# هجج (ه-ج-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AC%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ج - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء مع الجيم
ه ج، ج ه مستعملان
هج:
هَجَّجَ البعير يُهَجِّجُ تَهْجيجاً إذا غارت عينُه في رأسِه من جوعٍ أو عَطَشٍ أو إعياءٍ غير خِلْقةٍ. قال:
إذا حِجاجا مُقْلَتَيْها هجّجا
والهَجْهَجَةُ، حكايةُ صوتِ الرّجُل إذا صاح بالأسد. قال:
أَوْ ذُو زوائدَ لا يُطاف بـأرضِـهِ		يَغْشَى المُهْجْهِجَ كالذَّنوب المُرْسل
وفَحْلٌ هَجْهاجٌ في حكاية شِدَّةِ هديرِه. والهَجْهاجُ: النَّفُورُ.
وهَجْهَجْتُ بالنّاقةِ وبالجَمَل إذا زجرته، فقلت: هِيْج هِيْج. قال:
أَمْرَقْتُ من جَوْزِهِ أعناقَ ناجيةٍ		تَنْجو إذا قالَ حادِيها لها هِيجي
وإذا حكَوْا ضاعفوا هَجْهَج، كما يُضاعفون الوَلْوَلة من الويل، فيقولون: وَلْوَلَتِ المرأة، إذا أكثرتْ من قولها: الويل.
والهَجَاجَةُ: الأحمق. والهَجاجَةُ: الهَبْوة الّتي تَدْفن كلَّ شيء بالتّراب.
جه:
جَهْ: حكاية المُجَهْجِهِ. والجَهْجَهَةُ من صياحِ الأبطال في الحرب. يقال: جَهْجَهوا فحملوا. قال:
فجاء دون الزَّجْرِ والمُجَهْجَهِ

##### Türkçe

باب **الهاء** مع **الجيم**
**ه ج**، **ج ه** ikisi de kullanımdadır.
**هج**:
**هَجَّجَ** deve **يُهَجِّجُ** **تَهْجيجاً**: açlık veya susuzluk yahut yaratılıştan olmayan bir bitkinlik sebebiyle gözü başının içinde çöktüğü zaman. Dedi ki:
إذا حِجاجا مُقْلَتَيْها هجّجا
Ve **الهَجْهَجَةُ**: adamın aslana bağırdığı zaman sesinin taklididir. Dedi ki:
أَوْ ذُو زوائدَ لا يُطاف بـأرضِـهِ		يَغْشَى المُهْجْهِجَ كالذَّنوب المُرْسل
Ve (bir) **فَحْلٌ هَجْهاجٌ**: onun böğürmesinin şiddetinin taklidi hakkında. Ve **الهَجْهاجُ**: ürkek/kaçıcı olan.
Ve **هَجْهَجْتُ** dişi deve ile ve deve ile, onu azarladığım zaman; şöyle dedim: **هِيْج هِيْج**. Dedi ki:
أَمْرَقْتُ من جَوْزِهِ أعناقَ ناجيةٍ		تَنْجو إذا قالَ حادِيها لها هِيجي
Ve taklit ettikleri zaman **هَجْهَج**’i iki kat yaparlar; **الوَلْوَلة**’yi **الويل**’den iki kat yaptıkları gibi; derler ki: **وَلْوَلَتِ** kadın, **الويل** sözünü çokça söylediği zaman.
Ve **الهَجَاجَةُ**: ahmak. Ve **الهَجاجَةُ**: her şeyi toprakla örten toz bulutu.
**جه**:
**جَهْ**: **المُجَهْجِهِ**’nin taklididir. Ve **الجَهْجَهَةُ** savaşta yiğitlerin bağırmasındandır. Denir: **جَهْجَهوا** da hücum ettiler. Dedi ki:
فجاء دون الزَّجْرِ والمُجَهْجَهِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هجَّجَتْ عينُهُ: غارت. وعينٌ هاجَّةٌ، أي غائرةٌ. والهَجيجُ: الوادي العميق. وهَجيج النارِ: أجيجها؛ مثل هَراق وأراق. وركب فلانٌ هَجاجَ غير مجرًى، وهَجاج أيضاً مثل قَطان، إذا ركب رأسه. قال الشاعر وهو المتمرِّس بن عبد الرحمن الصحاريّ:
فلا يَدَعُ اللئامُ سـبـيلَ غَـيٍّوقد رَكِبوا على لَوْمي هَجاجِ
قال الأصمعيّ: تقول للناس إذا أردتَ أن يكفُّوا عن الشيء: هَجاجَيْك وهذاذَيْك، على تقدير الاثنين. ورجلٌ هَجاجَةٌ، أي أحمق. وهج مخفَّف: زجرٌ للكلب، يسكَّن وينوَّن، كما يقال: بَخٍ وبَخْ. قال الشاعر:
سَفَرَتْ فقلتُ لها هَجٍ فتَبَرْقَعَتْوذكرتُ حينَ تبَرْقَعَتْ هَبَّارا

##### Türkçe

**هَجَّجَتْ** onun gözü: çöktü. Ve **عينٌ هاجَّةٌ**; yani çökmüş. Ve **الهَجيجُ**: derin vadi. Ve **هَجيج النارِ**: onun **أجيج**’i; **هَراق** ve **أراق** gibi. Ve falan kimse, akış yeri olmayan bir **هَجاجَ**’a bindi; ve **هَجاج** da, başı bindiği (inat edip dikleştiği) zaman, **قَطان** gibi (kullanılır). Şair dedi—o, es-Sahârî, Abdurrahman oğlu el-Mutemerris’tir:
فلا يَدَعُ اللئامُ سـبـيلَ غَـيٍّوقد رَكِبوا على لَوْمي هَجاجِ
el-Asma‘î dedi: İnsanlara, bir şeyden vazgeçmelerini istediğin zaman şöyle dersin: **هَجاجَيْك** ve **هذاذَيْك**; ikinin takdiri üzere. Ve **رجلٌ هَجاجَةٌ**; yani ahmak. Ve **هج** (hafifletilmiş): köpeğe bir azarlamadır; sükûn verilir ve tenvinlenir; nitekim şöyle denir: **بَخٍ** ve **بَخْ**. Şair dedi:
سَفَرَتْ فقلتُ لها هَجٍ فتَبَرْقَعَتْوذكرتُ حينَ تبَرْقَعَتْ هَبَّارا

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الليث: هجَّجَ البعيرُ يُهَجِّجُ إِذا غارَتْ عَيْنُه في رأْسِه من جُوعٍ أَو عَطشٍ أَو إِعْياءٍ غير خِلْقةٍ؛ قال:
إِذا حِجَاجا مُقْلَتَيْها هَجَّجا
الأَصمعي: هَجَّجَتْ عَينُه: غارَتْ؛ وقال الكميت:
كأَنَّ عُيُونَهُنَّ مُهَجِّجات،
إِذا راحَتْ من الأُصُلِ الحَرُور
وعَينٌ هاجَّةٌ أَي غائرةٌ.
قال ابن سيده: وأَما قولُ ابْنةِ الخُسِّ حين قيلَ لها: بِمَ تَعْرِفِينَ لِقاحَ ناقتِك؟ فقالت: أَرى العينَ هاجّ، والسنامَ راجّ، وتَمْشي فَتَفاجَّ؛ فإِما أَن يكونَ على هَجَّتْ وإِن لم يُستعمَلْ، وإِما أَنها قالت هاجّاً، اتباعاً لقولهم راجّاً، قال: وهم ممن يَجْعلون للإِتْباع حُكْماً لم يكن قبل ذلك، وقالت: هاجّاً، فذكَّرتْ على إِرادة العُضْوِ أَو الطَّرْفِ، وإِلاَّ فقد كان حُكْمُها أَن تقول هاجَةً؛ ومِثلُه قولُ الآخرِ:والعَينُ بالإِثْمِدِ الحارِيِّ مَكْحُولُ
على أَن سيبويه إِنما يَحْملُ هذا على الضرورة؛ قال ابن سيده: ولَعَمْري إِنَّ في الإِتْباع أَيضاً لَضرورةً تُشْبهُ ضرورةَ الشِّعر. ورَجلٌ هَجاجَةٌ: أَحْمَقُ؛ قال الشاعر:
هَجَاجةٌ مُنْتَخَبُ الفُؤَادِ،
كأَنَّه نَعامةٌ في وادِي
شمر: هَجَاجَةٌ أَي أَحَمَقُ، وهو الذي يَسْتَهِجُّ على الرأْي، ثم يَرْكَبُه، غَوِيَ أَم رَِشِدَ، واستهاجُه: أَن لا يُؤَامِرَ أَحداً ويَرْكَبَ رأْيه؛ وأَنشد:
ما كان يَرْوِي في الأُمورِ صنيعةً،
أَزمانَ يَرْكَبُ فيكَ أُمَّ هَجَاجِ
والهَجاجةُ: الهَبْوَةُ التي تَدْفِنُ كلَّ شيءٍ بالترابِ، والعَجاجةُ: مِثلُها. وركِبَ فلانٌ هَجاجَ، غيرَ مُجْرًى، وهَجاجِ، مَبنيّاً على الكسر مثل قَطامِ: ركِبَ رأْسَه؛ قال المُتَمَرِّس بنُ عبد الرحمن الصُّحاريُّ:
وأَشْوَس ظالم أَوْجَيْتُ عنِّي،
فأَبْصَرَ قَصْدَه بعد اعْوِجاجِ
تَرَكْتُ به نُدُوباً باقِياتٍ،
وبايَعَني على سِلْمٍ دُماجِ
فلا يَدَعُ اللِّئامُ سبيلَ غَيٍّ،
وقد رَكِبُوا، على لَوْمي، هَجاجِ
قوله: أَوْجَيْت أَي مَنَعْت وكَفَفْت. والنُّدُوب: الآثارُ، واحدُها نَدْبٌ. والدُّماجُ، بضم الدال: الصُّلْحُ الذي يُرادُ به قطْعُ الشَّرِّ.وهَجَاجَيْك ههنا وههنا أَي كُفّ. اللحياني: يقال للأَسدِ والذِّئب وغيرهما، في التسكين: هَجَاجَيْكَ وهَذَاذَيْكَ، على تقدير الاثنين؛ الأَصمعي: تقول للناس إِذا أَرَدْتَ أَن يَكُفُّوا عن الشيء: هَجَاجَيْكَ وهَذَاذَيْكَ. شمر: الناس هَجاجَيْكَ ودَوَالَيْكَ أَي حَوَالَيْكَ؛ قال أَبو الهيثم: قولُ شمر الناس هُجَاجيك في معنى دَوَالَيْكَ باطلٌ، وقوله معنى دَوَالَيْكَ أَي حواليك كذلك باطلٌ؛ بل دواليك في معنى التَّداوُل، وحَوَالَيْكَ تثنيةُ حَوْلك. تقول: الناس حولك وحوليك وحواليك؛ قال: فأَما رَكِبُوا في أَمرهم هَجاجَهم أَي رأْيهم الذي لم يُرَوُّوا فيه. وهَجاجَيْهم تثنية. قال الأَزهري: أُرى أَن أَبا الهيثم نظر في خط بعض من كتب عن شَمِرٍ ما لم يَضبِطْه، والذي يشبه أَن شمراً قال: هَجاجَيْك مثل دَوَالَيْك وحَوالَيْك، أَراد أَنه مثله في التثنية لا في المعنى.
وهَجِيجُ النار: أَجِيجُها، مثل هَراقَ وأَراقَ.
وهَجَّتِ النارُ تَهُجُّ هَجّاً وهَجِيجاً إِذا اتَّقَدَتْ وسمعتَ صوتَ استعارها.
وهَجَّجَها هو، وهَجَّ البيتَ يَهُجُّه هَجّاً: هَدَمه؛ قال: أَلا مَنْ لِقَبْرٍ لا تَزَالُ تَهُجُّه
شَمالٌ، ومِسْيافُ العَشِيِّ جَنُوبُ؟
ابن الأَعرابي: الهُجُجُ الغُدْران. والهَجِيجُ: الخَطُّ في الأَرض؛ قال كُراع: هو الخط الذي يخط في الأَرض للكهانة، وجمعه هُجَّانٌ؛ قال بعضهم: أَصابنا مطر سالت منه الهُجَّان؛ وقيل: الهَجِيجُ الشَّقُّ الصغير في الجبل، والجمع كالجمع. ووادٍ هَجِيجٌ وإِهْجِيجٌ: عميق، يمانية، فهو على هذا صفة. وقال ابن دريد: الهَجِيجُ والإِهْجِيجُ وادٍ عميق، فكأَنه على هذا اسم. وهَجْهَجَ الرجلَ: رَدَّه عن كل شيء. والبعير يُهاجُّ في هديره. يردّده. وفحل هَجْهاجٌ، في حكاية شدَّة هديره، وهَجْهَجَ الفحلُ في هديره. وهَجْهَجَ السبُعَ، وهَجْهَجَ به: صاح به وزجره ليَكُفَّ؛ قال لبيد: أَو ذُو زَوائِدَ لا يُطافُ بأَرضِه،
يَغْشَى المُهَجْهِجَ كالذَّنُوبِ المُرْسَلِ
يعني الأَسد يغشى مُهَجْهِجاً به فَيَنْصَبُّ عليه مُسرعاً فيفترسه. الليث: الهَجْهَجةُ حكاية صوت الرجل إِذا صاح بالأَسد. الأَصمعي: هَجْهَجْتُ بالسبع وهَرَّجْتُ به، كلاهما إِذا صحت به؛ ويقال لزاجر الأَسد: مُهَجْهِجٌ ومُهَجْهِجةٌ. وهَجْهَجَ بالناقة والجمل: زجرهما، فقال لهما: هِيجْ قال ذو الرمة:
أَمْرَقْتُ من جَوْزِه أَعْناقَ ناجِيَةٍ
تَنْجُو، إِذا قال حادِيها لها: هِيجِ
قال: إِذا حَكَوْا ضاعَفوا هَجْهجَ كما يضاعفونَ الوَلْوَلَةَ من الوَيل، فيقولون وَلْوَلَتِ المرأَةُ إِذا أَكثرت من قول الوَيْل. غيره: هَجْ في زجر الناقة؛ قال جَنْدل:
فَرَّجَ عنها حَلَقَ الرَّتائِجِ
تَكَفُّحُ السَّمائِم الأَواجِجِ،
وقِيلُ: عاجٍ؛ وأَيا أَياهِجِ
فكسر القافية. وإِذا حكيت قلت: هَجْهَجْتُ بالناقة. الجوهري: هَجْهَجَ زجرٌ للغنم، مبني على الفتح
(* قوله «مبني على الفتح إلخ» قال المجد مبني
على السكون، وغلط الجوهري في بنائه على الفتح، وإِنما حركه الشاعر للضرورة اهـ.)؛ قال الراعي واسمه عُبيد بن الحُصَين يهجو عاصم بن قيس النُّمَيريّ ولَقَبُه الحَلالُ:
وعَيَّرَني، تِلكَ، الحَلالُ، ولم يكن
ليَجعَلَها لابن الخَبيثةِ خالِقُهْ
ولكنما أَجْدَى وأَمتَعَ جَدُّه
بِفِرْقٍ يُخَشِّيهِ، بِهَجْهَجَ، ناعِقُه
وكان الحَلالُ قد مَرَّ بإِبل للراعي فعَيَّره بها، فقال فيه هذا الشعر. والفِرْق: القطيع من الغنم. ويخشِّيه: ُيفزِعه. والناعق: الراعي؛ يريد أَن الحَلالَ صاحب غنم لا صاحب إِبل، ومنها أَثْرَى، وأَمتَع جَدُّه بالغنم وليس له سواها، يقول له: فلِمَ تُعَيِّرُني إِبلي، وأَنت لم تملك إِلاَّ قطيعاً من غنم؟
اللحياني: ماء هُجَهِجٌ لا عَذْب ولا ملح. ويقال: ماءُ زمزم هُجَهِجٌ. والهَجْهَجَةُ: صوتُ الكُرْدِ عند القتال.
وظَلِيمٌ هَجْهاجٌ وهُجاهِجٌ: كثير الصوت، والهَجْهاجُ: النَّفور، وهو أَيضاً الجافي الأَحمق. والهَجْهاجُ أَيضاً: المُسِنُّ. والهَجْهاجُ والهَجْهاجَةُ: الكثير الشر الخفيف العقل. أَبو زيد: رجل هَجْهاجةٌ، وهو الذي لا عقل له ولا رأْي. ورجل هَجْهاج: طويل، وكذلك البعير: قال حُمَيد بن ثور:
بَعِيدُ العَجْبِ، حينَ تَرى قَراهُ
من العِرْنِينِ، هَجْهاجٌ جُلالُ
ويوم هَجْهاج: كثير الريح شديد الصوت؛ يعني الصوت الذي يكون فيه عن الريح. والهَجْهَجُ: الأَرض الجَدْبَةُ التي لا نباتَ بها، والجمع هَجاهج؛ قال:
فجِئتُ كالعَوْدِ النَّزِيعِ الهادِجِ،
قُيِّدَ في أَرامِل العَرافِجِ،
في أَرضِ سَوْءٍ جَدْبَةٍ هَجاهِجِ
جمع على إِرادة المواضع.
وهَجْ هَجْ، وهَجٍ هَجٍ، وهَجَا هَجَا: زَجْرٌ للكلبِ، وأَورده الأَزهري هذه الكلمات، قال: يقال للأَسد والذئب وغيرهما في التسكين. قال ابن سيده: وقد يقال هَجَا هَجَا للإِبل؛ قال هِمْيان:
تَسْمَعُ للأَعْبُدِ زجْراً نافِجَا،
من قِيلِهم: أَيا هَجا أَيا هَجا
قال الأَزهري: وإِن شئت قلتهما مرة واحدة؛ وقال الشاعر:
سَفَرَتْ فقلتُ لها: هَجٍ فتَبَرْقَعَتْ،
فذَكَرْتُ، حين تَبَرْقَعَتْ ضَبَّارا
(* قوله «ضبارا» قال شارح القاموس كذا وجدته بخط أَبي زكريا. ومثله بخط الأَزهري. وأَورده أَيضاً ابن دريد في الجمهرة، وكذلك هو في كتاب المعاني، غير أن في نسخة الصحاح هبارا بالهاء اهـ. وقد استشهد الجوهري بالبيت في هـ ب ر على أن الهبار القرد الكثير الشعر، لا على انه اسم كلب، وتبعه صاحب اللسان هناك. قال الشارح قال الصاغاني: والرواية ضبارا، بالضاد المعجمة، وهو اسم كلب، والبيت للحارث بن الخزرج الخفاجي وبعده: وتزينت لتروعني بجمالها * فكأنما كسي الحمار خمارا
فخرجت أعثر في قوادم جبتي * لولا الحياء أطرتها احضارا)
وضَبَّار: اسم كلب، ورواه اللحياني: هَجِي.
الأَزهري: ويقال في معنى هَجْ هَجْ: جَهْ جَهْ، على القلب. ويقال: سير هَجَاجٌ: شديد؛ قال مُزاحمٌ العُقَيْلِيُّ:
وتَحْتي من بَناتِ العِيدِ نِضْوٌ،
أَضَرَّ بنِيِّه سَيْرٌ هَجاجُ
الجوهري: هَجْ، مخفف، زجر للكلب يسكَّن وينوّن كما يقال: بَخْ وبَخٍ، ووجدت في حواشي بعض نسخ الصحاح: المُسْتَهِجُّ الذي ينطق في كل حق وباطل.

##### Türkçe

الليث: **هَجَّجَ** deve, **يُهَجِّجُ**; başının içinde gözü çöktüğü zaman (açlık yahut susuzluk yahut yorgunluktan), yaratılıştan olmayarak; dedi ki:

Eğer onun iki gözbebeğinin **حِجَاجا**’sı **هَجَّجا** olursa

الأَصمعي: **هَجَّجَتْ** onun gözü: çöktü; ve el-Kumeyt dedi:

Sanki onların gözleri **مُهَجِّجات**,
**الحَرُور** köklerden (asılardan) döndüğü zaman

Ve **عَينٌ هاجَّةٌ**: yani çökmüş.

İbn Sîde dedi: **ابْنةِ الخُسِّ**’ün “Sen devenin gebe oluşunu ne ile bilirsin?” denildiğinde söylediği söze gelince; dedi ki: “Gözü **هاجّ** görüyorum, hörgücü **راجّ**, yürür de **فَتَفاجَّ**”; artık ya **هَجَّتْ** üzerine olur, kullanılmamış olsa bile; yahut da **هاجّاً** dedi, onların **راجّاً** demelerine uyarak; dedi: ve onlar, daha önce olmayan bir hükmü, **الإِتْباع** için hüküm kılanlardandır; ve **هاجّاً** dedi; uzvu yahut ucu kastederek müzekker yaptı; yoksa onun hükmü **هاجَةً** demesiydi; bunun benzeri başkasının sözü:

Ve göz, kızgın **الإِثْمِدِ** ile sürmeli

Şu var ki Sîbeveyh bunu ancak zarurete hamleder; İbn Sîde dedi: Andolsun, **الإِتْباع**’da da şiirin zaruretine benzeyen bir zaruret vardır.

Ve bir adam **هَجاجَةٌ**: ahmak; şair dedi:

**هَجَاجةٌ** seçilmiş yürekli,
Sanki vadide bir devekuşu

Şemr: **هَجَاجَةٌ** yani ahmak; o, görüş üzerinde **يَسْتَهِجُّ**, sonra ona biner; sapıttı mı doğruya mı gitti; onun **استهاجُه**’u: kimseyle istişare etmemesi ve kendi görüşüne binmesidir; ve okudu:

İşlerde bir işi (bir tedbiri) sulamazdı,
Zamanlar, sende **أُمَّ هَجَاجِ**’a biner

Ve **الهَجاجةُ**: her şeyi toprakla örten toz bulutu; **العَجاجةُ**: onun gibidir. Ve falan **هَجاجَ**’a bindi, i‘rab yürütülmeyen; ve **هَجاجِ**, kesre üzerine mebnî, **قَطامِ** gibi: başına buyruk davrandı; el-Mutemerris b. Abdurrahman es-Suhârî dedi:

Ve huysuz bir zalim; onu benden uzaklaştırdım,
Derken eğrilikten sonra kastını gördü
Onda kalıcı izler bıraktım,
Ve benimle **دُماجِ** barışı üzerine anlaşma yaptı
Artık alçaklar sapıklık yolunu bırakmaz,
Kınamama rağmen **هَجاجِ**’a bindiler

Onun sözü: **أَوْجَيْت** yani engelledim ve alıkoydum. **النُّدُوب**: izler; tekili **نَدْبٌ**. **الدُّماجُ**, **الدال**’ın dammesiyle: onunla şerrin kesilmesi istenen sulh. Ve **هَجَاجَيْك** burada ve burada: yani “kes!” (alıkoy!). el-Lihyânî: aslan, kurt ve başkaları için, sükûn üzere, ikilinin takdiriyle: **هَجَاجَيْكَ** ve **هَذَاذَيْكَ** denir; el-Asma‘î: insanlara, bir şeyden vazgeçmelerini istediğin zaman: **هَجَاجَيْكَ** ve **هَذَاذَيْكَ** dersin. Şemr: insanlar **هَجاجَيْكَ** ve **دَوَالَيْكَ** yani çevrendedir; Ebû’l-Heysem dedi: Şemr’in “insanlar **هُجَاجيك**” sözü, **دَوَالَيْكَ** manasında, bâtıldır; ve onun “**دَوَالَيْكَ** manası yani çevrende” sözü de aynı şekilde bâtıldır; bilakis **دواليك** tedâvül manasındadır; **حَوَالَيْكَ** ise **حَوْلك**’un tesniyesidir. Dersin: insanlar **حولك** ve **حوليك** ve **حواليك**; dedi: ama “Onlar işlerinde **هَجاجَهم**’a bindiler” yani üzerinde iyice düşünmedikleri görüşlerine. Ve **هَجاجَيْهم** tesniyedir. el-Ezherî dedi: Ebû’l-Heysem’in, Şemr’den yazanlardan birinin hattında, ضبط etmediği bir şeye baktığını görüyorum; benzer olan şudur ki Şemr: **هَجاجَيْك** tıpkı **دَوَالَيْك** ve **حَوالَيْك** gibidir, dedi; onun tesniyede ona benzer olduğunu, manada değil, kastetti.

Ve **هَجِيجُ** ateş: onun **أَجِيجُ**’i; **هَراقَ** ve **أَراقَ** gibi.

Ve ateş **هَجَّتِ**; **تَهُجُّ** **هَجّاً** ve **هَجِيجاً**: tutuştuğu ve alevlenmesinin sesini işittiğin zaman.

Ve onu o **هَجَّجَ**; ve evi **هَجَّ**; **يَهُجُّه** **هَجّاً**: yıktı; dedi:

Dikkat edin, bir kabir için kim var ki onu durmadan **تَهُجُّه**
Kuzey, ve akşamın keskin rüzgârı güney?

İbnü’l-A‘râbî: **الهُجُجُ** gölcüklerdir. Ve **الهَجِيجُ**: yerdeki çizgidir; Kurâ‘ dedi: o, kâhinlik için yerde çizilen çizgidir; çoğulu **هُجَّانٌ**; bazısı dedi: Bize bir yağmur isabet etti, ondan **الهُجَّان** aktı; ve denildi: **الهَجِيجُ** dağdaki küçük yarıktır; çoğul, çoğul gibidir. Ve bir vadi **هَجِيجٌ** ve **إِهْجِيجٌ**: derin; Yemen lehçesi; bu durumda sıfattır. İbn Düreyd dedi: **الهَجِيجُ** ve **الإِهْجِيجُ** derin bir vadidir; sanki bu durumda isimdir. Ve adamı **هَجْهَجَ**: onu her şeyden geri çevirdi. Ve deve, böğürmesinde **يُهاجُّ**; onu tekrarlar. Ve bir aygır **هَجْهاجٌ**, böğürmesinin şiddetini taklitte; ve aygır böğürmesinde **هَجْهَجَ**. Ve yırtıcıyı **هَجْهَجَ**; ve onunla **هَجْهَجَ**: ona bağırdı ve onu vazgeçsin diye azarladı; Lebîd dedi:

Yahut artıkları olan, arazisinde dolaşılmayan,
Salıverilmiş kova gibi, **المُهَجْهِجَ**’e saldırır

Yani aslan, onunla **مُهَجْهِجاً** olana saldırır; sonra üzerine hızlıca akıp onu parçalar.

el-Leys: **الهَجْهَجةُ** adamın aslana bağırdığı zaman sesinin taklididir. el-Asma‘î: yırtıcıyla **هَجْهَجْتُ** ve onunla **هَرَّجْتُ**, ikisi de ona bağırdığın zamandır; ve aslanı azarlayana **مُهَجْهِجٌ** ve **مُهَجْهِجةٌ** denir. Ve dişi deve ve deveyle **هَجْهَجَ**: ikisini azarladı; onlara: **هِيجْ** dedi; Zû’r-Rumme dedi:

Onun boğazından kurtulmuş bir binek devenin boyunlarını sürdüm,
Onun sürücüsü ona “**هِيجِ**” dediği zaman kurtulur

Dedi: Taklit ettikleri zaman **هَجْهجَ**’i, **الوَلْوَلَةَ**’yi **الوَيل**’den katladıkları gibi katlarlar; “Kadın **وَلْوَلَتِ**” derler, **الوَيْل** sözünü çokça söylediği zaman. Başkası: dişi deveyi azarlamada **هَجْ**; Cendel dedi:

Onun üzerinden kilit halkalarını açtı,
Kızgın zehirli rüzgârların çarpması,
Ve “**عاجٍ**” denildi; ve “**أَيا أَياهِجِ**”

Böylece kafiyeyi kırdı. Ve taklit ettiğin zaman: dişi deveyle **هَجْهَجْتُ** dersin. el-Cevherî: **هَجْهَجَ** koyun için bir azarlamadır, fetha üzere mebnîdir

(* Onun sözü “fetha üzere mebnî vb.”: Mecd dedi: sükûn üzere mebnîdir; Cevherî onun fetha üzere bina edilmesinde yanıldı; şair onu ancak zaruret için harekeledi, sonu.)؛ er-Râ‘î, adı Ubeyd b. el-Husayn, Âsım b. Kays en-Nümeyrî’yi hicveder; lakabı **الحَلالُ**’dır:

Beni ayıpladı, şu **الحَلالُ**, ve onun yaratıcısı
Onu ibnü’l-habîseye yaratacak değildi
Fakat daha faydalı ve daha yararlı oldu onun dedesi,
Bir sürüyle ki onunla onu ürküten, “**بِهَجْهَجَ**” diye bağıranı vardır

Ve **الحَلالُ** çobanın develerinin yanından geçmişti de onu onlarla ayıpladı; bunun üzerine bu şiiri söyledi. **الفِرْق**: koyun sürüsü. **يخشِّيه**: onu korkutur. **الناعق**: çoban; demek istiyor ki **الحَلالُ** deve sahibi değil koyun sahibidir; onunla daha zengin oldu; ve dedesi koyunla daha yararlı oldu; ondan başka bir şeyi yoktur; ona der ki: “Niçin benim develerimi ayıplıyorsun, sen ancak bir koyun sürüsüne sahip oldun?”

el-Lihyânî: **هُجَهِجٌ** su: ne tatlı ne tuzlu. Ve denir: Zemzem suyu **هُجَهِجٌ**’dir. Ve **الهَجْهَجَةُ**: savaş sırasında Kürtlerin sesi.

Ve bir devekuşu erkeği **هَجْهاجٌ** ve **هُجاهِجٌ**: çok sesli; ve **الهَجْهاجُ**: ürkeklik; o ayrıca kaba ahmaktır. Ve **الهَجْهاجُ** ayrıca: yaşlı. Ve **الهَجْهاجُ** ve **الهَجْهاجَةُ**: şerri çok, aklı hafif olan. Ebû Zeyd: bir adam **هَجْهاجةٌ**; o, aklı ve görüşü olmayan kimsedir. Ve bir adam **هَجْهاج**: uzun; aynı şekilde deve; Humeyd b. Sevr dedi:

Uzak yanlı, onun boynunu gördüğün zaman
Burundan, **هَجْهاجٌ** iri

Ve bir gün **هَجْهاج**: rüzgârı çok, sesi şiddetli; yani rüzgâr sebebiyle içinde bulunan ses. Ve **الهَجْهَجُ**: bitkisi olmayan çorak arazi; çoğulu **هَجاهج**; dedi:

Böylece geldim, çekilip alınmış, gürleyen bir dal gibi,
**العَرافِج** kumluklarında bağlanmış,
Kötü bir yerde, çorak bir arazide, **هَجاهِج**

Mekânlar kastedilerek çoğul yapıldı.

Ve **هَجْ هَجْ**, ve **هَجٍ هَجٍ**, ve **هَجَا هَجَا**: köpek için bir azarlamadır; el-Ezherî bu kelimeleri zikretti; dedi: aslan, kurt ve başkaları için sükûn üzere denir. İbn Sîde dedi: ve develer için de **هَجَا هَجَا** denebilir; Himyân dedi:

Köleler için şişkin bir azarlama işitirsin,
Onların “**أَيا هَجا أَيا هَجا**” demesinden

el-Ezherî dedi: İstersen ikisini bir defa söylersin; ve şair dedi:

Açıldı; ona dedim: **هَجٍ**; derken örtündü,
Örtündüğü zaman **ضَبَّارا**’yı hatırladım

(* Onun sözü “**ضبارا**”: Kâmûs şârihi dedi: Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla böyle buldum; el-Ezherî’nin hattıyla da böyledir; İbn Düreyd de **الجمهرة**’de onu zikretti; **المعاني** kitabında da böyledir; ancak **الصحاح**’ın bir nüshasında **هبارا** hâ ile, sonu. Ve el-Cevherî beyitle **هـ ب ر** maddesinde, **الهبار**’ın çok kıllı maymun olduğuna delil olarak istişhad etti, köpek adı olduğuna değil; orada Lisân sahibi de ona uydu. Şârih dedi: es-Sağânî dedi: rivayet **ضبارا**’dır, **الضاد** mu‘ceme ile; o bir köpeğin adıdır; beyit el-Hâris b. el-Hazrec el-Hufâcî’nindir; ve ondan sonra:
Ve beni korkutmak için güzelliğiyle süslendi * sanki eşeğe bir örtü giydirildi
Sonra cübbemin önlerinden sendeleyerek çıktım * hayâ olmasaydı onu koşturarak sürerdim.)

Ve **ضَبَّار**: bir köpeğin adıdır; el-Lihyânî onu **هَجِي** diye rivayet etti.

el-Ezherî: ve **هَجْ هَجْ** manasında: kalb ile **جَهْ جَهْ** denir.

Ve denir: **سير هَجَاجٌ**: şiddetli; Muzâhim el-Ukaylî dedi:

Altımda bayram develerinden bir binek var,
Onun zayıf bedenine şiddetli bir yürüyüş zarar verdi

el-Cevherî: **هَجْ**, muhaffef, köpek için bir azarlamadır; “**بَخْ** ve **بَخٍ**” denildiği gibi sükûnlanır ve tenvinlenir; ve **الصحاح**’ın bazı nüshalarının haşiyelerinde buldum: **المُسْتَهِجُّ** her hak ve bâtılda konuşan kimsedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهجيج: الأجيج  ، مثل هراق وأراق. وقد هجت النار تهج هجا وهجيجا: إذا اتقدت وسمعت صوت استعارها، وهججها هو. عن ابن دريد: الهجيج:  الوادي العميق كالإهجيج  ، بالكسر. وروي: واد هجيج وإهجيج: عميق، يمانية، فهو على هذا صفة. والجمع هجان. قال بعضهم: أصابنا مطر سالت منه الهجان. الهجيج:  الارض الطويلة، لأنها  تستهج السائرة أي تستعجلهم. و  الهجيج:  الخط   يخط في الأرض للكهانة، ج هجان  . قولهم:  ركب  من أمره  هجاج، كقطام، ويفتح آخره  ، أي  ركب رأسه  ، هكذا في سائر النسخ، وفي بعض الأمهات: رأيه، أي الذي لم يترو فيه. وكذا ركب هجاجيه، تثنية. قال المتمرس بن عبد الرحمن الصحاري:
  فلا يدع اللئام سـبـيل غـي                      وقد ركبوا على لومي هجاج عن الأصمعي:  من أراد كف الناس عن شيء قال: هجاجيك  وهذاذيك. وقال اللحياني: يقال للأسد والذئب وغيرهما في التسكين: هجاجيك وهذاذيك،  على تقدرير الاثنين  ، وقال غيره: هجاجيك، ها هنا، أي كف. وعن شمر: الناس هجاجيك، مثل دواليك وحواليك: أراد أنه مثله في التثنية لا في المعنى؛ وقد أخطأ أبو الهيثم.  والهجاجة  ، بالفتح  : الهبوة التي تدفن كل شيء بالتراب  ، والعجاجة مثلها. ولم يذكرها المصنف في عج، فهو مستدرك عليه. هجاجة، بلا لام:  الأحمق  ، قال الشاعر:
  هجاجة منتخب الفؤاد
  كأنه نعامة في وادي قال شمر: هجاجة: أي أحمق، وهو الذي يستهج على الرأي ثم يركبه، غوي أم رشد. واستهجاجه: أن لا يؤامر أحدا ويركب رأيه،  كالهجهاج  ، وهو الجافي الأحمق،  والهجهاجة  ، وهو الكثير الشر الخفيف العقل، وقال أبو زيد: رجل هجهاجة: لا عقل له ولا رأي.  وهج هج، بالسكون: زجر للغنم  والكلب أيضا؛ قاله الأزهري  وغلط الجوهري في بنائه على الفتح، وإنما حركه الشاعر  -وهو عبيد بن الحصين الراعي يهجو عاصم بن قيس النميري ولقبه الحلال:
  وعيرني تلك الحلال ولم يكن                      ليجعلها لابن الخبيثة خالقـه
  ولكنما أجدى وأمتـع جـده                      بفرق يخشيه بهجهج ناعقه وكان الحلال قد مر بإبل الراعي فعيره بها. فقال فيه هذا الشعر. والفرق: القطيع من الغنم. ويخشيه: يفزعه. والناعق: الراعي. يريد أن الحلال صاحب غنم لا صاحب إبل، ومنها أثرى وأمتع جده بالغنم وليس له سواها. فلأي شيء تعيرني بالإبل وأنت لم تملك إلا قطيعا من الغنم. والفخر عندهم إنما هو بملك الإبل والخيل ولا يملك الغنم إلا الضعفاء الذين لا شوكة لهم ولا غناء عندهم -  ضرورة  ، أي للشعر. قال الأزهري:  هجا  هجا، وهج هج  وهج  هج:  زجر للكلب  . قال ويقال للأسد والذئب وغيرهما بالتسكين. قال ابن سيده: وقد يقال هجا هجا للإبل. قال هميان:
  تسمع للأعبد زجرا نافجا
  من قيلهم أياهجا أياهجا قلت للأزهري: وأنت إن شئت قلتها مرة واحدة، قال الشاعر:
  سفرت فقلت لها: هج، فتبرقعت                      فذكرت حين تبرقعت ضبـارا

  وضبار: اسم كلب؛ كذا وجد بخط أبي زكريا، ومثله بخط الأزهري وأورده أيضا ابن دريد في الجمهرة وكذلك هو في كتاب المعاني، غير أن في نسخة الصحاح:  هبارا  ، بالهاء، كذا وجد بخط الجوهري. ورواه اللحياني: هجي. قال الأزهري: ويقال في معنى هج هج: جه جه، على القلب. وفي الصحاح: هج، مخفف: زجر للكلب، يسكن  وينون  ، كما يقال: بخ بخ.  وهجهج بالسبه  وهجهج السبع: إذا  صاح  به وزجره ليكف. قال لبيد:
  أو ذو زوائد لا يطاف بـأرضـه                      يغشى المهجهج كالذنوب المرسل يعني الأسد يغشى مهجهجا به فينصب عليه مسرعا فيفترسه. وعن الليث: الهجهجة: حكاية صوت الرجل إذا صاح بالأسد. وقال الأصمعي هجهجت بالأسد، وهرجت به: كلاهما إذا صاح به. ويقال لزاجر الأسد: مهجهج ومهجهجة. هجهج  بالجمل: زجره فقال  له:  هيج  ، بالسكون، وكذلك الناقة. قال ذو الرمة:
  أمرقت من جوزه أعناق ناجية                      تنجو إذا قال حاديها لها: هيج قال: إذا حكوأ ضاعفوا هجهج، كما يضاعفون الولولة  من الويل  فيقولون: ولولت المرأة: إذا أكثرت من قولها: الويل. وقال غيره: هج، في زجر الناقة. قال جندل:
  فرج عنها حلق الرتائج
  تكفح السمائم الأواجج
  وقيل: عاج، وأيا أيا هج فكسر القافية، وإذا حكيت قلت: هجهجت بالناقة.  والهجهاج: النفور. والشديد الهدير من الجمال  . والبعير يهاج في هديره: يردده. وفحل هجهاج، في حكاية شدة هديره. الهجهاج:  الطويل منها  ، أي من الجمال،  ومنا  . يقال: رجل هجهاج: طويل، وكذلك البعير. قال حميد بن ثور:
  بعيد العجب حين ترى قراه                      من العرنين هجهاج جلال الهجهاج:  الجافي الأحميق  ، وقد تقدم. الهجهاج: الداهية  .  والهجهج  بالفتح:  الأرض الصلبة الجدبة  التي لا نبات بها، والجميع هجاهج. قال:
  فجئت كالعود النزيع الهادج
  قيد في أرامل العرافج
  في أرض سوء جدبة هجاهج جمع على إرادة المواضع. هجج  كعلبط: الكبش. والماء الشروب  ، قال اللحياني: ماء هجهج: لا عذب ولا ملح، ويقال ماء زمزم هجهج. هجاهج  كعلابط: الضخم  منا.  والهجهجة: حكاية صوت الكرد عند القتال  . يقال  تهجهجت الناقة  ، إذا  دنا نتاجها  .  وهج البيت  يهجه  هجا وهجيجا: هدمه  ، قال: ألا من لقبر لا تزال تهجه شمال ومسياف العشي جنوب  والهج، بالضم: النير على عنق الثور  ، وهي الخشبة التي على عنقه بأداتها.  وسير هجاج، كسحاب: شديد  قال مزاحم العقيلي:
  وتحتي من بنات العيد نضو                      أضر بنيه سيرق هجـاج الأحمق  استهج  : إذا  ركب رأيه  غوي أم رشد، واستهجاجه: أن لا يؤامر أحدا ويركب رأيه استهج  السائرة  في الطريق:  استعجلها  .  واهتج  فلان  فيه  ، أي في رأيه، إذا  تمادى  عليه ولم يصغ لمشورة أحد. ومما يستدرك عليه: عن الليث: هجج البعير يهجج، إذا غارت عينه في رأسه من جوع أو عطش أو إعياء غير خلقة. قال:
  إذا حجاجا مقلتيها هججا

  ومثله قوله الأصمعي. وعين هاجة: أي غائرة. قال ابن سيده: وأما قول ابنة الخس حين قيل لها: بم تعرفين لقاح ناقتك? فقالت: أرى العين هاج، والسنام راج، وتمشي فتفاج، فإما تكون على هجت وإن لم يستعمل، وإما أنها قالت: هاجا، إتباعا لقولهم: راجا. قال: وهم يجعلون للإتباع حكما لم يكن قبل ذلك، فذكرت على إرادة العضو أو الطرف، وإلا فقد كان حكمها أن تقول هاجة. ومثله قول الآخر:
  والعين بالإثمد الحاري مكحول على أن سيبويه إنما يحمل هذا على الضرورة. قال ابن سيده: ولعمري إن في الإتباع أيضا لضرورة تشبه ضرورة الشعر. وعن ابن الأعرابي: الهجج: الغدران. والهجيج: الشق الصغير في الجبل. وهجهج الرجل: رده عن كل شيء. وظليم هجهاج وهجاهج: كثير الصوت. والهجهاج: المسن. والهجهاج والهجهاجة: الكثير الشر. ويوم هجهاج: كثير الريح شديد الصوت، يعني الصوت الذي يكون فيه عن الريح. وقال ابن منظور: ووجدت في حواشي بعض نسخ الصحاح: المستهج: الذي ينطق في كل حق وباطل.

##### Türkçe

**الهجيج**: **الأجيج**; **هراق** ve **أراق** gibi. Ve ateş **هجت** eder, **تهج** **هجا** ve **هجيجا**: tutuştuğu ve alevlenmesinin sesini işittiğin zaman; ve onun **هججها**’sı odur. İbn Düreyd’den: **الهجيج**: derin vadi, **الإهجيج** gibi, kesre ile. Ve rivayet olundu: **واد هجيج وإهجيج**: derin; Yemenîdir; şu halde bu, sıfattır. Çoğulu **هجان**’dır. Bazıları dedi: Bize bir yağmur isabet etti; ondan **الهجان** aktı. **الهجيج**: uzun yer; çünkü o, yürüyenleri **تستهج** eder; yani onları acele ettirir. Ve **الهجيج**: kâhinlik için yere çizilen çizgi; çoğulu **هجان**. Onların sözü: İşinden **هجاج**’a bindi; **قطام** gibi; ve sonu fetha ile de gelir; yani başına bindi; böylece sair nüshalarda; bazı ana nüshalarda: **رأيه**: yani onda teenni etmediği şey. Ve yine: **ركب هجاجيه**; tesniye. Mümâres b. Abdurrahman es-Sahârî dedi:
  فلا يدع اللئام سـبـيل غـي                      وقد ركبوا على لومي هجاج

Asmaî’den: İnsanları bir şeyden alıkoymak isteyen kimse der ki: **هجاجيك** ve **هذاذيك**. Lihyânî dedi: Aslan ve kurt ve başkaları için, sükûn ile: **هجاجيك** ve **هذاذيك** denir; ikiye takdir üzere. Başkası dedi: **هجاجيك**; burada; yani “vazgeç”. Şemmer’den: İnsanlar **هجاجيك**; **دواليك** ve **حواليك** gibi: Onun, tesniyede ona benzer olmasını murad etti, manada değil; Ebû’l-Heysem hata etti. Ve **الهجاجة**, fetha ile: her şeyi toprakla örten toz bulutu; **العجاجة** da onun gibidir. Musannif onu **عج**’de zikretmedi; o halde ona istidrâktir. **هجاجة**, lamsız: ahmak; şair dedi:
  هجاجة منتخب الفؤاد
  كأنه نعامة في وادي

Şemmer dedi: **هجاجة**: yani ahmak; o, görüş üzerinde **يستهج** eden, sonra ona binen kimsedir; sapkın mı doğru mu. Ve onun **استهجاجه**’u: kimseye danışmaması ve kendi görüşüne binmesidir; **الهجهاج** gibi; o, kaba ahmaktır. Ve **الهجهاجة**: çok şerli, aklı hafif olan. Ebû Zeyd dedi: Adam **هجهاجة**: onun aklı da görüşü de yoktur. **وهج هج**, sükûn ile: koyun için azarlamadır; köpek için de; Ezherî söyledi; Cevherî, onu fetha üzerine bina etmesinde yanıldı; onu ancak şair harekeledi—o, Ubeyd b. el-Husayn er-Râî’dir; Âsım b. Kays en-Nümeyrî’yi hicveder; lakabı **الحلال**:
  وعيرني تلك الحلال ولم يكن                      ليجعلها لابن الخبيثة خالقـه
  ولكنما أجدى وأمتـع جـده                      بفرق يخشيه بهجهج ناعقه

Ve **الحلال**, Râî’nin develerine uğramış, onu onlarla ayıplamıştı; o da onun hakkında bu şiiri söyledi. **الفرق**: koyundan sürü. **ويخشيه**: onu korkutur. **الناعق**: çoban. Murad eder ki: **الحلال** koyun sahibidir, deve sahibi değil; onunla daha zengin oldu ve dedesini koyunla daha çok faydalandırdı; ondan başka bir şeyi yoktur. Öyleyse, deve ile beni niçin ayıplarsın; sen ancak koyundan bir sürüye malik oldun. Övünme onların yanında ancak deve ve at mülkiyeti iledir; koyuna ancak zayıflar malik olur; onların yanında ne kuvvetleri vardır ne de bir faydaları—şiir için **ضرورة** olarak. Ezherî dedi: **هجا هجا**, ve **وهج هج** ve **وهج هج**: köpek için azarlamadır. Dedi: Aslan ve kurt ve başkaları için de sükûn ile söylenir. İbn Sîde dedi: Develer için de **هجا هجا** denebilir. Humeyyân dedi:
  تسمع للأعبد زجرا نافجا
  من قيلهم أياهجا أياهجا

Ezherî’ye dedim: Sen istersen onu bir kere de söylersin; şair dedi:
  سفرت فقلت لها: هج، فتبرقعت                      فذكرت حين تبرقعت ضبـارا

Ve **ضبار**: bir köpeğin adıdır; böylece Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla bulundu; Ezherî’nin hattıyla da onun gibidir; İbn Düreyd de **الجمهرة**’de onu zikretti; ve **كتاب المعاني**’de de böyledir; ancak **الصحاح** nüshasında: **هبارا**, **الهاء** ile; böylece Cevherî’nin hattıyla bulundu. Lihyânî onu **هجي** diye rivayet etti. Ezherî dedi: **هج هج** manasında **جه جه** denir; kalb üzere. **الصحاح**’ta: **هج**, muhaffef: köpek için azarlamadır; sükûnlanır ve tenvinlenir; **بخ بخ** denildiği gibi. Ve **هجهج** onu sövmekle; ve yırtıcı hayvanı **هجهج** etti: ona bağırdığı ve onu vazgeçsin diye azarladığı zaman. Lebîd dedi:
  أو ذو زوائد لا يطاف بـأرضـه                      يغشى المهجهج كالذنوب المرسل

Yani: aslan, onunla **مهجهج** edilen birine yaklaşır; sonra onun üzerine aceleyle atılır da onu parçalar. Leys’ten: **الهجهجة**: adamın aslana bağırdığı zaman sesinin taklididir. Asmaî dedi: Aslanla **هجهجت** ettim ve onunla **هرجت** ettim: ikisi de ona bağırdığı zaman. Aslanı azarlayana **مهجهج** ve **مهجهجة** denir. Deveyle **هجهج** etti: onu azarladı; ona dedi ki: **هيج**, sükûn ile; dişi deve için de böyledir. Zû’r-Rumme dedi:
  أمرقت من جوزه أعناق ناجية                      تنجو إذا قال حاديها لها: هيج

Dedi: Onlar taklit ettikleri zaman **هجهج**’i iki kat yaparlar; **الويل**’den **الولولة**’yi iki kat yaptıkları gibi; derler ki: Kadın **ولولت** etti: **الويل** sözünü çokça söylediği zaman. Başkası dedi: Dişi deveyi azarlamada **هج**. Cündel dedi:
  فرج عنها حلق الرتائج
  تكفح السمائم الأواجج
  وقيل: عاج، وأيا أيا هج فكسر القافية، وإذا حكيت قلت: هجهجت بالناقة.

Ve **الهجهاج**: ürkeklik. Ve develerden şiddetli böğürme. Ve deve, böğürmesinde **يهاج** eder: onu tekrarlar. Ve **فحل هجهاج**: böğürmesinin şiddetinin taklidinde. **الهجهاج**: onlardan—yani develerden—uzun olan; ve bizden de. Denir: Adam **هجهاج**: uzun; deve de böyledir. Humeyd b. Sevr dedi:
  بعيد العجب حين ترى قراه                      من العرنين هجهاج جلال

**الهجهاج**: kaba ahmak; geçmişti. **الهجهاج**: musibet. Ve **الهجهج**, fetha ile: bitkisi olmayan, sert, çorak yer; hepsi **هجاهج**. Dedi:
  فجئت كالعود النزيع الهادج
  قيد في أرامل العرافج
  في أرض سوء جدبة هجاهج

Mekânları murad ederek cem‘ üzere cem‘ etti. **هجج**; **علبط** gibi: koç. Ve içimi kolay su. Lihyânî dedi: **ماء هجهج**: ne tatlı ne tuzlu; ve denir: Zemzem suyu **هجهج**’dir. **هجاهج**; **علابط** gibi: bizden iri olan. Ve **الهجهجة**: savaşta Kürtlerin sesinin taklididir. Denir: Dişi deve **تهجهجت** etti: doğumu yaklaştığı zaman. Ve ev **وهج** etti; **يهجه** **هجا** ve **هجيجا**: onu yıktı; dedi: ألا من لقبر لا تزال تهجه شمال ومسياف العشي جنوب  Ve **الهج**, damme ile: öküzün boynundaki boyunduruk; o, aletiyle birlikte boynundaki tahtadır. Ve **سير هجاج**, **سحاب** gibi: şiddetli. Muzâhim el-Ukaylî dedi:
  وتحتي من بنات العيد نضو                      أضر بنيه سيرق هجـاج

Ahmak **استهج** eder: kendi görüşüne bindiği zaman; sapkın mı doğru mu. Ve onun **استهجاجه**’u: kimseye danışmaması ve kendi görüşüne binmesidir. Yoldaki yürüyenleri **استهج** etti: onları acele ettirdi. Falan, onda—yani görüşünde—**واهتج** etti: onun üzerinde inatla sürdüğü ve kimsenin öğüdüne kulak vermediği zaman. Ve ona istidrâk olunanlardandır: Leys’ten: Deve **هجج** eder, **يهجج**: açlık veya susuzluk veya yorgunluktan, yaratılıştan olmayarak, gözü başında çöktüğü zaman. Dedi:
  إذا حجاجا مقلتيها هججا

Ve onun benzeri, **الأصمعي**’nin sözü(dür). Ve **عين هاجة**: yani çukur (gömük). **ابن سيده** dedi: **ابنة الخس**’in, kendisine “Devenin hamileliğini ne ile bilirsin?” denildiği vakit söylediği söze gelince; şöyle dedi: “**أرى العين هاج، والسنام راج، وتمشي فتفاج**”; artık ya (bu) kullanılmamış olsa da **هجت** üzere olur; yahut da o, onların “**راجا**” sözünü izleyerek **هاجا** dedi. Dedi: Ve onlar, daha önce bulunmayan bir hükmü **الإتباع** için kılarlar; böylece (o) uzuv veya uç (manası) kastedilerek zikredildi; yoksa onun hükmü **هاجة** demesi idi. Ve onun benzeri, başkasının sözü(dür):
  “**والعين بالإثمد الحاري مكحول**” — şu şartla ki **سيبويه** bunu ancak zarurete hamleder. **ابن سيده** dedi: Andolsun ki, **الإتباع**’ta da şiir zaruretine benzeyen bir zaruret vardır. **ابن الأعرابي**’den: **الهجج**: su birikintileri. **الهجيج**: dağdaki küçük yarık. **وهجهج الرجل**: onu her şeyden geri çevirdi. **وظليم هجهاج وهجاهج**: sesi çok. **والهجهاج**: yaşlı. **والهجهاج والهجهاجة**: şerri çok olan. **ويوم هجهاج**: rüzgârı çok, sesi şiddetli; yani rüzgârdan dolayı içinde bulunan ses. **ابن منظور** dedi: Ve **الصحاح**’ın bazı nüshalarının haşiyelerinde şunu buldum: **المستهج**: her hak ve batılda konuşan kimse.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هجَّ
هجَّ U ( n. ac. هَجّ 1 ,  هَجِيْج 25 ),
a.  Was deep-set, sunken ( eye ).

b.  I ( n. ac. هَجّ 1 ,  هَجِيْج 25 ), Flamed, blazed; crackled ( fire ).

c.  Pulled down ( house ).

d.  [ coll. ] [ Min ], Left, emigrated from.

هَجَّجَ
هَجَّجَ II ,
a.  Made to blaze ( fire ).

b.  Had deep-set eyes.

c.  see I (a) .

d.  [ coll. ], Forced to emigrate; expatriated.

تَهَجَّجَ
تَهَجَّجَ V
a.  [ coll. ],  see I (d) .

اِهْتَجَجَ
اِهْتَجَجَ VIII
a.  [ Fī ], Persevered with, went far with.

اِسْتَهْجَجَ
اِسْتَهْجَجَ X ,
a.  Was headstrong, selfopinionated.

b.  Drove on.

هَجَّة
هَجَّة 1t
a.  [ coll. ], Emigration; expatriation.

هُجّ
هُجّ 3 ,
a.  Yoke.

هَاْجِجَة
هَاْجِجَة 21t ,
a.  Deep-set, sunken ( eye ).

هَجَاْج
هَجَاْج 22 ,
a.  Rapid ( pace ).

b.  see 22t (a) .

هَجَاْجَة
هَجَاْجَة 22t ,
a.  Blockhead.

b.  Dust.

هَجِيْج
هَجِيْج 25 , ( pl. هُجَّاْن 35 ),
a.  Deep valley, ravine.

b.  Heat.

c.  ( pl. هُجَّاْن 35 ), Magic circles.

اِهْجِيْج
اِهْجِيْج 39 ,
a.  see 25 (a) .

هَجَاجَِ
هَجَاجَِ
a.  At random, recklessly.

مُهَجِّجَة
مُهَجِّجَة
a.  see 21t .

هَجَاجَيْكَ
هَجَاجَيْكَ
a.  Forbear! Refrain!

##### Türkçe

**هجَّ**
**هجَّ** U ( n. ac. **هَجّ** 1 ,  **هَجِيْج** 25 ),
a.  Derin yerleşmiş, çukur ( göz ) idi.

b.  I ( n. ac. **هَجّ** 1 ,  **هَجِيْج** 25 ), Alevlendi, parladı; çıtırdadı ( ateş ).

c.  Aşağı çekti ( ev ).

d.  [ coll. ] [ Min ], Terk etti, -den göç etti.

**هَجَّجَ**
**هَجَّجَ** II ,
a.  Alevlendirdi ( ateşi ).

b.  Derin yerleşmiş gözleri oldu.

c.  I (a)’ya bak.

d.  [ coll. ], Göçe zorladı; gurbetleştirdi.

**تَهَجَّجَ**
**تَهَجَّجَ** V
a.  [ coll. ],  I (d)’ye bak.

**اِهْتَجَجَ**
**اِهْتَجَجَ** VIII
a.  [ Fī ], -de sebat etti, -de ileri gitti.

**اِسْتَهْجَجَ**
**اِسْتَهْجَجَ** X ,
a.  İnatçı, kendi görüşüne bağlı idi.

b.  Sürdü.

**هَجَّة**
**هَجَّة** 1t
a.  [ coll. ], Göç; gurbet.

**هُجّ**
**هُجّ** 3 ,
a.  Boyunduruk.

**هَاْجِجَة**
**هَاْجِجَة** 21t ,
a.  Derin yerleşmiş, çukur ( göz ).

**هَجَاْج**
**هَجَاْج** 22 ,
a.  Hızlı ( yürüyüş ).

b.  22t (a)’ya bak.

**هَجَاْجَة**
**هَجَاْجَة** 22t ,
a.  Budala.

b.  Toz.

**هَجِيْج**
**هَجِيْج** 25 , ( pl. **هُجَّاْن** 35 ),
a.  Derin vadi, yar.

b.  Sıcaklık.

c.  ( pl. **هُجَّاْن** 35 ), Sihir daireleri.

**اِهْجِيْج**
**اِهْجِيْج** 39 ,
a.  25 (a)’ya bak.

**هَجَاجَِ**
**هَجَاجَِ**
a.  Rastgele, pervasızca.

**مُهَجِّجَة**
**مُهَجِّجَة**
a.  21t’ye bak.

**هَجَاجَيْكَ**
**هَجَاجَيْكَ**
a.  Tahammül et! Vazgeç!
