# هتت — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D8%AA/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AA%D8%AA/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هتت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D8%AA.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هتت

هَتَّ الشيءَ يَهُتُّه هَتًّا، فهو مَهْتُوتٌ وهَتِيتٌ،
وهَتْهَتَه: وَطِئَه وَطْأً شديداً، فكسَّره. وتركهم هَتًّا بَتًّا أَي كَسَّرهم، وقيل: قَطَّعهم. والهَتُّ: كَسْرُ الشيء حتى يصير رُفاتاً. وفي الحديث: أَقْلِعُوا عن المعاصي قبل أَن يَأْخُذَكم الله فيدَعَكُمْ هَتًّا بَتًّا. الهَتُّ: الكَسْر. وهَتَّ ورَقَ الشَّجر إِذا أَخذه. والبَتُّ: القطْعُ؛ أَي قبل أَن يَدَعَكُمْ هَلْكى مَطْرُوحِينَ مَقْطُوعين.
وهَتُّ قوائِم البعير: صَوْتُ وَقْعِها.
وهَتَّ البَكْرُ يَهِتُّ هَتِيتاً. الهَتُّ: شِبْهُ العَصْر للصَّوْت؛ الأَزهري: يقال للبَكْرِ يَهِتُّ هَتِيتاً، ثم يَكِشُّ كَشِيشاً، ثم يَهْدِرُ إِذا بَزَلَ هَدِيراً؛ وهَتَّ الهَمْزةَ يَهُتُّها هَتًّا: تَكَلَّمَ بها. قال الخليل: الهَمْزَةُ صَوْتٌ مَهْتُوتٌ في أَقصى الحَلْق يصير همزة، فإِذا رُفِّهَ عن الهمز، كان نَفَساً يُحَوِّل إِلى مَخْرج الهاء، فلذلك اسْتَخَفَّتِ العربُ إِدخال الهاء على الأَلف المقطوعة، نحو أَراق وهَرَاق، وأَيْهاتَ وهيهاتَ، وأَشباه ذلك كثيرٌ. قال سيبويه: من الحروف المَهْتُوتُ، وهو الهاء، وذلك لِما فيها من الضعف والخفاء. وفي حديث إِراقة الخمر: فَهَتَّها في البطْحاء أَي صبَّها على الأَرض حتى سُمِعَ لها هَتِيتٌ أَي صَوْتٌ.
ورجل هَتَّاتٌ ومِهَتٌّ وهَتْهَاتٌ: خفيف، كثير الكلام. وهَتَّ القرآنَ هتًّا: سَرَدَهُ سَرْداً. وفلانٌ يَهُتُّ الحديث هَتًّا إِذا سَرَدَه وتابَعه؛ وفي الحديث: كان عمرو بن شُعَيْب وفلانٌ يَهُتَّانِ الكلامَ؛ ويقال للرجل إِذا كان جَيِّدَ السِّياق للحديث: هو يَسْرُدُه سرْداً، ويَهُتُّه هَتًّا. والسَّحابة تَهُتُّ المَطَر إِذا تابَعتْ صَبَّه. والهَتُّ: الصَبُّ. هَتَّ المَزادة وبَعَّها إِذا صَبَّها. وهَتَّ الشيءَ يَهُتٍّه هَتّاً: صَبَّ بعضه في إِثْر بَعْض. وهَتَّتِ المرأَةُ غَزْلَها تَهُتُّه هَتًّا: غَزَلَتْ بعضَه في إِثر بعض. الأَزهري: المرأَةُ تَهُتُّ الغََّزْل إِذا تابعته؛ قال ذو الرمة:
سُقُيَا مُجَلِّلَةٍ، يَنْهَلُّ رَيِّقُها
مِنْ باكِرٍ مُرْثَعِنِّ الوَدْق، مَهْتُوتِ
ابن الأَعرابي: الهَتُّ تَمْزِيقُ الثَّوْبِ والعِرْضِ. والهَتُّ: حَطُّ المَرْتَبَة في الإِكرام.
ابن الأَعرابي: قولُهم أَسْرَعُ من المُهَتْهِتة؛ يقال: هَتَّ في كلامه، وهَتْهَتَ إِذا أَسْرَعَ.
ومن أَمثالهم: إِذا وقَفْتَ العَيْرَ على الرَّدْهةِ فلا تَقُلْ لَه هَتْ؛ وبعضهم يقول: فلا تُهَتْهِتْ به؛ قال أَبو الهيثم: الهَتْهَتةُ أَن تَزْجُرَه عند الشُّرْب؛ قال: ومعنى المثل إِذا أَرَيْتَ الرجلَ رُشْدَه، فلا تُلِحَّ عليه، فإِنَّ الإِلحاحَ في النصحية يَهْجِم بك على الظِّنَّة. والهَتْهَتةُ من الصوت: مثل الهَتِيتِ؛ الأَزهري: الهَتْهَتَةُ والتَّهْتَهَةُ أَيضاً في التِواء اللِّسان عند الكلام. وقال الحسن البصري في بعض كلامه: والله ما كانوا بالهَتَّاتين، ولكنهم كانوا يَجْمَعُون الكلامَ ليُعْقَلَ عنهم. يقال: رجلٌ مِهَتٌّ وهَتَّاتٌ إِذا كان مِهْذاراً، كثير الكلام.

### Türkçe

**هَتَّ** şeyi **يَهُتُّه** **هَتًّا** (diye) yaptı; o hâlde o **مَهْتُوتٌ** ve **هَتِيتٌ**dur.

Ve **هَتْهَتَه**: onu şiddetli bir çiğneme ile çiğnedi, böylece onu kırdı. Ve onları **هَتًّا بَتًّا** bıraktı; yani onları kırdı; ve denildi ki: onları parçaladı. Ve **الهَتُّ**: şeyin, ufantı hâline gelinceye kadar kırılmasıdır. Ve hadiste:
“Masiyetlerden vazgeçin; Allah sizi yakalayıp da sizi **هَتًّا بَتًّا** bırakmadan önce.”
**الهَتُّ**: kırmadır. Ve ağaç yaprağını **هَتَّ** etti; onu aldığı zaman. Ve **البَتُّ**: kesmedir; yani sizi helâk olmuş, atılmış, kesilmiş (hâlde) bırakmadan önce.

Ve devenin ayaklarının **هَتُّ**u: onların vuruşunun sesidir.

Ve genç deve **هَتَّ** eder, **يَهِتُّ** **هَتِيتاً**. **الهَتُّ**: ses için sıkmaya benzer (bir şey)dir; el-Ezherî: genç deve için “**يَهِتُّ هَتِيتاً**” denir; sonra “**يَكِشُّ كَشِيشاً**” eder; sonra, azı dişi çıkardığı zaman “**يَهْدِرُ**” eder, **هَدِيراً** (diye). Ve **هَتَّ** **الهَمْزةَ**yı, onu **يَهُتُّها** **هَتًّا**: onunla konuştu. Halîl dedi: **الهَمْزَةُ** boğazın en sonunda **مَهْتُوتٌ** bir sestir; hemzeye dönüşür. Hemzeden yumuşatıldığı zaman, **الهاء**nın mahrecine çevrilen bir nefes olur; bu sebeple Araplar, kesik elif üzerine **الهاء**yı sokmayı hafif gördüler; **أَراق** ve **هَرَاق** gibi, **أَيْهاتَ** ve **هيهاتَ** gibi; ve bunun benzerleri çoktur. Sîbeveyh dedi: harflerden **المَهْتُوتُ** olan vardır; o da **الهاء**dır; bu, onda bulunan zayıflık ve gizlilik sebebiyledir. Şarabı dökme hadîsinde: “Onu **فَهَتَّها** **في البطْحاء**”; yani onu yere döktü; ta ki onun için bir **هَتِيتٌ** işitildi; yani bir ses.

Ve bir adam **هَتَّاتٌ** ve **مِهَتٌّ** ve **هَتْهَاتٌ**: hafif, çok konuşan. Ve Kur’ân’ı **هَتَّ** etti, **هتًّا**: onu ardı ardına okudu. Ve falan kimse hadisi **يَهُتُّ** **هَتًّا** eder; onu ardı ardına okuduğu ve peş peşe getirdiği zaman. Ve hadiste: Amr b. Şuayb ve falan kimse sözleri **يَهُتَّانِ** ederlerdi. Ve bir kimse için, hadisi iyi sevk edici olduğu zaman: “onu **يَسْرُدُه** **سرْداً** (diye) dizer” ve “onu **يَهُتُّه** **هَتًّا** (diye) yapar” denir. Ve bulut, yağmuru **تَهُتُّ** eder; onu dökmeyi peş peşe yaptığı zaman. Ve **الهَتُّ**: dökmedir. **هَتَّ** tulumu ve onu **بَعَّها** etti; onu döktüğü zaman. Ve **هَتَّ** şeyi, onu **يَهُتٍّه** **هَتّاً**: onun bir kısmını bir kısmının ardından döktü. Ve kadın ipliğini **هَتَّتِ**; onu **تَهُتُّه** **هَتًّا**: onun bir kısmını bir kısmının ardından eğirdi. el-Ezherî: kadın, ipliği **تَهُتُّ** eder; onu peş peşe yaptığı zaman. Zû’r-Rumme dedi:
سُقُيَا مُجَلِّلَةٍ، يَنْهَلُّ رَيِّقُها
مِنْ باكِرٍ مُرْثَعِنِّ الوَدْق، مَهْتُوتِ

İbnü’l-A‘râbî: **الهَتُّ** elbisenin ve ırzın yırtılmasıdır. Ve **الهَتُّ**: ikramda mertebenin düşürülmesidir.

İbnü’l-A‘râbî: onların “**أَسْرَعُ من المُهَتْهِتة**” sözleri; “konuşmasında **هَتَّ** etti” denir; ve **هَتْهَتَ**; hızlandığı zaman.

Ve onların darbımesellerinden: “Eğer eşeği **الرَّدْهةِ** üzerinde durdurursan, ona **هَتْ** deme”; ve bazısı: “onunla **تُهَتْهِتْ** etme” der. Ebû’l-Heysem dedi: **الهَتْهَتةُ** onun içme sırasında onu azarlamandır. Dedi: Meselin manası: eğer adama onun doğru yolunu gösterirsen, ona ısrar etme; çünkü nasihatte ısrar, seni zan (suizan) üzerine saldırıverir. Ve sesten **الهَتْهَتةُ**: **الهَتِيتِ** gibidir. el-Ezherî: **الهَتْهَتَةُ** ve **التَّهْتَهَةُ** da, konuşma sırasında dilin dolaşmasıdır. Ve Hasan el-Basrî sözünün bir kısmında dedi: “Vallahi onlar **بالهَتَّاتين** değillerdi; fakat onlar, sözleri, kendilerinden anlaşılması için toplarlardı.” Denilir: bir adam **مِهَتٌّ** ve **هَتَّاتٌ**; geveze, çok konuşan olduğu zaman.
