ ثَبْتُهُ فَهَمُه([1])

(**هبث**) **الهاء** ve **الباء** ve **الثاء**. Derler: **الهَبْث**: hareket([2]).

(**هبج**) **الهاء** ve **الباء** ve **الجيم**; şişme ve ağırlığa delâlet eden bir kelimedir. Ve dişi deve **هَبِجت** **هَبَجا**: memesi şişti. Bundan dolayı ağır nefse **مُهَبَّج** denir. Ve onu sopayla **هَبَجَه**: onu dövdü. Bundan şâz olan şeylerden **الهَوْبَجة** vardır; o, derin olmayan bir yerde bir çukurcuktur; suyu da hemen çekilip tükenir.

(**هبخ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الخاء**. **الهَبَيَّخَة**: salınarak yürüyen câriye.

(**هبد**) **الهاء** ve **الباء** ve **الدال**. **الهَبيد**: Ebu Cehil karpuzunun tanesi. Ve **التَّهَبُّد**: onu almak ve ıslah etmektir. Ve çıktılar, **يتهبَّدُون**.

(**هبذ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الذال**; tek bir kelimedir; mânâsı sürattir. **الخليل** dedi: **المُهابَذَة**: sürat. **ابن دُرَيد**([3]) dedi: **الهَبْذ**: yürüyüşte sürat. Ve geçti, **يَهْـبُِذُ** **هَبْذاً**; ve **اهتبذَ** **اهتباذاً**.

(**هبر**) **الهاء** ve **الباء** ve **الراء**: iki kelime: birisi şeyde kesme ve parçalanma, diğeri yerin sıfatı.
Birincisi: **الهَبْر**: et kesmektir. Ve **الهَبْرة**: ondan bir parçadır. Denir: onun için bir **هَبْرةً** kestim. Ve **هَبْراء** ve **هَبِرَة** bir dişi deve: eti çok olan. Ve **الهَوْبَر**: saçı seyrekleşen; sanki o, toplanmış parçalar hâlinde parça parça olmuş gibidir. Bundan **الهِبْرِيَة** de vardır: saçın alt tarafında kepek gibi olan şey; parçalı olduğu için bununla adlandırıldı. Ve **هَبَّارٌ**([4]) ve **هابرٌ** bir kılıç: etten bir parçayı koparıp atar.
Diğer kelimeye gelince, **الهَبير**([5]): yerden alçak (çukur) bir yerdir. Ve **الهُبُور** denir: tepeler arasındaki kayalar([6]) yahut kayalar; bunda şüphe ediyorum. Ve bir kelime ki onu söylerler; aslını bilmiyorum. Derler: “لا آتِيكَ **هُبَيْرةَ بنَ سعدٍ**” yani asla([7]).

(**هبز**) **الهاء** ve **الباء** ve **الزاء**. **أبي زَيد**’den naklettiler: **هَبَزَ**: öldü.

(**هبش**) **الهاء** ve **الباء** ve **الشين**: tek bir kelimedir. Denir: o **يَتهَبَّش**; yani kazanç elde eder. Ve **الهُبَاشَة**: kazanç. Dedi:
لولا هُباشاتٌ من التَّهبِيش *** لِصِبْيَةٍ كأفْرُخ العُشوشِ([8])
Ve o, ehli için **يتهَبَّش**.

(**هبص**) **الهاء** ve **الباء** ve **الصاد**: tek bir kelimedir. **الهَبَص**: canlılık. **هَبِصٌ** bir adam. Dedi:
مَرَّ وأعطانِي رشاءً مَلِصا([9]) *** كذَنَب الذِّيب يُعَدِّي هَبِصا([10])

(**هبط**) **الهاء** ve **الباء** ve **الطاء**: inişe delâlet eden bir kelimedir. Ve **هَبَط** **هُبوطاً**. Ve **الهَبُوط**: aşağı iniştir. Ve ben indim ve başkasını indirdim; ve hastalık, hastanın etini indirdi (eritti). Ve **الهَبِيط**: develerden zayıf olan.

(**هبع**) **الهاء** ve **الباء** ve **العين**: yürüyüşün bir türüne delâlet eden bir kelimedir([11]). Ve **هَبَع** **هُبوعاً**: ahmak bir eşek yürüyüşü gibi yürüdü. Ve denir: yürüyüşte boynu uzatmaktır. Ve **الهُبَع**: yavru deve, yaz sıcağının şiddetinde doğurulur([12]); **هُبَع** diye adlandırıldı; çünkü yürüdüğünde **هَبَع** eder; yani boynuyla yardım eder.

(**هبغ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الغين**. **هَبَغَ** **هُبُوغاً**: uyudu.

(**هبل**) **الهاء** ve **الباء** ve **اللام**: onda üç kelime vardır; bunlardan biri evlât acısına, diğeri ağırlığa, üçüncüsü aldanmaya ve gaflete delâlet eder.
Birincisi **الهَبَل**: evlât acısıdır; denir: annesine **الهَبَل**. Dedi:
النَّاسُ مَنْ يلقَ خيراً قائلونَ له *** ما يشتهي ولأُمِّ المخطِئِ الهَبَلُ([13])
Ve kadınlardan **الهَبُول**: kendisine çocuk kalmayan (çocuğu yaşamayan) kadındır.
İkincisi **المُهبَّل**: ağır, eti çok adam. Dedi:
مِمَّنْ حَمَلْنَ به وهنَّ عَواقِدٌ *** حُبُكَ النِّطاقِ فشَبَّ غَيْرَ مهَبَّلِ([14])
Ve **الهِبِلُ**([15]): büyük ihtiyar; ve yaşlı devekuşu erkeği.
Üçüncüsü onların sözü: **اهْتَبَلَ** fırsatı; onu kapıp yakaladığı zaman. Ve **الهَبَّال**: avcıdır; avı **يَهتَبِل** eder, onu aldatır; bundan dolayı kurda **هِبِلاًّ** adı verildi; çünkü avı için hile yapar ve onu **يَهتَبِله**.
**المَهْبِل**’e gelince: rahimden çocuğun karar kıldığı yerdir; ve o, bizce ibdâl bâbındandır; ve onda aslı([16]) **مَحْبِل**’dir.

(**هبو**) **الهاء** ve **الباء** ve illetli harf: içinde tozluluk ve incelik bulunan şeye delâlet eden bir kelimedir.
Bundan **الهَبْوَة**: tozluluktur. Ve toz **هبا** eder, **يَهبو**; o hâlde o **هابٍ**dir: yükseldi. Ve **الهَبَاء**: toprağın incecikleridir. Dedi:
تَزَوَّد منا بينَ أذْناهُ ضَربةً *** دعَتْه إلى هابِي الترابِ عقيم([17])
Ve kül **هَبَا** etti: toprakla karıştı ve söndü. Ve güneş ışığında gördüğün dağılmış şey: **هَباءٌ**dur.
---------------------__
([1]) Beyit bu rivayetle (ثبت)’te de geçti; o, divanın rivayetidir 19. “قلبه قيمه” diye de rivayet edilir; divan şerhinde ve Lisân’da (ثبت، **هبت**) olduğu gibi.
([2]) Böylece el-Mücmel’de de vârid olmuştur. Tedâvülde olan sözlüklerden bir sözlükte vârid olmamıştır.
([3]) el-Cemhere’de (1: 53).
([4]) Asılda: “هبا”.
([5]) **الهبر** de **الهاء**’nın fethi ve **الباء**’nın sükûnu ile, ondan sonra da. **عدي**’den şu beyit okundu:
فترى محانيه التي تسق الثرى  *** والهبر يورق نبتها روادها
([6]) Asılda: “من الروابي”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([7]) Meselin tefsirine Lisân’da ve emsâl kitaplarında bak.
([8]) Ru’be’nindir; divanında 78 ve Lisân’da (**هبش**).
([9]) Böylece el-Mücmel’de ve Islahu’l-Mantık’ta. Lisân’da: “الهبصى”.
([10]) Islahu’l-Mantık 460 ve Lisân’da (**هبص**): “فر” **الفاء** ile. Islahu’l-Mantık’ta da: “وأنطاني”; bu, Yemen ehlinin “أعطاني”da bir dilidir. Şöyle okunmuştur: “إنا أنطيناك الكوثر”.
([11]) Asılda: “الشيء”.
([12]) el-Mücmel ve Lisân’da: “في حمارة القيظ”.
([13]) el-Kutâmî’nindir; divanında s.2 ve eş-Şi‘r ve’ş-Şu‘arâ 168, 704.
([14]) Beyit Ebû Kebîr el-Huzelî’nindir; Dîvânu’l-Huzeliyyîn (2: 92) ve el-Hamâse (1: 19) ve el-Hizâne (3: 466). Divanın rivayeti: “مما حملن به”. Lisân’da (**هبل**) okuttu.
([15]) el-Mücmel’de böyle ضبط edildi; el-Kâmûs’ta harfle “كإبل” diye ضبط etti. Sonra dedi: “وكطمر وهجف: الرجل العظيم أو الطويل”. “الهبل”i, erkeklerden ve devekuşlarından yaşlı mânâsında, Lisân’da **اللام**’ın teşdîdiyle ضبط etti.
([16]) Asılda: “أصل”.
([17]) Huber el-Hârisî’nindir; Lisân’da (**هبا**) olduğu gibi. (عقم) hâşiyelerinde geçen tahkikten önceye bak; orada beyit okundu.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B4/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ب ش
خرج يتهبّش لعياله‏:‏ يجمع ويتكسّب‏.‏
ومعه هباشات‏:‏ مكاسب‏.‏

##### Türkçe

ه ب ش
Çıktı, **يتهبّش** ailesi için: toplar ve kazanç edinir.
Ve onunla **هباشات**: kazançlar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَبْشُ: الجمْعُ والكسْبُ. يقال: هو يَهْبِشُ لِعِياله
ويُهَبِّشُ هَبْشاً ويَتَهبَّشُ ويَهْتَبِشُ ويَحْرِفُ ويَحْتَرِفُ ويَخْرِشُ ويَخْتَرِشُ وهو هَبَّاشٌ؛ قال رؤبة:
أَعْدُو لِهَبْشٍ المَغْنَمِ المَهْبُوشِ
ابن سيده: اهْتَبَشَ وتَهَبَّشَ كسَبَ وجمَعَ واحْتالَ. ورجل هَبَّاشٌ: مُكْتَسِب جامعٌ. وهَبَشَ الشيءَ يَهْبِشُه هَبْشاً واهْتَبَشَه وتَهَبَّشَه: جمَعَه. قال: وأَرى أَن يعقوب حكى هَبِشَ، بالكسر، جمَع، والاسم الهُباشةُ. الجوهري: الهُباشةُ مثل الحُباشةِ وهو ما جُمِع من الناس والمال.ويقال: تَأَبَّشَ القومُ وتَهَبّشُوا إِذا تَجَيَّشُوا وتَجَمَّعوا. والهُباشةُ: الجماعةُ. وإِن المَجْلِسَ ليَجْمعُ هُباشاتٍ وحُباشاتٍ من الناس أَي أُناساً ليسُوا من قبيلة واحدة. وتَهَبَّشُوا وتحَبَّشُوا إِذا اجتمعوا؛ قال رؤبة:
لولا هُباشاتٌ من التَّهْبِيشِ
لِصِبْيةً، كأَفْرُخِ العُشوشِ
أَراد بالهُباشاتِ ما كسَبَه من المال وجَمَعَه.
والهَبْشُ: نوعٌ من الضَّرْب. ابن الأَعرابي: الهَبْشُ ضَرْبُ التَّلَف. وقد هَبَشَه إِذا أَوجَعَه ضَرْباً. والهَيْشُ: الحَلْبُ بالكَفِّ كلها؛ عن ابن الأَعرابي. وقال ثعلب: إِنما هو الهَبْشُ، قال: وكذلك وقع في المصنَّف غير أَن أَبا عبيد قال هو الحَلْبُ الرُّوَيدُ فوافَقَ ثعلباً في الرواية وخالفه في التفْسير.
وهُباشةُ وهابشٌ: اسمان.

##### Türkçe

**الهَبْشُ**: toplama ve kazanç. Denilir ki: o, ailesi için **يَهْبِشُ**
ve **يُهَبِّشُ هَبْشاً** ve **يَتَهبَّشُ** ve **يَهْتَبِشُ** ve **يَحْرِفُ** ve **يَحْتَرِفُ** ve **يَخْرِشُ**
ve **يَخْتَرِشُ**; ve o, **هَبَّاشٌ**dur; Rü’be dedi ki:
أَعْدُو لِهَبْشٍ المَغْنَمِ المَهْبُوشِ

İbn Sîde: **اهْتَبَشَ** ve **تَهَبَّشَ** kazandı ve topladı ve hile yaptı. Ve **رجل هَبَّاشٌ**:
kazanç sağlayan, toplayan. Ve **هَبَشَ الشيءَ يَهْبِشُه هَبْشاً** ve **اهْتَبَشَه**
ve **تَهَبَّشَه**: onu topladı. Dedi ki: ve ben görüyorum ki Ya‘kūb **هَبِشَ**’i, kesre ile, “topladı” diye nakletti; isim
**الهُباشةُ**dur. Cevherî: **الهُباشةُ** **الحُباشةِ** gibidir; o, insanlardan
ve maldan toplanmış olandır. Ve denilir ki: **تَأَبَّشَ القومُ** ve **تَهَبّشُوا**; **تَجَيَّشُوا** ve **تَجَمَّعوا** oldukları zaman.
Ve **الهُباشةُ**: cemaat. Ve şüphesiz meclis, insanlardan **هُباشاتٍ** ve **حُباشاتٍ** toplar; yani tek bir kabileden olmayan insanlar. Ve **تَهَبَّشُوا** ve **تحَبَّشُوا**; toplandıkları zaman; Rü’be dedi ki:
لولا هُباشاتٌ من التَّهْبِيشِ
لِصِبْيةً، كأَفْرُخِ العُشوشِ

**الهُباشاتِ** ile, maldan kazandığı ve topladığı şeyi kastetti.

**الهَبْشُ**: vuruştan bir tür. İbnü’l-A‘râbî: **الهَبْشُ** helâk edici vuruştur.
Ve **هَبَشَه**; onu vuruşla acıttığı zaman. Ve **الهَيْشُ**: avucun tamamıyla sağma;
İbnü’l-A‘râbî’den. Sa‘leb dedi ki: ancak o **الهَبْشُ**tur; dedi ki: ve musannefte de böyle vâki olmuştur; şu var ki Ebû ‘Ubeyd “o, yavaş sağmadır” dedi; böylece rivayette Sa‘leb’e uygun düştü ve tefsirde ona muhalefet etti.

Ve **هُباشةُ** ve **وهابشٌ**: iki isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ب ش * * الهَبْشُ * الجمع والكسب يقال هو * يَهْبِشُ * لعِيالِه و * يَتَهَبَّشُ * فهو * هَبَّاشٌ * وبابه ضرب

##### Türkçe

* ه ب ش * * **الهَبْشُ** * toplama ve kazançtır; denir ki: o, ailesi için * **يَهْبِشُ** * ve * **يَتَهَبَّشُ** *; o hâlde o * **هَبَّاشٌ** *tır; ve babı **ضرب**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهبش، كالضرب: الجمع والكسب يقال: هو يهبش لعياله هبشا، أي يحترف لهم، ويكتسب لهم ويحتال. وهبش الشيء هبشا: جمعه. والهبش: الضرب الموجع، قال ابن الأعرابي: هو ضرب التلف، وقد هبشه، إذا أوجعه ضربا. والهابشة: الجماعة الجديدة قال الصاغاني يقال: جاءت هابشة من ناس وهادفة. قلت: وهو قول ابن الأعرابي. قال: ويقال: هل هدف إليكم هادف وهبش هابش? يستخبرهم هل حدث ببلدهم أحد سوى من كان به. وقال الجوهري: الهباشة، بالضم: الحباشة، وهو ما جمع من الناس والمال، والجمع هباشات. وإن المجلس ليجمع هباشات وحباشات من الناس، أي أناسا ليسوا من قبيلة واحدة. والهباش، ككتان: الكسوب الجموع المحتال لعياله، عن الليث. وهبشته هبشا: أصبته جمعا وكسبا. وهبش تهبيشا، وتهبش، واهتبش، كجمع وتجمع واجتمع، يقال: هو يتهبش لعياله، ويهبش ويهتبش، وقال ابن سيده: اهتبش وتهبش: كسب وجمع واحتال. ويقال: تأبش القوم وتهبشوا، إذا تجيشوا وتجمعوا، قال رؤبة
  لولا هباشات من التهبيش                      لصبية كأفرخ العشوش واهتبش منه عطاء: أصابه. ومما يستدرك عليه: المهبوش: ما كسب وجمع. والهباشات: المكاسب، أي ما كسبه من المال وجمعه. وهبش، كفرح: جمع، عن ابن السكيت، نقله ابن سيده. والهبش: الحلب بالكف كلها،عن ابن الأعرابي، وقال ثعلب: إنما هو الهيش، قال: وكذلك وقع في المصنف، غير أن أبا عبيد قال: هو الحلب الرويد، فوافق ثعلبا في الرواية، وخالفه في التفسير. وقد سموا هباشة، بالضم، وهابشا، وهباشا. وهبش الغنم هبشا، وهو كنجش الصيد، عن ابن عباد، رحمه الله تعالى.

##### Türkçe

**الهبش**، **كالضرب**: toplama ve kazanç; denir ki: o, ailesi için **يهبش** **هبشا**; yani onlar için meslek edinir, onlar için kazanır ve çare arar. Ve **هبش** şeyi **هبشا**: onu topladı. Ve **الهبش**: acı veren vurma; İbnü’l-A‘râbî dedi: o, helâk vurmasıdır; ve “onu **هبشه**”, yani onu acıtacak bir vuruşla acıttı, denir. Ve **الهابشة**: yeni topluluk; es-Sağânî dedi: denir ki: insanlardan ve **هادفة**’den bir **هابشة** geldi. Dedim: ve o, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Dedi: ve denir ki: “Size bir **هادف** hedefledi mi ve bir **هابش** **هبش** etti mi?”; onlara, beldelerinde, onda bulunan kimse dışında birinin meydana gelip gelmediğini sorar. El-Cevherî dedi: **الهباشة**، **بالضم**: **الحباشة**; ve o, insanlardan ve maldan toplanan şeydir; çoğulu **هباشات**’tır. Ve muhakkak ki meclis, insanlardan **هباشات** ve **حباشات** toplar; yani tek bir kabileden olmayan insanlar. Ve **الهباش**، **ككتان**: ailesi için kazanan, toplayan, çare arayan; el-Leys’ten. Ve onu **هبشته** **هبشا**: onu toplama ve kazanç olarak isabet ettirdim. Ve **هبش** **تهبيشا** ve **تهبش** ve **اهتبش**، **كجمع وتجمع واجتمع**; denir ki: o, ailesi için **يتهبش** eder; ve **يهبش** eder ve **يهتبش** eder. İbn Sîde dedi: **اهتبش** ve **تهبش**: kazandı ve topladı ve çare aradı. Ve denir ki: **تأبش** kavim ve **تهبشوا**, topluca coşup toplandıkları zaman; Ru’be dedi ki:
  “**لولا هباشات من التهبيش**
  **لصبية كأفرخ العشوش**”

Ve ondan bir عطا **اهتبش** etti: ona isabet etti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **المهبوش**: kazanılıp toplanan şey. Ve **الهباشات**: kazançlar; yani maldan kazandığı ve topladığı şey. Ve **هبش**، **كفرح**: topladı; İbnü’s-Sikkît’ten; onu İbn Sîde nakletti. Ve **الهبش**: bütün avuçla sağma; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Sa‘leb dedi: ancak o **الهيش**’tir. Dedi: ve musannefte de böyle vâki olmuştur; ancak Ebû ‘Ubeyd dedi: o, yavaşça sağmadır; böylece rivayette Sa‘leb’e muvafakat etti, tefsirde ona muhalefet etti. Ve **هباشة**، **بالضم** ve **هابشا** ve **هباشا** diye isimlendirdiler. Ve **هبش** koyunu **هبشا**; ve o, avı **كنجش** etmek gibidir; İbn ‘Abbâd’dan, Allah Teâlâ ona rahmet etsin.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَبَشَ
1 هَبَشَ ذ , aor. هَبِشَ , (S, TA,) inf. n. هَبْشٌ, (S, A, K,) He collected a thing; (TA;) as also هَبِشَ, aor. هَبَشَ : (ISk, ISd:) he collected; and gained or earned, or sought sustenance; (S, A, K;) as also ↓ تهبّش: (S, A:) or he practised some art or trade, to procure sustenance; and he exercised art, craft, cunning, or skill, in the management of his affairs: (TA:) and ↓ اهتبش and ↓ تهبّش he gained or earned, or sought sustenance; and collected; and exercised art, craft, cunning, or skill, in the management of his affairs: (ISd, TA:) and ↓ هبّش, inf. n. تَهْبِيشٌ, he collected much; syn. جمّع. (K.) You say, هُوَ يَهْبِشُ لِعِيَالِهِ He collects; and gains or earns, or seeks sustenance; for his family, or household; (S;) as also ↓ يَتَهَبَّشُ: (S, A:) or practises some art or trade, to procure sustenance for them; exercises art, craft, cunning, or skill, in the management of his affairs, for them. (TA.) [See also حَبَشَ.] ― -b2- هَبَشْتُهُ, (K,) inf. n. as above, (TA,) I obtained it, (K, TA,) by collecting and gaining or earning. (TA.) And مِنْهُ عَطَآءً ↓ اهتبش He obtained from him a gift. (K.) ― -b3- هَبَشَ الغَنَمَ, inf. n. as above, [app. meaning He roused and scared the sheep or goats, and drove and collected them to some person or place,] is like نَجَشَ الصَّيْدَ. (Ibn- 'Abbád.)

2 هَبَّشَ see 1.

تهبّش
5 تهبّش ذ : see 1, in three places. -A2- Also, and ↓ اهتبش, It became collected; or it collected itself: or the former, it became collected, or it collected itself, from several places: syns. تَجَمَّعَ and اِجْتَمَعَ. (K.) And تهبّش القَوْمُ The company of men became collected as an army, or a military force; or collected itself into an army, or a military force. (TA.)

8 اِهْتَبَشَ see 1, in two places: -A2- and see 5.

هُبَاشَةٌ
هُبَاشَةٌ ذ i. q. حُبَاشَةٌ; (S, K;) i. e. What is collected, of men, and of property: (S, TA:) a company, or body, of men, not of one tribe: (TA, in art. حبش:) and what one gains or earns, and collects, of property: pl. هُبَاشَاتٌ. (TA.)

هَبَّاشٌ
هَبَّاشٌ ذ One who collects; and who gains, or earns, or seeks sustenance: (S:) or who does so much: (Lth, K, TA;) and who exercises art, craft, cunning, or skill, in the management of his affairs, for his family, or household. (Lth, TA.)

مَهْبُوشٌ
مَهْبُوشٌ ذ Collected; and gained or earned. (S, * TA.)

##### Türkçe

هَبَشَ
1 **هَبَشَ** ذ , muzâri‘ **هَبِشَ** , (S, TA,) mastar ismi **هَبْشٌ**, (S, A, K,) O, bir şeyi topladı; (TA;) **هَبِشَ** da böyledir, muzâri‘i **هَبَشَ** : (ISk, ISd:) o, topladı; ve kazandı yahut elde etti, yahut rızık aradı; (S, A, K;) ↓ **تهبّش** da böyledir: (S, A:) yahut rızık elde etmek için bir sanat veya ticaret icra etti; ve işlerinin idaresinde sanat, zanaat, hile, yahut maharet icra etti: (TA:) ve ↓ **اهتبش** ve ↓ **تهبّش** o, kazandı yahut elde etti, yahut rızık aradı; ve topladı; ve işlerinin idaresinde sanat, zanaat, hile, yahut maharet icra etti: (ISd, TA:) ve ↓ **هبّش**, mastar ismi **تَهْبِيشٌ**, o, çok topladı; eş anlamlısı **جمّع**. (K.) Sen dersin ki, **هُوَ يَهْبِشُ لِعِيَالِهِ** O, ailesi yahut ev halkı için toplar; ve kazanır yahut elde eder, yahut rızık arar; (S;) ↓ **يَتَهَبَّشُ** da böyledir: (S, A:) yahut onlar için rızık elde etmek üzere bir sanat veya ticaret icra eder; onlar için işlerinin idaresinde sanat, zanaat, hile, yahut maharet icra eder. (TA.) [Ayrıca **حَبَشَ**’a da bak.] ― -b2- **هَبَشْتُهُ**, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) ben onu elde ettim, (K, TA,) toplamak ve kazanmak yahut elde etmek suretiyle. (TA.) Ve **مِنْهُ عَطَآءً** ↓ **اهتبش** O, ondan bir bağış elde etti. (K.) ― -b3- **هَبَشَ الغَنَمَ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, [görünüşe göre mânâsı: o, koyunları yahut keçileri ürkütüp korkuttu ve onları bir kimseye yahut bir yere doğru sürdü ve topladı,] **نَجَشَ الصَّيْدَ** gibidir. (Ibn- 'Abbád.)

2 **هَبَّشَ** 1’e bak.

تهبّش
5 **تهبّش** ذ : 1’e bak, üç yerde. -A2- Ayrıca, ve ↓ **اهتبش**, O, toplanmış oldu; yahut kendi kendini topladı: yahut birincisi, o, toplanmış oldu, yahut kendi kendini topladı, birkaç yerden: eş anlamlıları **تَجَمَّعَ** ve **اِجْتَمَعَ**. (K.) Ve **تهبّش القَوْمُ** Erkekler topluluğu bir ordu yahut askerî bir kuvvet olarak toplanmış oldu; yahut kendini bir ordu yahut askerî bir kuvvet içine topladı. (TA.)

8 **اِهْتَبَشَ** 1’e bak, iki yerde: -A2- ve 5’e bak.

هُبَاشَةٌ
**هُبَاشَةٌ** ذ **حُبَاشَةٌ** ile aynı mânâdadır; (S, K;) yani, erkeklerden ve maldan toplanmış olan şey: (S, TA:) bir kabileden olmayan bir erkekler topluluğu yahut cemaati: (TA, madde **حبش**’te:) ve kişinin maldan kazandığı yahut elde ettiği ve topladığı şey: çoğulu **هُبَاشَاتٌ**. (TA.)

هَبَّاشٌ
**هَبَّاشٌ** ذ Toplayan; ve kazanan, yahut elde eden, yahut rızık arayan: (S:) yahut bunu çok yapan: (Lth, K, TA;) ve ailesi yahut ev halkı için işlerinin idaresinde sanat, zanaat, hile, yahut maharet icra eden. (Lth, TA.)

مَهْبُوشٌ
**مَهْبُوشٌ** ذ Toplanmış; ve kazanılmış yahut elde edilmiş. (S, * TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَبَشَ
هَبَشَ I ( n. ac. هَبْش 1 ),
a.  Gathered; acquired.

b.  [ La ], Worked, earned for.

c.  Struck.

هَبِشَ
هَبِشَ A ( n. ac. هَبْش 1 ),
a.  see supra (a) .

هَبَّشَ
هَبَّشَ II ,
a.  see I (a) .

تَهَبَّشَ
تَهَبَّشَ V ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Was collected &c.; gathered, assembled. VIII,  see I (a) & V ( c ).

c.  [ Min ], Obtained, got from.

هَاْبِشَة
هَاْبِشَة 21t ,
a.  see 24t (b) .

هُبَاْشَة
هُبَاْشَة 24t ,
a.  Collection; earnings.

b.  Gathering, crowd.

هَبَّاْش
هَبَّاْش 28 ,
a.  Collector, gatherer; earner; acquisitor.

هَبڤشَ
N. P. هَبڤشَ I ,
a.  Collected; earned.

##### Türkçe

**هَبَشَ**
**هَبَشَ** I (mastar: **هَبْش** 1),
a. Topladı; elde etti.

b. [ **لَ** ], için çalıştı, kazandı.

c. Vurdu.

**هَبِشَ**
**هَبِشَ** A (mastar: **هَبْش** 1),
a. yukarıya bak (a).

**هَبَّشَ**
**هَبَّشَ** II,
a. I (a)’ya bak.

**تَهَبَّشَ**
**تَهَبَّشَ** V,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. Toplandı vb.; toplandı, bir araya getirildi. VIII, I (a) ve V (c)’ye bak.

c. [ **مِنْ** ], -den elde etti, aldı.

**هَاْبِشَة**
**هَاْبِشَة** 21t,
a. 24t (b)’ye bak.

**هُبَاْشَة**
**هُبَاْشَة** 24t,
a. Toplama; kazançlar.

b. Toplanma, kalabalık.

**هَبَّاْش**
**هَبَّاْش** 28,
a. Toplayıcı, toplayan; kazanan; elde edici.

**هَبڤشَ**
Özel isim. **هَبڤشَ** I,
a. Topladı; kazandı.
