# هبط (ه-ب-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%A8%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: İnin

- Harfler: ه - ب - ط
- Kur'an'da: 8 geçiş · 8 ayet · 5 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [اهْبِطُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/siga/%D8%A7%D9%87%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B7%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | افْعِلُوا | İnin | 4 | 4 | [2:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/ayet/2:36.md) |
| [اهْبِطَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/siga/%D8%A7%D9%87%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B7%D9%8E%D8%A7.md) | افْعِلَا | İkiniz inin | 1 | 1 | [20:123](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/ayet/20:123.md) |
| [اهْبِطْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/siga/%D8%A7%D9%87%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B7%D9%92.md) | افْعِلْ | İn | 1 | 1 | [11:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/ayet/11:48.md) |
| [فَاهْبِطْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B7%D9%92.md) | فَافْعِلْ | Öyleyse in | 1 | 1 | [7:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/ayet/7:13.md) |
| [يَهْبِطُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%87%D9%92%D8%A8%D9%90%D8%B7%D9%8F.md) | يَفْعِلُ | İner | 1 | 1 | [2:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/ayet/2:74.md) |

## Mücavir kökler — 69 mücavir (92 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 23 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
2. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 4 ortak ayet · G² 19 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
3. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
4. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 16 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
5. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
6. [بصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Soğan demektir
7. [بقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Bakla
8. [عدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ve onun mercimeği
9. [فوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ve onun sarmısağı
10. [قثأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AB%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ve onun salatalığı
11. [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
12. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
13. [زلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Zülal yumurta akı demektir
14. [مصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Büyük şehir demektir
15. [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · قسور Arslan demektir
16. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Yumruk demektir
17. [شقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Mutsuz
18. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Küçük
19. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
20. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · İnek yavrusu, dana demektir
21. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bve bye’den dönüşmüştür
22. [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Taş demektir
23. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kızgınlık
24. [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fecr Yarık demektir
25. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Zeyl etek denektir
26. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bitki
27. [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şıkk, kopmuş parça demektir
28. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Birkan yanardağ demektir
29. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İsyan eder
30. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
31. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bedr dolunay demektir
32. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
33. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yiyecek demektir
34. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
35. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
36. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
37. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örnek verdi
38. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ona dokundu
39. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su
40. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sikkin” bıçak demektir
41. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
42. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
43. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Granit taş demektir
44. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sicim bağıdır
45. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
46. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Emam ön demektir
47. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
48. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
49. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sehl” ova demektir
50. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
51. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Süllem” merdiven demektir
52. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
53. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Musa
54. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
55. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
56. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
57. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yaşlı adamdır
58. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
59. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beraber
60. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%A8%D8%B7/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هبط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md), [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md), [حطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yüksek bir konumdan, mevkiden veya hacimden yerçekimi, zayıflama yahut zorlayıcı bir etkiyle aşağıya doğru inmek, çökmek, eksilmek. |
| Çekirdek Özet 2 | Yüce, ayrıcalıklı veya korunaklı bir durumdan sorumluluk, imtihan, zaaf yahut ceza zeminine zorunlu veya mahkûm edici bir geçişle iniş. |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal ve ahlaki hiyerarşide makam kaybı, ontolojik düşüş ve ilahi buyruk karşısında kaçınılmaz bir boyun eğişle alt seviyeye yerleşme. |
| Kritik Hata Riski | Kökün sadece nötr bir yer değiştirme veya basit bir fiziki iniş (nüzûl) sayılarak, taşıdığı ontolojik rütbe kaybı, tenzil ve mahkûmiyet boyutunun göz ardı edilmesi. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هب | Hareketlenme, uyanma, esintiyle dağılma ve hafifleme; [هبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A3.md) kökünde görülen toz zerresi gibi saçılma ve hacim kaybı dinamiği. | ط | Çekirdekteki dağılma ve hafifleme hareketini bir yere çarpma, kuşatılma ve alt bir sınıra/zemine çakılma boyutuyla birleştirerek yüksekten aşağıya düşüş ve tabana oturma anlamına dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığın üstte, görünürde veya belirgin bir konumda bulunmasını temsil eder. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir mekâna, sınırlı bir alana veya mahfazaya dâhil olmayı ifade eder. |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Hareketi çevreleyen, alt sınıra hapseden ve kuşatan fiziki veya ontolojik sınırı simgeler. |
| هبط | Varlığın görünür ve yüksek bir hâlden sınırlı bir barınma alanına ve kuşatıcı alt bir sınıra doğru yönelip orada sabitlenmesi | Yüksekteki bir mevcudiyetin, çevrelenmiş ve alçaltılmış bir zemine zorunlu olarak yerleşmesini resmeder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağdan veya yüksek bir araziden iniş yoluyla (hudûr) aşağıya inmek; hastalığın veya açlığın bedendeki eti ve yağı eritip zayıflatması (hubeata'l-maradu lahmahu); deveden et ve semizliğin gitmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ubeyd b. el-Ebras bir beytinde zayıflamış ve eti çekilmiş yaban sığırını tasvir ederken kökü zayıflık ve erime anlamında kullanır: وكأن أنساعي تضمّن كورها / من وحش أورال هبيط مفرد |
| Erken Arapça kullanım | Tufeyl b. Amr el-Devsî hadisinde yüksek bir tepeden kabileye doğru iniş bu kökle ifade edilir: وأنا أتهبط إليهم من الثنية |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça هبط kökü, merkezi Sami dillerinde somut düzlemde aşağı doğru yönelme, zayıflama ve bir dağın yamacından çukura inme semantiği üzerinde şekillenmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve Doğu Sami (Akadca) sahasında kök birebir aynı harf dizilişiyle yaygın bir morfolojik gövde olarak tespit edilmemekte; bunun yerine alçalma ve düşüş anlamları genellikle *n-z-l*, *n-p-l* veya *y-r-d* kök aileleriyle karşılanmaktadır. Arapçada kökün kazandığı özgün karakter, düşüş eyleminin salt bir yön bildirmekle kalmayıp aynı zamanda bünyevi bir zayıflama, hacim kaybı ve rütbe eksilmesiyle (haziyme/istikfaf) eşleşmesidir. Bu durum, kökün Arap dilinin iç dinamikleri içinde yerçekimsel baskı ve varoluşsal gerilemeyi anlatmak üzere özelleşmiş bir semantik çekirdek olduğunu göstermektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هبط | Yüksekten aşağıya iniş, devenin yağının erimesi ve fiyatların düşmesi anlamlarıyla fiziksel zayıflama ve dikey iniş ekseninde gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapçaya özgü gelişmiş semantik gövde | Diğer Sami dillerindeki yaygın *yrd* ve *npl* köklerinin gördüğü işlevi Arapçada rütbe kaybı ve fiziki iniş nüansıyla üstlenmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dil ailesinin diğer kollarında güvenilir ve doğrulanabilir bir kökdeş biçim tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هبط | Anlamlı | Aşağı inmek, düşmek, eksilmek | Yüksek mevkiden veya irtifadan aşağıya düşüş ve güç kaybı. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| هطب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [بهط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%B7.md) | Anlamlı | Süt ve sadeyağla pişirilen pirinç | Hint/Sind dilinden Arapçaya geçmiş yabancı bir isimdir. | Kitābü'l-ʿAyn kaydında geçer; hedef kökle anlamsal bağı yoktur. |
| بطه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [طهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%A8.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| طبه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هبط | Merkez | Yüksekten aşağıya inme, alçalma | Bir değer, konum veya irtifa kaybıyla birlikte alt seviyeye zorunlu geçiştir. | Çoğunlukla tenzil, zayıflama veya cezaî bağlam taşır. |
| [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | İnmek, konaklamak | Değer kaybı içermeyen, bazen yüceltme ve ikram taşıyan genel iniştir. | Kur'an'da vahiy ve yağmur için kullanılır; şeref bildirir. |
| [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) | Komşu | Düşmek, yıkılmak | Kontrolsüz, iradesiz ve anî bir biçimde yere çarpma hareketidir. | İradî bir iniş veya yerleşme hedefi barındırmaz. |
| [حطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7.md) | Komşu | Yükü indirmek, hafifletmek | Ağırlığın veya günahın üstten alınıp aşağıya bırakılmasıdır. | Yükten kurtulma ve hafifleme vurgusu ön plandadır. |
| [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) | Zıt | Yukarı çıkmak, tırmanmak | Aşağıdan yukarıya doğru güç harcayarak yükselme hareketidir. | هبط kökünün tam karşıtıdır; irtifa ve rütbe kazanmayı anlatır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هبط | Yüksekten aşağıya düşmek, inmek, zayıflamak | Fiziki dikey iniş ile rütbe, itibar ve hacim kaybını bir arada içerir. | Kesin |
| Latince | descendere, deicere | Aşağı inmek, makamdan düşürülmek | descendere nötr inişi, deicere ise zorla aşağı fırlatılmayı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | descend, drop, degrade | İnmek, düşmek, rütbesi indirilmek | descend fiziki hareketi karşılarken degrade hiyerarşik değer kaybını verir. | Güçlü |
| Almanca | hinabsteigen, absinken, herabfallen | Aşağı inmek, seviye kaybetmek | Mekânsal alçalma ile ahlaki veya durumsal çöküş nüansını yansıtır. | Güçlü |
| Fransızca | descendre, déchoir | Aşağı inmek, düşmek, itibar kaybetmek | déchoir fiili kökteki ayrıcalıklı makamı yitirip alt duruma düşme boyutunu tam karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اهْبِطُوا / اهْبِطَا / فَاهْبِطْ | Cennetten/Yüce makamdan yeryüzüne çıkarılma, rütbe kaybı ve mahkûmiyet | Âdem, eşi ve İblis'in üstün ve korunaklı mertebeden imtihan, düşmanlık ve ölüm diyarına indirilmeleri (Bakara [2:36](https://lisan.digital/tr/ayet/2:36.md), Bakara [2:38](https://lisan.digital/tr/ayet/2:38.md), A'râf [7:13](https://lisan.digital/tr/ayet/7:13.md), A'râf [7:24](https://lisan.digital/tr/ayet/7:24.md), Tâhâ [20:123](https://lisan.digital/tr/ayet/20:123.md)). |
| اهْبِطُوا | Çöldeki ilahi lütuftan ayrılıp sıradan bir yerleşik şehre, zillet zeminine geçiş | İsrailoğullarının bıldırcın ve kudret helvasını bırakıp sarımsak, soğan gibi alt derecedeki gıdaları istemeleri üzerine gelen azar (Bakara [2:61](https://lisan.digital/tr/ayet/2:61.md)). |
| اهْبِطْ | Gemiden emniyet ve bereketle karaya ayak basma | Tufan sonrası Nûh'un selamet ve bereket vaadiyle gemiden yeryüzüne inişi (Hûd [11:48](https://lisan.digital/tr/ayet/11:48.md)). |
| يَهْبِطُ | Taşların ilahi haşyet ve kanun karşısında boyun eğerek aşağı yuvarlanması | Kalpleri taştan daha katı olanlara karşı, taşın bile Allah korkusuyla yerinden kopup aşağı indiğinin vurgulanması (Bakara [2:74](https://lisan.digital/tr/ayet/2:74.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Âdem'in cennetten indirilişi ve ismetü'l-enbiyâ | Hecbûn emrinin bir ceza mı yoksa önceden takdir edilmiş bir hilafet vazifesinin başlangıcı mı olduğu tartışması. | İntikal, tekvinî takdir ve tenzil. |
| Fıkıh | Hac ibadetinde Mekke'ye veya vadiye iniş | İhramlı veya hacıların yüksek mevkilerden vadiye ve şehre inmelerine dair fıkhî menasik dili. | Mekânsal intikal ve menzile varış. |
| Tefsir | İnzâl ile hübût arasındaki semantik fark | Râgıb el-İsfahânî çizgisinde, inzâlin şeref ve lütuf, hübûtun ise istihfaf ve rütbe düşüklüğü bildirdiği tespiti. | Mahkûmiyet, alçalma ve zillet. |
| Hadis | Gece ibadeti ve rızık talep etme rivayetleri | Yüksek arazilerden yerleşim yerlerine inme veya vadilere iniş bağlamında fiziki hareketin ifadesi. | Fiziki iniş ve vadiye yönelme. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık mertebeleri ve hilafet | Ontolojik tenzil | İnsanı saf lütuf ortamından sorumluluk ve imtihan sahasına sevk etme | Hübût, insanın yeryüzündeki kulluk ve imtihan sürecinin zorunlu ontolojik başlangıcıdır. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel mekanik ve yerçekimi | Kütle hareketi | Yüksek potansiyel enerjiden düşük enerji seviyesine akış | Maddenin dış veya iç bir etkiyle (haşyet, ağırlık) alt düzleme meyledip durulmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve iktidar hiyerarşisi | Yetki ve makam kaybı | Meşruiyetini veya haddini aşan gücün tasfiyesi | Kibrinden dolayı haddini aşan gücün (İblis örneği) azledilerek hiyerarşik tabana itilmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Fiyat ve refah seviyesi | Değer düşüşü ve enflasyon gerilemesi | Piyasanın veya emtianın değer kaybetmesi | Klasik Arapçada fiyatların ucuzlaması (hebeta's-si'ru) ve aşırı refahtan darlığa geçişi temsil eder. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyuya düşüş ve entropik yerçekimsel iniş | Bir parçacığın yüksek potansiyel enerjili kararsız bir durumdan daha düşük enerjili ve kararlı bir alt seviyeye çökmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal statü kaybı (dikey aşağı hareketlilik) | Bireyin veya topluluğun sahip olduğu ayrıcalıklı konumu kaybederek alt tabakaya mahkûm olması (deklase oluş). | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece merdivenden inmek, uçaktan inmek veya dağdan düzlüğe geçmek gibi nötr bir mekânsal hareketten ibaret görülmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hübût, sadece bir koordinat değişimi değil; bir hâlden, makamdan, dokunulmazlıktan veya manevi lütuftan mahrumiyetle sonuçlanan kapsamlı bir statü kaybıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âdem'in inişinin veya İsrailoğullarının şehre inişinin taşıdığı ahlaki kınama, imtihan ağırlığı ve ontolojik dönüşüm fark edilemez; ayetler alelade bir seyahat veya göç metnine indirgenir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varoluş, insan tabiatı ve tarih felsefesini kuran anahtar köklerdendir; Âdem'in cennetten çıkarılışı ile insanın yeryüzündeki trajik ve aynı zamanda imtihan odaklı serüveninin mahiyetini açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış ve cennetten çıkarılış kıssalarında (Bakara, A'râf, Tâhâ), İsrailoğullarının çöldeki nimetten yüz çevirişinde (Bakara [2:61](https://lisan.digital/tr/ayet/2:61.md)) ve taşların haşyetle yarılışını anlatan kozmik boyun eğiş ayetinde (Bakara [2:74](https://lisan.digital/tr/ayet/2:74.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'daki iniş kavramlarının eşanlamlı olduğu yanılgısını düzeltir; vahyin inişi için kullanılan yüceltici [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) ile insanın sorumluluk alanına sevki için kullanılan kısıtlayıcı ve sarsıcı هبط arasındaki hayati farkı ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yüksek bir araziden, dağdan veya duvardan aşağıya doğru kayarak ya da düşerek inmek; bedenin et ve yağ kaybederek zayıflaması.
- Soyut anlam: Korunaklı, yüce ve ayrıcalıklı bir varoluşsal mertebeden, sorumluluk, sürtünme, zillet veya mahkûmiyet barındıran alt bir seviyeye geçiş.
- Sistematik karşılık: İlahî emir, yerçekimi veya ahlaki zaaf karşısında kaçınılmaz olan dikey düşüş ve bu düşüşün sonucunda varlığın alt koordinata sabitlenmesi.
- LaTeX modeli: $$H: (S_1, \Phi_1) \xrightarrow{\;F_c\;} (S_0, \Phi_0) \quad \text{burada} \quad \Phi_1 > \Phi_0 \land S_1 \succ S_0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $H$ hübût eylemini temsil eder. $S_1$ ve $\Phi_1$, sırasıyla başlangıçtaki yüksek statüyü ve korunaklı/potansiyel potansiyeli gösterir. $F_c$ zorlayıcı ilahî emri, yerçekimini veya ahlaki kırılmayı ifade eden etkidir. Bu etkinin sonucunda sistem, daha düşük potansiyele ($\Phi_0$) ve hiyerarşik olarak daha alt bir zemine ($S_0$) geçiş yapar; formüldeki büyüklük ve öncelik ilişkisi ($\Phi_1 > \Phi_0$ ve $S_1 \succ S_0$) hareketin kaçınılmaz olarak bir değer ve irtifa kaybı içerdiğini simgeler.

## Geçtiği ayetler (8 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%A8%D8%B7/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/ayet/2:36.md) — اهْبِطُوا

فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ

Meal (IK): Nihayet şeytan onları cennetten kaydırdı. Onları bulundukları yerden çıkardı. Biz de: Kiminiz kiminize düşman olarak inin. Yeryüzünde sizin için bir zamana kadar yerleşim ve faydalanma vardır, dedik.

### [Bakara 2:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/ayet/2:38.md) — اهْبِطُوا

قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Meal (IK): Dedik ki; hepiniz oradan inin. Eğer, tarafımdan size bir hidayet gelir de, kim benim hidayetime uyarsa, artık onlar için hiçbir korku yoktur. Ve onlar mahzun da olacak değillerdir.

### [Bakara 2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/ayet/2:61.md) — اهْبِطُوا

وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Hani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

### [Bakara 2:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/ayet/2:74.md) — يَهْبِطُ

ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Sonra bunun ardından kalbleriniz yine katılaştı. Şimdi onlar taş gibidir. Yahut daha da katı. Zira öylesi vardır ki; ondan ırmaklar kaynar, öylesi vardır ki; yarılıp ondan su fışkırır, öylesi de vardır ki; Allah korkusundan yuvarlanır. Allah, yaptıklarınızdan asla gafil değildir.

### [Araf 7:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/ayet/7:13.md) — فَاهْبِطْ

قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ

Meal (IK): Buyurdu ki: Öyle ise: İn oradan, artık büyüklenmek sana düşmez. Hemen çık sen alçaklardansın.

### [Araf 7:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/ayet/7:24.md) — اهْبِطُوا

قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ

Meal (IK): Buyurdu ki: Kimimiz kiminize düşman olarak inin. Sizin için yeryüzünde bir müddet yerleşip kalmak ve geçinmek vardır.

### [Hud 11:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/ayet/11:48.md) — اهْبِطْ

قِيلَ يَانُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Ey Nuh; bizim katımızdan selametle in. Sana ve seninle beraber olan ümmetlere hayır ve bereketler olsun. Ama öyle ümmetler var ki; onları bir süre geçindireceğiz. Sonra onlara can yakıcı bir azab vereceğiz, denildi.

### [Taha 20:123](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/ayet/20:123.md) — اهْبِطَا

قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى

Meal (IK): Buyurdu ki: Birbirinize düşman olarak hepiniz oradan inin. Benden size bir yol gösteren gelir de kim, benim yoluma uyarsa; ne sapar, ne de bedbaht olur.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والطاء والباء معهما
ه ب ط، بهط مستعملان فقط هبط:
هَبَطَ الإِنْسانُ يَهْبِطُ إذا انحدر في هَبْوطٍ من صَعُود والهّبْطةُ: ما تطامَنَ مِنَ الأرض، وقد هَبَطنا أرضَ كذا وكذا، أي نزلناها ، وُيقالُ للقوم إذا كانوا في سَفالٍ: قد هَبَطوا يَهْبِطون، وهو نقيض ارتفعوا. قال:
كلُّ بني حُرَّةٍ مَـصـيرهُـمُ		قُلٌّ وإنْ أكْثَرَتُ من العَـدَدِ
إنْ يُغْبَطوا يُهْبَطوا وإن أُمِرُوا		يوماً فهُمْ لِلْفَناءِ والـفَـنَـدِ
وفَرْقَ ما بين الهَبُوط والهُبُوط: أنّ الهَبُوطَ اسمٌ للحَدُور، وهو الموضع الّذي يهبطك من أَعْلَى إلى أَسْفَلَ. والهُبُوط: المصدر.
والمَهْبُوطُّ: الذي هبطه المرض إلى أن اضطرب لحمه.
بهط: البَهَطُّ: سِنْديّة، وهو الأَرُزُ يُطْبَُ باللَّبَنِ والسَّمْنِ بلا ماءٍ. وعرّبته العرب فقالوا: بَهَطَّةٌ طَيِّبةٌ، قال: من أَكْلِها الأَرُزَّ بالبَهَطَّ

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الطاء** و**الباء** معهما
ه ب ط، **بهط** مستعملان فقط **هبط**:
**هَبَطَ** insan **يَهْبِطُ**; eğer bir **صَعُود**dan bir **هَبْوطٍ** içinde aşağı inerse. Ve **الهّبْطةُ**: yerden alçalmış olan şeydir. Ve “Biz falanca falanca yere **هَبَطنا**” denilmiştir; yani ona indik. Ve kavim için, eğer bir **سَفالٍ** içinde iseler: “**هَبَطوا** **يَهْبِطون**” denilir; ve o, “yükseldiler”in zıddıdır. Dedi ki:
كلُّ بني حُرَّةٍ مَـصـيرهُـمُ		قُلٌّ وإنْ أكْثَرَتُ من العَـدَدِ
إنْ يُغْبَطوا يُهْبَطوا وإن أُمِرُوا		يوماً فهُمْ لِلْفَناءِ والـفَـنَـدِ
Ve **الهَبُوط** ile **الهُبُوط** arasındaki fark: **الهَبُوط**’un **الحَدُور** için bir isim olmasıdır; ve o, seni **أَعْلَى**dan **أَسْفَلَ**e indiren yerdir. Ve **الهُبُوط**: mastardır.
Ve **المَهْبُوطُّ**: hastalığın onu indirip etini sarsıntıya uğratıncaya kadar (bu hâle getirdiği) kimsedir.
**بهط**: **البَهَطُّ**: **سِنْديّة**dir; ve o, sudan ayrı olarak süt ve sadeyağ ile pişirilen pirinçtir. Araplar onu Arapçalaştırdı da şöyle dediler: “**بَهَطَّةٌ** hoş/iyi.” Dedi ki: “Onu yemekten: **الأَرُزَّ**i **بالهَبَطَّ** ile.”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هَبَطَ هُبوطاً: نزل. وهَبَطَهُ هَبْطاً، أي أنزله، يتعدَّى ولا يتعدّى. يقال: اللهم غَبْطاً لا هَبْطاً، أي نسألك الغِبْطَةَ ونعوذ بك أن نَهْبِطَ عن حالنا. وأهْبَطْتُهُ فانْهَبَطَ. وهَبَطَ ثمنُ السلعة، أي نقص. وهَبَطْتُهُ أنا وأهْبَطْتُهُ أيضاً. وقولهم: هَبَطَ المرضُ لحمَه، أي هَزَلَهُ. والهَبوطُ: الحَدورُ. والهَبيطُ من النوق: الضامرُ.

##### Türkçe

**هَبَطَ** **هُبوطاً**: indi. Ve **هَبَطَهُ** **هَبْطاً**, yani onu indirdi; geçişli olur ve geçişsiz olur. Denir ki: “Allah’ım, **غَبْطاً** değil **هَبْطاً**”, yani senden **الغِبْطَةَ** isteriz ve hâlimizden **نَهْبِطَ** etmemizden sana sığınırız. Ve “Onu **أهْبَطْتُهُ** de o da **فانْهَبَطَ**.” Ve “Malın fiyatı **هَبَطَ**”, yani azaldı. Ve “Ben onu **هَبَطْتُهُ** ve onu ayrıca **أهْبَطْتُهُ**.” Ve onların sözü: “Hastalık etini **هَبَطَ**”, yani onu zayıflattı. Ve **الهَبوطُ**: aşağı iniş. Ve develerden **الهَبيطُ**: zayıf olan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ط ب
هبط ، بهط
استعمل من وجوهه : هبط ، بهط .
بهط : قال الليث : البَهَطُّ سِنْديّة وهو ، الأرُزُّ يُطْبَخُ باللبن والسَّمْن بلا ماء ، وعرَّبته العَرَب ، فقالوا : بَهَطَّةٌ طيبة . وأنشد :
من أَكلها الأَرُزَّ بالبَهَطِّ
وقال أبو تراب : سمعت الأشجعيَّ يقول : بَهَظَني الأمر وبَهَظَني بمعنى واحد قلت : ولم أسمعها بالطاء لغيره .
هبط : قال الليث : يقال : هَبَط الإنسان يَهْبِط : إذا انحدر في هَبُوط من صَعُود .
قال : والهَبْطَة : ما تَطامَن من الأرض ، وقد هَبَطْنا أرضَ كذا وكذا : أي نزَلْناها ، ويقال للقوم إذا كانوا في سَفالٍ : قد هَبَطُوا يهبِطون ، وهو نَقِيض ارتفَعُوا . قال : وفرق ما بين الهَبُوط والهُبُوط أنّ الهَبُوطَ اسمٌ للحَدُور ، وهو الموضع الذي يُهْبِطُك من أَعلى إلى أسفَل ، والهُبُوط المصدر .
قال : والمَهْبُوطُ : الذي مَرِض فهبَطه المَرَض إلى أن اضطَرَب لحمه .
أبو عبيد ، عن أبي عبيدة : الهَبِيط : الضامر من الإبل .
وقال شمر : ( يقال : ( هَبَطَ شَحْمُ الناقة : إذا اتّضع وقلّ ، وهَبَط ثمَنُ السِّلعة ، وهَبط فلان ، إذا اتّضع ، وهبط القوم : صاروا في هُبوط ، قال الهذلي :
ومِنْ أَيْنِها بعدَ إبْدَانها
ومن شَحْم أثْباجِها الهابِطِ
ويقال : هَبطتُه فهبط ، لازم وواقع ، أي أنْهبطَتْ أسْنِمَتُها وتواضَعَتْ .
وقال خالد بن جَنْبة : يقال : هبط فلانٌ في أرض كذا ، وهَبَط السُّوقَ : إذا أتاها ، وهَبَطَه الزّمانُ : إذا كان كثيرَ المال والمعروف فَذَهَب ماله ومعروفُه .
وقال الفراء : يقال : هَبَطه الله وأهْبَطه .
وجاء في الحديث : ( اللّهمّ غَبْطاً لا هَبْطاً ) : أي نسألك الغِبْطة ، ونعوذُ بك من أن تُهْبِطَنَا إلى حالٍ سَفَال .
وقال الفراء : الهَبْطُ : الذلّ .
وقال لبيد :
إن يُغْبَطُوا يُهبَطُوا وإن أُمِرُوا
يوماً يَصيرُوا لِلهُلكِ والنَّكَدِ
يقال : هَبَطَه فهَبط ، لفظ اللاّزم والمتعدي واحد : وقال عَبيد :
وكأنَّ أَقْتَادِي تضمَّنَ نِسْعَها
مِن وَحْشِ أوْرَالٍ هَبِيطٌ مُفْرَدُ
أراد بالهَبِيط ثَوْراً ضامراً ، ويقال : هَبَطْتُ بلدَ كذا : إذا أَتيتَه . وقال أبو النَّجم يصف إبلاً :
يَخُضْنَ مُلاَّحاً كذاوِي القَرْمَلِ
فهَبطَتْ والشمسُ لمْ تَرَجَّلِ
أي أَتَتها بالغداةِ قبْل ارتفاع الشمس .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : هبَط ثمنُ السِّلعة نقص ، وهبَطْتُه أنا أيضاً بغير ألف وهبَط الرجلُ من بلدٍ إلى بلدٍ ، وهَبَطْتُه .

##### Türkçe

ه ط ب
**هبط** , **بهط**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **هبط** , **بهط** .

**بهط** : Leys dedi: **البَهَطُّ** Sindîyye’dir; o da, **الأرُزُّ**’dür; su olmaksızın süt ve sadeyağ ile pişirilir; Araplar onu Arapçalaştırdı; şöyle dediler: **بَهَطَّةٌ** tayyibedir. Şiir okudu:
**البَهَطِّ** ile **الأَرُزَّ**’ü yiyenden

Ebû Turâb dedi: Eşca‘î’yi şöyle derken işittim: **بَهَظَني** الأمر ve **بَهَظَني** bir tek mânâdadır. Dedim ki: Onu **الطاء** ile ondan başkası için işitmedim.

**هبط** : Leys dedi: Denir ki: **هَبَط** insan **يَهْبِط**: **صَعُود**’dan bir **هَبُوط** içinde aşağı indiği zaman.

Dedi: **الهَبْطَة**: yerden alçalmış olan şeydir; ve muhakkak biz **هَبَطْنا** filân filân yere: yani ona indik; ve kavme, alçaklıkta oldukları zaman denir: muhakkak **هَبَطُوا** **يهبِطون**; o, **ارتفَعُوا**’nun zıddıdır. Dedi: **الهَبُوط** ile **الهُبُوط** arasındaki fark şudur ki: **الهَبُوط** inişin ismidir; o, seni yukarıdan aşağıya indiren yerdir; **الهُبُوط** ise masdardır.

Dedi: **المَهْبُوطُ**: hastalanan kimsedir; hastalık onu, eti çalkalanıncaya kadar aşağı indirdi.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الهَبِيط**: develerden zayıf olan.

Şemmer dedi: (Denir ki: ( **هَبَطَ** devenin yağı: alçaldığı ve azaldığı zaman; ve **هَبَط** malın fiyatı; ve filân **هَبط**: alçaldığı zaman; ve kavim **هبط**: bir **هُبوط** içinde oldular. Huzelî dedi:
Onun nereden olduğu, onu ortaya koyduktan sonra
ve onun böğürlerinin **الهابِطِ** yağından

Ve denir ki: **هَبطتُه** de o **هبط**; lâzım ve vâki‘dir; yani onun hörgüçleri alçaldı ve tevazu etti.

Hâlid b. Cenebe dedi: Denir ki: filân **هبط** filân yerde; ve **هَبَط** pazara: ona geldiği zaman; ve zaman onu **هَبَطَه**: çok mal ve iyilik sahibi iken, malı ve iyiliği gittiği zaman.

Ferrâ dedi: Denir ki: Allah onu **هَبَطه** ve onu **أهْبَطه**.

Hadiste geldi: (Allah’ım, **غَبْطاً** değil **هَبْطاً**) : yani senden **الغِبْطة** isteriz; ve bizi bir aşağılık hâline indirmen’den sana sığınırız.

Ferrâ dedi: **الهَبْطُ**: zillet.

Lebîd dedi:
Eğer **يُغْبَطُوا** olurlarsa **يُهبَطُوا** olurlar; ve eğer emrolunurlarsa
bir gün helâke ve sıkıntıya varırlar

Denir ki: **هَبَطَه** de o **هَبط**; lâzımın ve müteaddînin lafzı birdir. Ubeyd dedi:
Sanki benim yularlarım onun kayışını içine almış
**أوْرَالٍ** vahşîsinden, tek başına **هَبِيطٌ** olan

**الهَبِيط** ile zayıf bir boğa murad etti; ve denir ki: **هَبَطْتُ** filân beldeyi: ona geldiğim zaman. Ebû’n-Necm develeri vasfederek dedi:
**القَرْمَلِ**’in sahipleri gibi tuzlu suya dalarlar
derken **هبطتْ**; güneş henüz saçını taramamıştı

Yani sabahleyin, güneş yükselmeden ona geldi.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Malın fiyatı **هبَط**: eksildi; ve ben de onu, elifsiz, **هبَطْتُه**; ve adam bir beldeden bir beldeye **هبَط**; ve ben onu **هَبَطْتُه**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والباء وما يثلثهما)
(هبت) الهاء والباء والتاء كلمةٌ تدلُّ على ضَربٍ متتابع. وهُبِتَ الرَّجُل يُهْبَتُ. وفلانٌ مهبوتٌ، أي لا عقلَ له، ثمَّ سمِّي الجبانُ الضَّعيف هَبيتاً، كأنه قد هُبِتَ. قال طَرَفة:
فالهَبِيتُ لا فؤادَ لـه *** والثبيتُ ثَبْتُهُ فَهَمُه([1])
(هبث) الهاء والباء والثاء. يقولون: الهَبْث: الحَركة([2]).
(هبج) الهاء والباء والجيم كلمةٌ تدلُّ على تورُّمٍ وثِقَل. وهَبِجت النّاقة هَبَجا: وَرِمَ ضَرعها. ولذلك يُقال للثَّقيل النَّفْس مُهَبَّج. وهَبَجَه بالعَصَا: ضَرَبه. ومما شذَّ عن هذا الهَوْبَجة، وهي خَبْرَاءُ في مكانٍ غير قَعِير، فلا يلبثُ ماؤها أن يَنْضُب.(هبخ) الهاء والباء والخاء. الهَبَيَّخَة: الجارية تمشِي مُتَبَخْتِرَة.
(هبد) الهاء والباء والدال الهَبيد: حبُّ الحنظل. والتَّهَبُّد: أخْذُه وإصلاحه. وخرجُوا يتهبَّدُون.
(هبذ) الهاء والباء والذال كلمةٌ واحدة، معناها السُّرعة. قال الخليل: المُهابَذَة: السُّرعة. وقال ابن دُرَيد([3]): الهَبْذ: سُرْعة في المشي. ومَرَّ يَهْـبُِذُ هَبْذاً، واهتبذَ اهتباذاً.
(هبر) الهاء والباء والراء: كلمتان: إحداهما قطعٌ في الشّيء وتقطُّع، والأخرى صفةُ مكان.
فالأولى: الهَبْر: قَطْع اللَّحم. والهَبْرة: البَضعَة منه. يقال هَبَرتُ لـه هَبْرةً. وناقةٌ هَبْراء وهَبِرَة: كثيرةُ اللَّحم. والهَوْبَر: الذي تَقَرَّدَ شَعَْرُه، كأنّه قد تقطَّعَ قِطعاً مجتمعة. ومن ذلك الهِبْرِيَة: ما كانَ في أسفل الشَّعر مثلَ النُّخالة، سمِّي بذلك لأنّه متقطِّع. وسيف هَبَّارٌ([4]) وهابرٌ: ينتسِفُ القِطعةَ من اللَّحم فيَطرحُها.
وأمَّا الكلمة الأخرى فالهَبير([5]): مطمئِنٌّ من الأرض. ويقال الهُبُور: الصُّخور بينَ الرَّوابي([6]) أو الصُّخورُ، أنا أشُكُّ في ذلك. وكلمةٌ يقولونها ما أدرِي ما أصْلُها. يقولون: "لا آتِيكَ هُبَيْرةَ بنَ سعدٍ" أي أبداً([7]).
(هبز) الهاء والباء والزاء. ذكَرُوا عن أبي زَيد: هَبَزَ: ماتَ.
(هبش) الهاء والباء والشين: كلمةٌ واحدة. يقال هو يَتهَبَّش، أيْ يتكسَّب. والهُبَاشَة: الكَسْب. قال:
لولا هُباشاتٌ من التَّهبِيش *** لِصِبْيَةٍ كأفْرُخ العُشوشِ([8])
وهو يتهَبَّش لأهلِه.
(هبص) الهاء والباء والصاد: كلمةٌ واحدة. الهَبَص: النَّشاط. رجلٌ هَبِصٌ. قال:
مَرَّ وأعطانِي رشاءً مَلِصا([9]) *** كذَنَب الذِّيب يُعَدِّي هَبِصا([10])
(هبط) الهاء والباء والطاء: كلمةٌ تدلُّ على انحدار. وهَبَط هُبوطاً. والهَبُوط: الحُدور. وهَبَطتُ أنا وهَبَطْتُ غيرِي، وهَبَط المرضُ لحمَ العَليل. والهَبِيط: الضَّامر من الإبل.
(هبع) الهاء والباء والعين: كلمةٌ تدل على ضربٍ من المَشْي([11]). وهَبَع هُبوعاً: مَشَى مَشْيَ حمارٍ بليد. ويقال هو مَدُّ العُنق في المَشْي. والهُبَع: الفَصيل يُنْتَجُ حَمَارَّةَ القَيظ([12])، سمِّي هُبَعاً لأنّه إذا مشى هَبَع، أي استعانَ بعُنُقه.
(هبغ) الهاء والباء والغين. هَبَغَ هُبُوغاً: نامَ.
(هبل) الهام والباء واللام: فيه ثلاث كلمات، تدلُّ إحداها على ثُكْلٍ، والأخرى على ثِقَل، والثالثة على اغترارٍ وتغفُّل.
الأولى الهَبَل: الثُّكْل، يقال: لأمِّه الهَبَل. قال:
النَّاسُ مَنْ يلقَ خيراً قائلونَ له *** ما يشتهي ولأُمِّ المخطِئِ الهَبَلُ([13])
والهَبُول من النِّساء: التي لا يَبقى لها ولد.
والثانية المُهبَّل: الرّجُل *الثَّقيل الكثير اللَّحم. قال:
مِمَّنْ حَمَلْنَ به وهنَّ عَواقِدٌ *** حُبُكَ النِّطاقِ فشَبَّ غَيْرَ مهَبَّلِ([14])
والهِبِلُ([15]): الشَّيخ الكَبير، والظَّليم المُسِنّ.
والثالثة قولهم: اهْتَبَلَ الغِرّة، إذا افتَرَصَها. والهَبَّال: الصَّيَّاد يَهتَبِل الصَّيد يَغترُّه، ولذلك سمِّي الذِّئب هِبِلاًّ، لأنّه يَحتَالُ لصيده ويَهتَبِله.
وأمَّا المَهْبِل فمستقَرُّ الولَد من الرّحِم، وهو عندنا من باب الإبدال، وهو في ذلك أصله([16]) مَحْبِل.
(هبو) الهاء والباء والحرف المعتلّ: كلمةٌ تدلُّ على غَبَرة ورقَّة فيها.
منه الهَبْوَة: الغَبَرة. وهبا الغُبارُ يَهبو فهو هابٍ: سَطع. والهَبَاء: دُقاق التُّراب. قال:
تَزَوَّد منا بينَ أذْناهُ ضَربةً *** دعَتْه إلى هابِي الترابِ عقيم([17])
وهَبَا الرَّمادُ: اختلَطَ بالتُّراب وهَمَد. والشَّيءُ المنبثُّ الذي تراه في ضَوء الشمس: هَباءٌ.
---------------------__
([1]) سبق البيت بهذه الرواية أيضاً في (ثبت)، وهي رواية الديوان 19. ويروى: "قلبه قيمه"، كما في شرح الديوان واللسان (ثبت، هبت).
([2]) وكذا ورد في المجمل. ولم يرد في معجم من المعاجم المتداولة.
([3]) في الجمهرة (1: 53).
([4]) في الأصل: "هبا".
([5]) والهبر أيضاً بفتح الهاء وسكون الباء بعدها. وأنشد لعدي:
فترى محانيه التي تسق الثرى  *** والهبر يورق نبتها روادها
 ([6]) في الأصل: "من الروابي"، صوابه في المجمل واللسان.
([7]) انظر تفسير المثل في اللسان وكتب الأمثال.
([8]) لرؤبة في ديوانه 78 واللسان (هبش).
([9]) وكذا في المجمل وإصلاح المنطق. وفي اللسان: "الهبصى".
([10]) في إصلاح المنطق 460 واللسان (هبص): "فر" بالفاء. وفي إصلاح المنطق أيضاً: "وأنطاني"، وهي لغة في "أعطاني" لأهل اليمن. وقد قرئ: "إنا أنطيناك الكوثر".
([11]) في الأصل: "الشيء".
([12]) في المجمل واللسان: "في حمارة القيظ".
([13]) للقطامي في ديوانه ص2 والشعر والشعراء 168، 704.
([14]) البيت لأبي كبير الهذلي، في ديوان الهذليين (2: 92) والحماسة (1: 19) والخزانة (3: 466). ورواية الديوان: "مما حملن به". وأنشده في اللسان (هبل).
([15]) كذا ضبط في المجمل، وضبطه بالحرف في القاموس "كإبل". ثم قال: "وكطمر وهجف: الرجل العظيم أو الطويل". وقد ضبط "الهبل" بمعنى المسن من الرجال والنعام، في اللسان بتشديد اللام.
([16]) في الأصل: "أصل".
([17]) لهوبر الحارثي، كما في اللسان (هبا). وانظر ما سبق من التحقيق في حواشي (عقم) حيث أنشد البيت.

ـ

##### Türkçe

(هâ ve bâ ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**هبت**) **الهاء** ve **الباء** ve **التاء**; ardışık bir vuruşa delâlet eden bir kelimedir. Ve **هُبِتَ** adam **يُهْبَتُ**. Ve falan **مهبوتٌ**dur; yani onun için akıl yoktur; sonra korkak zayıfa **هَبيتاً** adı verildi; sanki o **هُبِتَ** kılınmış gibidir. **طَرَفة** dedi:
فالهَبِيتُ لا فؤادَ لـه *** والثبيتُ ثَبْتُهُ فَهَمُه([1])

(**هبث**) **الهاء** ve **الباء** ve **الثاء**. Derler: **الهَبْث**: hareket([2]).

(**هبج**) **الهاء** ve **الباء** ve **الجيم**; şişme ve ağırlığa delâlet eden bir kelimedir. Dişi deve **هَبِجت** **هَبَجا**: memesi şişti. Bundan dolayı ağır nefisliye **مُهَبَّج** denir. Ve onu sopayla **هَبَجَه**: onu dövdü. Bundan şâz olan şey **الهَوْبَجة**dir; o, derin olmayan bir yerde bir çukur/çukurluktur; suyu da çok geçmeden tükenir.

(**هبخ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الخاء**. **الهَبَيَّخَة**: salınarak yürüyen câriye.

(**هبد**) **الهاء** ve **الباء** ve **الدال**. **الهَبيد**: acı kavun (حنظل) tohumu. **التَّهَبُّد**: onu almak ve ıslah etmek. Ve çıktılar, **يتهبَّدُون**.

(**هبذ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الذال**; tek bir kelimedir, mânâsı sürattir. **الخليل** dedi: **المُهابَذَة**: sürat. **ابن دُرَيد**([3]) dedi: **الهَبْذ**: yürüyüşte sürat. Ve geçti, **يَهْـبُِذُ** **هَبْذاً**; ve **اهتبذَ** **اهتباذاً**.

(**هبر**) **الهاء** ve **الباء** ve **الراء**: iki kelime: birisi şeyde kesme ve parçalanma, diğeri yer sıfatı.
Birincisi: **الهَبْر**: et kesme. **الهَبْرة**: ondan bir parça. Denir: ona bir **هَبْرةً** **هَبَرتُ**. Ve **هَبْراء** ve **هَبِرَة** bir dişi deve: eti çok. Ve **الهَوْبَر**: saçı tek tek ayrılmış olan; sanki o, toplanmış parçalar hâlinde parçalanmış gibidir. Bundan **الهِبْرِيَة**: saçın alt tarafında kepek gibi olan şey; parçalı olduğu için bununla adlandırıldı. Ve **هَبَّارٌ**([4]) ve **هابرٌ** bir kılıç: etten parçayı koparıp atar.
Diğer kelimeye gelince, **الهَبير**([5]): yerden alçak (çukur) bir yerdir. Ve **الهُبُور** denir: tepeler arasındaki kayalar([6]) yahut kayalar; bunda şüphe ediyorum. Ve bir kelime ki onu söylerler; aslını bilmiyorum. Derler: “**لا آتِيكَ هُبَيْرةَ بنَ سعدٍ**” yani asla([7]).

(**هبز**) **الهاء** ve **الباء** ve **الزاء**. **أبي زَيد**’den naklettiler: **هَبَزَ**: öldü.

(**هبش**) **الهاء** ve **الباء** ve **الشين**: tek bir kelimedir. Denir: o **يَتهَبَّش**; yani kazanç elde eder. **الهُبَاشَة**: kazanç. Dedi:
لولا هُباشاتٌ من التَّهبِيش *** لِصِبْيَةٍ كأفْرُخ العُشوشِ([8])
Ve o, ehli için **يتهَبَّش**.

(**هبص**) **الهاء** ve **الباء** ve **الصاد**: tek bir kelimedir. **الهَبَص**: canlılık. **هَبِصٌ** bir adam. Dedi:
مَرَّ وأعطانِي رشاءً مَلِصا([9]) *** كذَنَب الذِّيب يُعَدِّي هَبِصا([10])

(**هبط**) **الهاء** ve **الباء** ve **الطاء**: inişe delâlet eden bir kelimedir. Ve **هَبَط** **هُبوطاً**. **الهَبُوط**: aşağı iniş. Ben **هَبَطتُ** ve başkasını **هَبَطْتُ**; ve hastalık, hastanın etini **هَبَط**. **الهَبِيط**: develerden zayıf (cılız) olan.

(**هبع**) **الهاء** ve **الباء** ve **العين**: yürüyüşün bir türüne delâlet eden bir kelimedir([11]). **هَبَع** **هُبوعاً**: ahmak bir eşeğin yürüyüşü gibi yürüdü. Ve denir: yürüyüşte boynu uzatmadır. **الهُبَع**: yaz sıcağının şiddetinde([12]) doğurtulan süt emen yavru; **هُبَع** diye adlandırıldı, çünkü yürüdüğünde **هَبَع** eder; yani boynuyla yardım alır.

(**هبغ**) **الهاء** ve **الباء** ve **الغين**. **هَبَغَ** **هُبُوغاً**: uyudu.

(**هبل**) **الهاء** ve **الباء** ve **اللام**: onda üç kelime vardır; bunlardan biri evlât acısına, diğeri ağırlığa, üçüncüsü aldanmaya ve gaflete delâlet eder.
Birincisi **الهَبَل**: evlât acısıdır; denir: annesine **الهَبَل**. Dedi:
النَّاسُ مَنْ يلقَ خيراً قائلونَ له *** ما يشتهي ولأُمِّ المخطِئِ الهَبَلُ([13])
Kadınlardan **الهَبُول**: kendisine çocuk kalmayan (çocuğu yaşamayan) kadındır.
İkincisi **المُهبَّل**: ağır, eti çok adamdır. Dedi:
مِمَّنْ حَمَلْنَ به وهنَّ عَواقِدٌ *** حُبُكَ النِّطاقِ فشَبَّ غَيْرَ مهَبَّلِ([14])
**الهِبِلُ**([15]): büyük ihtiyar; ve yaşlı devekuşu erkeği.
Üçüncüsü onların sözü: **اهْتَبَلَ** fırsatı; onu kapıp yakaladığı zaman. **الهَبَّال**: avcıdır; avı **يَهتَبِل** eder, onu aldatır; bundan dolayı kurda **هِبِلاًّ** adı verildi; çünkü avı için hile yapar ve onu **يَهتَبِله**.
**المَهْبِل**e gelince: rahimden çocuğun karar kıldığı yerdir; o, bizce ibdâl bâbındandır; ve bunda aslı([16]) **مَحْبِل**dir.

(**هبو**) **الهاء** ve **الباء** ve illetli harf: içinde tozluluk ve incelik bulunan şeye delâlet eden bir kelimedir.
Bundan **الهَبْوَة**: tozluluk. Toz **هبا** eder, **يَهبو**; o hâlde o **هابٍ**dir: yükseldi/parladı. **الهَبَاء**: toprağın ince kırıntıları. Dedi:
تَزَوَّد منا بينَ أذْناهُ ضَربةً *** دعَتْه إلى هابِي الترابِ عقيم([17])
Ve kül **هَبَا** etti: toprakla karıştı ve söndü. Güneş ışığında gördüğün dağılmış şey: **هَباءٌ**dur.
---------------------__
([1]) Bu beyit bu rivayetle (ثبت)’te de geçti; bu, divan rivayetidir 19. “قلبه قيمه” diye de rivayet edilir; divan şerhinde ve Lisân’da (ثبت، هبت) olduğu gibi.
([2]) Böylece el-Mücmel’de de vârid olmuştur. Tedâvülde olan sözlüklerin hiçbirinde vârid olmamıştır.
([3]) el-Cemhere’de (1: 53).
([4]) Asılda: “هبا”.
([5]) **الهبر** de **الهاء**’nın fethi ve **الباء**’nın sükûnu ile, sonra da onun ardından (gelir). **عدي**’den şu beyit okundu:
فترى محانيه التي تسق الثرى  *** والهبر يورق نبتها روادها
([6]) Asılda: “من الروابي”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([7]) Meselin tefsirine Lisân’da ve emsâl kitaplarında bak.
([8]) **رؤبة**’nindir; divanında 78 ve Lisân’da (هبش).
([9]) Böylece el-Mücmel’de ve **إصلاح المنطق**’ta. Lisân’da: “الهبصى”.
([10]) **إصلاح المنطق** 460 ve Lisân’da (هبص): “فر” fâ ile. **إصلاح المنطق**’ta ayrıca: “وأنطاني”; bu, Yemen ehlinin “أعطاني”daki bir lügatidir. Şöyle okunmuştur: “إنا أنطيناك الكوثر”.
([11]) Asılda: “الشيء”.
([12]) el-Mücmel ve Lisân’da: “في حمارة القيظ”.
([13]) **القطامي**’nindir; divanında s2 ve **الشعر والشعراء** 168, 704.
([14]) Beyit **أبي كبير الهذلي**’nindir; **ديوان الهذليين** (2: 92) ve **الحماسة** (1: 19) ve **الخزانة** (3: 466). Divan rivayeti: “مما حملن به”. Lisân’da (هبل) onu okuttu.
([15]) el-Mücmel’de böyle ضبط edildi; **القاموس**’ta harfle “كإبل” diye ضبط etti. Sonra dedi: “وكطمر وهجف: الرجل العظيم أو الطويل”. Erkeklerden ve devekuşlarından yaşlı mânâsında **الهبل** Lisân’da **اللام**’ın teşdîdiyle ضبط edilmiştir.
([16]) Asılda: “أصل”.
([17]) **هوبر الحارثي**’nindir; Lisân’da (هبا) olduğu gibi. (عقم) hâşiyelerinde geçen tahkîkten önceye bak; orada beyit okundu.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الهبوط: الانحدار على سبيل القهر كهبوط الحجر، والهبوط بالفتح: المنحدر. يقال: هبطت أنا، وهبطت غيري، يكون اللازم والمتعدي على لفظ واحد. قال تعالى: ﴿وإن منها لما يهبط من خشية الله﴾ [البقرة/74] يقال: هبطت وهبطته هبطا، وإذا استعمل في الإنسان الهبوط فعلى سبيل الاستخفاف بخلاف الإنزال، فإن الإنزال ذكره تعالى في الأشياء التي نبه على شرفها، كإنزال الملائكة والقرآن والمطر وغير ذلك. والهبوط ذكر حيث نبه على الغض نحو: ﴿وقلنا اهبطوا بعضكم لبعض عدو﴾ [البقرة/36]، ﴿فاهبط منها فما يكون لك أن تتكبر فيها﴾ [الأعراف/13]، ﴿اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم﴾ [البقرة/61] وليس في قوله: ﴿فإن لكم ما سألتم﴾ [البقرة/ 61] تعظيم وتشريف، ألا ترى أنه تعالى قال: ﴿وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباؤا بغضب من الله﴾ [البقرة/61]، وقال جل ذكره: ﴿قلنا اهبطوا منها جميعا﴾ [البقرة/38] ويقال: هبط المرض لحم العليل: حطه عنه، والهبيط: الضامر من النوق وغيرها إذا كان ضمره من سوء غذاء، وقلة تفقد.

##### Türkçe

- **الهبوط**: zorlamaya yoluyla aşağı iniş; taşın inişi gibi. Ve fetha ile **الهبوط**: iniş yeri, yokuş aşağı olan yer. Denir ki: “Ben indim” ve “başkasını indirdim”; lâzım ve müteaddî tek bir lafız üzere olur. Yüce Allah dedi ki: ﴿وإن منها لما يهبط من خشية الله﴾ [البقرة/74]. Denir ki: “İndim” ve “onu indirdim”, **هبطا**. Ve insanda **الهبوط** kullanılırsa, küçümseme yoluyla olur; **الإنزال** bunun aksinedir; çünkü **الإنزال**’ı Yüce Allah, şerefine dikkat çektiği şeylerde zikretmiştir; meleklerin, Kur’an’ın, yağmurun ve bunun dışındakilerin indirilmesi gibi. Ve **الهبوط**, aşağılık olana dikkat çektiği yerde zikredilmiştir; şu sözünde olduğu gibi: ﴿وقلنا اهبطوا بعضكم لبعض عدو﴾ [البقرة/36]، ﴿فاهبط منها فما يكون لك أن تتكبر فيها﴾ [الأعراف/13]، ﴿اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم﴾ [البقرة/61]. Ve onun sözü: ﴿فإن لكم ما سألتم﴾ [البقرة/ 61] içinde yüceltme ve şereflendirme yoktur; görmüyor musun ki O, yüce Allah dedi: ﴿وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباؤا بغضب من الله﴾ [البقرة/61]. Ve O’nun yüce zikri dedi: ﴿قلنا اهبطوا منها جميعا﴾ [البقرة/38]. Ve denir ki: **هبط** hastalık, hastanın etini: onu ondan indirdi, ondan düşürdü. Ve **الهبيط**: develerden ve başkalarından zayıf olan; zayıflığı kötü beslenmeden ve az gözetip kollamadan olduğu zaman.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ب ط
هبط من السطح وهبط من بلد إلى بلد‏.‏
وهبطوا الوادي‏:‏ نزلوه ومكة مهبط الوحي وأهبطته وهبطّته ولهذا الجبل صعود وهبوط صعب‏.‏
وهم في هبطةس من الأرض‏:‏ في وهدةٍ‏.‏
وهبّط ومن المجاز‏:‏ هبط المرض لحمه‏.‏
وبعير هبيط وهابط‏:‏ قد هبط سمنه‏.‏
قال عبيد بن الأبرص‏:‏ وكأن أنساعي تضمّن كورها من وحش أورالٍ هبيط مفرد ثور ضامر‏.‏
وقال أسامة بن الحارث الهذليّ‏:‏ ومن أينها بعد إبدانها ومن شحم أثباجها الهابط وهبط الرجل من منزلته‏.‏
وهبطوا من حال الغنى إلى حال الفقر‏.‏
قال‏:‏ إن يغبطوا يهبطوا وإن أمروا يوماً يصيروا للهلك والنّك ويقال‏:‏ بعد الغبط الهبط‏.‏
وهبط ثمن السلعة‏:‏ نقص‏.‏

##### Türkçe

ه ب ط
**هبط**: çatıdan indi ve bir beldeden bir beldeye indi.
Ve “**هبطوا الوادي**”: onu indiler; ve Mekke vahyin iniş yeridir; ve onu indirdim; ve onu indirdim; ve bu dağ için zor bir çıkış ve iniş vardır.
Ve onlar yerden bir **هبطة** içindedir: bir çukurda.
Ve **هبّط**; ve mecazdan: hastalık etini indirdi (eritti).
Ve **بعير هبيط وهابط**: yağı inmiştir (azalmıştır).
Ubeyd b. el-Ebras dedi:
Ve sanki benim kayışlarım, hörgücünü, tek başına bir zayıf boğa olan, yağı inmiş, iri yaban öküzlerinden bir yaban hayvanından (gelmiş) olarak içine almış.
Ve Üsâme b. el-Hâris el-Hüzelî dedi:
Ve nereden (gelir) o, semizleştirilmesinden sonra; ve onun böğürlerinin inmiş yağından.
Ve adam mertebesinden indi.
Ve zenginlik hâlinden fakirlik hâline indiler.
Dedi ki: Eğer gıpta edilirse inerler; ve bir gün emrolunsalar helâke ve zayıflığa dönerler. Ve denilir: gıptadan sonra iniş.
Ve “**هبط** malın fiyatı”: eksildi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهُبُوطُ: نقِيضُ الصُّعُود، هبطَ يهْبِط ويهبُطُ هُبُوطاً إِذا انْهَبط في هَبُوط من صَعُود. وهَبَطَ هُبوطاً: نزل، وهَبَطْته وأَهْبَطْتُه فانْهَبطَ؛ قال:
ما راعَني إِلا جَناحٌ هابِطا،
على البُيوتِ، قَوْطَه العُلابِطا
أَي مُهْبِطاً قوطَه. قال: وقد يجوز أَن يكون أَراد هابطاً على قَوْطه فحذف وعدّى. وفي حديث الطفيل بن عمرو: وأَنا أَتَهَبَّطُ إِليهم من الثنيّةِ أَي أَنْحَدِرُ؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في الرواية وهو بمعنى أَنْهَبِطُ وأَهْبِطُ. وهَبَطه أَي أَنزله، يتعدّى ولا يتعدّى. وأَما قوله عزّ وجلّ: وإِنَّ منها لمَا يَهْبِطُ من خَشْيَةِ اللّه، فأَجودُ القولين فيه أَن يكون معناه: وإِن منها لما يَهْبِطُ مَن نَظَر إِليه مِن خَشْيَةِ اللّه، وذلك أَن الإِنسان إِذا فكَّر في عِظَم هذه المخلوقات تَضاءَل وخَشَعَ، وهَبطَت نفسُه لعظم ما شاهَد، فنُسِب الفعل إِلى تلك الحِجارة لما كان الخشوع والسُّقوط مسبَّباً عنها وحادثاً لأَجل النظر إِليها، كقول اللّه سبحانه: وما رميْتَ إِذا رميْتَ ولكنَّ اللّه رمى؛ هذا قول ابن جني، وكذلك أَهْبَطْتُه الركْبَ؛ قال عدي بن زيد
(* قوله «ابن زيد» في شرح
القاموس: الرقاع، وفيه أَيضاً يغذيني بمعجمتين بدل يعديني.) : أَهْبَطْته الرَّكْبَ يُعْدِيني، وأُلْجِمُه،
للنّائباتِ، بِسَيْرٍ مِخْذَم الأَكَمِ
والهَبُوطُ من الأَرض: الحَدُورُ. قال الأَزهري: وفَرْقُ ما بين الهَبُوط والهُبوط أَنَّ الهَبُوطَ اسم للحَدُور، وهو الموضع الذي يُهْبِطُكَ من أَعلى إِلى أَسفل، والهُبُوط المصدر. والهَبْطةُ: ما تَطامَن من الأَرض. وهَبَطْنا أَرضََ كذا أَي نزلناها. والهَبْطُ: أَن يقع الرجل في شَرّ. والهبْط أَيضاً: النقصان. ورجل مَهْبُوطٌ: نقَصت حالُه. وهَبَطَ القوْمُ يَهْبِطُون إِذا كانوا في سَفال ونقصوا؛ قال لبيد:
كلُّ بَنِي حُرَّةٍ مَصِيرُهُمُ
قُلٌّ، وإِنْ أَكثَرُوا مِنَ العَدَدِ
إِنْ يُغْبَطُوا يَهْبِطُوا، وإِنْ أُمِروا
يَوْماً، فهم للفَناء والنَّفَدِ
وهو نقِيضُ ارتفعوا. والهَبْطُ: الذُّلُّ، وأَنشد الأَزهري بيت لبيد هذا: إِنْ يُغْبَطُوا يَهْبِطوا. ويقال: هَبطَه فهبطَ، لفظ اللازم والمتعدي واحد.
وفي الحديث: اللهم غَبْطاً لا هَبْطاً أَي نسأَلك الغِبْطةَ ونعوذ بك أَن نَهْبِطَ عن حالنا، وفي التهذيب: أَي نسأَلك الغبطة ونعوذ بك أَن تُهْبِطنا إِلى حال سَفال، وقيل: معناه نسأَلك الغبطة ونعوذ بك من الذلِّ والانحِطاط والنزول؛ قال ابن بري: ومنه قول لبيد: إِن يغبطوا يهبطوا؛ وقول العباس:
ثُمَّ هَبَطْتَ البِلاد لا بَشَرٌ
أَنْتَ، ولا مُضْغَةٌ، ولا علَقُ
أَراد لما أَهبط آدم إِلى الدنيا كنت في صُلْبه غير بالغ هذه الأَشياء. قال ابن سيده: والعرب تقول اللهم غبطاً لا هبطاً؛ قال: الهبط ما تقدَّم من النَّقْصِ والتسفُّلِ، والغَبْطُ أَن تُغْبَط بخير تقع فيه. وهبَطَتْ إِبلي وغنمي تَهْبِطُ هُبوطاً: نقصت. وهَبطْتُها هَبْطاً وأَهْبَطْتُها، وهَبطَ ثمنُ السلعةَ تَهْبطُ هُبوطاً: نقص، وهبَطْته أَهْبِطُه هَبْطاً وأَهْبطته. الأَزهري: هَبطَ ثمنُ السِّلْعة وهبَطْته أَنا أَيضاً، بغير أَلف. والمَهْبوط: الذي مرض فهبَطَه المرضُ إِلى أَن اضْطرب لحمه. وهبط فلان إِذا اتَّضع. وهَبطَ القومُ: صاروا في هُبوط. ورجل مَهْبوط وهَبِيطٌ: هبطَ المرضُ لحمَه نقصَه وأَحْدَره وهزَلَه. وهبطَ اللحمُ نفسُه: نقص وكذلك الشحمُ. وهبَط شحمُ الناقة إِذا اتَّضع وقلَّ؛ قال أُسامةُ الهذلي: ومِنْ أَيْنها بَعْدَ إِبدانِها،
ومن شَحْمِ أَثْباجِها الهابِط
ويقال: هبَطْتُه فهبط لازم وواقع أَي انْهَبَطَتْ أَسْنِمَتُها وتواضَعتْ.
والهَبيطُ من النوق: الضَّامر. والهبيط من الأَرض: الضامرُ، وكله من النُّقصان. وقال أَبو عبيدة: الهبيطُ الضامر من الإِبل؛ قال عَبِيدُ بن الأَبْرَصِ:
وكأَنَّ أَقْتادي تَضَمَّنَ نِسْعَها،
من وَحْشِ أَوْرالٍ، هَبيطٌ مُفْرَدُ
أَراد بالهَبِيط ثوراً ضامراً. قال ابن بري: عنى بالهبيط الثور الوحشي شبه به ناقته في سُرعتها ونشاطها وجعله مُنفرداً لأَنه إِذا انفرد عن القَطِيع كان أَسْرع لِعَدْوِه. وهَبَطَ الرجل من بلد إِلى بلد وهبَطْتُه أَنا وأَهْبَطْته؛ قال خالد بن جَنْبة: يقال: هبَط فلان أَرضَ كذا وهبَط السُّوقَ إِذا أَتاها؛ قال أَبو النجم يصف إِبلاً:
يَخْبِطْنَ مُلاَّحاً كذاوِي القَرْمَلِ
فَهَبَطَتْ، والشمسُ لم تَرَجَّلِ
أَي أَتَتْه بالغَداةِ قبل ارتفاع الشمس. ويقال: هبطه الزمان إِذا كان كثير المال والمعروف فذهب ماله ومعروفه. الفرَّاء: يقال هبطه اللّه وأَهْبَطَه.
والتَّهِبِّطُ: بلد، وقال كراع: التَّهِبِّطُ طائر ليس في الكلام على مثال تِفِعِّل غيره، وروي عن أَبي عُبيدة: التَّهَبُّط على لفظ المصدر. وفي حديث ابن عباس في العَصْف المأْكول قال: هو الهَبُوط، قال ابن الأَثير: هكذا جاءَ في رواية بالطاء، قال سُفيان: هو الذَّرُّ الصغير، قال: وقال الخطابي أَراه وهَماً وإِنما هو بالراء.

##### Türkçe

**الهُبُوطُ**: **الصُّعُود**’un zıddı; **هبطَ** **يهْبِط** ve **يهبُطُ** **هُبُوطاً**: eğer bir **صَعُود**’dan bir **هَبُوط** içinde **انْهَبط** ederse. Ve **هَبَطَ** **هُبوطاً**: indi; ve **هَبَطْته** ve **أَهْبَطْتُه** de, böylece **انْهَبطَ**; dedi ki:
ما راعَني إِلا جَناحٌ هابِطا،
على البُيوتِ، قَوْطَه العُلابِطا
Yani, **مُهْبِطاً** onun **قوطَه**’sı. Dedi ki: Ve caiz olabilir ki **قَوْطه**’sı üzerine **هابطاً** murad etmiş olsun da hazf etmiş ve geçişli kılmıştır. **الطفيل بن عمرو** hadîsinde: “Ve ben **الثنيّةِ**’den onlara doğru **أَتَهَبَّطُ** ediyorum” yani **أَنْحَدِرُ**; **ابن الأَثير** dedi ki: Rivayette böyle gelmiştir ve **أَنْهَبِطُ** ve **أَهْبِطُ** manasındadır. **وهَبَطه** yani onu indirdi; geçişli olur ve geçişsiz olur. Amma azîz ve celîl olanın sözü: **وإِنَّ منها لمَا يَهْبِطُ من خَشْيَةِ اللّه**; onda iki sözün en iyisi, manasının şu olmasıdır: “Ve ondan, ona bakan kimse **اللّه** korkusundan dolayı **يَهْبِطُ** eder”; bu da şundandır ki insan bu mahlûkatın büyüklüğünü düşündüğünde küçülür ve huşû eder, gördüğünün büyüklüğünden dolayı nefsi **هَبطَت** eder; böylece fiil o taşlara nisbet edildi; çünkü huşû ve düşüş onlardan sebebli ve onlara bakma yüzünden vâki olmuştur; **اللّه** سبحانه’nın sözü gibi: **وما رميْتَ إِذا رميْتَ ولكنَّ اللّه رمى**; bu **ابن جني**’nin sözüdür. Ve yine: **أَهْبَطْتُه الركْبَ**; **عدي بن زيد** dedi ki
(* «**ابن زيد**» sözü **شرح القاموس**’ta: **الرقاع**; onda ayrıca **يغذيني** iki noktalı harflerle, **يعديني** yerine.) :
أَهْبَطْته الرَّكْبَ يُعْدِيني، وأُلْجِمُه،
للنّائباتِ، بِسَيْرٍ مِخْذَم الأَكَمِ

Ve yerden **الهَبُوطُ**: iniş (yokuş aşağı). **الأَزهري** dedi ki: **الهَبُوط** ile **الهُبوط** arasındaki fark şudur: **الهَبُوط** inişin adıdır; o, seni yukarıdan aşağıya indiren yerdir; **الهُبُوط** ise mastardır. **الهَبْطةُ**: yerden alçalan şey. “Biz **أَرضَ كذا**’yı **وهَبَطْنا**” yani ona indik. **الهَبْطُ**: kişinin bir şerre düşmesidir. Ve **الهبْط** ayrıca: eksilme. **رجل مَهْبُوطٌ**: hâli eksildi. **القوْمُ هَبَطَ** **يَهْبِطُون**: eğer aşağılıkta oldular ve eksildilerse; **لبيد** dedi ki:
كلُّ بَنِي حُرَّةٍ مَصِيرُهُمُ
قُلٌّ، وإِنْ أَكثَرُوا مِنَ العَدَدِ
إِنْ يُغْبَطُوا يَهْبِطُوا، وإِنْ أُمِروا
يَوْماً، فهم للفَناء والنَّفَدِ
Ve o, “yükseldiler”in zıddıdır. **الهَبْطُ**: zillet. **الأَزهري** bu **لبيد** beytini şahit getirdi: **إِنْ يُغْبَطُوا يَهْبِطوا**. Ve denilir: **هَبطَه فهبطَ**; lâzım ve müteaddî lafzı birdir.

Hadîste: “Allah’ım, **غَبْطاً** değil **هَبْطاً**” yani senden **الغِبْطةَ** isteriz ve hâlimizden **نَهْبِطَ** etmekten sana sığınırız; **التهذيب**’de: yani senden gıpta isteriz ve bizi aşağılık bir hâle **تُهْبِطنا** etmenden sana sığınırız; ve denildi: manası, senden gıpta isteriz ve zilletten, alçalmadan ve inişten sana sığınırız; **ابن بري** dedi ki: Ondandır **لبيد**’in sözü: **إِن يغبطوا يهبطوا**; ve **العباس**’ın sözü:
ثُمَّ هَبَطْتَ البِلاد لا بَشَرٌ
أَنْتَ، ولا مُضْغَةٌ، ولا علَقُ
Muradı: Âdem dünyaya indirildiğinde, sen onun sulbünde bu şeylere erişmiş değil idin. **ابن سيده** dedi ki: Araplar “Allah’ım, **غبطاً** değil **هبطاً**” derler; dedi ki: **الهبط** daha önce geçen eksilme ve aşağı düşmedir; **الغَبْطُ** ise içine düştüğün bir hayırla gıpta olunmandır. “Develerim ve koyunlarım **هبَطَتْ** **تَهْبِطُ** **هُبوطاً**”: eksildi. Ve ben onları **هَبْطاً** **وهَبطْتُها** ve **أَهْبَطْتُها** ettim. Ve malın fiyatı **هبَطَ** **تَهْبطُ** **هُبوطاً**: eksildi; ve ben onu **هَبْطاً** **وهبَطْته** **أَهْبِطُه** ve **أَهْبطته** ettim. **الأَزهري**: Malın fiyatı **هَبطَ** ve ben de onu, elifsiz, **هبَطْته** ettim. **المَهْبوط**: hastalanan kimsedir; hastalık onu, eti çalkalanıncaya kadar, **هبَطَه** etti. Falan **هبط** eder: alçaldı. **القومُ هَبطَ**: bir **هُبوط** içinde oldular. **رجل مَهْبوط** ve **هَبِيطٌ**: hastalık onun etini **هبطَ** etti; onu eksiltti, aşağı indirdi ve zayıflattı. Etin kendisi **هبطَ**: eksildi; yağ da böyledir. Dişi devenin yağı **هبَط** ederse: alçaldı ve azaldı; **أُسامةُ الهذلي** dedi ki:
ومِنْ أَيْنها بَعْدَ إِبدانِها،
ومن شَحْمِ أَثْباجِها الهابِط
Ve denilir: **هبَطْتُه فهبط**; lâzım ve vâki‘, yani onun hörgüçleri **انْهَبَطَتْ** etti ve alçaldı.

Develerden **الهَبيطُ**: zayıf (cılız). Yerden **الهبيطُ**: zayıf (cılız); hepsi eksilmedendir. **أَبو عبيدة** dedi ki: **الهبيطُ** develerden zayıf olandır; **عَبِيدُ بن الأَبْرَصِ** dedi ki:
وكأَنَّ أَقْتادي تَضَمَّنَ نِسْعَها،
من وَحْشِ أَوْرالٍ، هَبيطٌ مُفْرَدُ
**الهَبِيط** ile zayıf bir boğa murad etti. **ابن بري** dedi ki: **الهبيط** ile vahşî boğayı kastetti; süratinde ve canlılığında onunla devesini benzetti ve onu tek kıldı; çünkü sürüden ayrıldığında koşusunda daha süratli olur. Adam bir beldeden bir beldeye **هبَطَ** eder; ve ben onu **هبَطْتُه** ve **أَهْبَطْته** ettim; **خالد بن جَنْبة** dedi ki: “Falan **أَرضَ كذا**’yı **هبَط** etti” ve “pazara **هبَط** etti” denilir: ona geldiği vakit; **أَبو النجم** develeri vasfederek dedi ki:
يَخْبِطْنَ مُلاَّحاً كذاوِي القَرْمَلِ
فَهَبَطَتْ، والشمسُ لم تَرَجَّلِ
Yani sabahleyin, güneş yükselmeden önce, ona geldi. Ve denilir: Zaman onu **هبط** etti; eğer çok mal ve iyilik sahibi iken malı ve iyiliği giderse. **الفرَّاء**: “Allah onu **هبط** etti ve **أَهْبَطَه**” denilir.

**التَّهِبِّطُ**: bir beldedir. Ve **كراع** dedi ki: **التَّهِبِّطُ** bir kuştur; sözde **تِفِعِّل** vezni üzere ondan başkası yoktur. Ve **أَبي عُبيدة**’den rivayet olundu: **التَّهَبُّط** mastar lafzı üzeredir. **ابن عباس**’ın **العَصْف المأْكول** hakkında hadîsinde dedi ki: “O, **الهَبُوط**’tur”; **ابن الأَثير** dedi ki: Rivayette **الطاء** ile böyle geldi; **سُفيان** dedi ki: o küçük zerredir; dedi ki: **الخطابي** dedi: onu vehim görüyorum; ancak o **الراء** iledir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ب ط * * هَبَطَ * نزل وبابه جلس و * هَبَطَهُ * أنزله وبابه ضرب يتعدَّى ويلزم يُقال اللهُم غَبْطا لا هَبْطا أي نسألُك الغِبطة ونعوذ بك أن نهبِط عن حالنا قلت هذا حديث نقله الأزهري و * أَهْبَطَهُ * * فانْهَبَطَ * و * هَبَطَ * ثمن السِلعة أي نقص و * هَبَطَهُ * غيره و * أَهْبَطَهُ * و * الهَبُوطُ * بالفتح الحَدُور

##### Türkçe

* ه ب ط * * **هَبَطَ** * indi; kapısı **جلس**’dir. Ve * **هَبَطَهُ** * onu indirdi; kapısı **ضرب**’dır; geçişli olur ve geçişsiz olur. “**اللهُم غَبْطا لا هَبْطا**” denir; yani: senden **الغِبطة**yı isteriz ve hâlimizden **نهبِط** etmemizden sana sığınırız. Dedim: bu, el-Ezherî’nin naklettiği bir hadistir. Ve * **أَهْبَطَهُ** *; * **فانْهَبَطَ** * ve * **هَبَطَ** *: malın fiyatı indi, yani eksildi. Ve başkası onu * **هَبَطَهُ** *; ve * **أَهْبَطَهُ** *. Ve * **الهَبُوطُ** * (fetha ile): iniş.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

هبط يهبط، من حد ضرب، ويهبط، من حد نصر، ومنه قراءة الأعمش: وإن منها لما يهبط، بضم الباء، وقرأ أيوب السختياني  هو خير اهبطوا مصرا  بضم الباء أيضا، هبوطا مصدر البابين: نزل.
 يقال: هبط أرض كذا، أي نزلها، ومنه قوله تعالى:  اهبطوا مصرا  .
 وهبطه، كنصره: أنزله، ومنه قول الراجز:
  ما راعني إلا جناح هابطـا                      على البيوت قوطه العلابطا أي مهبطا قوطه، وقد تقدم ذلك. قال ابن سيده: ويجوز، أن يكون أراد هابطا على قوطه فحذف وعدى. كأهبطه، قال عدي بن الرقاع: أهبطته الركب يعديني وألجمه للنائبات بسير مخذم الأكم وهبط المرض لحمه، أي هزله، نقله الجوهري. وقال غيره: أي نقصه وأحدره، وهو مجاز، كما في الأساس، فهو هبيط ومهبوط. ويقال: بعير هبيط، أي هبط سمنه، والمهبوط: هو الذي مرض، فهبطه المرض إلى أن اضطرب لحمه. وهبط فلانا، أي ضربه وهبط بلد كذا: دخله. وهبطه، أي أدخله، لازم متعد، نقله الجوهري: يقال: هبطته فهبط، ولفظ اللازم والمتعدي واحد. ومن المجاز: هبط ثمن السلعة هبوطا: نقص وانحط.
 وهبطه الله هبطا: نقصه وحطه، كذا في التهذيب، لازم متعد.
 وفي المحكم: هبط الثمن، وأهبطته أنا بالألف، ونقله الجوهري أيضا عن أبي عبيد.
 والهيباط، بالفتح: ملك للروم، نقله الصاغاني هنا.
 والصواب أنه الهنباط، بالنون، كما سيأتي. والتهبط، بكسرات مشددة الباء الموحدة: طائر، وليس في الكلام على مثال تفعل غيره، قاله كراع، ونقله أبو حاتم في كتاب الطير فقال: هو طائر أغبر بعظم فروج الدجاجة يتعلق برجليه ويصوب رأسه، ثم يصوت بصوت كأنه يقول: أنا أموت، أنا أموت. شبهوا صوته بهذا الكلام. وروي عن أبي عبيدة: التهبط، على لفظ المصدر واليهبط، بالمثناة تحت في أوله، أي مع كسرات وتشديد الباء: د، أو أرض، والذي ضبطه أبو حاتم بالتاء في أوله مثل اسم الطير كما في التكملة، ومثله في اللسان.
 وانهبط: انحط، وهو مطاوع أهبطه، كما في الصحاح. ويجوز أن يكون مطاوع هبطه أيضا، كما في المحكم.
 والهبوط كصبور: الحدور من الأرض الذي يهبطك من أعلى إلى أسفل، نقله الأزهري.
 والهبطة: ما تطامن منها، أي من الأرض.

  والهبط: النقصان وهو مجاز، ومنه رجل مهبوط، إذا نقصت حاله. وهبط القوم يهبطون، إذا كانوا في سفال ونقصوا. ومنه الحديث اللهم غبطا لا هبطا نقله الجوهري هنا، وتقدم للمصنف في غ ب ط، ويقال: هبطه الزمان: إذا كان كثير المال والمعروف، فذهب ماله ومعروفه. قال الفراء: يقال: هبطه الله وأهبطه. والهبط: الوقوع في الشر، وهو مجاز.
 ومما يستدرك عليه: تهبط: انحدر. وهبط من الخشية: تضاءل وخشع.
 والهبط: الذل. وهبطت إبلي وغنمي تهبط هبوطا: نقصت. وهبط فلان، اتضع. وهبط اللحم نفسه: نقص، وكذلك الشحم، إذا قل. قال أسامة الهذلي:
  ومن أينها بعد إبدالـهـا                      ومن شحم أثباجها الهابط والهبيط من النوق: الضامر، قاله أبو عبيدة: وأنشد لعبيد بن الأبرص:
  وكأن أقتادي تضمن نسعهـا                      من وحش أورال هبيط مفرد وقال ابن بري: عنى بالهبيط الثور الوحشي، شبه به ناقته في سرعتها ونشاطها، وجعله منفردا، لأنه إذا انفرد عن القطيع كان أسرع لعدوه. ومهبط الوحي: من أسماء مكة، شرفها الله تعالى.
 وبعير هابط، كهبيط ومهبوط. وهبط من منزلته: سقط، وهو مجاز.
 وهبط العدل فتهبط: مهده على البعير. والهبطة، بالكسر: موضع، أو قبيلة بالمغرب.
 وراشد بن علي بن القاسم الإدريسي الحسني يقال له: أمير الهبطة، كذا وجدته بخط عبد القادر الراشدي عالم قسنطينة. والهبوط، كصبور: طائر. قال ابن الأثير: هكذا جاء بالطاء في رواية في حديث ابن عباس في العصف المأكول. وقال سفيان: هو الذر الصغير. وقال الخطابي: أراه وهما، إنما هو بالراء.

##### Türkçe

**هبط** **يهبط**: **حدّ ضرب**’dan; ve **يهبط**: **حدّ نصر**’dan. Ondan, **الأعمش**’in kıraati: “وإن منها لما **يهبط**”, **الباء**’ın dammesiyle. Ve **أيوب السختياني** “هو خير **اهبطوا مصرا**”yı **الباء**’ın dammesiyle de okudu. **هبوطا** iki bâbın masdarıdır: indi.

Denir ki: **هبط** falan yerin toprağına; yani ona indi. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: “**اهبطوا مصرا**”.

Ve **هبطه**; **نصره** gibi: onu indirdi. Ondan, **الراجز**’in sözü:
ما راعني إلا جناح هابطـا
على البيوت قوطه العلابطا
yani: **مهبطا** onun **قوطه**’suna; ve bu daha önce geçti. **ابن سيده** dedi: Caizdir; “**هابطا** onun **قوطه**’su üzerine”yi kastetmiş olsun da hazfedip geçişli kılmış olsun; **أهبطه** gibi. **عدي بن الرقاع** dedi:
أهبطته الركب يعديني وألجمه
للنائبات بسير مخذم الأكم
Ve hastalık onun etini **هبط** etti; yani onu zayıflattı; bunu **الجوهري** nakletti. Başkası dedi: yani onu eksiltti ve aşağı indirdi; bu mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi; o hâlde o **هبيط** ve **مهبوط**tur. Ve denir ki: **بعير هبيط**; yani onun semizliği indi. Ve **المهبوط**: hastalanan kimsedir; hastalık onu, eti çalkalanıncaya kadar **هبط** etti. Ve **هبط** falancayı; yani onu dövdü. Ve **هبط** falan beldeyi: ona girdi. Ve **هبطه**: yani onu içeri soktu; lâzım–müteaddîdir; bunu **الجوهري** nakletti: denir ki: **هبطته** de o da **هبط** etti; lâzım ve müteaddînin lafzı birdir. Mecazdan: malın fiyatı **هبط** etti **هبوطا**: eksildi ve aşağı indi.

Ve Allah onu **هبط** etti **هبطا**: onu eksiltti ve düşürdü; **التهذيب**’te böyledir; lâzım–müteaddîdir.

Ve **المحكم**’de: fiyat **هبط** etti; ben onu **أهبطته** (elif ile) ettim; bunu **الجوهري** de **أبي عبيد**’den nakletti.

Ve **الهيباط** (fetha ile): Rumların bir meliki; bunu **الصاغاني** burada nakletti.

Ve doğrusu, ileride geleceği üzere, **الهنباط** (نون ile)dur. Ve **التهبط**: başında **التاء** ile, **الباء**’ın kesreleri ve şeddeli **الباء** **الموحدة** ile: bir kuştur; sözde bunun dışında **تفعل** vezni üzere bir şey yoktur; bunu **كراع** söyledi; **أبو حاتم** da **كتاب الطير**’de nakletti ve dedi ki: O, kül rengi bir kuştur; tavuğun butlarının büyüğüyle (gibi) olup ayaklarıyla asılır ve başını aşağı salar; sonra “ben ölüyorum, ben ölüyorum” der gibi bir sesle öter. Sesini bu sözle benzettiler. **أبي عبيدة**’den rivayet edildi: **التهبط** masdar lafzı üzere; ve **اليهبط**: başında **الياء** ve altında iki noktalı (harf) ile; yani kesrelerle ve **الباء**’ın şeddesiyle: bir **د** yahut bir yer. **أبو حاتم**’in başında **التاء** ile ضبط ettiği, **التكملة**’de olduğu gibi kuşun adı gibidir; **اللسان**’da da böyledir.

Ve **انهبط**: aşağı indi; **الصحاح**’ta olduğu gibi **أهبطه**’nun mutâviidir. Ve **المحكم**’de olduğu gibi **هبطه**’nun da mutâvii olması caizdir.

Ve **الهبوط**; **صبور** gibi: yerden, seni yukarıdan aşağıya indiren iniştir; bunu **الأزهري** nakletti.

Ve **الهبطة**: ondan alçalan şey; yani yerden.

Ve **الهبط**: eksilmedir; bu mecazdır. Ondan: **رجل مهبوط**; hâli eksildiği zaman. Ve kavim **هبط** ederler **يهبطون**: alçakta oldukları ve eksildikleri zaman. Ondan hadis: “اللهم غبطا لا هبطا”; bunu **الجوهري** burada nakletti; ve müellife **غ ب ط**’da daha önce geçti. Ve denir ki: zaman onu **هبط** etti: çok mal ve iyilik sahibi iken, malı ve iyiliği gittiği zaman. **الفراء** dedi: denir ki: Allah onu **هبطه** etti ve **أهبطه** etti. Ve **الهبط**: şerre düşüştür; bu mecazdır.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **تهبط**: aşağı indi. Ve huşûdan **هبط** etti: küçüldü ve huşû etti.

Ve **الهبط**: zillet. Ve develerim ve koyunlarım **هبطت**; **تهبط** **هبوطا**: eksildi. Ve falan kimse **هبط** etti: alçaldı. Ve etin kendisi **هبط** etti: eksildi; yağ da böyledir, azaldığı zaman. **أسامة الهذلي** dedi:
ومن أينها بعد إبدالـهـا
ومن شحم أثباجها الهابط
Ve **الهبيط** develerden: zayıf olan; bunu **أبو عبيدة** söyledi. Ve **عبيد بن الأبرص**’a ait olarak şu okundu:
وكأن أقتادي تضمن نسعهـا
من وحش أورال هبيط مفرد
**ابن بري** dedi: **الهبيط** ile yaban öküzünü kastetti; onu, süratine ve çevikliğine benzeterek devesine benzetti; ve onu tek kıldı; çünkü sürüden tek kaldığında koşuşunda daha hızlı olur. Ve **مهبط الوحي**: Mekke’nin adlarındandır; Yüce Allah onu şereflendirsin.

Ve **بعير هابط**; **هبيط** ve **مهبوط** gibi. Ve mertebesinden **هبط** etti: düştü; bu mecazdır.

Ve semerin altlığı **هبط** etti de **تهبط** etti: onu deve üzerinde yaydı. Ve **الهبطة** (kesre ile): bir yer; yahut Mağrib’de bir kabile.

Ve **راشد بن علي بن القاسم الإدريسي الحسني**’ye “**أمير الهبطة**” denir; bunu, **قسنطينة** âlimi **عبد القادر الراشدي**’nin hattıyla böyle buldum. Ve **الهبوط**; **صبور** gibi: bir kuştur. **ابن الأثير** dedi: **ابن عباس** hadisinin “**العصف المأكول**” hakkında bir rivayetinde **الطاء** ile böyle geldi. **سفيان** dedi: o küçük karıncadır. **الخطابي** dedi: onu bir vehim görüyorum; ancak o **الراء** iledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَبَطَ
1 هَبَطَ ذ , (S, Msb, K,) aor. هَبِطَ and هَبُطَ , (Msb, K,) but the latter is of rare occurrence, (Msb,) inf. n. هُبُوطٌ, (S, K,) of that whereof the aor. is هَبِطَ , and of that whereof the aor. is هَبُطَ ; (TA;) or of the latter only, that of the former being هَبْطٌ; (Msb;) He, or it, (said of water &c., Msb,) descended: (S, Msb, K:) and ↓ تهبّط he descended, or went down, or went down a declivity; and it sloped down; syn. اِنْحَدَرَ; (TA;) and ↓ انهبط signifies the same as this last; or (assumed tropical:) he became lowered, or degraded; syn. اِنْحَطَّ; (K;) being quasi-pass. of ↓ أَهْبَطَهُ, (S, TA,) and it may be also of هَبَطَهُ, as is said in the M. (TA.) You say, هَبَطْنَا فِى حَدُورٍ صَعْبَةٍ [We descended a difficult declivity]. (A, in art. حدر.) And هَبَطَ الوَادِىَ, (Bd, ii. 58, and Msb,) [as though it were trans., for فِى الوَادِى,] inf. n. هُبُوطٌ, (Msb,) We descended into the valley. (Bd, Msb.) And هَبَطَ مِنْهُ He came forth from it. (Bd, ubi supra.) It is said in the Kur, ii. 58, اِهْبِطُوا مِصْرًا Descend ye into Misr: (Bd:) accord. to one reading, أُهْبُطُوا. (Bd, TA.) You say also هَبَطَ بَلَدَ كَذَا He entered such a town or country. (K.) And هَبَطْتُ مِنْ مَوْضِعٍ اِلَى مَوْضِعٍ I removed him from a place to a place. (Msb.) ― -b2- هَبْطٌ also signifies (tropical:) The falling into evil: (K, TA:) and (tropical:) the being, or becoming, low, abject, mean, or vile: (TA:) and (tropical:) the suffering loss, or diminution. (K, TA.) You say, هَبَطَ مِنْ مَنْزِلَتِهِ (tropical:) He fell from his honourable station. (TA.) [See also 7, mentioned above.] And هَبَطَ فُلَانٌ (tropical:) Such a one became low, abject, mean, or vile. (TA.) And هَبَطَ مِنَ الخَشْيَةِ (tropical:) He became mean, or abject, and lowly, or submissive, from fear (TA.) [See Kur, ii. 69.] And هَبَطَ القَوْمُ, aor. هَبِطَ , (tropical:) The people, or company of men, became in a state of abasement and diminution. (TA.) Whence the trad., (TA,) أَللّٰهُمَّ غَبْطًا لَا هَبْطًا, (S, TA,) i. e. نَسْأَلُكَ الغِبْطَةَ وَنَعُوذُ بِكَ مِنْ أَنْ نَهْبِطَ عَنْ حَالِنَا ((tropical:) O God, we ask of Thee a good state, or condition, and we put our trust in Thee for preservation that we may not become brought down from our state]: (S.) mentioned [and explained] before, in art. غبط, q. v. (TA.) [But in this instance, هَبْطًا may be regarded as the inf. n. of the trans. v. to be mentioned below.] You say also, هَبَطَتْ اِبِلِى وَغَنَمِى, aor. ??, inf. n. هُنُوطٌ, (assumed tropical:) My camels, and my sheep, or goats, suffered loss, or diminution: and in the same sense هَبَطَ is said of flesh, and of fat, and of fatness. (TA.) And هَبَطَ ثَمَنُ السِّلْعَةِ (tropical:) The price of the commodity, or article of merchandise, became diminished, or lessened, (S, Msb, K, TA.) below its former full rate; (Msb;) became lowered, or abated. (TA.) And هَبَطَ العِدْلُ (assumed tropical:) The counterpoising portion of the load became adjusted or arranged, made even, or made easy, upon the camel. (TA.) -A2- هَبَطَهُ, (S, Msb. K.) aor. هَبُطَ , (K,) inf. n. هَبْطٌ, (S,) He made him, or it, (namely water. &c., Msb,) to descend: (S, Msb, K;) [he sent, or east, him, or it, down;] as also ↓ اهبطهُ. (K.) You say, السَّنَةُ اِلَى ↓ أَهْبَطَتْهُمُ الأَمْصَارِ [The year of dearth, or drought, caused them to go down to the cities, or great towns]. (A, in art. حسر.) And هَبَطَهُ بَلَدَ كَذَا He, or it, caused him to enter such a town or country. (K.) [And هَبَطَ بِهِ عَلَى مَكَانٍ He, or it, made him to alight upon a place: see an ex. voce زَحَّ.] ― -b2- (tropical:) He lowered him, or degraded him, from his state, or condition; (Fr;) as also ↓ اهبطهُ; (Fr, S;) i. e., God did so; (Fr;) or a man: (S:) it (time, or fortune,) caused his wealth, and his goodness or beneficence, to go away, after he had abounded therein. (TA.) ― -b3- هَبَطَ المَرَضُ لَحْمَهُ (tropical:) The disease rendered him lean; emaciated him: (S, K:) or diminished his flesh. (TA.) ― -b4- هَبَطَ ثَمَنَ السِّلْعَةِ, (S, K.) inf. n. هَبْطٌ, (K,) (tropical:) He (God, K, or a man, S) diminished, or lessened, the price of the commodity, or article of merchandise; (S, K;) he lowered, or abated, it; (TA;) as also ↓ اهبطهُ, said of a man: (A 'Obeyd, S, M:) or هَبَطَ مِنَ الثَّمَنِ (assumed tropical:) he diminished somewhat from the price; and sometimes ↓ اهبطهُ is used in this sense. (Msb.) ― -b5- هَبَطَ العِدْلَ (assumed tropical:) He adjusted or arranged, made even, or made easy, the counterpoising portion of the load upon the camel (TA.) ― -b6- هَبَطَ فُلَانًا He beat, or struck, such a one. (K.)

4 أَهْبَطَ see هَبَطَهُ, in five places.

5 تَهَبَّطَ see هَبَطَ, first sentence.

7 اِنْهَبَطَ see هَبَطَ, first sentence.

هَبْطَةٌ
هَبْطَةٌ ذ A low, or depressed, piece of land or ground; (Mgh, K;) contr. of صَعْدَةٌ. (Mgh.)

هَبُوطٌ
هَبُوطٌ ذ A declivity, or declinal place, a place of descent, or by which one descends, (S, Msb, K;) a place which brings one down from a higher to a lower place. (Az, TA.)

هَبيطٌ
هَبيطٌ ذ (tropical:) Lean, or emaciated, by reason of disease; as also ↓ مَهْبُوطٌ: (K:) both are applied to a camel, signifying whose fatness has become diminished; as also ↓ هَابِطٌ: (TA:) and the first, to a she-camel, signifying lean, and lank in the belly; (AO, S;) or to a wild bull, to which a she-camel is likened in respect of her swiftness, and her briskness, liveliness, or sprightliness (IB:) and ↓ the second signifies rendered lean. or emaciated, by disease, so that his flesh quivers. (TA.)

هَابِطٌ
هَابِطٌ ذ [act. part. n. of 1, both intrans. and trans.] The rájiz says,
مَا رَاعَِنى اِلَّا جَنَاحٌ هَابِطَا
عَلَى البُيُوت قَوْطَهُ العُلَابِطَا
[Nothing surprised me but the wolf sending down upon the tents his flock of sheep, or goats, fifty or more in number]: he means مُهْبِطًا قَوْطَهُ: so says ISd: or he may mean هَابِطًا عَلَى قَوْطِهِ [descending upon his flock, &c.]; making هابطا trans by ellipsis: (TA:) جناح, in this verse, is the name of a wolf. (TA, in art. جنح.) ― -b2- See also هَبِيطٌ.

مَهْبِطُ الوَحْىِ
مَهْبِطُ الوَحْىِ ذ [The place of descent of revelation;] a name of Mekkah. (Msb, TA)

مَهْبُوطٌ
مَهْبُوطٌ ذ (tropical:) A man whose state, or condition has become unsound. (TA.) ― -b2- See also هَبيطٌ, in two places.

##### Türkçe

**هَبَطَ**
1 **هَبَطَ** **ذ** , (S, Msb, K,) muzârîsi **هَبِطَ** ve **هَبُطَ** , (Msb, K,) fakat ikincisi nadir vuku bulur, (Msb,) mastarı **هُبُوطٌ**, (S, K,) muzârîsi **هَبِطَ** olanın da, muzârîsi **هَبُطَ** olanın da; (TA;) yahut yalnız ikincisinin, birincisinin mastarı ise **هَبْطٌ** olmak üzere; (Msb;) O, yahut o (su vb. hakkında söylenir, Msb), indi: (S, Msb, K:) ve ↓ **تهبّط** o indi, yahut aşağı indi, yahut bir yokuş aşağı indi; ve o aşağı meyletti; eşanlamlısı **اِنْحَدَرَ**; (TA;) ve ↓ **انهبط** bunun sonuncusuyla aynı mânaya gelir; yahut (mecaz kabul edilerek:) o alçalmış oldu, yahut aşağılanmış oldu; eşanlamlısı **اِنْحَطَّ**; (K;) ↓ **أَهْبَطَهُ**’nun (S, TA) sanki edilgeni olmak üzere; ve M.’de söylendiği üzere (TA) **هَبَطَهُ**’nun da olabilir. Sen dersin ki: **هَبَطْنَا فِى حَدُورٍ صَعْبَةٍ** [Biz zor bir yokuş aşağı indik]. (A, madde **حدر**’da.) Ve **هَبَطَ الوَادِىَ**, (Bd, ii. 58, ve Msb,) [sanki geçişliymiş gibi, **فِى الوَادِى** yerine,] mastarı **هُبُوطٌ**, (Msb,) Vadiye indik. (Bd, Msb.) Ve **هَبَطَ مِنْهُ** O, ondan çıktı. (Bd, aynı yerde.) Kur’ân’da, ii. 58’de şöyle denilmiştir: **اِهْبِطُوا مِصْرًا** Mısır’a ininiz: (Bd:) bir kıraate göre, **أُهْبُطُوا**. (Bd, TA.) Yine sen dersin: **هَبَطَ بَلَدَ كَذَا** O, şöyle bir şehre yahut ülkeye girdi. (K.) Ve **هَبَطْتُ مِنْ مَوْضِعٍ اِلَى مَوْضِعٍ** Ben onu bir yerden bir yere naklettim. (Msb.) ― -b2- **هَبْطٌ** ayrıca (mecaz:) kötülüğe düşmeyi ifade eder: (K, TA:) ve (mecaz:) alçak, zelil, bayağı yahut değersiz olmayı, yahut öyle olmayı: (TA:) ve (mecaz:) ziyana uğramayı, yahut eksilmeyi. (K, TA.) Sen dersin: **هَبَطَ مِنْ مَنْزِلَتِهِ** (mecaz:) O, şerefli makamından düştü. (TA.) [Yukarıda zikredilen 7’ye de bak.] Ve **هَبَطَ فُلَانٌ** (mecaz:) Falanca alçak, zelil, bayağı yahut değersiz oldu. (TA.) Ve **هَبَطَ مِنَ الخَشْيَةِ** (mecaz:) O, korkudan dolayı bayağı yahut zelil oldu ve alçakgönüllü yahut boyun eğici oldu. (TA.) [Kur’ân, ii. 69’a bak.] Ve **هَبَطَ القَوْمُ**, muzârîsi **هَبِطَ** , (mecaz:) Kavim, yahut erkekler topluluğu, zillet ve eksilme hâlinde oldu. (TA.) Buradan hadis (TA): **أَللّٰهُمَّ غَبْطًا لَا هَبْطًا**, (S, TA,) yani **نَسْأَلُكَ الغِبْطَةَ وَنَعُوذُ بِكَ مِنْ أَنْ نَهْبِطَ عَنْ حَالِنَا** [(mecaz:) Ey Allah, senden iyi bir hâl isteriz ve hâlimizden aşağı düşürülmemek için sana sığınırız]: (S.) Daha önce **غبط** maddesinde zikredilmiş [ve açıklanmış]tir, bk. (TA.) [Fakat bu örnekte **هَبْطًا**, aşağıda zikredilecek geçişli fiilin mastarı olarak da görülebilir.] Sen ayrıca dersin: **هَبَطَتْ اِبِلِى وَغَنَمِى**, muzârîsi ??, mastarı **هُنُوطٌ**, (mecaz kabul edilerek:) Develerim ve koyunlarım yahut keçilerim ziyana uğradı, yahut eksildi: ve aynı mânada **هَبَطَ** et hakkında, ve yağ hakkında, ve semizlik hakkında söylenir. (TA.) Ve **هَبَطَ ثَمَنُ السِّلْعَةِ** (mecaz:) Malın yahut ticaret eşyasının fiyatı eksildi, yahut azaldı, (S, Msb, K, TA.) önceki tam değerinin altına; (Msb;) alçaldı, yahut indirildi. (TA.) Ve **هَبَطَ العِدْلُ** (mecaz kabul edilerek:) Yükün dengeleyici kısmı deve üzerinde ayarlandı yahut düzenlendi, eşitlendi yahut kolaylaştırıldı. (TA.)

-A2- **هَبَطَهُ**, (S, Msb. K.) muzârîsi **هَبُطَ** , (K,) mastarı **هَبْطٌ**, (S,) O, onu (yani su vb., Msb) indirdi: (S, Msb, K;) [onu aşağı gönderdi, yahut aşağı saldı;] ve ayrıca ↓ **اهبطهُ**. (K.) Sen dersin: **السَّنَةُ اِلَى ↓ أَهْبَطَتْهُمُ الأَمْصَارِ** [Kıtlık yahut kuraklık yılı onları şehirlere yahut büyük kasabalara inmeye sevk etti]. (A, madde **حسر**’da.) Ve **هَبَطَهُ بَلَدَ كَذَا** O, onu şöyle bir şehre yahut ülkeye soktu. (K.) [Ve **هَبَطَ بِهِ عَلَى مَكَانٍ** O, onu bir yere indirdi: **زَحَّ** maddesinde bir örneğe bak.] ― -b2- (mecaz:) O, onu hâlinden yahut durumundan alçalttı, yahut aşağılayıp düşürdü; (Fr;) ve ayrıca ↓ **اهبطهُ**; (Fr, S;) yani Allah bunu yaptı; (Fr;) yahut bir insan: (S:) o (zaman yahut talih) onun malını ve iyiliğini yahut ihsanını, onda bol bulunduktan sonra, giderdi. (TA.) ― -b3- **هَبَطَ المَرَضُ لَحْمَهُ** (mecaz:) Hastalık onun etini zayıflattı; onu cılızlaştırdı: (S, K:) yahut etini azalttı. (TA.) ― -b4- **هَبَطَ ثَمَنَ السِّلْعَةِ**, (S, K.) mastarı **هَبْطٌ**, (K,) (mecaz:) O (Allah, K, yahut bir insan, S) malın yahut ticaret eşyasının fiyatını azalttı, yahut eksiltti; (S, K;) onu alçalttı, yahut indirdi; (TA;) ve ayrıca ↓ **اهبطهُ**, bir insan hakkında söylenir: (A ‘Obeyd, S, M:) yahut **هَبَطَ مِنَ الثَّمَنِ** (mecaz kabul edilerek:) fiyattan biraz indirdi; ve bazen ↓ **اهبطهُ** bu mânada kullanılır. (Msb.) ― -b5- **هَبَطَ العِدْلَ** (mecaz kabul edilerek:) O, yükün dengeleyici kısmını deve üzerinde ayarladı yahut düzenledi, eşitledi yahut kolaylaştırdı. (TA.) ― -b6- **هَبَطَ فُلَانًا** O, falancayı dövdü yahut vurdu. (K.)

4 **أَهْبَطَ**: beş yerde **هَبَطَهُ**’ya bak.

5 **تَهَبَّطَ**: ilk cümlede **هَبَطَ**’a bak.

7 **اِنْهَبَطَ**: ilk cümlede **هَبَطَ**’a bak.

**هَبْطَةٌ**
**هَبْطَةٌ** **ذ** Alçak yahut çukur bir arazi yahut yer parçası; (Mgh, K;) **صَعْدَةٌ**’nın zıddı. (Mgh.)

**هَبُوطٌ**
**هَبُوطٌ** **ذ** Bir yokuş aşağı yer, yahut iniş yeri, yahut kendisiyle inilen yer, (S, Msb, K;) insanı daha yüksek bir yerden daha aşağı bir yere indiren yer. (Az, TA.)

**هَبيطٌ**
**هَبيطٌ** **ذ** (mecaz:) Hastalık sebebiyle zayıf yahut cılız; ve ayrıca ↓ **مَهْبُوطٌ**: (K:) ikisi de bir deveye uygulanır; semizliğinin azalmış olduğunu ifade eder; ve ayrıca ↓ **هَابِطٌ**: (TA:) ve birincisi, bir dişi deveye; karnı zayıf ve sarkık mânasında; (AO, S;) yahut bir yaban öküzüne; bir dişi deve sürati ve çevikliği, canlılığı yahut ataklığı bakımından ona benzetilir (IB:) ve ↓ ikincisi, hastalıkla zayıflatılmış yahut cılızlaştırılmış, öyle ki eti titrer, mânasına gelir. (TA.)

**هَابِطٌ**
**هَابِطٌ** **ذ** [1’in ism-i fâili, hem lâzım hem müteaddî.] Râciz şöyle der:
مَا رَاعَِنى اِلَّا جَنَاحٌ هَابِطَا
عَلَى البُيُوت قَوْطَهُ العُلَابِطَا
[Beni, kurtun çadırlara doğru sürüsünü, sayısı elli yahut daha fazla olan koyunlarını yahut keçilerini indirmesinden başka bir şey şaşırtmadı]: o, **مُهْبِطًا قَوْطَهُ** demek ister: ISd böyle söyler: yahut **هَابِطًا عَلَى قَوْطِهِ** [sürüsünün üzerine inen, vb.] demek isteyebilir; **هابطا**’yı hazif yoluyla geçişli kılarak: (TA:) bu beyitte **جناح**, bir kurdun adıdır. (TA, madde **جنح**’da.) ― -b2- **هَبِيطٌ**’e de bak.

**مَهْبِطُ الوَحْىِ**
**مَهْبِطُ الوَحْىِ** **ذ** [Vahyin iniş yeri;] Mekke’nin bir adıdır. (Msb, TA)

**مَهْبُوطٌ**
**مَهْبُوطٌ** **ذ** (mecaz:) Hâli yahut durumu bozulmuş bir adam. (TA.) ― -b2- İki yerde **هَبيطٌ**’e de bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَبَطَ
هَبَطَ I ,  U ( n. ac. هُبُوْط 27 ),
a.  Fell, dropped; descended, alighted; settled ( bird ); crumbled away; fell down ( wall ); was lowered, abased, cast down.

b.  [ Min ], Fell, rolled from.

c.  U ( n. ac. هَبْط 1 ), Made to fall: brought down; let down; threw, cast down, precipitated; lowered; abated; reduced; wasted ( the flesh of ).

d.  [ acc. or Fī ], Descended, entered into.

e.  Made to enter.

f.  Arranged, adjusted.

g.  Beat. IV,  see I (c) .

تَهَبَّطَ
تَهَبَّطَ V ,
a.  Descended; fell down.

اِنْهَبَطَ
اِنْهَبَطَ VII ,
a.  Let himself down; fell; was thrown down.

b.  Was weakened; sank down, gave way.

هَبْط
هَبْط 1 ,
a.  Lowering, diminution, decrease; abatement; fall.

b.  see 1t (a) .

هَبْطَة
هَبْطَة 1t ,
a.  Low-ground.

b.  Calamity.

مَهْبِط
مَهْبِط 18 , ( pl. مَهَاْبِطُ 44 ),
a.  Place of descent: slope, declivity.

هَاْبِط
هَاْبِط 21 ,
a.  Descending &c.

هَبِيْط
هَبِيْط 25 ,
a.  Thin, emaciated.

هَبُوْط
هَبُوْط 26 ,
a.  Sloping; slope.

هُبُوْط
هُبُوْط 27 ,
a.  see 1 (a) .

هَبڤطَ
N. P. هَبڤطَ I ,
a.  see 25 .

##### Türkçe

**هَبَطَ**
**هَبَطَ** I , U ( mastar adı **هُبُوْط** 27 ),
a. Düştü, düştü (aşağıya); indi, kondu; yerleşti (kuş); ufalanıp döküldü; yıkılıp düştü (duvar); alçaltıldı, aşağılandı, aşağı atıldı.

b. [ Min ], -den düştü, -den yuvarlandı.

c. U ( mastar adı **هَبْط** 1 ), düşürttü: aşağı indirdi; aşağı saldı; attı, aşağı attı, yuvarlayıp aşağı attı; alçalttı; azalttı; eksiltti; zayıflattı (etin).

d. [ acc. veya Fī ], indi, içine girdi.

e. İçeri soktu.

f. Düzenledi, ayarladı.

g. Dövdü. IV, bkz. I (c).

**تَهَبَّطَ**
**تَهَبَّطَ** V ,
a. İndi; aşağı düştü.

**اِنْهَبَطَ**
**اِنْهَبَطَ** VII ,
a. Kendisini aşağı indirdi; düştü; aşağı atıldı.

b. Zayıflatıldı; çöktü, çözüldü.

**هَبْط**
**هَبْط** 1 ,
a. Alçaltma, eksiltme, azalma; hafifletme; düşüş.

b. bkz. 1t (a).

**هَبْطَة**
**هَبْطَة** 1t ,
a. Alçak yer.

b. Felaket.

**مَهْبِط**
**مَهْبِط** 18 , ( çoğulu **مَهَاْبِطُ** 44 ),
a. İniş yeri: yamaç, meyil.

**هَاْبِط**
**هَاْبِط** 21 ,
a. İnen vb.

**هَبِيْط**
**هَبِيْط** 25 ,
a. İnce, zayıflamış.

**هَبُوْط**
**هَبُوْط** 26 ,
a. Meyilli; yamaç.

**هُبُوْط**
**هُبُوْط** 27 ,
a. bkz. 1 (a).

**هَبڤطَ**
N. P. **هَبڤطَ** I ,
a. bkz. 25.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B7/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

هبط
هَبَطَ - يَهْبِطُ

هَبَطَ - يَهْبِطُ + كائن + من موقع + إلى موقع: يتحرك من موقع بعيد أو أعلى إلى موقع قريب أوأدنى ثم يستقر فيه بشكل نسبي: في توجيه فراغي ينزل من موقع يعتبر أعلى أو أبعد إلى موقع يعتبر أقرب أو أخفض نسبة لمركز التوجيه، ويستقر في هذا المستوى الجديد وذلك بغض النظر عن ثباته أو حركته في كلا الموقعين أو المستويين: يستقر ويسكن على سطح ثابت، ويتوقف عن تبديل الارتفاع، سواء الحركة من أعلى إلى اسفل، أو أسفل إلى أعلى، ليصبح في حركة مرتبطة بالسطح الذي هبط واستقرعليه
هَبَطَ - يَهْبِطُ + كائن + مكاناً أو محلاً: يستقر في مستوي المكان أو المحل: يتوقف عن تبديل الموقع نسبة لهذا المكان: يتحرك ضمن مستوى هذا المكان وضمن حدوده، فلا ينزل منه ولا يصعد: وفيه كناية عن الإقامة والاستقرار والسكن وعدم المغادرة
﴿قيل يانوح اهبط بسلام منا وبركات عليك﴾: الهبوط من السفينة: توقف تبدل مكان المسافر وتبدل حركته من إقلاع وسير ودوران إلخ، إلى ثبات نسبي على اليابسة
﴿اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم﴾: الهبوط من سيناء إلى مصر: التوقف عن التنقل وتبدل المكان والوجهة والإقامة والترحال، إلى الاستقرار في مكان واحد هو مصر، رغم أن ذلك لا يمنع من التحرك وتبديل المكان في مصر، فالهبوط هنا هو توقف تبديل أنواع الحركة والاتجاه إلى نوع واحد هو الذهاب والعودة إلى مكان واحد
﴿قلنا اهبطوا منها جميعا﴾: الهبوط من الجنة إلى الأرض: يبدو أن الإقامة في الجنة فيها أنواع كثيرة من الانتقال والتبدل، وأن الهبوط للأرض فيه معنى الاستقرار في نوع واحد من الحركة والانتقال هو على سطح الأرض من وإلى المساكن.
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الكائن ذاتياً من موقع بعيد فيه عدم الاستقرار الكامل، إلى موقع  قريب ومستقر نسبياُ وفيه حركة محدودة "، هي:
هَوَى - يَهْوِيْ، سَقَطَ - يَسْقُطُ، وَقَعَ - يَقَعُ، نَزَلَ - يَنْزِلُ، خَرَّ - يَخِرُّ، هَبَطَ - يَهْبِطُ
اهبط - يهبط + من
يهبط من الجنة	﴿فأزلهما الشيطان عنها فأخرجهما مما كانا فيه وقلنا اهبطوا بعضكم لبعض عدو ولكم في الأرض مستقر ومتاع إلى حين(36)﴾ البقرة ﴿قال اهبطوا بعضكم لبعض عدو ولكم في الأرض مستقر ومتاع إلى حين(24)﴾ الأعراف
يهبط من الجنة	﴿قال اهبطا منها جميعا بعضكم لبعض عدو فإما يأتينكم مني هدى فمن اتبع هداي فلا يضل ولا يشقى (123)﴾ طه ﴿قلنا اهبطوا منها جميعا فإما يأتينكم مني هدى فمن تبع هداي فلا خوف عليهم ولا هم يحزنون (38)﴾ البقرة
يهبط من الجنة	﴿قال فاهبط منها فما يكون لك أن تتكبر فيها فاخرج إنك من الصاغرين(13)﴾ الأعراف
يهبط من السفينة إلى اليابسة	﴿قيل يانوح اهبط بسلام منا وبركات عليك وعلى أمم ممن معك وأمم سنمتعهم ثم يمسهم منا عذاب أليم (48)﴾ هود
يهبط الحجر من خشية الله	﴿ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنْ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُوَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ(74)﴾ البقرة ﴿لو أنزلنا هذا القرآن على جبل لرأيته خاشعا متصدعا من خشية الله وتلك الأمثال نضربها للناس لعلهم يتفكرون(21)﴾ الحشر
اهبطوا مصرا
يهبط من صحراء سيناء إلى مصر﴿وإذ قلتم ياموسى لن نصبر على طعام واحد فادع لنا ربك يخرج لنا مما تنبت الأرض من بقلها وقثائها وفومها وعدسها وبصلها قال أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباءوا بغضب من الله ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله ويقتلون النبيين بغير الحق ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون(61)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [هبط] ه ب ط: هَبَطَ نزل وبابه جلس و هَبَطَهُ أنزله وبابه ضرب يتعدَّى ويلزم يُقال اللهُم غَبْطا لا هَبْطا أي نسألُك الغِبطة ونعوذ بك أن نهبِط عن حالنا قلت هذا حديث نقله الأزهري و أَهْبَطَهُ فانْهَبَطَ و هَبَطَ ثمن السِلعة أي نقص و هَبَطَهُ غيره و أَهْبَطَهُ و الهَبُوطُ بالفتح الحَدُور
الراغب
هبط
- الهبوط: الانحدار على سبيل القهر كهبوط الحجر، والهبوط بالفتح: المنحدر. يقال: هبطت أنا، وهبطت غيري، يكون اللازم والمتعدي على لفظ واحد. قال تعالى: }وإن منها لما يهبط من خشية الله﴿[البقرة/74] يقال: هبطت وهبطته هبطا، وإذا استعمل في الإنسان الهبوط فعلى سبيل الاستخفاف بخلاف الإنزال، فإن الإنزال ذكره تعالى في الأشياء التي نبه على شرفها، كإنزال الملائكة والقرآن والمطر وغير ذلك. والهبوط ذكر حيث نبه على الغض نحو:﴾وقلنا اهبطوا بعضكم لبعض عدو﴿[البقرة/36]،﴾فاهبط منها فما يكون لك أن تتكبر فيها﴿[الأعراف/13]،﴾اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم﴿[البقرة/61] وليس في قوله:﴾فإن لكم ما سألتم﴿[البقرة/ 61] تعظيم وتشريف، ألا ترى أنه تعالى قال:﴾وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباؤا بغضب من الله﴿[البقرة/61]، وقال جل ذكره:﴾قلنا اهبطوا منها جميعا{ [البقرة/38] ويقال: هبط المرض لحم العليل: حطه عنه، والهبيط: الضامر من النوق وغيرها إذا كان ضمره من سوء غذاء، وقلة تفقد.
ملخص اللسان
1.    الهُبُوطُ: نقِيضُ الصُّعُود، هبطَ يهْبِط ويهبُطُ هُبُوطاً إِذا  انْهَبط في هَبُوط من صَعُود. وهَبَطَ هُبوطاً: نزل، وهَبَطْته  وأَهْبَطْتُه فانْهَبطَ؛
2.     وأَنا أَتَهَبَّطُ إِليهم من  الثنيّةِ أَي أَنْحَدِرُ ،والهَبُوطُ من الأَرض: الحَدُورُ، وفَرْقُ ما بين  الهَبُوط والهُبوط أَنَّ الهَبُوطَ اسم للحَدُور، وهو الموضع الذي يُهْبِطُكَ من  أَعلى إِلى أَسفل، والهُبُوط المصدر. والهَبْطةُ: ما تَطامَن من الأَرض.
3.     وهَبَطه أَي أَنزله، يتعدّى ولا يتعدّى.
4.    وأَما قوله  عزّ وجلّ: وإِنَّ منها لمَا يَهْبِطُ من خَشْيَةِ اللّه، فأَجودُ القولين  فيه أَن يكون معناه: وإِن منها لما يَهْبِطُ مَن نَظَر إِليه مِن خَشْيَةِ  اللّه، وذلك أَن الإِنسان إِذا فكَّر في عِظَم هذه المخلوقات تَضاءَل  وخَشَعَ، وهَبطَت نفسُه لعظم ما شاهَد، فنُسِب الفعل إِلى تلك الحِجارة لما  كان الخشوع والسُّقوط مسبَّباً عنها وحادثاً لأَجل النظر إِليها،
5.     وكذلك أَهْبَطْتُه الركْبَ؛
6.     وهَبَطْنا أَرضََ كذا أَي نزلناها. وهَبَطَ الرجل من بلد إِلى بلد وهبَطْتُه  أَنا وأَهْبَطْته؛يقال: هبَط فلان أَرضَ كذا وهبَط  السُّوقَ إِذا أَتاها؛
7.     والهَبْطُ: أَن يقع الرجل في شَرّ.
8.    والهبْط أَيضاً: النقصان. ورجل مَهْبُوطٌ: نقَصت حالُه. وهَبَطَ القوْمُ  يَهْبِطُون إِذا كانوا في سَفال ونقصوا، والعرب تقول اللهم غبطاً لا هبطاً؛ قال: الهبط ما تقدَّم  من النَّقْصِ والتسفُّلِ، والغَبْطُ أَن تُغْبَط بخير تقع فيه. وهبَطَتْ  إِبلي وغنمي تَهْبِطُ هُبوطاً: نقصت. وهَبطْتُها هَبْطاً وأَهْبَطْتُها،وهَبطَ ثمنُ السلعةَ تَهْبطُ هُبوطاً: نقص، وهبَطْته أَهْبِطُه هَبْطاً  وأَهْبطته ويقال: هبطه الزمان إِذا كان  كثير المال والمعروف فذهب ماله ومعروفه.
9.     والمَهْبوط: الذي مرض فهبَطَه المرضُ إِلى أَن اضْطرب لحمه
لسان العرب
● - هبط: الهُبُوطُ: نقِيضُ الصُّعُود، هبطَ يهْبِط ويهبُطُ هُبُوطاً إِذا  انْهَبط في هَبُوط من صَعُود. وهَبَطَ هُبوطاً: نزل، وهَبَطْته  وأَهْبَطْتُه فانْهَبطَ؛ قال:  ما راعَني إِلا جَناحٌ هابِطا،  على البُيوتِ، قَوْطَه العُلابِطا  أَي مُهْبِطاً قوطَه. قال: وقد يجوز أَن يكون أَراد هابطاً على قَوْطه  فحذف وعدّى. وفي حديث الطفيل بن عمرو: وأَنا أَتَهَبَّطُ إِليهم من  الثنيّةِ أَي أَنْحَدِرُ؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في الرواية وهو بمعنى  أَنْهَبِطُ وأَهْبِطُ. وهَبَطه أَي أَنزله، يتعدّى ولا يتعدّى. وأَما قوله  عزّ وجلّ: وإِنَّ منها لمَا يَهْبِطُ من خَشْيَةِ اللّه، فأَجودُ القولين  فيه أَن يكون معناه: وإِن منها لما يَهْبِطُ مَن نَظَر إِليه مِن خَشْيَةِ  اللّه، وذلك أَن الإِنسان إِذا فكَّر في عِظَم هذه المخلوقات تَضاءَل  وخَشَعَ، وهَبطَت نفسُه لعظم ما شاهَد، فنُسِب الفعل إِلى تلك الحِجارة لما  كان الخشوع والسُّقوط مسبَّباً عنها وحادثاً لأَجل النظر إِليها، كقول  اللّه سبحانه: وما رميْتَ إِذا رميْتَ ولكنَّ اللّه رمى؛ هذا قول ابن جني،  وكذلك أَهْبَطْتُه الركْبَ؛ قال عدي بن زيد  (* قوله «ابن زيد» في شرح  القاموس: الرقاع، وفيه أَيضاً يغذيني بمعجمتين بدل يعديني.) :  أَهْبَطْته الرَّكْبَ يُعْدِيني، وأُلْجِمُه،  للنّائباتِ، بِسَيْرٍ مِخْذَم الأَكَمِ  والهَبُوطُ من الأَرض: الحَدُورُ. قال الأَزهري: وفَرْقُ ما بين  الهَبُوط والهُبوط أَنَّ الهَبُوطَ اسم للحَدُور، وهو الموضع الذي يُهْبِطُكَ من  أَعلى إِلى أَسفل، والهُبُوط المصدر. والهَبْطةُ: ما تَطامَن من الأَرض.  وهَبَطْنا أَرضََ كذا أَي نزلناها. والهَبْطُ: أَن يقع الرجل في شَرّ.  والهبْط أَيضاً: النقصان. ورجل مَهْبُوطٌ: نقَصت حالُه. وهَبَطَ القوْمُ  يَهْبِطُون إِذا كانوا في سَفال ونقصوا؛ قال لبيد:  كلُّ بَنِي حُرَّةٍ مَصِيرُهُمُ  قُلٌّ، وإِنْ أَكثَرُوا مِنَ العَدَدِ  إِنْ يُغْبَطُوا يَهْبِطُوا، وإِنْ أُمِروا  يَوْماً، فهم للفَناء والنَّفَدِ  وهو نقِيضُ ارتفعوا. والهَبْطُ: الذُّلُّ، وأَنشد الأَزهري بيت لبيد  هذا: إِنْ يُغْبَطُوا يَهْبِطوا. ويقال: هَبطَه فهبطَ، لفظ اللازم والمتعدي  واحد.  وفي الحديث: اللهم غَبْطاً لا هَبْطاً أَي نسأَلك الغِبْطةَ ونعوذ بك  أَن نَهْبِطَ عن حالنا، وفي التهذيب: أَي نسأَلك الغبطة ونعوذ بك أَن  تُهْبِطنا إِلى حال سَفال، وقيل: معناه نسأَلك الغبطة ونعوذ بك من الذلِّ  والانحِطاط والنزول؛ قال ابن بري: ومنه قول لبيد: إِن يغبطوا يهبطوا؛ وقول  العباس:  ثُمَّ هَبَطْتَ البِلاد لا بَشَرٌ  أَنْتَ، ولا مُضْغَةٌ، ولا علَقُ  أَراد لما أَهبط آدم إِلى الدنيا كنت في صُلْبه غير بالغ هذه الأَشياء.  قال ابن سيده: والعرب تقول اللهم غبطاً لا هبطاً؛ قال: الهبط ما تقدَّم  من النَّقْصِ والتسفُّلِ، والغَبْطُ أَن تُغْبَط بخير تقع فيه. وهبَطَتْ  إِبلي وغنمي تَهْبِطُ هُبوطاً: نقصت. وهَبطْتُها هَبْطاً وأَهْبَطْتُها،  وهَبطَ ثمنُ السلعةَ تَهْبطُ هُبوطاً: نقص، وهبَطْته أَهْبِطُه هَبْطاً  وأَهْبطته. الأَزهري: هَبطَ ثمنُ السِّلْعة وهبَطْته أَنا أَيضاً، بغير  أَلف. والمَهْبوط: الذي مرض فهبَطَه المرضُ إِلى أَن اضْطرب لحمه. وهبط فلان  إِذا اتَّضع. وهَبطَ القومُ: صاروا في هُبوط. ورجل مَهْبوط وهَبِيطٌ:  هبطَ المرضُ لحمَه نقصَه وأَحْدَره وهزَلَه. وهبطَ اللحمُ نفسُه: نقص وكذلك  الشحمُ. وهبَط شحمُ الناقة إِذا اتَّضع وقلَّ؛ قال أُسامةُ الهذلي:  ومِنْ أَيْنها بَعْدَ إِبدانِها،  ومن شَحْمِ أَثْباجِها الهابِط  ويقال: هبَطْتُه فهبط لازم وواقع أَي انْهَبَطَتْ أَسْنِمَتُها  وتواضَعتْ.  والهَبيطُ من النوق: الضَّامر. والهبيط من الأَرض: الضامرُ، وكله من  النُّقصان. وقال أَبو عبيدة: الهبيطُ الضامر من الإِبل؛ قال عَبِيدُ بن  الأَبْرَصِ:  وكأَنَّ أَقْتادي تَضَمَّنَ نِسْعَها،  من وَحْشِ أَوْرالٍ، هَبيطٌ مُفْرَدُ  أَراد بالهَبِيط ثوراً ضامراً. قال ابن بري: عنى بالهبيط الثور الوحشي  شبه به ناقته في سُرعتها ونشاطها وجعله مُنفرداً لأَنه إِذا انفرد عن  القَطِيع كان أَسْرع لِعَدْوِه. وهَبَطَ الرجل من بلد إِلى بلد وهبَطْتُه  أَنا وأَهْبَطْته؛ قال خالد بن جَنْبة: يقال: هبَط فلان أَرضَ كذا وهبَط  السُّوقَ إِذا أَتاها؛ قال أَبو النجم يصف إِبلاً:  يَخْبِطْنَ مُلاَّحاً كذاوِي القَرْمَلِ  فَهَبَطَتْ، والشمسُ لم تَرَجَّلِ  أَي أَتَتْه بالغَداةِ قبل ارتفاع الشمس. ويقال: هبطه الزمان إِذا كان  كثير المال والمعروف فذهب ماله ومعروفه. الفرَّاء: يقال هبطه اللّه  وأَهْبَطَه.  والتَّهِبِّطُ: بلد، وقال كراع: التَّهِبِّطُ طائر ليس في الكلام على  مثال تِفِعِّل غيره، وروي عن أَبي عُبيدة: التَّهَبُّط على لفظ المصدر. وفي  حديث ابن عباس في العَصْف المأْكول قال: هو الهَبُوط، قال ابن الأَثير:  هكذا جاءَ في رواية بالطاء، قال سُفيان: هو الذَّرُّ الصغير، قال: وقال  الخطابي أَراه وهَماً وإِنما هو بالراء.
مقاييس اللغة:
(هبط) الهاء والباء والطاء: كلمةٌ تدلُّ على انحدار. وهَبَط هُبوطاً. والهَبُوط: الحُدور. وهَبَطتُ أنا وهَبَطْتُ غيرِي، وهَبَط المرضُ لحمَ العَليل. والهَبِيط: الضَّامر من الإبل.
القاموس المحيط:
هَبَطَ يَهْبِطُ ويَهْبُطُ هُبوطاً نَزَلَ. وهَبَطَهُ، كنَصَرَهُ أنْزَلَهُ، كأَهْبَطَهُ، المرَضُ لَحْمَهُ هَزَلَهُ، فهو هَبيطٌ ومَهْبُوطٌ، فلاناً ضَرَبَهُ، بَلَدَ كذا دَخَلَهُ، وأدْخَلَهُ، لازِمٌ مُتَعَدٍّ، ثَمَنُ السِّلْعَةِ هُبوطاً نَقَصَ،
وهَبَطَهُ اللُّه هَبْطاً. والهَيْباطُ: مَلِكٌ للرُّومِ.والتِّهِبِّطُ، بكسَراتٍ، مُشَدَّدَةَ الباء: طائِرٌ أغْبَرُ يَتَعَلَّقُ بِرِجْلَيْهِ، ويُصَوِّتُ بصَوْتٍ، كأنه يقولُ: أنا أموتُ أنا أموتُ، وبالمُثَنَّاةِ تحتُ في أوَّلِهِ: د، أو أرضٌ. وانْهَبَطَ: انْحَطَّ. وكصَبورٍ: الحَدُورُ من الأرضِ. والهَبْطَةُ: ما تَطامَنَ منها.والهَبْطُ: النُّقْصَانُ، والوُقُوعُ في الشَّرّ.
تاج العروس:
ه ب ط
هَبَطَ يَهْبِطُ مِنْ حَدِّ ضَرَبَ ويَهْبُطُ مِنْ حَدِّ نَصَرَ ومِنْه قِرَاءَةُ الأَعْمَشِ : وإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبُطُ بضَمّ الباءِ وَقرأَ أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيّ " هُوَ خَيْرٌ اهْبُطُوا مِصْراً " بِضَمّ الباءِ أَيْضاً هُبُوطاً مَصْدَرُ البابَيْنِ : نَزَلَ
يُقَالُ : هَبَطَ أَرْضَ كَذَا أَيْ نَزَلهَا ومِنْهُ قَوْلُه تَعَالَى : " اهْبِطُوا مِصْراً "
وهَبَطَهُ كنَصَرَهُ : أَنْزَلَهُ ومِنْهُ قَوْلُ الرّاجِزِ :
ما رَاعَنِي إِلاَّ جَنَاحٌ هَابِطاً ... عَلَى البُيُوتِ قَوْطَهُ العُلابِطَا أَي مُهْبِطاً قَوْطَهُ وقَدْ تَقَدَّمَ ذلِكَ . قالَ ابْنُ سِيدَه : ويَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَرادَ هَابِطاً عَلَى قَوْطِهِ فحَذَفَ وعَدَّى . كأَهْبَطَهُ قال عَدِيُّ بنُ الرِّقَاعِ : أَهْبَطْتُه الرَّكْبَ يُعْدِينِي وأُلجِمُه لِلنَّائِبَاتِ بسَيْرٍ مِخْذَمِ الأكَمِ وهَبَطَ المَرَضُ لَحْمَه أَيْ هَزَلَهُ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ . وقالَ غَيْرُه : أَي نَقَصَهُ وأَحْدَرَه وهو مَجَازٌ كَمَا في الأَسَاسِ فهو هَبِيطٌ ومَهْبُوطٌ . ويُقَالُ : بَعِيرٌ هِبِيطٌ أَي هَبَطَ سِمَنُهُ والمَهْبُوط : هو الَّذِي مَرِضَ فهَبَطَهُ المَرَضُ إلى أَنْ اضْطَرَبَ لَحْمُه . وهَبَطَ فُلاناً أَي ضَرَبَهُ وهَبَطَ بَلَدَ كَذَا : دَخَلَهُ . وهَبَطَهُ أَي أَدْخَلَهُ لازِمٌ مُتَعَدٍّ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ : يُقَال : هَبَطْتُه فهَبَطَ ولَفْظُ الّلازِمِ والمُتَعَدِّي وَاحِدٌ . ومن المَجَازِ : هَبَطَ ثَمَنُ السِّلْعَةِ هُبُوطاً : نَقَصَ وانْحَطَّ
وهَبَطَهُ اللهُ هَبْطاً : نَقَصَه وحَطَّهُ كَذا فِي التَّهْذِيبِ لازِمٌ مُتَعَدٍّ
وفي المُحْكَم : هَبَطَ الثَّمَنُ وأَهْبَطْتُهُ أَنا بالأَلِفِ وَنَقَلَه الجَوْهَرِيّ أَيْضاً عن أَبِي عُبَيْدٍ
والهَيْباطُ بالفَتْحِ : مَلِكٌ للرُّومِ نَقَلَهُ الصّاغَانِيّ هُنَا
والصَّوابُ أَنَّهُ الهنْبَاط بالنون كما سَيَأْتِي . والتِّهِبِّطُ بكَسَرَاتٍ مُشَدَّدَةَ الباءِ المُوَحَّدَةِ : طائِرٌ ولَيْسَ في الكَلامِ على مِثالِ تَفِعِّلٍ غَيْرُه قالَه كُرَاع ونَقَلهُ أَبو حَاتِمٍ في كِتابِ الطَّيْرِ فقال : هُوَ طائرٌ أَغْبَرُ بعِظَمِ فَرُّوجِ الدَّجاجَةِ يَتعَلَّق بِرِجْلَيْه ويُصوِّبُ رَأْسَه ثُمَّ يُصَوِّتُ بصَوْتٍ كأَنَّهُ يَقُولُ : أَنا أَمُوتُ أَنا أَمُوتُ . شَبَّهُوا صَوْتَهُ بهذا الكَلامِ . ورُوِيَ عن أَبِي عُبَيْدَةَ : التَّهَبُّط على لَفْظِ المَصْدَرِ واليِهِبِّط بالمُثَنَّاةِ تَحْت فِي أَوَّلِهِ أَي مع كَسَرَاتٍ وتَشْدِيدِ الباءِ : د أَو أَرْضٌ والَّذِي ضَبَطَهُ أَبُو حَاتِمٍ بالتّاءِ فِي أَوَّلِهِ مِثْل اسْمِ الطِّيْرِ كما فِي التَّكْمِلَةِ ومِثْلُهُ في اللِّسَانِ
وانْهَبَطَ : انْحَطَّ وهُوَ مُطَاوِعُ أَهْبَطَهُ كما في الصّحاحِ . ويَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُطَاوِعَ هَبَطَهُ أَيْضاً كما في المُحْكَمِ
والهَبُوطُ كصَبُورٍ : الحَدُورُ من الأرْضِ الَّذِي يَهْبِطُكَ من أَعْلَى إِلَى أَسْفَلَ نَقَلَهُ الأَزْهَرِيُّ
والهَبْطَةُ : ما تَطامَن منها أَيْ من الأَرْض
والهَبْطُ : النُّقْصانُ وهو مَجَازٌ ومِنْهُ رَجُلٌ مَهْبُوطٌ إِذا نَقَصتْ حالُهُ . وهَبَطَ القَوْمُ يَهْبُطونَ إِذَا كانُوا في سَفَالٍ ونَقَصُوا . ومِنْهُ الحَدِيثُ اللّهُمَّ غَبْطاً لا هَبْطاً نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ هُنا وتَقَدَّم للمُصَنّف في غ ب ط ويُقال : هَبَطهُ الزَّمانُ : إِذا كانَ كثِيرَ المالِ والمَعْرُوف فذَهَبَ مالُهُ ومَعْروفُه . قال الفَرَّاءُ : يُقال : هَبَطهُ اللهُ وأَهْبَطَهُ . والهَبْطُ : الوُقُوعُ في الشَّرِّ وهو مَجازٌ
وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : تَهَبَّطَ : انْحَدَرَ . وهَبَطَ مِن الخَشْيَةِ : تضاءَل وخَشَعَ
والهَبْطُ : الذّلُّ . وهَبَطَتْ إِبِلي وغَنَمِي تَهْبِطُ هُبُوطاً : نَقَصَتْ . وهَبَطَ فُلانٌ اِتَّضَعَ . وهَبَطَ اللَّحْمُ نَفْسُهُ : نَقَصَ وكَذلِكَ الشَّحْمُ إِذا قَلَّ . قالَ أُسَامَةُ الهُذَلَيّ :
ومِنْ أَيْنِها بَعْدَ إِبْدَالِها ... ومِنْ شَحْمِ أَثْبَاجِها الهَابِطِ والهَبِيطُ من النُّوقِ : الضّامِرُ قالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ : وأَنْشَدَ لعَبِيدِ بنِ الأَبْرَصِ :
وكأَنَّ أَقْتَادِي تَضَمَّنَ نِسْعَها ... مِنْ وَحْشِ أَوْرَالٍ هَبِيطٌ مُفَرّدُ وقال ابنُ بَرِّيّ : عَنَى بالهَبِيطِ الثَّوْرَ الوَحْشِيَّ شَبَّه به نَاقَتَهُ في سُرعَتِها ونَشَاطِهَا وجَعَلَهُ مُنْفَرِدَاً لأَنَّهُ إِذا انْفَرَدَ عن القَطِيعِ كانَ أَسْرَعَ لعَدْوِهِ . ومَهْبِطُ الوَحْيِ : مِنْ أَسْماءِ مَكَّةَ شَرَّفَهَا اللهُ تَعَالَى
وبَعِيرٌ هَابِطٌ كهَبِيطٍ ومَهْبُوطٍ . وهَبَطَ من مَنْزِلَتِهِ : سَقَطَ وهو مَجَازٌ
وهَبَّطَ العِدْلَ فتَهَبَّطَ : مَهَّدَهُ عَلَى البَعِيرِ . والهِبْطَةُ بالكَسْرِ : مَوْضِعٌ أَوْ قَبِيلَةٌ بالمَغْرِبِ
ورَاشِدُ بنُ عَلِيّ بنِ القَاسِمِ الإِدْرِيسيّ الحَسَنِيّ يُقَالُ له : أَمِيرُ الهبْطَةِ كَذَا وَجَدْتُه بِخَطِّ عَبْدِ القَادِرِ الرَّاشِدِيِّ عالِمِ قُسَنْطِينَةَ . والهَبُوطُ كصَبُورٍ : طائرٌ . قالَ ابْنُ الأَثِيرِ : هكَذَا جاءَ بالطاء في رِوَايَةٍ في حَدِيثِ ابنِ عَبّاسٍ في العَصْفِ المَأْكُول . وقالَ سُفْيَانُ : هو الذَّرُّ الصَّغِيرُ . وقال الخُطَّابِيّ : أَراهُ وَهَماً إِنَّمَا هو بالرَّاءِ

##### Türkçe

هبط
**هَبَطَ** - **يَهْبِطُ**

**هَبَطَ** - **يَهْبِطُ** + varlık + bir yerden + bir yere: uzak veya daha yüksek bir yerden yakın veya daha aşağı bir yere doğru hareket eder, sonra orada nispeten yerleşir: mekânsal bir yönlendirmede, yönlendirme merkezine nispetle daha yüksek veya daha uzak sayılan bir yerden daha yakın veya daha alçak sayılan bir yere iner ve bu yeni düzeyde yerleşir; her iki yerde veya iki düzeyde sabit oluşu yahut hareketli oluşu dikkate alınmaksızın: sabit bir yüzey üzerinde yerleşir ve sakinleşir; yükseklik değiştirmeyi bırakır; ister yukarıdan aşağıya hareket olsun, ister aşağıdan yukarıya; böylece, indiği ve üzerinde yerleştiği yüzeye bağlı bir hareket hâline gelir.

**هَبَطَ** - **يَهْبِطُ** + varlık + bir mekâna veya bir mahalle: mekânın veya mahallin düzeyinde yerleşir: bu mekâna nispetle yer değiştirmeyi bırakır: bu mekânın düzeyi içinde ve sınırları içinde hareket eder; ondan ne iner ne çıkar: ve bunda ikamet, yerleşme, oturma ve ayrılmama hakkında kinaye vardır.

﴿**قيل يانوح اهبط بسلام منا وبركات عليك**﴾: gemiden iniş: yolcunun yer değiştirmesinin ve kalkış, yürüyüş, dönme vb. hareketinin değişmesinin, karada nispeten sabitliğe dönüşmesi.

﴿**اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم**﴾: Sina’dan Mısır’a iniş: dolaşmayı ve yerin ve yönün değişmesini, ikamet ve göç etmeyi bırakıp, tek bir yerde—Mısır’da—istikrara geçmek; her ne kadar bu, Mısır’da hareket etmeyi ve yer değiştirmeyi engellemese de; burada iniş, hareket ve yön türlerini değiştirmeyi bırakıp tek bir türe—tek bir yere gidip gelmeye—dönüşmektir.

﴿**قلنا اهبطوا منها جميعا**﴾: cennetten yere iniş: görünüşe göre cennette ikamet, intikal ve değişmenin birçok türünü içerir; yere inişte ise, hareket ve intikalin tek bir türünde istikrar mânası vardır: yeryüzü yüzeyi üzerinde meskenlere doğru ve meskenlerden.

Ve lafız, “canlının bizzat uzak bir yerden—onda tam istikrarın bulunmadığı—yakın ve nispeten istikrarlı bir yere—onda sınırlı hareketin bulunduğu—hareketi” lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**هَوَى** - **يَهْوِيْ**، **سَقَطَ** - **يَسْقُطُ**، **وَقَعَ** - **يَقَعُ**، **نَزَلَ** - **يَنْزِلُ**، **خَرَّ** - **يَخِرُّ**، **هَبَطَ** - **يَهْبِطُ**

**اهبط** - **يهبط** + **من**

Cennetten iner	﴿**فأزلهما الشيطان عنها فأخرجهما مما كانا فيه وقلنا اهبطوا بعضكم لبعض عدو ولكم في الأرض مستقر ومتاع إلى حين(36)**﴾ Bakara ﴿**قال اهبطوا بعضكم لبعض عدو ولكم في الأرض مستقر ومتاع إلى حين(24)**﴾ A‘râf

Cennetten iner	﴿**قال اهبطا منها جميعا بعضكم لبعض عدو فإما يأتينكم مني هدى فمن اتبع هداي فلا يضل ولا يشقى (123)**﴾ Tâhâ ﴿**قلنا اهبطوا منها جميعا فإما يأتينكم مني هدى فمن تبع هداي فلا خوف عليهم ولا هم يحزنون (38)**﴾ Bakara

Cennetten iner	﴿**قال فاهبط منها فما يكون لك أن تتكبر فيها فاخرج إنك من الصاغرين(13)**﴾ A‘râf

Gemiden karaya iner	﴿**قيل يانوح اهبط بسلام منا وبركات عليك وعلى أمم ممن معك وأمم سنمتعهم ثم يمسهم منا عذاب أليم (48)**﴾ Hûd

Taş Allah korkusundan iner	﴿**ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنْ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُوَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ(74)**﴾ Bakara ﴿**لو أنزلنا هذا القرآن على جبل لرأيته خاشعا متصدعا من خشية الله وتلك الأمثال نضربها للناس لعلهم يتفكرون(21)**﴾ Haşr

**اهبطوا مصرا**
Sina çölünden Mısır’a iner ﴿**وإذ قلتم ياموسى لن نصبر على طعام واحد فادع لنا ربك يخرج لنا مما تنبت الأرض من بقلها وقثائها وفومها وعدسها وبصلها قال أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباءوا بغضب من الله ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله ويقتلون النبيين بغير الحق ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون(61)**﴾ Bakara

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**هبط**] **ه ب ط**: **هَبَطَ** indi; kapısı **جلس**’tir. Ve **هَبَطَهُ**: onu indirdi; kapısı **ضرب**’dır; geçişli olur ve geçişsiz olur. Denir: **اللهُم غَبْطا لا هَبْطا**; yani senden **الغِبطة** isteriz ve hâlimizden **نهبِط** (düşüp inmek)ten sana sığınırız. Dedim: bu, Ezherî’nin naklettiği bir hadistir. Ve **أَهْبَطَهُ**; böylece **انْهَبَطَ**. Ve **هَبَطَ** malın fiyatı; yani azaldı. Ve başkası onu **هَبَطَهُ**; ve **أَهْبَطَهُ**. Ve **الهَبُوطُ** (fetha ile): **الحَدُور** (iniş, yokuş aşağı).

Râgıb
هبط
- **الهبوط**: taşın inişi gibi, zorlayıcılık yoluyla aşağıya eğimlenme/iniş; ve **الهبوط** (fetha ile): iniş yeri/yokuş aşağı. Denir: **هبطت** ben; ve **هبطت** başkasını; lâzım ve müteaddî, tek bir lafız üzere olur. Yüce Allah dedi: ﴿**وإن منها لما يهبط من خشية الله**﴾ [Bakara/74]. Denir: **هبطت** ve **هبطته** **هبطا**. İnsan hakkında **الهبوط** kullanılırsa, **الإنزال**’ın aksine, küçümseme yoluyladır; çünkü **الإنزال**’ı, şereflerine dikkat çektiği şeylerde zikretmiştir; meleklerin, Kur’an’ın, yağmurun ve bunun dışındakilerin indirilmesi gibi. **الهبوط** ise, aşağılık/gadr (düşürme)ya dikkat çektiği yerde zikredilmiştir; şu söz gibi: ﴿**وقلنا اهبطوا بعضكم لبعض عدو**﴾ [Bakara/36], ﴿**فاهبط منها فما يكون لك أن تتكبر فيها**﴾ [A‘râf/13], ﴿**اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم**﴾ [Bakara/61]. Ve onun sözü: ﴿**فإن لكم ما سألتم**﴾ [Bakara/61] içinde yüceltme ve şereflendirme yoktur; görmez misin ki Yüce Allah dedi: ﴿**وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباؤا بغضب من الله**﴾ [Bakara/61]. Ve celâli zikri yüce olan dedi: ﴿**قلنا اهبطوا منها جميعا**﴾ [Bakara/38]. Ve denir: hastalık, hastanın etini **هبط** etti: onu ondan indirdi/eksiltti. Ve **الهبيط**: develerden ve başkalarından zayıf olan; zayıflığı kötü beslenmeden ve az gözetimden olursa.

Lisân özeti
1. **الهُبُوطُ**: **الصُّعُود**’un zıddı; **هبطَ** **يهْبِط** ve **يهبُطُ** **هُبُوطاً**: **صَعُود**’dan bir **هَبُوط** içine **انْهَبط** ettiği zaman. Ve **هَبَطَ** **هُبوطاً**: indi. Ve **هَبَطْته** ve **أَهْبَطْتُه**; böylece **انْهَبطَ**.
2. Ve ben, **الثنيّة**’den onlara doğru **أَتَهَبَّطُ**; yani aşağı eğimlenirim/inerim. Ve yerden **الهَبُوطُ**: **الحَدُور**. Ve **الهَبُوط** ile **الهُبوط** arasındaki fark: **الهَبُوط** **الحَدُور** için isimdir; o, seni yukarıdan aşağıya **يُهْبِطُ** eden yerdir; **الهُبُوط** ise mastardır. Ve **الهَبْطةُ**: yerden alçalan şey.
3. Ve **هَبَطه**: yani onu indirdi; geçişli olur ve geçişsiz olur.
4. Ve Yüce ve Celîl olanın sözüne gelince: **وإِنَّ منها لمَا يَهْبِطُ من خَشْيَةِ اللّه**; onda iki sözün en iyisi, mânasının şu olmasıdır: “Ve ondan, ona bakan kimsenin Allah korkusundan **يَهْبِطُ** ettiği vardır”; çünkü insan bu yaratılmışların büyüklüğü üzerinde düşündüğünde küçülür ve huşû duyar; gördüğünün büyüklüğünden nefsi **هَبطَت** eder; fiil, o taşlara nispet edildi; huşû ve düşüş onlardan sebebli ve onlara bakma yüzünden meydana gelmiş olduğundan.
5. Ve كذلك: ben, kafileyi **أَهْبَطْتُه**.
6. Ve **هَبَطْنا** filan yere; yani ona indik. Ve adam bir beldeden bir beldeye **هَبَطَ**; ve ben onu **هبَطْتُه** ve **أَهْبَطْته**. Denir: filan kimse filan yere **هبَط** etti; ve pazara **هبَط** etti: yani ona geldi.
7. Ve **الهَبْطُ**: kişinin bir şerre düşmesidir.
8. Ve **الهبْط** ayrıca: eksilmedir. Ve **مَهْبُوطٌ** adam: hâli eksildi.

Ve **هَبَطَ** kavim **يَهْبِطُون**: aşağılıkta oldukları ve eksildikleri zaman; Araplar der ki: “Allah’ım, **غبطاً** (olsun), **هبطاً** (olmasın)”; dedi ki: **الهبط** daha önce geçen eksilme ve alçalma(lar)dır; **الغَبْطُ** ise, içinde bulunduğun bir hayırla gıpta edilmen(dir). Ve **هبَطَتْ** develerim ve koyunlarım **تَهْبِطُ هُبوطاً**: eksildi. Ve ben onları **هَبْطاً** **وهَبطْتُها** ve **أَهْبَطْتُها** (eksilttim); ve malın fiyatı **وهَبطَ ثمنُ السلعةَ تَهْبطُ هُبوطاً**: eksildi; ve ben onu **وهبَطْته أَهْبِطُه هَبْطاً** ve **أَهْبطته** (düşürdüm). Ve denir ki: **هبطه الزمان**: çok mal ve iyilik sahibi iken, malı ve iyiliği gidip (yok) olduğu zaman.

9. Ve **المَهْبوط**: hastalanan, hastalığın onu, eti sarsılıncaya kadar **هبَطَه** (düşürdüğü/eksilttiği) kimsedir.

تاج العروس:
ه ب ط
**هَبَطَ** **يَهْبِطُ** **مِنْ حَدِّ ضَرَبَ** ve **يَهْبُطُ** **مِنْ حَدِّ نَصَرَ**; ve ondan **الأَعْمَشِ**’in kıraati: **وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ**; **الباءِ**’nin dammesiyle. Ve **أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيّ** okudu: **" هُوَ خَيْرٌ اهْبُطُوا مِصْراً "**, **الباءِ**’nin dammesiyle de; **هُبُوطاً** iki باب’ın masdarıdır: indi.

Denilir: **هَبَطَ أَرْضَ كَذَا** yani ona indi; ve ondan O’nun (yüce) sözü: **" اهْبِطُوا مِصْراً "**.

Ve **هَبَطَهُ** ( **نَصَرَهُ** gibi): onu indirdi; ve ondan recez söyleyenin sözü:
ما رَاعَنِي إِلاَّ جَنَاحٌ هَابِطاً ... عَلَى البُيُوتِ قَوْطَهُ العُلابِطَا
yani, **قَوْطَهُ**’yu indiren; ve bu daha önce geçti. **ابْنُ سِيدَه** dedi: ve caizdir ki, **قَوْطِهِ** üzerine inen (manasını) kastetmiş olsun da hazfedip geçişli kılmış olsun. **أَهْبَطَهُ** gibi. **عَدِيُّ بنُ الرِّقَاعِ** dedi:
أَهْبَطْتُه الرَّكْبَ يُعْدِينِي وأُلجِمُه لِلنَّائِبَاتِ بسَيْرٍ مِخْذَمِ الأكَمِ
Ve **هَبَطَ المَرَضُ لَحْمَه** yani onu zayıflattı; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. Başkası dedi: yani onu eksiltti ve aşağı indirdi; ve bu, **الأَسَاسِ**’ta olduğu gibi mecazdır; o halde o **هَبِيطٌ** ve **مَهْبُوطٌ**’tur. Ve denilir: **بَعِيرٌ هِبِيطٌ** yani semizliği indi (azaldı). Ve **المَهْبُوط**: hastalanan kimsedir; hastalık onu indirir (zayıflatır) ta ki eti titreyinceye kadar. Ve **هَبَطَ فُلاناً** yani onu dövdü. Ve **هَبَطَ بَلَدَ كَذَا**: ona girdi. Ve **هَبَطَهُ** yani onu içeri soktu; لازم ve müteaddîdir; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti: denilir: **هَبَطْتُه فهَبَطَ**; ve لازم ile müteaddînin lafzı birdir. Ve mecazdandır: **هَبَطَ ثَمَنُ السِّلْعَةِ هُبُوطاً**: eksildi ve aşağı indi.

Ve **هَبَطَهُ اللهُ هَبْطاً**: onu eksiltti ve düşürdü; **التَّهْذِيبِ**’de böyledir; لازم ve müteعدٍّ.

Ve **المُحْكَم**’de: **هَبَطَ الثَّمَنُ** ve ben **أَهْبَطْتُهُ** (başına **الأَلِفِ** ile); ve bunu **الجَوْهَرِيّ** de **أَبِي عُبَيْدٍ**’den nakletti.

Ve **الهَيْباطُ** (fetha ile): Rum’un bir kralı; bunu **الصّاغَانِيّ** burada nakletti.

Ve doğru olan, onun **الهنْبَاط** ( **النون** ile) olduğudur; ileride geleceği üzere. Ve **التِّهِبِّطُ**; **الباءِ المُوَحَّدَةِ**’nin şeddeli olduğu kesrelerle: bir kuştur; ve الكلام içinde **تَفِعِّلٍ** misali üzere ondan başkası yoktur; bunu **كُرَاع** söyledi ve **أَبو حَاتِمٍ** onu **كِتابِ الطَّيْرِ**’de nakletti; şöyle dedi: o, tavuğun civcivinin büyüklüğünde, tozlu renkli bir kuştur; iki ayağıyla asılır ve başını aşağı çevirir, sonra bir sesle öter; sanki şöyle diyor gibidir: **أَنا أَمُوتُ أَنا أَمُوتُ**. Sesini bu sözle benzettiler. Ve **أَبِي عُبَيْدَةَ**’den rivayet edildi: **التَّهَبُّط** masdar lafzı üzerinedir; ve başında alttan ikili (harf) ile **اليِهِبِّط**; yani kesrelerle ve **الباءِ**’nin şeddelenmesiyle: bir yer veya bir arazi. Ve **أَبُو حَاتِمٍ**’in başında **التّاءِ** ile ضبط ettiği, **التَّكْمِلَةِ**’de olduğu üzere kuş adının misli gibidir; ve onun misli **اللِّسَانِ**’dadır.

Ve **انْهَبَطَ**: aşağı indi; ve o, **الصّحاحِ**’ta olduğu gibi **أَهْبَطَهُ**’nun مطاوع’udur. Ve caizdir ki, **المُحْكَمِ**’de olduğu gibi **هَبَطَهُ**’nun da مطاوع’u olsun.

Ve **الهَبُوطُ** ( **صَبُورٍ** gibi): yerden aşağı iniştir; seni yukarıdan aşağıya indiren (yer parçası); bunu **الأَزْهَرِيُّ** nakletti.

Ve **الهَبْطَةُ**: ondan, yani yerden alçalan şey.

Ve **الهَبْطُ**: eksilmedir; ve o mecazdır; ve ondan: **رَجُلٌ مَهْبُوطٌ**; hâli eksildiği zaman. Ve **هَبَطَ القَوْمُ يَهْبُطونَ**: aşağılıkta oldukları ve eksildikleri zaman. Ve ondan hadis: **اللّهُمَّ غَبْطاً لا هَبْطاً**; bunu **الجَوْهَرِيُّ** burada nakletti; ve müellif için **غ ب ط**’da daha önce geçti. Ve denilir: **هَبَطهُ الزَّمانُ**: çok mal ve iyilik sahibi iken malı ve iyiliği gittiği zaman. **الفَرَّاءُ** dedi: denilir: **هَبَطهُ اللهُ** ve **أَهْبَطَهُ**. Ve **الهَبْطُ**: şerre düşüştür; ve o mecazdır.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **تَهَبَّطَ**: aşağı indi. Ve **هَبَطَ مِن الخَشْيَةِ**: küçüldü ve huşû duydu.

Ve **الهَبْطُ**: zillet. Ve **هَبَطَتْ إِبِلي وغَنَمِي تَهْبِطُ هُبُوطاً**: eksildi. Ve **هَبَطَ فُلانٌ**: alçaldı. Ve **هَبَطَ اللَّحْمُ نَفْسُهُ**: eksildi; ve كذلك **الشَّحْمُ** azaldığı zaman. **أُسَامَةُ الهُذَلَيّ** dedi:
ومِنْ أَيْنِها بَعْدَ إِبْدَالِها ... ومِنْ شَحْمِ أَثْبَاجِها الهَابِطِ
Ve develerden **الهَبِيطُ**: zayıf olan; bunu **أَبُو عُبَيْدَةَ** söyledi; ve **عَبِيدِ بنِ الأَبْرَصِ**’a ait olarak inşad etti:
وكأَنَّ أَقْتَادِي تَضَمَّنَ نِسْعَها ... مِنْ وَحْشِ أَوْرَالٍ هَبِيطٌ مُفَرّدُ
Ve **ابنُ بَرِّيّ** dedi: **الهَبِيطِ** ile vahşi boğayı kastetti; süratinde ve çevikliğinde onunla dişi devesini benzetti; ve onu **مُنْفَرِدَاً** kıldı; çünkü sürüden ayrıldığı zaman koşusunda daha hızlı olur. Ve **مَهْبِطُ الوَحْيِ**: Allah Teâlâ’nın şereflendirdiği Mekke’nin isimlerindendir.

Ve **بَعِيرٌ هَابِطٌ**; **هَبِيطٍ** ve **مَهْبُوطٍ** gibi. Ve **هَبَطَ من مَنْزِلَتِهِ**: düştü; ve o mecazdır.

Ve **هَبَّطَ العِدْلَ فتَهَبَّطَ**: onu deve üzerinde yaydı/döşedi. Ve **الهِبْطَةُ** (kesre ile): Mağrib’de bir yer veya bir kabile.

Ve **رَاشِدُ بنُ عَلِيّ بنِ القَاسِمِ الإِدْرِيسيّ الحَسَنِيّ**’ye denilir: **أَمِيرُ الهبْطَةِ**; **عَبْدِ القَادِرِ الرَّاشِدِيِّ** (Kostantîne âlimi) hattıyla böyle buldum. Ve **الهَبُوطُ** ( **صَبُورٍ** gibi): bir kuştur. **ابْنُ الأَثِيرِ** dedi: **ابنِ عَبّاسٍ** hadisinin bir rivayetinde, **العَصْفِ المَأْكُول** hakkında, **الطاء** ile böyle geldi. Ve **سُفْيَانُ** dedi: o, küçük karıncadır. Ve **الخُطَّابِيّ** dedi: onu bir vehim görüyorum; ancak o **الرَّاءِ** iledir.
