# هتت — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D8%AA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AA%D8%AA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هتت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D8%AA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هتت

الهت: سرد الكلام  . هت القرآن هتا: سرده سردا، وفلان يهت الحديث هتا إذا سرده وتابعه، وفي الحديث:  كان عمرو بن شعيب وفلان يهتان الكلام  وقال الأصمعي: يقال للرجل إذا كان جيد السياق للحديث: هو يسرده سردا، ويهته هتا. عن ابن الأعرابي: الهت  :تمزيق الثياب والأعراض  ، ونص عبارته: تمزيق الثوب والعرض. الهت:  الصب  ، هت المزادة إذا صبها، والسحابة تهت المطر، إذا تابعت صبه، وهت الشيء يهته هتا: صب بعضه في إثر بعض. الهت  :حط المرتبة في الإكرام  ، قاله ابن الأعرابي. الهت  :متابعة المرأة في الغزل  هتت المرأة غزلها تهته غزلت بعضه في إثر بعض. وعن الأزهري: المرأة تهت الغزل، إذا تابعته، قال ذو الرمة:
  سقيا مجللة ينـهـل ريقـهـا                      من باكر مرثعن الودق مهتوت الهت  :حت ورق الشجر  ، أي أخذه. الهت:  الكسر  ، هت الشيء يهته هتا فهو مهتوت وهتيت: وطئه وطأ شديدا فكسره. وتركهم هتا بتا، أي كسرهم، وقيل: قطعهم. والهت: كسر الشيء حتى يصير رفاتا. وفي الحديث:  أقلعوا عن المعاصي قبل أن يأخذكم الله فيدعكم هتا بتا  الهت: الكسر، والبت القطع، أي قبل أن يدعكم هلكى مطروحين مقطوعين.  كالهتهتة  ، هته وهتهته سواء. قال الأزهري: الهتهتة: التواء اللسان عند الكلام. وقال الحسن البصري- في بعض كلامه-:  والله ما كانوا بالهتاتين، ولكنهم كانوا يجمعون الكلام ليعقل عنهم  . يقال:  رجل مهت  ، بكسر ففتح،  وهتات  وهتهات  : مهذار  خفيف كثير الكلام  عن ابن الأعرابي: قولهم: أسرع من المهتهتة، يقال:  هتهت في كلامه  إذا  أسرع  ، كهت. من أمثالهم:  إذا وقفت البعير على الردهة، فلا تقل له هت  وبعضهم يقول: فلا تهتهت به. هتهت  بعيره: زجره عند الشرب بهت هت  قاله أبو الهيثم، قال: ومعنى المثل: إذا أريت الرجل رشده فلا تلح عليه، فإن الإلحاح في النصيحة يهجم بك على الظنة.
 ومما يستدرك عليه، ما في اللسان والنهاية وغيرهما: هت قوائم البعير: صوت وقعها. وهت البكر يهت هتيتا والهت شبه العصر للصوت. قال الأزهري: يقال للبكر: يهت هتيتا، ثم يكش كشيشا، ثم يهدر  إذا بزل هديرا  . وهت الهمزة يهتها هتا تكلم بها. قال الخليل: الهمزة صوت مهتوت في أقصى الحلق يصير همزة، فإذا رفه عن الهمز كان نفسا يحول إلى مخرج الهاء؛ فلذلك استخفت العرب إدخال الهاء على الألف المقطوعة، نحو أراق وهراق، وأيهات وهيهات، وأشباه ذلك كثير. قال سيبويه: من الحروف المهتوت، وهو الهاء؛ وذلك لما فيها من الضعف والخفاء. وفي التكملة: الحرف المهتوت هو التاء؛ لضعفه وخفائه. وفي حديث إراقة الخمر:  فهتها في البطحاء  أي صبها على الأرض حتى سمع لها هتيت، أي صوت.

### Türkçe

**الهت**: sözün ardı ardına dizilmesi. **هت القرآن هتا**: onu ardı ardına dizdi, dizilişle dizdi; ve falan kimse **يهت الحديث هتا** (yapar), onu ardı ardına dizip peş peşe getirdiği zaman. Hadiste: “Amr b. Şuayb ve falan kimse sözü **يهتان** (ardı ardına dizerlerdi).” el-Asmaî dedi: Adam için, hadisi iyi sevk edici olduğu zaman şöyle denir: “Onu dizilişle dizer, ve onu **يهته هتا** (ardı ardına dizer).” İbnü’l-A‘râbî’den: **الهت**: elbiseleri ve ırzları parçalamak; ibaresinin nassı: “Elbiseyi ve ırzı parçalamak.”

**الهت**: dökme. **هت المزادة**: onu döktüğü zaman; ve bulut yağmuru **تهت** (döker), dökmesini peş peşe getirdiği zaman. **وهت الشيء يهته هتا**: onun bir kısmını bir kısmının ardından döktü.

**الهت**: ikramda mertebeyi indirmek; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

**الهت**: kadının ip eğirmede peş peşe getirmesi. **هتت المرأة غزلها تهته**: bir kısmını bir kısmının ardından eğirdi.

el-Ezherî’den: Kadın **تهت الغزل** (yapar), onu peş peşe getirdiği zaman. Zû’r-Rumme dedi:
  “Sakıyâ, örtülü (bir bulut); tükürüğü ıslanır,
  sabahleyin, yağmurun döküntüsüyle ıslanmış birinden; **مهتوت**.”

**الهت**: ağacın yaprağını kazımak; yani onu almak.

**الهت**: kırma. **هت الشيء يهته هتا فهو مهتوت وهتيت**: onu şiddetli bir basışla çiğnedi de kırdı. Ve onları **هتا بتا** bıraktı; yani onları kırdı; ve denildi ki: onları kesti. Ve **الهت**: bir şeyi, ufantı oluncaya kadar kırmaktır. Hadiste: “Allah sizi alıp da sizi **هتا بتا** bırakmadan önce günahlardan vazgeçin.”

**الهت**: kırmadır; **البت** kesmedir; yani sizi helâk olmuş, atılmış, kesilmiş (hâlde) bırakmadan önce.

**كالهتهتة**: **هته** ile **هتهته** birdir. el-Ezherî dedi: **الهتهتة**: konuşma sırasında dilin dolaşmasıdır. Hasan el-Basrî —sözünün bir kısmında— dedi: “Vallahi onlar **بالهتاتين** değillerdi; fakat onlar sözü toplarlardı ki kendilerinden akledilsin.” Denir: **رجل مهت** (kesra sonra fetha ile), ve **هتات** ve **هتهات**: çok geveze; hafif; çok sözlü.

İbnü’l-A‘râbî’den: Onların sözü: “**أسرع من المهتهتة** (مهتهتة’den daha hızlı).” Denir: **هتهت في كلامه**: hızlandığı zaman; **كهت** gibi.

Atasözlerindendir: “Deveyi **الردهة** üzerine durdurduğun zaman, ona **هت** deme.” Bazıları da der ki: “Onunla **تهتهت** etme.” **هتهت بعيره**: içirme sırasında onu “**هت هت**” ile sürdü; bunu Ebû’l-Heysem söyledi. Dedi ki: Atasözünün manası: Bir adama doğru yolunu gösterdiğin zaman ona ısrar etme; çünkü nasihatte ısrar, seni zan (itham) üzerine saldırır.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir; **اللسان**’da, **النهاية**’de ve başkalarında olan: **هت قوائم البعير**: onların düşüşünün sesi. Ve **هت البكر يهت هتيتا**; ve **الهت** ses için, sıkmaya benzer (bir şey)dir. el-Ezherî dedi: Genç deve için şöyle denir: **يهت هتيتا**, sonra **يكش كشيشا**, sonra **يهدر**; **إذا بزل هديرا** (büyüyüp) böğürmesi (olduğu zaman).

Ve **هت الهمزة يهتها هتا**: onu (hemzeyi) onunla konuştu. el-Halîl dedi: **الهمزة** boğazın en sonunda **مهتوت** bir sestir; hemze olur; hemzelemeyi yumuşattığı zaman ise, **الهاء**’nın mahrecine dönen bir nefestir; bu sebeple Araplar, kesik elif üzerine **الهاء**’yı sokmayı hafif gördüler; **أراق** ve **هراق**, **أيهات** ve **هيهات** gibi; bunun benzerleri çoktur. Sîbeveyh dedi: **من الحروف المهتوت** (مهتوت harflerden) olan, **الهاء**’dır; bu, onda bulunan zayıflık ve gizlilik sebebiyledir. **وفي التكملة**: **الحرف المهتوت** **التاء**’dır; zayıflığı ve gizliliği sebebiyle.

Şarabı dökme hadîsinde: “**فهتها في البطحاء**”; yani onu yere döktü; ta ki ona bir **هتيت** işitildi; yani bir ses.
