# هجا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AC%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هجا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هجا

هَجاه يَهْجُوه هَجْواً وهِجاء وتَهْجاء، مدود: شتمه بالشِّعر، وهو خلاف المَدْح. قال الليث: هو الوَقِيعةُ في الأَشْعار. وروي عن النبي،صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: اللهم إِنَّ فلاناً هَجاني فاهْجُه اللهم مكانَ ما هَجاني؛ معنى قوله اهْجُه أَي جازِه على هِجائه إِيايَ جَزاءَ هِجائه، وهذا كقوله عز وجل: وجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها، وهو كقوله تعالى: فمَنِ اعْتَدى عليكم فاعْتَدُوا عليه؛ فالثاني مُجازاةٌ وإِن وافَق اللفظُ اللفظَ. قال ابن الأَثير: وفي الحديث اللهم إِنَّ عمرو بنَ العاصِ هَجاني، وهو يعلم أَني لست بشاعر، فاهْجُه اللهم والْعَنْه عدَدَ ما هَجاني أَو مكان ما هَجاني، قال: وهذا كقوله مَن يُرائي يُرائي اللهُ به أَي يُجازِيه على مُراءَاته. والمُهاجاةُ بين الشاعِرَيْنِ: يَتهاجَيانِ. ابن سيده: وهاجَيْتُه هَجَوْتُه وهَجاني. وهم يَتهاجَوْنَ: يَهْجُو بعضُهم بعضاً، وبينهم أُهْجُوَّةٌ وأُهْجِيّةٌ ومُهاجاةٌ يتَهاجَوْن بها؛ وقال الجعدي يَهْجُو ليلى الأَخْيَلِيَّة:
دَعي عَنْكِ تَهْجاءَ الرِّجالِ، وأَقْبلي
على أَذْلَغِيٍّ يَمْلأُ اسْتَكِ فَيْشَلا
الأَذَلَغِيُّ: منسوب إِلى رجل من بني عُبادة بن عُقَيْلٍ رَهْطِ لَيْلى الأَخْيَلِيَّة، وكان نَكَّاحاً، ويقال: ذكر أَذْلَغِيٌّ إِذا مَذى؛ وأَنشد أَبو عمرو الشيباني:
فدَحَّها بأَذْلَغِيٍّ بَكْبَكِ،
فصَرَخَتْ: قد جُزْتَ أَقْصى المَسْلَكِ
وهو مَهْجُوٌّ. ولا تقل هَجَيْتُه. والمرأَة تَهْجُو زَوْجَها أَي تَذُمُّ صُحبته؛ وفي التهذيب: تَهْجُو صُحبة زوجها أَي تَذُمُّه وتَشْكُو صُحْبتَه. أَبو زيد: الهِجاءُ القِراءَة، قال: وقلت لرجل من بني قيس أَتَقْرَأُ من القرآن شيئاً؟ فقال: واللهِ ما أَهْجُو منه حَرفاً؛ يريد ما أَقْرَأُ منه حَرْفاً. قال: ورَوَيْتُ قَصِيدةً فما أَهْجُو اليومَ منها بيتين أَي ما أَرْوي. ابن سيده: والهِجاء تَقْطِيعُ اللفظة بحُروفِها. وهَجَوْتُ الحروف وتَهَجَّيْتُها هَجْواً وهِجاء وهَجَّيْتها تَهْجِيةً وتَهَجَّيتُ كله بمعنى؛ وأَنشد ثعلب لأَبي وَجْزةَ السَّعْدي: يا دارَ أَسْماءَ، قد أَقْوَتْ بأَنْشاجِ
كالوَحْيِ، أَو كإِمامِ الكاتِبِ الهاجِي
قال ابن سيده: وهذه الكلمة يائية وواوية، قال: وهذا على هِجاء هذا أَي على شَكْلِه وقَدْرِهِ ومِثاله وهو منه.
وهَجُوَ يَوْمُنا: اشتَدَّ حَرُّه.
والهَجاةُ: الضِّفْدَعُ، والمعروف الهاجةُ.
وهَجِيَ البيتُ هَجْياً: انْكَشَفَ. وهَجِيَتْ عَيْنُ البعير: غارَتْ. ابن الأَعرابي: الهِجى الشِّبعُ من الطَّعام.

### Türkçe

**هَجاه** **يَهْجُوه** **هَجْواً** ve **هِجاء** ve **تَهْجاء** (uzatmalar): Şiirle ona sövdü; o, **المَدْح**’ın zıddıdır. Leys dedi: O, şiirlerde **الوَقِيعةُ**’dır. Ve Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi ki o şöyle dedi: “Allah’ım, şüphesiz falan kimse beni **هَجاني**; beni **هَجاني**’sine karşılık, Allah’ım onu **اهْجُه**”; onun “**اهْجُه**” sözünün mânası: yani onun bana **هِجاء**’ına karşı onu cezalandır, onun **هِجاء**’ının cezası olarak; bu, Aziz ve Celîl olanın şu sözü gibidir: “Bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür”; ve o, Yüce olanın şu sözü gibidir: “Kim size saldırırsa siz de ona saldırın”; ikincisi bir karşılık vermedir, her ne kadar lafız lafza uygun düşse de. İbnü’l-Esîr dedi: Hadiste: “Allah’ım, şüphesiz Amr b. el-Âs beni **هَجاني**; hâlbuki o bilir ki ben şair değilim; öyleyse Allah’ım onu **اهْجُه** ve ona lânet et, beni **هَجاني** sayısınca yahut beni **هَجani**’sinin yerine (karşılığı olarak)”; dedi: Bu, “Kim gösteriş yaparsa Allah da onunla gösteriş yapar” sözü gibidir; yani onun gösterişine karşı onu cezalandırır. Ve iki şair arasındaki **المُهاجاةُ**: **يَتهاجَيانِ**. İbn Sîde: **وهاجَيْتُه**: onu **هَجَوْتُه**; ve o da beni **هَجاني**. Ve onlar **يَتهاجَوْنَ**: bazısı bazısını **يَهْجُو**; ve aralarında, onunla **يتَهاجَوْن** oldukları bir **أُهْجُوَّةٌ** ve **أُهْجِيّةٌ** ve **مُهاجاةٌ** vardır; ve el-Ca‘dî, Leylâ el-Ahyeliyye’yi **يَهْجُو** iken dedi:

دَعي عَنْكِ تَهْجاءَ الرِّجالِ، وأَقْبلي
على أَذْلَغِيٍّ يَمْلأُ اسْتَكِ فَيْشَلا

**الأَذَلَغِيُّ**: Leylâ el-Ahyeliyye’nin kavmi olan Ubâde b. Ukayl oğullarından bir adam’a nisbet edilendir; ve o çok nikâhlayan idi; ve denilir: **أَذْلَغِيٌّ** zikredildiği zaman, eğer mezi geldiyse; ve Ebû Amr eş-Şeybânî inşâd etti:

فدَحَّها بأَذْلَغِيٍّ بَكْبَكِ،
فصَرَخَتْ: قد جُزْتَ أَقْصى المَسْلَكِ

Ve o **مَهْجُوٌّ**’dur. Ve “**هَجَيْتُه**” deme. Ve kadın, kocasını **تَهْجُو**: yani onun arkadaşlığını yerer; ve Tehzîb’de: Kocasının arkadaşlığını **تَهْجُو**: yani onu yerer ve onun arkadaşlığından şikâyet eder. Ebû Zeyd: **الهِجاءُ** okumadır; dedi: Kays oğullarından bir adama dedim: “Kur’ân’dan bir şey okur musun?” O da dedi: “Vallahi ondan bir harf **أَهْجُو** etmem”; yani ondan bir harf okumam. Dedi: “Bir kaside rivayet ettim de bugün ondan iki beyti **أَهْجُو** etmem”; yani rivayet etmem. İbn Sîde: **والهِجاء** lafzı harfleriyle parçalamaktır. Ve harfleri **هَجَوْتُ** ve onları **تَهَجَّيْتُها** **هَجْواً** ve **هِجاء** (olarak) ve onları **هَجَّيْتها** **تَهْجِيةً** (olarak) ve hepsini **تَهَجَّيتُ**; mânaca birdir; ve Sa‘leb, Ebû Vecze es-Sa‘dî için inşâd etti:

يا دارَ أَسْماءَ، قد أَقْوَتْ بأَنْشاجِ
كالوَحْيِ، أَو كإِمامِ الكاتِبِ الهاجِي

İbn Sîde dedi: Bu kelime **يائية** ve **واوية**’dir; dedi: “Bu, bunun **هِجاء**’ı üzerinedir”; yani onun şekli, miktarı ve misali üzerinedir; ve o ondandır.

**وهَجُوَ يَوْمُنا**: sıcağı şiddetlendi.

**والهَجاةُ**: kurbağadır; bilinen **الهاجةُ**’dır.

**وهَجِيَ البيتُ هَجْياً**: açığa çıktı. Ve devenin gözü **هَجِيَتْ**: çöktü.

İbnü’l-A‘râbî: **الهِجى** yemekten tokluktur.
