# هتم — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D9%85/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AA%D9%85/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D9%85.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: هتم

(باب الهاء والتاء وما يثلثهما)
(هتر) الهاء والتاء والراء: أُصَيل يدلُّ على باطلٍ وسَيِّئٍ من القول، وأُهْتِرَ الرّجُل: خَرِف من الكِبَر. ومعنى هذا [أنّه] يتكلّم بالهِتْرِ، وهو السَّقَط من القَول. والأصل فيه هذا، ثمَّ يقال رجل مُستَهْتِرٌ: لا يُبالِي ما قِيلَ لـه، أي كلُّ الكلامِ عنده ساقط. وتَهاتَرَ الرّجُلانِ ادّعى كلُّ واحدٍ منهما على صاحبه باطلاً. وهَتَرَه: مزَّقَ عِرضَه بباطلٍ هَتْراً، وهتَّره تهتيراً أيضاً. وقولهم للدَّاهية والأمر العَجَب: هِتْرٌ، هو من الإبدال، والأصل هِكْرٌ، وقد ذكرناه.‏
(هتع) الهاء والتاء والعين. قال أبو بكر(1): هَتَع الرجلُ إلينا: أقبلَ، مثل هَطع، إذا أقْبَلَ مسرعاً.‏
(هتف) الهاء والتاء والفاء: كلمة واحدة، هي الهَتْف: الصَّوت. وهَتَفَت الحمامةُ: صوَّتَتْ تَهتِف. وقَوسٌ هَتَّافةٌ وهَتْفَى هُتافاً: ذاتُ صوت. قال الهذليّ(2):‏
عَلَى عَُِجْسٍ هَتَّافةِ المِذْرَوَيـ *** ـنِ زَوْراءَ مضجَعةٍ في الشِّمالِ‏
(هتك) الهاء والتاء والكاف: أصلٌ يدلُّ على شَقٍّ في شَيء. والهَتْك: شَقُّ السِّتر عمَّا وراءَه. وهُتِكَ عَرشُ فلانٍ: هُدَّ وشُقّ. وسِرنا هُتْكةً من اللَّيل، أي ساعةً. وهاتَكْناها: سِرْنا في دُجاها. والمعنى أنَّا شَقَقْنا الظَّلام.‏
(هتم) الهاء والتاء والميم: كلمةٌ تدلُّ على كسرِ شيء. يقال: هَتَمْتُ الشَّيءَ. والهُتامة: ما تهتَّمَ من شيءٍ. والهَتْمُ: كَسْر الثَّنَايا من أصلها؛ ورجلٌ أهتَم.‏
(هتن) الهاء والتاء والنون كلمةٌ واحدة. هتَنَتِ السَّماء هَتْناً وهُتُوناً، مثل هتلَتْ.‏
(هتي) الهاء والتاء والحرف المعتلّ. يقولون: المُهاتاةُ كالمعاطاة. يقال: هاتِ، أي أعْطِ، فتقول: ما أُهاتِيكَ، أي لا أُعْطِيك.‏
فإذا هُمِز تغير المعنى. تقول تَهَتَّأَ الثوب: خَلُق، وهي هذه وحدها. قال أبو بكر: وهتأ الشّيءَ يهتأ، إذا كَسَرَهُ وطْئاً برجله.‏
--------------ــ
(1) في الجمهرة (1: 22).‏
(2) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي. ديوان الهذليين (2: 185).‏

ـ

### Türkçe

(هâ ve **التاء** ve onları üçleyen şeyin bâbı)

(**هتر**) **الهاء** ve **التاء** ve **الراء**: Asıl bir köktür; sözden bâtıl ve kötü olana delâlet eder. Ve **أُهْتِرَ** adam: yaşlılıktan bunadı. Bunun mânâsı, [şu ki] o **الهِتْرِ** ile konuşur; o da sözün düşüğü (sakatı)dır. Asıl bunun üzerinedir; sonra “adam **مُستَهْتِرٌ**” denir: kendisine ne denildiğine aldırmaz; yani bütün söz onun yanında düşüktür. Ve **تَهاتَرَ** iki adam: her biri, arkadaşına karşı bâtıl bir şey iddia etti. Ve onu **هَتَرَه**: bâtıl ile, **هَتْراً** olarak, ırzını parçaladı; ve onu **هتَّره** de, **تهتيراً** olarak, yine (böyledir). Ve onların, musibet ve acayip iş için söyledikleri: **هِتْرٌ**; bu, ibdâlden (harf değiştirmeden)dir; aslı **هِكْرٌ**dur; onu zikretmiştik.

(**هتع**) **الهاء** ve **التاء** ve **العين**. Ebû Bekir dedi: Adam bize doğru **هَتَع**: yöneldi; **هَطع** gibi; (yani) süratle yöneldiği zaman.

(**هتف**) **الهاء** ve **التاء** ve **الفاء**: tek bir kelimedir; o **الهَتْف**tir: ses. Ve güvercin **هَتَفَت**: ses çıkardı; **تَهتِف** olarak seslenir. Ve **هَتَّافةٌ** ve **هَتْفَى** bir yay, **هُتافاً**: ses sahibi. Hüzeli dedi:

عَلَى عَُِجْسٍ هَتَّافةِ المِذْرَوَيـ *** ـنِ زَوْراءَ مضجَعةٍ في الشِّمالِ‏

(**هتك**) **الهاء** ve **التاء** ve **الكاف**: bir asıldır; bir şeyde yarılmaya delâlet eder. Ve **الهَتْك**: perdenin, arkasında olana dair, yarılmasıdır. Ve falanın arşı **هُتِكَ**: yıkıldı ve yarıldı. Ve geceden **هُتْكةً** yürüdük; yani bir saat. Ve onu **هاتَكْناها**: onun karanlığında yürüdük. Mânâ, bizim karanlığı yardığımızdır.

(**هتم**) **الهاء** ve **التاء** ve **الميم**: bir kelimedir; bir şeyin kırılmasına delâlet eder. Denir: “Şeyi **هَتَمْتُ**.” Ve **الهُتامة**: bir şeyden parçalanıp dökülen şeydir. Ve **الهَتْمُ**: ön dişlerin kökünden kırılmasıdır; ve **أهتَم** bir adam.

(**هتن**) **الهاء** ve **التاء** ve **النون** tek bir kelimedir. Gök **هتَنَتِ**: **هَتْناً** ve **هُتُوناً** olarak; **هتلَتْ** gibi.

(**هتي**) **الهاء** ve **التاء** ve illetli harf. Derler: **المُهاتاةُ** **كالمعاطاة**. Denir: **هاتِ**; yani “ver”; sonra dersin: “Ben sana **ما أُهاتِيكَ**”; yani “sana vermem.”

Hemzelendiği zaman mânâ değişir. Dersin: **تَهَتَّأَ** elbise: eskidi; ve bu, yalnız budur. Ebû Bekir dedi: Ve **وهتأ** şeyi **يهتأ**; ayağıyla basarak onu kırdığı zaman.

--------------ــ
(1) el-Cemhere’de (1: 22).
(2) O, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’dir. Dîvânu’l-Hüzeliyyîn (2: 185).
