# هتر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AA%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هتر

الهَتْرُ: مَزْقُ العِرْضِ؛ هَتَرَه يَهْتِرُه هَتْراً وهَتَّرَه. ورجل مُسْتَهْتَرٌ: لا يبالي ما قيل فيه ولا ما قيل له ولا ما شُتِمَ به. قال الأَزهري: قول الليث الهَتْرُ مَزْقُ العرض غير محفوظ، والمعروف بهذا المعنى الهَرْت إِلا أَن يكون مقلوباً كما قالوا جَبَذَ وجَذَبَ، وأَما الاسْتِهْتارُ فهو الوُلوعُ بالشيء والإِفراط فيه حتى كأَنه أُهْتِرَ أَي خَرِفَ. وفي الحديث: سبق المُفْرِدُونَ؛ قالوا: وما المُفْرِدُونَ؟ قال: الذين أُهْتِرُوا في ذكر الله يَضَعُ الذِّكْرُ عنهم أَثْقالَهُمْ فيأْتون يوم القيامة خِفافاً؛ قال: والمُفْرِدُونَ الشيوخُ الهَرْمى، معناه أَنهم كَبِرُوا في طاعة الله وماتت لذاتهم وذهب القَرْنُ الذين كانوا فيهم، قال: ومعنى أُهْتِرُوا في ذكر الله أَي خَرِفُوا وهم يذكرون الله. يقال: خرف في طاعة الله أَي خَرِفَ وهو يطيع الله؛ قال: والمُفْرِدُونَ يجوز أَن يكون عني بهم المُتَفَرِّدُونَ المُتَخَلُّونَ لذكر الله، والمُسْتَهْتَرُونَ المُولَعُونَ بالذكر والتسبيح. وجاء في حديث آخر: هم الذين اسْتُهْتِرُوا بذكر الله أَي أُولِعُوا به. يقال: اسْتُهْتِرَ بأَمر كذا وكذا أَي أُولِعَ به لا يتحدّثُ بغيره ولا يفعلُ غيرَه.
وقولٌ هِتْرٌ: كَذِبٌ. والهِتْرُ، بالكسر: السَّقَطُ من الكلام والخطأُ فيه. الجوهري: يقال هِتْرٌ هاتِرٌ، وهو توكيد له؛ قال أَوسُ بنُ حَجَرٍ: أَلمَّ خَيالٌ مَوْهِناً من تُماضِرٍ
هُدُوّاً، ولم يَطْرُقْ من الليل باكرا
وكان، إِذا ما الْتَمَّ منها بِحاجَةٍ،
يُراجِعُ هِتْراً من تُماضِرَ هاتِرَا
قوله هُدُوّاً أَي بعد هَدْءٍ من الليل. ولم يطرق من الليل باكراً أَي لم يطرق من أَوله. والْتَمَّ: افْتَعَلَ من الإِلمام، يريد أَنه إِذا أَلمَّ خَيالُها عاوَدَه خَبالُه فَقْدَ كلامِهِ. وقوله يُراجِعُ هِتْراً أَي يعود إِلى أَن يَهْذِيَ بذكرها. ورجلٌ مُهْتَرٌ: مُخْطِئٌ في كلامه. والهُتْرُ، بضم الهاء: ذهاب العقل من كبر أَو مرض أَو حزن. والمُهْتَرُ: الذي فَقَدَ عقلَه من أَحد هذه الأَشياء، وقد أَهْتَرَ، نادرٌ. وقد قالوا: أَهْتَرَ وأُهْتِرَ الرجلُ، فهو مُهْتَرٌ إِذا فقد عقله من الكِبَرِ وصار خَرِفاً. وروى أَبو عبيد عن أَبي زيد أَنه قال: إِذا لم يَعْقِلْ من الكِبَرِ قيل أُهْتِرَ، فهو مُهْتَرٌ، والاستهتارُ مثله. قال يعقوب: قيل لامرأَة من العرب قد أُهْتِرَتْ: إِن فلاناً قد أَرسل يَخْطُبُكِ، فقالت: هل يُعْجِلُني أَن أَحِلَّ؛ ما لَه؟ أُلَّ وغُلَّ معنى قولها: أَن أَحلَّ أَن أَنزل، وذلك لأَنها كانت على ظهر طريق راكبة بعيراً لها وابنها يقودها. ورواه أَبو عبيد: تُلَّ وغُلَّ أَي صُرِعَ، من قوله تعالى: وتَلَّهُ للجبين. وفلان مُسْتَهْتَرٌ بالشراب أَي مُولَعٌ به لا يبالي ما قيل فيه. وهَتَره الكِبَرُ، والتَّهْتارُ تَفْعال من ذلك، وهذا البناء يجاء به لتكثير المصدر. والتَّهَتُّرُ: كالتَّهْتارِ. وقال ابن الأَنباري في قوله: فلان يُهاتِرُ فلاناً معناه يُسابُّه بالباطل من القول، قال: هذا قول أَبي زيد، وقال غيره: المُهاتَرَةُ القول الذي يَنْقُضُ بعضُه بعضاً. وأُهْتِرَ الرجلُ فهو مُهْتَرٌ إِذا أُولِعَ بالقول في الشيء. واسْتُهْتِرَ فهو مُسْتَهْتَرٌ إِذا ذهب عقله فيه وانصرفت هِمَمُه إِليه حتى أَكثر القول فيه بالباطل. وقال النبي، صلي الله عليه وسلم: المُسْتَبَّانِ شيطانان يَتَهاتَرانِ ويَتَكاذَبانِ ويَتقاوَلانِ ويَتَقابَحانِ في القول، من الهِتْرِ، بالكسر، وهو الباطل والسَّقَطُ من الكلام. وفي حديث ابن عمر، رضي الله عنهما: اللهم إِني أَعوذ بك أَن أَكون من المُسْتَهْتَرين. يقال: اسْتُهْتِر فلان، فهو مُسْتَهْتَر إِذا كان كثير الأَباطيل، والهِتْرُ: الباطلُ. قال ابن الأَثير: أَي المُبْطِلينَ في القول والمُسْقِطِينَ في الكلام، وقيل: الذين لا يبالون ما قيل لهم وما شتموا به، وقيل: أَراد المُسْتَهْتَرِينَ بالدنيا. ابن الأَعرابي: الهُتَيْرَةُ تصغير الهِتْرَةِ، وهي الحَمْقَةُ المُحْكَمَةُ. الأَزهري: التَّهْتارُ من الحُمْقِ والجهل؛ وأَنشد:
إِن الفَزارِيَّ لا يَنْفَكُّ مُغْتَلِماً،
من النَّواكَةِ، تَهْتاراً بِتَهْتارِ
قال: يريد التَّهَتُّرَ بالتَّهَتُّرِ، قال: ولغة العرب في هذه الكلمة خاصة دَهْداراً بِدَهْدارِ، وذلك أَن منهم من يجعل بعض التاءات في الصدور دالاً، نحو الدُّرْياقِ والدِّخْرِيص لغة في التِّخْرِيص، وهما معرّبان. والهِتْرُ: العَجَبُ والداهية. وهِتْرٌ هاتِرٌ: على المبالغة؛ وأَنشد بيت أَوس بن حَجَرٍ:
يراجع هتراً من تماضر هاترا
وإِنه لهِتْرُ أَهْتارٍ أَي داهية دَواهٍ. الأزهري: ومن أَمثالهم في الداهي المُنْكَرِ: إِنه لهِتْرُ أَهْتارٍ وإِنه لَصِلُّ أَصْلالٍ. وتَهاتَرَ القومُ: ادّعى كل واحد منهم على صاحبه باطلاً. ومضى هِتْرٌ من الليل إِذا مضى أَقَلُّ من نصفه؛ عن ابن الأَعرابي.

### Türkçe

**الهَتْرُ**: ırzı yırtmak; onu **هَتَرَه يَهْتِرُه هَتْراً** ve **هَتَّرَه**.

Ve **رجل مُسْتَهْتَرٌ**: hakkında ne denildiğine, kendisine ne denildiğine ve kendisiyle ne sövüldüğüne aldırmaz.

Ezherî dedi: Leys’in “**الهَتْرُ** ırzı yırtmaktır” sözü mahfuz değildir; bu mânâ ile bilinen **الهَرْت**tir; ancak **جَبَذَ** ve **جَذَبَ** dedikleri gibi kalb edilmiş olması müstesna. Amma **الاسْتِهْتارُ** ise bir şeye düşkünlük ve onda aşırılıktır; ta ki sanki **أُهْتِرَ** olmuş gibi; yani bunamış. Hadiste: “**سبق المُفْرِدُونَ**”; dediler: “**وما المُفْرِدُونَ؟**” Dedi: “Allah’ı anmada **أُهْتِرُوا** olanlar; zikir onların yüklerini üzerlerinden indirir de kıyamet günü hafif olarak gelirler.” Dedi: “**والمُفْرِدُونَ** ihtiyar, çok yaşlı kimselerdir; mânâsı: Allah’a itaatte büyüdüler, lezzetleri öldü ve içlerinde bulundukları nesil gitti.” Dedi: “Allah’ı anmada **أُهْتِرُوا** mânâsı: Allah’ı anarken bunadılar.” Denir: “Allah’a itaatte bunadı”; yani Allah’a itaat ederken bunadı. Dedi: “**والمُفْرِدُونَ** ile, Allah’ı anmak için yalnızlaşan, halvet eden **المُتَفَرِّدُونَ المُتَخَلُّونَ** kastedilmiş olması caizdir; ve **المُسْتَهْتَرُونَ** zikir ve tesbihe düşkün olanlardır.” Başka bir hadiste geldi: “Onlar, Allah’ı anmakla **اسْتُهْتِرُوا** olanlardır”; yani ona düşkün kılındılar. Denir: “Şu şu iş ile **اسْتُهْتِرَ**”; yani ona düşkün oldu; ondan başkasını konuşmaz ve ondan başkasını yapmaz.

Ve **قولٌ هِتْرٌ**: yalandır. Ve **الهِتْرُ** (kesre ile): sözün düşüğü ve ondaki hatadır. Cevherî: “**هِتْرٌ هاتِرٌ**” denir; bu, onun için bir te’kiddir. Evs b. Hacer dedi:
أَلمَّ خَيالٌ مَوْهِناً من تُماضِرٍ
هُدُوّاً، ولم يَطْرُقْ من الليل باكرا
وكان، إِذا ما الْتَمَّ منها بِحاجَةٍ،
يُراجِعُ هِتْراً من تُماضِرَ هاتِرَا

Onun “**هُدُوّاً**” sözü: geceden bir sükûnetten sonra demektir. “Geceden erken vakitte gelmedi” yani onun evvelinden gelmedi. Ve **الْتَمَّ**: **الإِلمام**dan **افْتَعَلَ**dır; muradı: onun hayali gelip uğradığında, sözünün kaybı olan bozukluğu ona geri dönerdi. Ve “**يُراجِعُ هِتْراً**” sözü: onu anmakla hezeyan etmeye dönmesi demektir. Ve **رجلٌ مُهْتَرٌ**: sözünde hata eden.

Ve **الهُتْرُ** (hâ’nın zammı ile): yaşlılıktan yahut hastalıktan yahut hüzünden aklın gitmesidir. Ve **المُهْتَرُ**: bu şeylerden birinden aklını yitiren; ve **أَهْتَرَ** olmuştur; nâdirdir. Ve demişlerdir: adam **أَهْتَرَ** ve **أُهْتِرَ**; o, yaşlılıktan aklını yitirip bunak olduysa **مُهْتَرٌ**dur. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den rivayet etti: yaşlılıktan akletmezse “**أُهْتِرَ**” denir; o **مُهْتَرٌ**dur; ve **الاستهتارُ** da onun gibidir. Ya‘kūb dedi: Araplardan **أُهْتِرَتْ** olmuş bir kadına denildi: “Falan seni istemeye elçi gönderdi.” O dedi: “Beni, inmem için acele mi ettiriyor; ona ne oluyor? **أُلَّ وغُلَّ**.” Onun sözünün mânâsı: “İnmem”; yani konaklamam; çünkü o, bir yol sırtında, kendisine ait bir deveye binmişti ve oğlu onu çekip götürüyordu. Ebû Ubeyd onu şöyle rivayet etti: “**تُلَّ وغُلَّ**”; yani devrildi; Yüce Allah’ın sözü olan “**وتَلَّهُ للجبين**”den. Ve “Falan içki ile **مُسْتَهْتَرٌ**dur” yani ona düşkündür; hakkında ne denildiğine aldırmaz. Ve “Yaşlılık onu **هَتَره**”; ve **التَّهْتارُ** bundan **تَفْعال** veznindedir; bu bina, masdarı çoğaltmak için getirilir. Ve **التَّهَتُّرُ**: **التَّهْتارِ** gibidir. İbnü’l-Enbârî, “Falan falanla **يُهاتِرُ**” sözünde dedi: mânâsı, sözün bâtılı ile ona söver; dedi: bu, Ebû Zeyd’in sözüdür. Başkası dedi: **المُهاتَرَةُ** birbirinin bir kısmını bir kısmı bozan sözdür. Ve adam **أُهْتِرَ** olursa o **مُهْتَرٌ**dur; bir şey hakkında söz söylemeye düşkün kılındığında. Ve **اسْتُهْتِرَ** olursa o **مُسْتَهْتَرٌ**dur; onda aklı gidip himmetleri ona yöneldiğinde; ta ki onda bâtıl ile sözü çoğalttı. Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “**المُسْتَبَّانِ** iki şeytandır; **يَتَهاتَرانِ** ve **يَتَكاذَبانِ** ve **يَتقاوَلانِ** ve sözde **يَتَقابَحانِ**”; **الهِتْرِ**den (kesre ile); o, bâtıl ve sözün düşüğüdür. İbn Ömer hadîsinde, Allah onlardan razı olsun: “Allah’ım, **المُسْتَهْتَرين**den olmaktan sana sığınırım.” Denir: “Falan **اسْتُهْتِر**”; o **مُسْتَهْتَر**dır; bâtılları çok olduğunda. Ve **الهِتْرُ**: bâtıldır. İbnü’l-Esîr dedi: yani sözde bâtıl işleyenler ve kelâmda düşürenler; ve denildi: kendilerine ne denildiğine ve ne ile sövüldüklerine aldırmayanlar; ve denildi: dünya ile **المُسْتَهْتَرِينَ** olanları kastetti. İbnü’l-A‘râbî: **الهُتَيْرَةُ**, **الهِتْرَةِ**nin tasğîridir; o, sağlamlaştırılmış ahmaklıktır. Ezherî: **التَّهْتارُ** ahmaklık ve cehalettendir; ve inşad etti:
إِن الفَزارِيَّ لا يَنْفَكُّ مُغْتَلِماً،
من النَّواكَةِ، تَهْتاراً بِتَهْتارِ

Dedi: **التَّهَتُّرَ** ile **التَّهَتُّرِ**ü murad eder. Dedi: Arapların bu kelimede özellikle dili “**دَهْداراً بِدَهْدارِ**”dır; bu, onlardan bir kısmının başlarda bulunan bazı **ت**leri **د** kılması sebebiyledir; **الدُّرْياقِ** ve **الدِّخْرِيص** gibi; **التِّخْرِيص** için bir dildir; ikisi de mu‘arrebdir.

Ve **الهِتْرُ**: hayret ve musibettir. Ve **هِتْرٌ هاتِرٌ**: mübalağa üzeredir; ve Evs b. Hacer’in beytini inşad etti:
يراجع هتراً من تماضر هاترا

Ve o, “**هِتْرُ أَهْتارٍ**”dır; yani musibetlerin musibeti. Ezherî: onların darb-ı mesellerinden, inkâr edilen dehşetli musibette: “O, **هِتْرُ أَهْتارٍ**dır” ve “O, **صِلُّ أَصْلالٍ**dır.”

Ve kavim **تَهاتَرَ** etti: her biri, arkadaşına karşı bâtıl iddia etti. Ve geceden **هِتْرٌ** geçti: onun yarısından azı geçtiğinde; İbnü’l-A‘râbî’den.
