# هتن — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D9%86/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AA%D9%86/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AA%D9%86.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: هتن

(باب الهاء والتاء وما يثلثهما)
(هتر) الهاء والتاء والراء: أُصَيل يدلُّ على باطلٍ وسَيِّئٍ من القول، وأُهْتِرَ الرّجُل: خَرِف من الكِبَر. ومعنى هذا [أنّه] يتكلّم بالهِتْرِ، وهو السَّقَط من القَول. والأصل فيه هذا، ثمَّ يقال رجل مُستَهْتِرٌ: لا يُبالِي ما قِيلَ لـه، أي كلُّ الكلامِ عنده ساقط. وتَهاتَرَ الرّجُلانِ ادّعى كلُّ واحدٍ منهما على صاحبه باطلاً. وهَتَرَه: مزَّقَ عِرضَه بباطلٍ هَتْراً، وهتَّره تهتيراً أيضاً. وقولهم للدَّاهية والأمر العَجَب: هِتْرٌ، هو من الإبدال، والأصل هِكْرٌ، وقد ذكرناه.‏
(هتع) الهاء والتاء والعين. قال أبو بكر(1): هَتَع الرجلُ إلينا: أقبلَ، مثل هَطع، إذا أقْبَلَ مسرعاً.‏
(هتف) الهاء والتاء والفاء: كلمة واحدة، هي الهَتْف: الصَّوت. وهَتَفَت الحمامةُ: صوَّتَتْ تَهتِف. وقَوسٌ هَتَّافةٌ وهَتْفَى هُتافاً: ذاتُ صوت. قال الهذليّ(2):‏
عَلَى عَُِجْسٍ هَتَّافةِ المِذْرَوَيـ *** ـنِ زَوْراءَ مضجَعةٍ في الشِّمالِ‏
(هتك) الهاء والتاء والكاف: أصلٌ يدلُّ على شَقٍّ في شَيء. والهَتْك: شَقُّ السِّتر عمَّا وراءَه. وهُتِكَ عَرشُ فلانٍ: هُدَّ وشُقّ. وسِرنا هُتْكةً من اللَّيل، أي ساعةً. وهاتَكْناها: سِرْنا في دُجاها. والمعنى أنَّا شَقَقْنا الظَّلام.‏
(هتم) الهاء والتاء والميم: كلمةٌ تدلُّ على كسرِ شيء. يقال: هَتَمْتُ الشَّيءَ. والهُتامة: ما تهتَّمَ من شيءٍ. والهَتْمُ: كَسْر الثَّنَايا من أصلها؛ ورجلٌ أهتَم.‏
(هتن) الهاء والتاء والنون كلمةٌ واحدة. هتَنَتِ السَّماء هَتْناً وهُتُوناً، مثل هتلَتْ.‏
(هتي) الهاء والتاء والحرف المعتلّ. يقولون: المُهاتاةُ كالمعاطاة. يقال: هاتِ، أي أعْطِ، فتقول: ما أُهاتِيكَ، أي لا أُعْطِيك.‏
فإذا هُمِز تغير المعنى. تقول تَهَتَّأَ الثوب: خَلُق، وهي هذه وحدها. قال أبو بكر: وهتأ الشّيءَ يهتأ، إذا كَسَرَهُ وطْئاً برجله.‏
--------------ــ
(1) في الجمهرة (1: 22).‏
(2) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي. ديوان الهذليين (2: 185).‏

ـ

### Türkçe

(هâ ve **التاء** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**هتر**) **الهاء** ve **التاء** ve **الراء**: Asıl bir kök; sözden bâtıl ve kötü olana delâlet eder. Ve “**أُهْتِرَ** adam”: yaşlılıktan bunadı. Bunun mânâsı, **الهِتْر** ile konuşmasıdır; o da sözün döküntüsüdür. Asıl bunun üzerinedir; sonra “**رجل مُستَهْتِرٌ**” denir: kendisine ne denildiğine aldırmaz; yani bütün söz onun yanında döküntüdür. Ve “**تَهاتَرَ** iki adam”: her biri, arkadaşına karşı bâtıl bir şey iddia etti. Ve “**هَتَرَه**”: bâtıl ile onun ırzını parçaladı; **هَتْراً** (olarak). Ve “**هتَّره**” de “**تهتيراً**” (olarak) böyledir. Ve onların, musibet ve acayip iş için söyledikleri “**هِتْرٌ**”: bu, ibdâlden (harf değiştirmeden)dir; aslı **هِكْرٌ**’dür; onu zikretmiştik.

(**هتع**) **الهاء** ve **التاء** ve **العين**. Ebû Bekir dedi: “**هَتَع** adam bize”: geldi; “**هَطع**” gibi; “**أقْبَلَ**” (hızlıca) geldiği zaman.

(**هتف**) **الهاء** ve **التاء** ve **الفاء**: tek bir kelime; o da **الهَتْف**’tir: ses. Ve “**هَتَفَت** güvercin”: ses çıkardı; **تَهتِف** (olarak) seslenir. Ve “**قَوسٌ هَتَّافةٌ**” ve “**هَتْفَى**” **هُتافاً**: ses sahibi. Hüzeli dedi ki:
عَلَى عَُِجْسٍ هَتَّافةِ المِذْرَوَيـ *** ـنِ زَوْراءَ مضجَعةٍ في الشِّمالِ‏

(**هتك**) **الهاء** ve **التاء** ve **الكاف**: bir asıl; bir şeyde yarılmaya delâlet eder. Ve **الهَتْك**: arkasında olanı açığa çıkarmak için örtüyü yarmaktır. Ve “**هُتِكَ** falanın arşı”: yıkıldı ve yarıldı. Ve “gecenin **هُتْكةً**’sinde yürüdük”: yani bir saat. Ve “**هاتَكْناها**”: onun karanlığında yürüdük. Mânâ: karanlığı yardık.

(**هتم**) **الهاء** ve **التاء** ve **الميم**: bir kelime; bir şeyin kırılmasına delâlet eder. Denir ki: “**هَتَمْتُ** şeyi.” Ve **الهُتامة**: bir şeyden parçalanıp dökülen. Ve **الهَتْمُ**: ön dişleri kökünden kırmaktır; ve “**رجلٌ أهتَم**”.

(**هتن**) **الهاء** ve **التاء** ve **النون** tek bir kelimedir. “**هتَنَتِ** gök **هَتْناً** ve **هُتُوناً**”: “**هتلَتْ**” gibi.

(**هتي**) **الهاء** ve **التاء** ve illetli harf. Derler ki: **المُهاتاةُ** **المعاطاة** gibidir. Denir ki: “**هاتِ**”: yani “ver”; sonra dersin ki: “**ما أُهاتِيكَ**”: yani “sana vermem”.

Hemzelendiği zaman mânâ değişir. Dersin ki: “**تَهَتَّأَ** elbise”: eskidi; ve bu, yalnızca budur. Ebû Bekir dedi: “**وهتأ** şeyi **يهتأ**”: ayağıyla basarak onu kırdığı zaman.

--------------ــ
(1) el-Cemhere’de (1: 22).
(2) O, Hüzeli Ümeyye b. Ebî Âiz’dir. Dîvânü’l-Hüzeliyyîn (2: 185).
