# هجأ — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%A3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AC%D8%A3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%A3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: هجأ

باب الهاء والجيم ووايء معهما
ه ج و،ه و ج، ج ه و، وه ج، ج و ه، و ج ه، ه ي ج، ه ج أ مستعملات هجو: هجا يَهجو هجاءً، ممدود: وهو الوقيعة في الأشعار. والهجاء، ممدود: تَهْجيةُ الحروف، تقول: تَهَجَّأْتُ وتهجيتُ بهمز وتبديل.
هوج:
الهَوَج: مصدر الأهوج، وهو الأحمق. ويُقال للشُّجاع الَذي يَرْمي بنفسه في الحَرْب: أهوج. والطُّوالُ إذا أفرط في طُوله: أَهْوَجُ الطّول. والهوجاء: النّاقة السّريعة لا تتعاهد مواضع المناسم من الأرض، ولا يقال للبعير: أهوج.
والهُوجُ من الرِّياح: التي تَحمِلُ المُورَ وتَجُرّ الذَّيل، والواحدةُ: هوجاء.
جهو: أَجْهَتِ السَّماءُ إذا انقشع عنها الغيم. وأَجْهَتِ الطَّريقُ: استبانت. وبيتٌ أَجْهَى: لاسقفَ له. والمؤنّث: جهْواء.
وهج: الوَهَج: حرُّ النّارِ والشَّمْس من بعيد. وقد تَوَهَّجَتِ النّار ووَهِجَتْ تَوْهَجُ فهي وَهِجةٌ.
والجَوْهر يتوهَّجُ: أي: يتلألأ، والوَهَجان: اضطرابُ التَّوَهُّج، وقال في وصف الرِّيضان:
"نُوّارُها مُتباهج يتوهَّج"
جوه: الجاهُ: المنزلة عند السُّلطان، وتصغيره: جُوَيْهةٌ. ورجلٌ وجيهٌ: ذو جاهٍ.
وجه: الوَجْهُ: مُسْتَقْبَلُ كلّ شيءٍ. والجِهَةُ: النَّحْوُ. يُقال: أخذتُ جِهَةَ كذا، أي: نَحْوَهُ.
ورجلٌ أَحْمَرُ من جِهَتِهِ الحُمْرة، وأسودُ من جِهتَه السَّواد.
والوِجْهةُ: القِبْلة وشبهُها في كلّ شيءٍ استقبلْتَه وأَخَذْتَ فيه.
توجهَّوا إليك، يعني: ولَّوا وُجُوهَهم إليك. والتَّوجُّه: الفعل الّلازم.
والوُجاهُ والتُّجاه: ما استقبل شيءٌ شيئاً. تقول: دارُ فلانٍ تُجاه دارِ فلانٍ. والمُواجَهةُ: استقبالُك الرّجلَ بكلامٍ. أو وَجْهٍ.
هيج: هاج البَقْلُ، إذا اصفرَّ وطال، فهو هائجٌ، ويُقال: بل هِيجَ البَقْلُ وهاجتِ الأرضُ فهي هائجةٌ.
وهاج الفَحْلُ هِياجاً. واهتاج اهتياجاً إذا ثار وهَدَرَ. وهاج الدَّمُ، وهاج الشّرَّ بين القَوْم، وكلّ شيءٍ يثورُ للمشَقَةّ والضّرر.
والهَيْجاء: الحربُ، تُمَدُّ وتُقْصر.
وتقول: هَيَّجْتُ الشّرَّ بينهم، وهيَّجْتُ النّاقةَ فانبعثَتْ، وهِجْتُ فلاناً فانبعث وهاج.
والهاجةُ: الضِّفْدَعَةُ الأنثى . قال:
كأن تَرَنُّمَ الهـاجـاتِ فـيهِ		قُبَيْلَ الصُّبْحِ أصواتُ الصيِّارِ
وتصغيرُها: هُوَيجة وهُيَجْة. والهاجة: النّعامة.
هِيجِ: مجرور: زَجْرُ النّاقةِ خاصّة، قال:
تنجو إذا قال حاديها لها: هِيجِ
هجأ: يُقال: هَجَأَ غَرْثُهُ وجُوعُهُ هَجْأَ وهُجُوءاً، أي: سَكَن، قال:
فأَخزاهُمُ ربّـي ودلّ عـلـيهِـمُ		وأَطْعَمهم من مَطْعٍٍَ غير مُهْجِىءِ

### Türkçe

باب **الهاء** و**الجيم** و**وايء** معهما
ه ج و،ه و ج، ج ه و، وه ج، ج و ه، و ج ه، ه ي ج، ه ج أ kullanımlıdırlar. **هجو**: **هجا** **يَهجو** **هجاءً**، uzatılmıştır: ve o, şiirlerdeki yergidir. Ve **الهجاء**، uzatılmıştır: harflerin hecelenmesidir; dersin ki: **تَهَجَّأْتُ** ve **تهجيتُ** hemze ile ve değiştirme ile.

**هوج**:
**الهَوَج**: **الأهوج**’un mastarıdır; ve o, ahmaktır. Ve kendisini savaşta atan cesura: **أهوج** denilir. Ve uzunlar, uzunluğunda aşırı olunca: **أَهْوَجُ الطّول**. Ve **الهوجاء**: hızlı dişi deve; yerin tırnak yerlerini gözetmez; ve erkeğe: **أهوج** denilmez.
Ve rüzgârlardan **الهُوج**: **المُور**’u taşıyan ve eteği sürükleyenlerdir; ve teki: **هوجاء**.

**جهو**: **أَجْهَتِ السَّماءُ**: üzerinden bulut sıyrılıp açılınca. Ve **أَجْهَتِ الطَّريقُ**: belirginleşti. Ve **بيتٌ أَجْهَى**: tavanı olmayan. Ve müennesi: **جهْواء**.

**وهج**: **الوَهَج**: uzaktan ateşin ve güneşin sıcağıdır. Ve ateş **تَوَهَّجَتِ** ve **وَهِجَتْ** **تَوْهَجُ**; o hâlde o, **وَهِجةٌ**’dir.
Ve cevher **يتوهَّجُ**: yani, parıldar. Ve **الوَهَجان**: **التَّوَهُّج**’ün çalkantısıdır. Ve **الرِّيضان**’ın vasfında dedi ki:
"نُوّارُها مُتباهج يتوهَّج"

**جوه**: **الجاهُ**: sultanın yanındaki mertebedir; ve onun küçültmesi: **جُوَيْهةٌ**. Ve **وجيهٌ** bir adam: **جاه** sahibi.

**وجه**: **الوَجْهُ**: her şeyin karşı tarafıdır. Ve **الجِهَةُ**: yön/cihettir. Denilir: **أخذتُ جِهَةَ كذا**, yani: onun yönüne.
Ve bir adam, kızıllık cihetinden **أَحْمَرُ**; ve siyahlık cihetinden **أسودُ**.
Ve **الوِجْهةُ**: kıble ve benzeri; her şeyde onu karşıladığın ve onda yöneldiğin şey.
**توجهَّوا** sana; yani: yüzlerini sana çevirdiler. Ve **التَّوجُّه**: lâzım fiildir.
Ve **الوُجاهُ** ve **التُّجاه**: bir şeyin bir şeyi karşılamasıdır. Dersin ki: falanın evi, falanın evinin karşısındadır: **تُجاه**. Ve **المُواجَهةُ**: adamı sözle karşılamandır; yahut yüzle.

**هيج**: **هاج البَقْلُ**: sararıp uzayınca; o hâlde o, **هائجٌ**’dir. Ve denilir: bilakis **هِيجَ البَقْلُ** ve yer **هاجتِ**; o hâlde o, **هائجةٌ**’dir.
Ve aygır **هاج** **هِياجاً**. Ve **اهتاج** **اهتياجاً**: kabarıp böğürünce. Ve kan **هاج**; ve kavim arasında şer **هاج**; ve her şey, meşakkat ve zarar için kabarır.
Ve **الهَيْجاء**: savaştır; uzatılır ve kısaltılır.
Ve dersin ki: aralarında şerri **هَيَّجْتُ**; ve dişi deveyi **هيَّجْتُ** de harekete geçti; ve falanı **هِجْتُ** de harekete geçti ve kabardı.
Ve **الهاجةُ**: dişi kurbağadır. Dedi ki:
كأن تَرَنُّمَ الهـاجـاتِ فـيهِ		قُبَيْلَ الصُّبْحِ أصواتُ الصيِّارِ
Ve onun küçültmesi: **هُوَيجة** ve **هُيَجْة**. Ve **الهاجة**: devekuşudur.
**هِيجِ**: mecrûr: özellikle dişi deveyi sürme ünlemi; dedi ki:
تنجو إذا قال حاديها لها: **هِيجِ**

**هجأ**: denilir: **هَجَأَ** onun açlığı ve **جُوعُهُ** **هَجْأَ** ve **هُجُوءاً**; yani: sakinleşti. Dedi ki:
فأَخزاهُمُ ربّـي ودلّ عـلـيهِـمُ		وأَطْعَمهم من مَطْعٍٍَ غير **مُهْجِىءِ**
