# هجد (ه-ج-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AC%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Öyleyse uyan

- Harfler: ه - ج - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَتَهَجَّدْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%91%D8%AF%D9%92.md) | فَتَفَعَّلْ | Öyleyse uyan | 1 | 1 | [17:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF/ayet/17:79.md) |

## Mücavir kökler — 7 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Enfâl ganimetin devlet için ayrılan beşte birlik kısmıdır
2. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Umulur
3. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
4. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hamd: Cümle kapısı demektir
5. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
6. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
7. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هجد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9.md), [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md), [سهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1.md), [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [يقظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yerde hareketsiz kalıp yere serilme, uykuya dalma veya uykuyu giderme |
| Çekirdek Özet 2 | Geceleyin uykuyu bölerek ibadet, tefekkür ve Kur'an tilaveti için uyanma |
| Çekirdek Özet 3 | Ataleti ve bedensel durağanlığı iradi bir hamleyle bilinçli eyleme dönüştürme |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca uyku anlamına geldiğini sanarak gece ibadetindeki aktif uyanış ve çaba boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هج | Ayrılma, kesinti, durağanlaşma ve yatışma; [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) kökünde ilişkiden veya mekândan kopup ayrılmayı, [هجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9.md) kökünde ise geceleyin sükûnete erip kısa süreli uykuya dalmayı ifade eder. | د | Kapı, giriş ve sınır bildiren harfin eklenmesiyle çekirdekteki durağanlaşma anlamı bedenin yere serilip hareketsizleştiği uyku sınırına ve tefa‘‘ul kalıbında bu sınırın bilinçli olarak aşılıp uykunun kesilmesine odaklanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığın duraklama ve soluklanma haline, dikkatini içe veya dışa yöneltme aşamasına işaret eder. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Ağırlığın taşınması, yorgunluk sonrası çökme veya belirli bir amaca doğru yönelip toparlanma hareketini temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir halden diğerine (uykudan uyanıklığa, durağanlıktan harekete) geçişi ve aradaki sınırı simgeler. |
| هجد | Soluklanma halindeki ağırlığın bir eşikten geçerek bilinçli harekete dönüştürülmesi | Yorgun düşüp yere serilen bedenin durağanlık kapısını aşarak gece vakti bilinçli bir uyanış ve kalkış gerçekleştirmesini anlatır. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yerde çöküp hareketsiz kalmak, devenin boynunu yere uzatıp yatması أَهْجَدَ الْبَعِيرُ ve gece uykuya dalmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa, yolculukta uykusuzluktan bitap düşen arkadaşını tasvir ederken kökün uyutma/mola verme anlamını şöyle kullanır: وَمَجُودٍ مِنْ صَبَابَاتِ الْكَرَى / عَاطِفِ النُّمْرُقِ صِدْقِ الْمُبْتَذَلْ / قُلْتُ هَجِّدْنَا فَقَدْ طَالَ السُّرَى / وَقَدَرْنَا إِنْ خَنَى الدَّهْرُ غَفَلْ |
| Erken Arapça kullanım | Mürre b. Şeybân şiirinde geçen أَلَا هَلَكَ امْرُؤٌ قَامَتْ عَلَيْهِ / بِجَنْبِ عُنَيْزَةَ الْبَقَرُ الْهُجُودُ beytinde sürülerin geceleyin hareketsizce uyuması anlamında kullanılmıştır; erken dönem dilcileri kökün hem uyumak hem de uykudan kalkmak anlamlarına gelen ezdâd türünden olduğunu kaydeder. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça هجد kökü, Sami dillerinde sessizlik, sükûnet, boyun eğme ve bir yerde hareketsizce kalma semantik alanıyla örtüşen arkaik bir köke dayanır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu ses dizilimiyle birebir tam fonetik denkliği olan yaygın bir fiil kökü sınırlı olmakla birlikte, mırıltı, içe çekilme, tefekkür etme ve geceleyin alçak sesle okuma anlamlarını taşıyan köklerle kavramsal akrabalık gösterir. Arapçada kök, göçebe yaşamın fiziksel gerçekliğiyle doğrudan birleşerek devenin boynunu yere serip dinlenmesi, ardından gecenin sükûnetinde uyuma ve tefa‘‘ul babı vasıtasıyla uykudan sıyrılarak uyanma eylemine özgülenmiştir. Dilbilimciler tarafından zıt anlamları kendinde barındıran ezdâd yapısı, eylemin durağanlaşma ile bu durağanlığı kırma arasındaki eşik karakterini yansıtır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çökme, uyuma ve uykuyu giderme | Yalın formu uyumayı veya yere serilmeyi ifade ederken, tefa‘‘ul kalıbı zorluğu giderme (selb/izâle) işleviyle uykuyu defedip kalkmayı anlatır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Gece sükûneti ve tefekkür | Geceleyin içe çekilme, sessizlik ve alçak sesli mırıldanma/tefekkür kökleriyle kavramsal düzeyde kesişir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dillerin diğer kollarında bu üçlü konsonant diziliminde doğrulanmış bir soydaş kelime tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هجد | Anlamlı | Uyumak, uykuyu bölüp kalkmak | Bir yerde hareketsizce yatmak veya gece ibadeti için uykudan uyanmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [هدج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AC.md) | Anlamlı | Titrek ve yavaş yürümek | Yaşlıların, deve yavrularının veya devekuşunun titreyerek küçük adımlarla yürümesi, sesin kesik kesik çıkması. | Kur'an'da geçmez; ritmik ve sarsıntılı hareketi ifade eder. |
| [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) | Anlamlı | Güç sarf etmek, zorlanmak | Bir hedefe ulaşmak için bütün takatini harcamak, meşakkat çekmek. | Kur'an'da geçer; zorluğu aşma yönüyle هجد kökündeki uykuyu aşma çabasıyla anlamsal bağ kurar. |
| [جده](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%87.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve klasik kaynaklarda mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez. |
| [دهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%AC.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız bir kök kullanımı tespit edilmemiştir; Kur'an'da geçmez. |
| [دجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D9%87.md) | Anlamlı | Kararmak, örtülmek | Gecenin zifiri karanlığa bürünmesi veya bir şeyin üzerinin örtülmesi. | Tahdhīb al-Lugha'da müsta‘mel sayılmıştır; gecenin karanlığı boyutuyla ilişkilidir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هجد | Merkez | Gece uykusunu bölüp uyanma | Uykuyu iradi olarak terk edip ibadet ve tefekküre yönelme eylemini anlatır. | Hem uyumayı hem uykudan sıyrılarak kalkmayı içeren çift yönlü bir yapıya sahiptir. |
| [هجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9.md) | Komşu | Kısa süreli ve hafif gece uykusu | Geceleyin bir süre uyuyup dinlenmeyi ifade eder; uykudan uyanma yönünü değil yatış halini vurgular. | Kur'an'da az uyumayı nitelemek üzere yer alır. |
| [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Genel uyku hali | Gece veya gündüz ayrımı olmaksızın zihinsel ve bedensel dinlenmeyi sağlayan biyolojik uyku sürecidir. | Bilincin çekildiği genel fizyolojik durumu kapsar. |
| [سهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Gece uykusuz kalmak | Uykunun hiç gelmemesi veya gece boyunca hiç uyumadan vakit geçirmek. | هجد kökünde olduğu gibi uykudan sonra kalkmayı değil, kesintisiz uyanıklığı bildirir. |
| [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Ayakta durmak, kıyam etmek | İbadet amacıyla fiziki olarak ayağa kalkmayı ve sebat etmeyi ifade eder. | Doğrudan uykuyu bölme anlamına değil, ibadetin duruş ve süreklilik biçimine odaklanır. |
| [يقظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8.md) | Zıt | Uyanıklık, tetikte olma | Uykunun zıddı olarak tam bilinç, dikkat ve duyarlılık halinde bulunmak. | Uykunun tamamen yokluğunu ve bilincin açık olmasını simgeler. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هجد | Uykuyu bölüp ibadet için kalkmak | Bedenin durağanlığını iradi olarak kırıp gece tefekkürüne uyanmayı anlatır. | Kesin |
| Latince | Vigilare, excubare | Nöbet tutmak, uykusuz kalıp beklemek | Geceleyin uyanık kalma ve teyakkuz halini karşılar; ancak uykuyu ibadet amacıyla bilerek terk etme nüansını tam içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Keep vigil, wake up for devotion | Gece uyanıp ibadet etmek | Gece uykusunu manevi bir amaç için bölme durumunu ifade eder; ezdâd niteliğini doğrudan yansıtmaz. | Güçlü |
| Almanca | Die Nachtwache halten, aufwachen zur Andacht | Gece nöbeti tutmak, ibadet için uyanmak | Belli bir manevi veya koruyucu amaçla gece uyanıklığını bildirir; yalın uyku anlamını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | Veiller, interrompre le sommeil pour prier | Gece uyanık durmak, dua için uykuyu bölmek | Gecenin bir kısmında uykuyu kesip ayakta durmayı karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتَهَجَّدْ (Tefa‘‘ul emri) | Gece uykusunu bölerek Kur'an ve namazla meşgul olmak | Peygamber’e yönelik özel gece ibadeti ve manevi yükseliş bağlamı; İsrâ [17:79](https://lisan.digital/tr/ayet/17:79.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve mânevî mertebeler | Teheccüdün Hz. Peygamber hakkındaki vücûbiyeti veya nafileliği ile Makâm-ı Mahmûd ilişkisi. | Gece uyanışının ilahi yakınlık ve şefaat makamına zemin hazırlayan bilinçli çaba olması. |
| Fıkıh | Nafile ibadetler | Teheccüd namazının hükmü, gece bir miktar uyuduktan sonra kılınmasının şart olup olmadığı. | Uykudan sonra kılınan nafile gece namazı (salâtü'l-leyl) olarak terimleşmesi. |
| Tefsir | İsrâ [17:79](https://lisan.digital/tr/ayet/17:79.md) tefsiri | Ayetteki «bihi» zamirinin Kur'an'a mı yoksa geceye mi döndüğü, teheccüdün kalkmak mı yoksa uyumak mı olduğu tartışması. | Tefsirde uykuyu terk edip Kur'an tilaveti ve namazla geceyi ihya etme anlamında yoğunlaşma. |
| Hadis | Gece ibadeti rivayetleri | Hz. Peygamber’in gece uyanma pratikleri, vitir ve teheccüd vakitleri, teheccüde kalkarken okunan dualar. | Gece uykusunu bölerek Allah'a münacatta bulunma eyleminin sünnetteki pratik ayrıntıları. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Gece ibadeti ve nefis terbiyesi | Nefsin ataletini kırma | İradi manevi terakki | Gecenin sükûnetinde uykuyu bölüp ibadete yönelmek, ihlası ve deruni bağlılığı inşa eder. | Kesin |
| İlmi | Zihinsel berraklık ve odaklanma | Tefekkür eşiği | Yüksek zihinsel verim | Gürültünün ve günlük meşgalelerin kesildiği vakitte zihni derin anlama ve araştırmaya açar. | Güçlü |
| Siyasi | Liderlik ve sorumluluk bilinci | Teyakkuz ve dirayet | Toplumsal yükü taşıma gücü | Toplumun uyuduğu kriz ve gaflet anlarında lider kadronun uyanık kalarak strateji üretmesini temsil eder. | Muhtemel |
| İktisadi | Zaman yönetimi ve ataletle mücadele | Verimlilik hamlesi | Zamanı iktisatlı kullanma | Biyolojik konfor alanını bilinçli olarak sınırlandırıp üretkenliği ve faal zamanı artırma disiplini. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durgun durumdan uyarılmış duruma geçiş (Kuantum uyarılması / Relaksasyonun kırılması) | Bir sistemin düşük enerjili kararlı taban durumundan (yerde yatış/uyku) harici bir enerji veya iradi müdahale ile uyarılmış üst enerji seviyesine (uyanış) sıçraması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal ataletin ve konformizmin kırılması | Toplumun veya bireyin pasif uyum ve durağanlık halini iradi bir bilinç sıçramasıyla reddedip eylemlilik sürecine girmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece şekli bir gece namazına indirgeyerek, uykunun bölünmesiyle başlayan derin tefekkür, Kur'an'ı anlama ve nefsi disipline etme boyutunu dışarıda bırakmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, geceleyin bedensel durağanlığı iradi biçimde kırarak Kur'an vahyini dingin bir bilinçle özümseme ve büyük sorumluluklara hazırlanma sürecini içerir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İbadeti mekanik bir ritüele dönüştürür; gece uyanışının zihni berraklaştıran, içsel ve toplumsal farkındalık üreten dönüştürücü gücünün fark edilmesini engeller. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin ağırlığını taşımak için gereken içsel hazırlığın, konfor alanını terk ederek gecenin sükûnetinde bilinçli bir uyanışla mümkün olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberi sorumluluğu, gece kıyamını, Makâm-ı Mahmûd hedefini ve manevi derinleşmeyi konu edinen ayetlerde belirleyicidir (özellikle İsrâ [17:79](https://lisan.digital/tr/ayet/17:79.md) ve ilişkili gece ibadeti bağlamları). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Manevi yükselişin pasif bir bekleyişle değil, fiziksel ataleti ve uyku konforunu iradeyle kırmak suretiyle elde edilebileceğini hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bedenin yere uzanıp hareketsizleşmesi, uykuya dalınması veya bu durağanlığın bozulup uykunun defedilmesi.
- Soyut anlam: Pasif durağanlık ve konfor durumunun iradi bir müdahaleyle aşılarak yüksek bilinç ve eylemlilik düzeyine geçilmesi.
- Sistematik karşılık: Nefsi ve zihni ataletten arındırarak kriz ve gaflet anlarında teyakkuz halinde sorumluluk üstlenme disiplini.
- LaTeX modeli: $$S_0 \xrightarrow{\;\Delta I\;} S_1 \quad \text{burada} \quad S_0 \prec S_1$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_0$ bedenin ve zihnin durağanlık, atalet veya uyku halini temsil eder. $\Delta I$ uykuyu ve konforu kırmak için harcanan iradi hamleyi veya içsel çabayı gösterir. $S_1$ ise uyanış, teheccüd, Kur'an tilaveti ve yüksek bilinç düzeyini ifade eder. Bağıntı, sistemin iradi bir müdahaleyle daha alt ve pasif bir seviyeden daha üst ve nitelikli bir mertebeye taşınmasını modeller.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AC%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [İsra 17:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF/ayet/17:79.md) — فَتَهَجَّدْ

وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا

Meal (IK): Geceleyin yalnız sana mahsus olmak üzere teheccüd namazı kıl. Umulur ki, Rabbın seni öğülmüş bir makama gönderiverir.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والجيم والدال معهما
هج د، ه د ج، ج ه د، مستعملات فقط
هجد:
هَجَدَ القومُ هجودا، أي: ناموا، وتهجّدوا، أي: استيقظوا لصلاةٍ أو لأمر. وقوله تعالى: "ومن اللَّيْلِ فتهجّدْ به نافلةً لك"، أي: بالقرآن في الصّلاة، أي: انتبهْ بعد النوم نافلة، أي: فضيلةً.
هدج:
الهَدَجانُ: مِشْيةُ الشّيخ، ونحوه.
هَدَجُ الشَّيْخُ، وهَدَجَتِ الرّيحُ، أي: حنَّتْ وصوَّتَتْ.
والتّهَدُّجُ: تَقَطُّعُ الصّوت.
وهَدَجُ الظّليمِ وهو مَشْيٌ وسَعْيٌ وعَدْوٌ. كلٌّ ذلك في آرتعاشٍ، قال:
أَصَكَّ نغْضاً لا يَني مُسْتَهْدَجا
والهَوْدَجُ: مركبٌ لنساءِ الأَعراب، وليس بفودج، ويجمع: الهَوادِج.
جهد:
الجَهْدُ: ما جَهَد الإنسانَ من مَرَضٍ، أو أمرٍ شاقٍّ فهو مَجهودٌ والجُهْدُ لغة بهذا المعنى والجُهدُ: شيءٌ قليلٌ يعيش به المُقِلُّ على جَهْدِ العَيْش.
والجَهْدُ: بلوغُكَ غايةَ الأمرِ الّذي لا تألو عن الجهد فيه. تقول: جَهَدْتُ جَهْدي، واجتهدتُ رأيي ونفسي حتّى بلغتُ مجهودي.
وجَهَدْتُ فلاناً: بلغتُ مشقّته، وأَجْهدتُه على أن يَفْعَلَ كذا.
وأجْهَدَ القومُ علينا في العداوة.
وجاهدتُ العدوَّ مُجاهدةً، وهو قتالُك إيّاه.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الجيم** و**الدال** معهما
**هج د**، **ه د ج**، **ج ه د**، yalnızca kullanılanlar

**هجد**:
Kavim **هَجَدَ** **هجودا**; yani: uyudular. Ve **تهجّدوا**; yani: bir namaz için yahut bir iş için uyandılar. Ve Yüce Allah’ın sözü: “ومن اللَّيْلِ فتهجّدْ به نافلةً لك”; yani: namazda Kur’an ile; yani: uykudan sonra uyan, **نافلة**; yani: bir fazilet.

**هدج**:
**الهَدَجانُ**: ihtiyarın yürüyüşü ve benzeri.
İhtiyar **هَدَجُ**; ve rüzgâr **هَدَجَتِ**; yani: inledi ve ses çıkardı.
Ve **التّهَدُّجُ**: sesin kesik kesik olması.
Ve **هَدَجُ الظّليمِ**; o, yürüyüş ve koşuş ve koşmadır. Bunların hepsi bir titremededir. Dedi ki:
أَصَكَّ نغْضاً لا يَني مُسْتَهْدَجا
Ve **الهَوْدَجُ**: bedevî kadınları için bir binek; ve **فودج** değildir. Ve çoğulu: **الهَوادِج**.

**جهد**:
**الجَهْدُ**: insanı yoran hastalık yahut meşakkatli bir iş; o hâlde o, **مَجهودٌ**dur. Ve **الجُهْدُ** bu mânâ ile bir dildir. Ve **الجُهدُ**: yoksulun, yaşayışın zorluğu üzere kendisiyle yaşadığı az bir şey.
Ve **الجَهْدُ**: içinde gayret etmekten geri durmadığın işin gayesine ulaşmandır. Dersin ki: **جَهَدْتُ جَهْدي**; ve görüşümü ve nefsimi **اجتهدتُ**; tâ ki **مجهودي**me ulaştım.
Ve **جَهَدْتُ** falancayı: onun meşakkatine ulaştım. Ve onu, şöyle yapmaya **أَجْهدتُ**.
Ve kavim, düşmanlıkta bize karşı **أجْهَدَ**.
Ve düşmanla **مُجاهدةً** **جاهدتُ**; ve o, onunla savaşmandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هَجَدَ وتَهَجَّدَ، أي نام ليلاً. وهَجَدَ وتَهَجَّدَ، أي سهر، وهو من الأضداد. ومنه قيل لصلاة الليل: التَهَجُّدُ. والتَهْجيدُ: التنويم. قال لبيد:
قال هَجِّدْني فقد طال السُرى
وقَدَرْنا إنْ خَنا الدهرِ غَفَلْ
ابن السكيت: أهْجَدَ البعيرُ، إذا ألقى جِرانَهُ بالأرض.

##### Türkçe

**هَجَدَ** ve **تَهَجَّدَ**: yani geceleyin uyudu. Ve **هَجَدَ** ve **تَهَجَّدَ**: yani uykusuz kaldı; o, zıt anlamlılardandır. Bundan dolayı gece namazına: **التَهَجُّدُ** denilmiştir. Ve **التَهْجيدُ**: uyutma(dır). Lebîd dedi ki:
Dedi: Beni uyut; çünkü gece yürüyüşü uzadı
Ve takdir ettik ki, eğer zaman hıyanet ederse, gaflet (olsun)
İbnü’s-Sikkît: Deve **أهْجَدَ** olur; yani **جِرانَهُ**’nu yere bıraktığı zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ج د
هجد ، دجه ، جهد ، هدج : ( مستعملة ) .
هجد : قال الليث : هَجَد القومُ هُجوداً : إذا ناموا ، وتَهجدوا : إذا استَيْقظوا للصلاة .
أبو عُبيد ، عن أبي عبيدة : الهاجد : الناقم ، والهاجد المصلِّي بالليل .
وقال الحُطيئة :
فحَيَّاك وُدٌّ من هداك لِفْتيةٍ
وخُوصٍ بأعلى ذي طُوالة هُجَّدِ
وقال ابن بُزُرج : أهْجدتُ الرجلَ : أَنَمَتُه وهَجَّدْتُه : أيقظته .
قال الله جل وعز : ( وَمِنَ الَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ ) ( الإسرَاء : 79 ) .
وقال غيره : وهجّدتُ الرجلَ : أنمْتُه .
ومنه قول لبيد قال :
هَجِّدْنا فقد طالَ السُّرَى
وقَدَرْنا إنْ خنا الدَّهْرَ غَفَلْ
كأنه قال : نَوِّمنا فإن السرى قد طال عليَنا حتى غلبنا النومُ ، ويقال : أهجدت الرجلَ : وجدته نائماً .
الحرَّاني عن ابن السكيت : أَهجَدَ البعيرُ : إذا أَلقَى جِرَانَه على الأرض .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : هجَّد الرجل : إذا صَلى بالليل ، وهَجَّد : إذا نام بالليل .
وقال في موضع آخر : الهاجد : النائم ، والهاجد : المصلِّي ، قال : وكذلك المتهجِّد يكون مصلّياً ويكون نائماً .
عمرو عن أبيه قال : هَجد وهَجَّد : إذا قام مصلِّياً ، وهَجَد : إذا نام ، وذلك كله في آخر الليل .
قلت : والمعروفُ في كلام العرب أن الهاجدَ النائم ، وقد هَجد هُجوداً : إذا نامَ ، وأما المتهجِّد ، فهو القائم إلى الصلاة من النوم آخر الليل ، وكأنه قيل له : متهجِّد لإلقائه الهجود عن نفسه ، كما أنه قيل للعابد : متحنِّث لإلقائه الحِنْتَ عن نفسه ، وهو الإثم .
جهد : وقال الليث : الجَهْد : ما جَهَد الإنسانَ من مَرَض أو أمر شاق فهو مَجْهود . قال : والجُهْد لغة بهذا المعنى ، قال : والجُهد : شيء قليلٌ يعيش به المُقلّ على جَهْدِ العَيْش .
قال الله جل وعزّ : ( وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ ) ( التّوبَة : 79 ) على هذا المعنى . قال : والجَهْد أيضاً : بلُوغُكَ غايةَ الأمر الّذي لا تأَلو عن الجَهْد فيه . تقول : جَهَدْتُ جَهْدي واجتهدتُ رَأْيي ونَفْسي حتى بلغتُ مجهودي .
ابن السكّيت : الجَهْد : الغاية .
وقال الفرّاء : بلغتُ به الجَهْد : أي الغايةَ ، واجهَدْ جَهْدكَ في هذا الأمر : أي ابلُغْ فيه غايَتَك . وأما الجُهد فالطاقة ، يقال : اجهد جُهْدَك . قال : وجَهَدْتُ فلاناً : بلغت مشقّته ، وأجَهدتُه على أن يفعل كذا وكذا ، وأجهَدَ القومُ علينا في العَداوة وجاهَدْتُ العَدُوَّ مُجاهَدة .
أبو عُبيد : جَهَدتُه وأَجْهدْتُه ، بمعنًى واحد .
وقال الأعشى :
جَهَدْنَ لهَا مَعَ إِجْهادِها
شَمِر ، عن أبي عمرو ، يقال : هذه بَقْلة لا يَجْهَدها المال : أي لا يكثر منها ، وهذا كلأ يَجهْده المال : إذا كان يَلِجُّ عليه ويَرْعاه .
وقال الأصمعيّ : كلّ لبن شُدّ مَذْقُه بالماء فهو مَجْهود .
وقال الشّماخ يصف إبلاً بالغزارة :
تُضحي وقد ضَمِنتْ ضَرَّاتُها غُرَفاً
مِن ناصعِ اللّونِ حُلْوِ الطَّعم مَجْهودِ
فمن رَوى البيت هكذا أراد بقوله : مجهودِ : المشتهى الذي يُلَحّ عليه في الشُّرب لطيبه وحلاوته ، ومن رواه : ( حلو غير مجهود ) : فمعناه أنها غِزَارٌ لايَجْهدها الحَلب فَينهكُ لَبنَها .
وقال الأصمعيّ في قوله غير مجهود : إنه يُمذَق لأنه كثير .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ ) ( التوبة : 97 ) قال : الجُهد : الطاقة ، تقول : هذا جُهدي ، أي طاقتي : ويقال : اجهْد جُهْدَك .
وأخبرني المنذريّ عن القاسم بن محمد القرشيّ بن سعيد بن عمرو ، عن مروان ،
عن عيسى بن المغيرة ، عن الشَّعبيّ قال : الجُهد الطاقة : تقول : هذا جُهدي : أي طاقتي . الجُهْد في القيتة والجَهد في العمل .
شَمِر عن ابن شميل ، قال الجَهاد : أظهرُ الأرض وأسواها : أي أشدّها استواء ، أنبتَتْ أو لم تُنبت ، ليس قُرْبَه جَبَل ولا أكَمة ، والصّحراء جَهاد ، وأنشد :
يَعُود ثرَى الأرض الجماد ويَنْبُت ال
جَهادُ بها والعُودُ رَيّانُ أَخضرُ
قال ، وقال أبو عمرو : الجَماد والجَهاد : الأرض الجَدْبة التي لا شيء فيها ، والجماعةُ : جُمُدٌ وجُهُد .
وقال الكميت :
أَمَرَعَتْ في نَداهُ إذ قَحَط القَطْ
رُ فأمسَى جَهادُها مُمْطُورا
وقال الفراء : أرضٌ فضَاء وجَهاد ، وبراز بمعنًى واحد .
وقال غيرُه : أجهدَ فيه الشَّيبُ إجهاداً : إذا بدا فيه وكَثُر .
وقال عديّ بن زيد :
لا تُواتيك إذ صَحَوتَ وإذ أَجْ
هَدَ في العارِضَيْنِ منْكَ القَتِيرُ
ويقال : أَجهدَ لك الطريقُ ، وأجهَدَ لك الحقُّ : بَرَزَ وظهَر ووضح .
وقال أبو عمرو بنُ العَلاء : حلَفَ بالله فأجْهَدَ ، وسار فأَجْهدَ ، ولا يكون فَجَهد .
وقال أبو سعيد : أجهَدَ لَك هذا الأمرُ فاركْبه : أي أمكَنك وأَعرَضَ لك .
وقال أبو عمرو : أَجهَدَ القومُ لي : أي أشرَفوا .
وقال الشاعر :
لمّا رأيتُ القومَ قد أجهَدوا
ثُرْتُ إليهم بالحُسام الصَّقِيلْ
وقال أبو زيد ، يقال : إنَّ فلاناً لمُجْهِدٌ لك ، وقد أجهَد : إذا اختَلَط .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الجَهاض والجَهاد ثَمَرُ الأراك ، ونحو ذلك .
قال أبو عمرو ، وقال الحسن في قول الله جلّ وعزّ : ( وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ ) ( البَقَرَة : 219 ) هو أن لا يَجهَد الرجلُ مالَه ثم يَقعُد يسأل الناس .
وقال النضر : معنى يَجهَد مالَه : يعطيه ههنا وههنا .
هدج : قال اللّيث : الهَدَجان : مِشْية الشيخ ونحو ذلك ، يقال : هَدَج الشيخُ وهَدَجت الرِّيح : أي حَنَّت وصَوّتت ، والتهدُّج : تقطيع الصّوت ، وهَدَجُ الظَّليم : وهو سعيٌ ومشيٌ . وَعَدْوٌ ، كل ذلك إذا كان في ارتهاش وأنشد :
والمُعْصِفاتِ لا يزلنَ هدجا
وقال العجّاج يصف الظَّليم :
أَصَكَّ نَغْضاً لايَني مُسْتهْدَجا
قال ابن الأعرابيّ في قوله : مُسْتَهْدَجَا أي مستعجِلا ، أي أفزع فمرّ ، ومن رواه بكسر الدال أراد أنّه لا يزال عَجْلان في عَدْوِه .
وقال غيره : الهَدْجة : رَزْمة الناقة وَحَنِينُها على وَلَدها ، وناقةٌ هَدُوج ومِهداج . ويقال للرِّيحِ الحَنون : لها هَدْجة ومِهْداح ، ومنه
قولُ أبي وَجْزة السعديّ يصف حُمُر الوحش :
حتّى سَلَكْن الشَّوَى منهنّ في مَسَكٍ
مِنْ نَسْلِ جَوابةِ الآفاق مِهْدَاج
المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : تهدَّجوا عليه وتَبأَبؤُوا عليه : إذا أَظهروا إلْطافَه ، ويقال : ظَلِيمٌ هَدَجْدَج لِهدَجانه في مِشْيتهِ .
قال ابن أحمر :
لِهدَجْدِجٍ جَربٍ مَساعرُه
قد عادها شهراً إلى شهرِ
وإنما قال : جَرِب مَساعِرهُ لأنّ ذلك الموضع من النّعام لا ريشَ عليه .
وقال الأصمعي : الهَدَجان : مُداركة الخَطْو ، وأنشد :
وهَدَجانا لم يكن مِنْ مِشْيتي
كهَدَجان الرَّأْل خَلْفَ الهيقتِ
مُزَوْزِياً لما رآها زَوْزَتِ
وقال ابن الأعرابيّ : هَدَج : إذا اضطَرَب مشيهُ من الكِبَر ، وهو الهُداج .
والهَوْدج : مركَب من مراكب النساء . وقِدْرٌ هَدُوج : سريعة الغَليان .
دجه : أهمله الليث .
وقال ابن الأعرابيّ : دَجَّه الرّجل ، إذا نام في الدُّجْيَة ، وهي قُترَة الصائد .

##### Türkçe

ه ج د
**هجد** ، **دجه** ، **جهد** ، **هدج** : (kullanılan).

**هجد** : Leys dedi: **هَجَد** kavim **هُجوداً**: uyudukları zaman; ve **تَهجدوا**: namaz için uyandıkları zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الهاجد**: kin güden; ve **الهاجد**: geceleyin namaz kılan.

Hutay’e dedi:
فحَيَّاك وُدٌّ من هداك لِفْتيةٍ
وخُوصٍ بأعلى ذي طُوالة هُجَّدِ

İbn Büzürc dedi: **أهْجدتُ** adamı: onu uyuttum; ve **هَجَّدْتُه**: onu uyandırdım.

Allah azze ve celle dedi: ( **وَمِنَ الَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ** ) (el-İsrâ: 79).

Başkası dedi: **وهجّدتُ** adamı: onu uyuttum.

Bundan, Lebîd’in sözü; dedi ki:
هَجِّدْنا فقد طالَ السُّرَى
وقَدَرْنا إنْ خنا الدَّهْرَ غَفَلْ

Sanki dedi: Bizi uyut; çünkü gece yürüyüşü bize uzun geldi, nihayet uyku bize galip geldi. Ve denir: **أهجدت** adamı: onu uyuyor buldum.

Harrânî, İbn Sikkît’ten: **أَهجَدَ** deve: çenesini yere bıraktığı zaman.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **هجَّد** adam: geceleyin namaz kıldığı zaman; ve **هَجَّد**: geceleyin uyuduğu zaman.

Ve başka bir yerde dedi: **الهاجد**: uyuyan; ve **الهاجد**: namaz kılan. Dedi: ve aynı şekilde **المتهجِّد** hem namaz kılan olur hem uyuyan olur.

Amr, babasından dedi: **هَجد** ve **هَجَّد**: namaz kılarak kalktığı zaman; ve **هَجَد**: uyuduğu zaman; ve bunların hepsi gecenin sonundadır.

Dedim: Arapların sözünde bilinen, **الهاجد**’in uyuyan olduğudur; ve **هَجد هُجوداً**: uyuduğu zaman. Ama **المتهجِّد** ise, gecenin sonunda uykudan namaza kalkan kimsedir; sanki ona **متهجِّد** denmiştir, **الهجود**’u kendinden atması sebebiyle; nitekim âbide **متحنِّث** denmiştir, **الحِنْتَ**ı kendinden atması sebebiyle; o da günahtır.

**جهد** : Leys dedi: **الجَهْد**: insana hastalık veya ağır bir işten isabet eden şeydir; o halde o **مَجْهود**dur. Dedi: **الجُهْد** bu mânada bir dildir (lehçedir). Dedi: ve **الجُهد**: yoksulun, yaşayacağı az bir şeydir; **جَهْدِ العَيْش** üzere.

Allah azze ve celle dedi: ( **وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ** ) (et-Tevbe: 79) bu mânaya göre. Dedi: ve **الجَهْد** ayrıca: içinde **الجَهْد**den geri durmadığın işin nihayetine ulaşmandır. Dersin: **جَهَدْتُ جَهْدي** ve **اجتهدتُ رَأْيي ونَفْسي** nihayet **مجهودي**me ulaştım.

İbn Sikkît: **الجَهْد**: nihayet.

Ferrâ dedi: **بلغتُ به الجَهْد**: yani nihayeti; ve **واجهَدْ جَهْدكَ** bu işte: yani onda nihayetine ulaş. Ama **الجُهد** ise güç yetirme (tâkat)tır; denir: **اجهد جُهْدَك**. Dedi: ve **جَهَدْتُ** falanı: onun meşakkatine ulaştım; ve **أجَهدتُه** onu şunu şunu yapmaya zorladım; ve kavim bize düşmanlıkta **أجهَدَ**; ve düşmanla **جاهَدْتُ** **مُجاهَدة**.

Ebû Ubeyd: **جَهَدتُه** ve **أَجْهدْتُه** bir mânadadır.

A‘şâ dedi:
جَهَدْنَ لهَا مَعَ إِجْهادِها

Şemir, Ebû Amr’dan: denir: bu bir ottur, mal onu **لا يَجْهَدها**: yani ondan çoğaltmaz; ve bu bir otlaktır, mal onu **يَجهْده**: üzerine ısrarla gittiği ve otladığı zaman.

Asma‘î dedi: su ile **مَذْقُه**u (sütü sulandırması) sıkılaştırılan her süt **مَجْهود**dur.

Şemmâh, bol sütlü develeri vasfederken dedi:
تُضحي وقد ضَمِنتْ ضَرَّاتُها غُرَفاً
مِن ناصعِ اللّونِ حُلْوِ الطَّعم مَجْهودِ

Kim beyti böyle rivayet ederse, **مجهودِ** sözüyle muradı: iyiliği ve tatlılığı sebebiyle içmede üzerine ısrar edilen, arzulanan (şey)dir. Kim onu ( **حلو غير مجهود** ) diye rivayet ederse, mânası: onlar bol sütlüdür; sağım onu **لايَجْهدها**; böylece sütünü tüketip yormaz.

Asma‘î, **غير مجهود** sözünde dedi: çok olduğu için sulandırılır (**يُمذَق**).

Ferrâ, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: ( **وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ** ) (et-Tevbe: 97) dedi: **الجُهد**: tâkat. Dersin: bu **جُهدي**mdir, yani tâkatimdir. Ve denir: **اجهْد جُهْدَك**.

Münzirî bana, Kâsım b. Muhammed el-Kureşî b. Saîd b. Amr’dan, Mervân’dan,
Îsâ b. el-Muğîre’den, Şa‘bî’den haber verdi; dedi: **الجُهد** tâkattır. Dersin: bu **جُهدي**mdir: yani tâkatim. **الجُهْد** geçimlikte; **الجَهد** iştedir.

Şemir, İbn Şümeyl’den: dedi: **الجَهاد**: yerin en açık ve en kötüsüdür; yani en şiddetli düzlüğüdür; bitki bitirmiş olsun veya bitirmemiş olsun; yakınında dağ yoktur, tepe yoktur; ve çöl **جَهاد**dır. Ve inşad etti:
يَعُود ثرَى الأرض الجماد ويَنْبُت ال
جَهادُ بها والعُودُ رَيّانُ أَخضرُ

Dedi; ve Ebû Amr dedi: **الجَماد** ve **الجَهاد**: içinde hiçbir şey olmayan kıraç topraktır; çoğulu: **جُمُد** ve **جُهُد**.

Kümeyt dedi:
أَمَرَعَتْ في نَداهُ إذ قَحَط القَطْ
رُ فأمسَى جَهادُها مُمْطُورا

Ferrâ dedi: **أرضٌ فضَاء** ve **جَهاد** ve **براز** bir mânadadır.

Başkası dedi: onda ak saç **أجهدَ** **إجهاداً**: onda belirdiği ve çoğaldığı zaman.

Adiyy b. Zeyd dedi:
لا تُواتيك إذ صَحَوتَ وإذ أَجْ
هَدَ في العارِضَيْنِ منْكَ القَتِيرُ

Ve denir: yol senin için **أَجهدَ**; ve hak senin için **أجهَدَ**: ortaya çıktı, göründü ve açık oldu.

Ebû Amr b. el-Alâ dedi: Allah’a yemin etti de **فأجْهَدَ**; ve yürüdü de **فأَجْهدَ**; ve **فَجَهد** olmaz.

Ebû Saîd dedi: bu iş senin için **أجهَدَ**; ona bin: yani sana imkân verdi ve sana arz oldu.

Ebû Amr dedi: kavim benim için **أَجهَدَ**: yani yüksekçe bir yere çıktılar (göründüler).

Şair dedi:
لمّا رأيتُ القومَ قد أجهَدوا
ثُرْتُ إليهم بالحُسام الصَّقِيلْ

Ebû Zeyd: denir: filan kimse senin için **لمُجْهِدٌ**dür; ve **أجهَد**: karıştığı zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الجَهاض** ve **الجَهاد**: **ثَمَرُ الأراك**tır ve bunun benzeri.

Ebû Amr dedi; ve Hasan, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: ( **وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ** ) (el-Bakara: 219) dedi: o, kişinin malını **لا يَجهَد** etmemesidir; sonra oturup insanlardan istemesidir.

Nadr dedi: **يَجهَد مالَه** mânası: onu burada burada vermesidir.

**هدج** : Leys dedi: **الهَدَجان**: ihtiyarın yürüyüşü ve bunun benzeridir. Denir: ihtiyar **هَدَج**; ve rüzgâr **هَدَجت**: yani inledi ve ses çıkardı. Ve **التهدُّج**: sesin parça parça edilmesidir. Ve **هَدَجُ الظَّليم**: o, koşma ve yürümedir; ve koşmadır (**وَعَدْوٌ**). Bunların hepsi, titreme içinde olduğu zaman. Ve inşad etti:
والمُعْصِفاتِ لا يزلنَ هدجا

A‘câc, **الظَّليم**i vasfederken dedi:
أَصَكَّ نَغْضاً لايَني مُسْتهْدَجا

İbnü’l-A‘râbî, **مُسْتَهْدَجَا** sözünde dedi: yani acele eden; yani ürktü de geçti. Kim onu dâl’in kesresiyle rivayet ederse, muradı: koşusunda hâlâ aceleci olduğudur.

Başkası dedi: **الهَدْجة**: devenin böğürmesi ve yavrusuna inlemesidir. Ve deve: **هَدُوج** ve **مِهداج**. Ve inleyen rüzgâra denir: onun **هَدْجة**si ve **مِهْداح**ı vardır. Bundan, Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin, yaban eşeklerini vasfederken sözü:
حتّى سَلَكْن الشَّوَى منهنّ في مَسَكٍ
مِنْ نَسْلِ جَوابةِ الآفاق مِهْدَاج

Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: ona karşı **تهدَّجوا** ve ona karşı **تَبأَبؤُوا**: ona yumuşaklığını (iltifatını) ortaya koydukları zaman. Ve denir: **ظَلِيمٌ هَدَجْدَج**: yürüyüşündeki **هدَجان**ı sebebiyle.

İbn Ahmer dedi:
لِهدَجْدِجٍ جَربٍ مَساعرُه
قد عادها شهراً إلى شهرِ

Ancak **جَرِب مَساعِرهُ** dedi; çünkü devekuşunda o yerin üzerinde tüy yoktur.

Asma‘î dedi: **الهَدَجان**: adımı birbirine yetiştirmedir. Ve inşad etti:
وهَدَجانا لم يكن مِنْ مِشْيتي
كهَدَجان الرَّأْل خَلْفَ الهيقتِ
مُزَوْزِياً لما رآها زَوْزَتِ

İbnü’l-A‘râbî dedi: **هَدَج**: yaşlılıktan yürüyüşü sarsıldığı zaman; o da **الهُداج**dır.

Ve **الهَوْدج**: kadınların bineklerinden bir binektir. Ve **قِدْرٌ هَدُوج**: çabuk kaynayan.

**دجه** : Leys onu ihmal etti.

İbnü’l-A‘râbî dedi: adam **دَجَّه**: **الدُّجْيَة** içinde uyuduğu zaman; o da avcının pususudur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والجيم وما يثلثهما)
(هجد) الهاء والجيم والدال أُصَيْلٌ يدلُّ على ركودٍ في مكان. يقال: هَجَد، إذا نامَ هُجُوداً. والهاجد: النَّائم؛ وإن صلَّى ليلاً فهو متهجِّد، كأنَّه بصلاته تركَ الهجودَ عنه. وهذا قياسٌ مستعمَل، كما يقال رجلٌ آثم؛ فإذا كَرِهَ الإثمَ وانتَفَى منه قيل متأثِّم. والعرب تقول: أهْجَدَ البعيرُ: ألقَى جِرانَهُ بالأرض.
(هجر) الهاء والجيم* والراء أصلانِ يدلُّ أحدهما على قطيعةٍ وقَطْع، والآخر على شَدِّ([1]) شيءٍ ورَبْطِه.
فالأوَّل الهَجْر: ضِدُّ الوصل. وكذلك الهِجْران. وهاجَرَ القومُ مِن دارٍ إلى دارٍ: تَرَكُوا الأولى للثانية، كما فَعَل المهاجِرُون حين هاجروا([2]) من مكة إلى المدينة. وتهجَّر الرَّجلُ وتمَهْجَر: تشبَّه بالمهاجِرين. وفي الحديث: هاجِرُوا ولا تَهَجَّرُوا"، أي كونُوا منهم. و[قيل] لا يقال تَمَهْجَرُوا، والأوَّل أصوب عندنا. والهَجْر والهَجِير([3]) والهاجِرَة: نصفُ النّهارِ عند اشتداد الحرّ. وهَجَّرُوا: سارُوا في ذلك الوقت. وسمِّيت هاجرةً لأنَّ الناس يَسْتَكِنُّون في بيوتهم، كأنَّهم قد تَهاجَروا. والهَجِير: يَبيس النَّبْتِ([4]) الذي كَسرته الماشية، وسمِّي لأنَّ الراعِيَ يهجره([5]). قال:
ولم يَبْقَ بالخَلصاءِ مِمَّا عَنَتْ *** من النَّبْتِ إلاّ يَُبْسُها وهَجِيرُها([6])
ومن الباب الهُجْر: الهَذَيان. يقال هَجَرَ الرّجلُ. والهُجْر: الإفحاش في المَنْطِق، يقال: أهْجَرَ الرّجُل في مَنْطِقه. قال:
كما جدةِ الأعراقِ قال ابنُ ضَرَّةٍ *** عليها كلاماً جارَ فيه وأهْجَرا([7])
ورماه بالهاجراتِ، وهي الفضائح، وسمِّي هذا كلُّه لأنّه من المهجور الذي لا خَيرَ فيه. ويقولون: هذا شيء هَجْرٌ، أي لا نظير له، كأنَّه من جَودته ومباينته الأشياءَ قد هَجَرها. ويقولون: هذا أهْجَرُ من هذا، أي أكرم. وقد يقال في كلِّ شيء. قال:
* وماء يمانٍ دُونَه طَلَقٌ هَجْرُ([8]) *
يقولون: هو طَلَقٌ لا طَلَق مِثلُه.
والهَجِير: الحوضُ الكبير، سمِّي لأنَّه شيءٌ يُقتَطَع للماء. قال:
* تَفرِي الفَرِيَّ بالهجيرِ الواسع([9]) *
وقال:
ظَلَّتْ تَلُوبُ رشَقاً هَجِيرُها([10]) *** لَوْبَ الرَّعايا لم يَجِئْ أجيرُها([11])
(هجس) الهاء والجيم والسين: كلمةٌ واحدة. يقال هَجَس الشَّيءُ في النَّفْس: وَقَعَ. وقال أبو بكر([12]): الهَجْس: النَّبْأة تَسمعها ولا تَفْقَهُها.
(هجع) الهاء والجيم والعين: كلمةٌ تدلُّ على نوم. وهَجَع هُجوعاً: نام ليلاً. ولقيتُه بعد هَجعةٍ.
ومما قِيس على هذا: رجلٌ هجع([13])، أي أحمقُ مُستَنِيمٌ إلى كُلٍّ.
(هجف) الهاء والجيم والفاء. يقولون: الهِجْفة، هي النَّاحية([14]). وفي ذلك نظر. فأمّا الهِجَفُّ فالظَّليم المُسِنّ، وأظنُّه من الباب الذي زيدت فيه الهاء وأُبدلت زاؤه جيماً، وهو من الزِّفِّ، وهو رِيشُه.
(هجل) الهاء والجيم واللام أصلانِ يدلُّ أحدُهما على اختلاطٍ، والآخرُ على رَمْي شيء.
فالأوّل: الهَوْجل: المَشْيُ المُخْتَلِط. ويقال أهْجلْتُ الإبلَ: أهملتُها، وإذا أُهمِلَتْ اختلَطَتْ. قالوا: ومنه الهَجُول: المرأةُ البَغِيّ لأنّها تُخالِطُ كُلاًّ. والمُهاجَلَة، مثل المساجَلة([15]). والقياس فيه واحد. والهَوْجَل من الأرض: الفَلاةُ لا أعلامَ بها. وسمِّيت لأنَّها لا يُهتدَى فيها، فيُخلَطُ الأمرُ على السَّفْر. والهَوْجل من الرِّجال: البطيء الذي يَختلِط عليه الأمور. قال:
فأتَتْ به حُوشَ الفُؤادِ مبطَّناً *** سُهُداً إذا ما نامَ ليلُ الهَوْجلِ([16])
واللَّيل الطَّويل هَوْجلٌ، سمِّي لاختلاطِ ظلامه. قال الكميت:
* هَوْجاءُ لَيْلَتُها هَوْجَلُ([17]) *
ومن الباب الهَجْل: غائطٌ بين الجبال مطمئِنّ.
والأصل الآخر هَجَلْتُ بالشَّيءِ: رَمَيتُ.
(هجم) الهاء والجيم والميم: أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على وُرودِ شيءٍ بَغتةً، ثم يقاس على ذلك. يقال: هَجَمتُ على القوم بغتةً أهْجُم هُجُوماً. وريحٌ هَجُومٌ: شديدةٌ تقطِّعُ البيوت. وهَجْمَةُ الشِّتاء: شِدّةُ بَرده، وهو من ذلك القياس، لأنَّها تهجُم. وهَجْمَة الصَّيف: شِدّة حَرِّه. والهَجْم: القَدَح الكبير. [قال]:
فتَملأُ الهَجْمَ عفواً وهي وادعةٌ *** حتَّى تكادَ شِفاه الهَجمِ تَنثلِمُ([18])
وسمِّي هَجْماً لأنّه يهجُم على عَطَش الشَّارِب فيَكسِرُه. والهَجْمة من الإبل: ما بين التِّسعين([19]) إلى المائة، لأنّها تهجُم الموردَ بقوّة. وهَجَمت البيتَ: هَدَمته، وذلك أنّ أعلاه يهجم على أسفله إذا سقَط. وهَجَمت العينُ: غارت، كأنَّها تَهجُم على ما وراءها، تَدْخُلُ فيه.
..............................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
([20]) ومما شذَّ عن هذا القياس *هِجاء الحروف، يقال تَهَجَّيتُ.
وإذا همز تغيّر المعنى. يقولون: هَجَأَ الطّعامَ: أكلَه.
---------------------__
([1]) في الأصل: "أشد".
([2]) في الأصل: "هجرا".
([3]) والهجيرة أيضاً بالهاء.
([4]) في الأصل: "المنبت".
([5]) في الأصل: "تهجره".
([6]) لذي الرمة في ديوانه 305 واللسان (هجر، عنا) وقد سبق في (عني). واليبس بمعنى اليابس، يقال بفتح الياء وضمها.
([7]) للشماخ في ديوانه 28 والمجمل واللسان (هجر). وانفرد الديوان برواية: "ممجدة الأعراق" وفي رواية ابن بري: "مبرأة الأخلاق".
([8]) أنشده في المجمل، وكذا في اللسان (هجر 113).
([9]) وكذا أنشده في المجمل. وفي اللسان (هجر 116): "يفري الفري".
([10]) في الأصل: "يكون رشاء هجيرها"، صوابه من المجمل.
([11]) في الأصل: "كوب الرعايا"، صوابه في المجمل.
([12]) الجمهرة (2: 96).
([13]) يقال بالكسر وبضم ففتح، مرة بالهاء فيهما ومرة بطرح الهاء، كما يقال أيضاً هجع بفتح فكسر، ومهجع كمنبر. هن ست لغات.
([14]) وردت الكلمة ومعناها في القاموس ولم ترد في اللسان. ونص القاموس: "والهجفة، بالكسر: الناحية الندية".
([15]) المهاجلة مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان.
([16]) لأبي كبير الهذلي، في ديوان الهذليين (2: 92) واللسان (حوش، سهد، هجل) وحماسة أبي تمام (1: 20). وقد سبق في (سهد).
([17]) قطعة من بيت له في المجمل واللسان (هجل). وهو بتمامه:
وبعد إشارتهم بالسيا                  ط هوجاء ليلتها هوجل
          وضبطت "ليلتها" في اللسان بالنصب، قال: "أي في ليلتها".
([18]) أنشده في المجمل واللسان (هجم). وقبله:
كانت إذا حالب الظلماء أسمعها *** جاءت إلى حالب الظلمات تهتزم
([19]) في المجمل: "السبعين". وفي تفسير "الهجمة" خلاف، وأولى الأقوال فيه أنه القطعة الضخمة من الإبل، وقيل ما بين الثلاثين والمائة، وقيل ما بين الأربعين إليها، وقيل ما بين السبعين أو التسعين إليها. فإذا بلغت المائة فهي الهنيدة.
([20]) هذا الانتقال يشعر بأن هناك سقطاً بين هذا الكلام وسابقه. والساقط في هذا الموضع مادة (هجن) وصدر من مادة (هجو). ونص مادة (هجن) في المجمل وصدر مادة (هجو) هما كما يلي:
          "(هجن) المهتَجِنَة: النَّخلة الصغيرة. والهِجان من الإبل: البِيضُ الكِرام. وناقةٌ هِجانٌ وبعيرٌ هجانٌ: كريمة. وأرضٌ هجانٌ: مَرَبٌّ ليّنة التربة بيضاء. وامرأةٌ هِجانٌ: كريمة. والهَجِين: ابن العربيّ من الأمَة.
          (هجو) هَجَاه، إذا وقَع فيه بالشِّعر، وذلك الشِّعر: الهجو والهِجاء: المهاجاة".

ـ

##### Türkçe

(هâ ve **جيم** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**هجد**) **الهاء** ve **الجيم** ve **الدال**; mekânda bir durgunluğa delâlet eden küçük bir asıldır. Denir: **هَجَد**; yani **هُجُوداً** uyuduğu zaman. Ve **الهاجد**: uyuyan; geceleyin namaz kılarsa o **متهجِّد**’dir; sanki namazıyla ondan **الهجود**’u terk etmiştir. Bu, kullanılagelen bir kıyastır; nitekim denir: bir adam **آثم**; sonra günahı kerih görür ve ondan uzaklaşırsa **متأثِّم** denir. Ve Araplar der: **أهْجَدَ البعيرُ**: **جِرانَهُ**’ı yere bıraktı.

(**هجر**) **الهاء** ve **الجيم** ve **الراء**; biri kopuşa ve kesmeye, diğeri bir şeyi sıkmaya ve bağlamaya delâlet eden iki asıldır.

Birincisi: **الهَجْر**; **الوصل**’ün zıddıdır. Aynı şekilde **الهِجْران**. Ve **هاجَرَ القومُ مِن دارٍ إلى دارٍ**: birincisini ikincisi için terk ettiler; nitekim muhâcirler, Mekke’den Medine’ye hicret ettikleri zaman yaptıkları gibi. Ve adam **تهجَّر** etti ve **تمَهْجَر**: muhâcirlere benzemeye çalıştı. Hadiste: “**هاجِرُوا ولا تَهَجَّرُوا**”; yani onlardan olun. Ve [denildi ki] **تَمَهْجَرُوا** denmez; birincisi bize göre daha doğrudur. Ve **الهَجْر** ve **الهَجِير** ve **الهاجِرَة**: sıcağın şiddetlendiği vakitte gün ortasıdır. Ve **هَجَّرُوا**: o vakitte yürüdüler. Ve **هاجرة** diye adlandırıldı; çünkü insanlar evlerinde sükûnete çekilirler; sanki **تَهاجَروا** etmişlerdir. Ve **الهَجِير**: davarın kırdığı bitkinin kurusudur; çoban onu **يهجره** ettiği için böyle adlandırıldı. Dedi ki:
ولم يَبْقَ بالخَلصاءِ مِمَّا عَنَتْ *** من النَّبْتِ إلاّ يَُبْسُها وهَجِيرُها
Ve bâbdan: **الهُجْر**; hezeyandır. Denir: adam **هَجَر** etti. Ve **الهُجْر**: sözde çirkinleşmedir; denir: adam sözünde **أهْجَرَ** etti. Dedi ki:
كما جدةِ الأعراقِ قال ابنُ ضَرَّةٍ *** عليها كلاماً جارَ فيه وأهْجَرا
Ve onu **الهاجراتِ** ile attı; o da rezilliklerdir. Ve bunun hepsi, hayır olmayan **المهجور**’dan olduğu için böyle adlandırıldı. Ve derler: bu, **هَجْرٌ** bir şeydir; yani onun benzeri yoktur; sanki iyiliğinden ve şeylerden ayrılığından dolayı onları **هَجَر** etmiştir. Ve derler: bu, bundan daha **أهْجَرُ**’dır; yani daha kerîmdir. Ve her şey hakkında denilebilir. Dedi ki:
* وماء يمانٍ دُونَه طَلَقٌ هَجْرُ *
Derler: o **طَلَقٌ**’tır; onun gibi **طَلَق** yoktur.
Ve **الهَجِير**: büyük havuzdur; su için kesilip ayrılan bir şey olduğu için böyle adlandırıldı. Dedi ki:
* تَفرِي الفَرِيَّ بالهجيرِ الواسع *
Ve dedi ki:
ظَلَّتْ تَلُوبُ رشَقاً هَجِيرُها *** لَوْبَ الرَّعايا لم يَجِئْ أجيرُها

(**هجس**) **الهاء** ve **الجيم** ve **السين**: tek bir kelimedir. Denir: **هَجَس** şey nefiste: vâki oldu. Ebû Bekir dedi ki: **الهَجْس**: işittiğin fakat anlamadığın sesleniştir.

(**هجع**) **الهاء** ve **الجيم** ve **العين**: uykuya delâlet eden bir kelimedir. Ve **هَجَع** **هُجوعاً**: geceleyin uyudu. Ve onu bir **هَجعةٍ**’den sonra gördüm.
Buna kıyas edilenlerdendir: **رجلٌ هجع**; yani her şeye yaslanan ahmak.

(**هجف**) **الهاء** ve **الجيم** ve **الفاء**. Derler: **الهِجْفة**; o, **النَّاحية**’dir. Bunda ise bir bakış vardır. Ama **الهِجَفُّ**: yaşlı devekuşudur; ve zannederim ki o, içine **الهاء**’ın artırıldığı ve **زاي**’sının **جيم**’e çevrildiği bâbdandır; o da **الزِّفِّ**’dendir; o da onun tüyüdür.

(**هجل**) **الهاء** ve **الجيم** ve **اللام**; biri karışmaya, diğeri bir şeyi atmaya delâlet eden iki asıldır.
Birincisi: **الهَوْجل**: karışık yürüyüştür. Ve denir: **أهْجلْتُ الإبلَ**: onları ihmal ettim; ihmal edilince karışırlar. Dediler: bundan **الهَجُول**: fâhişe kadındır; çünkü o herkesle karışır. Ve **المُهاجَلَة**; **المساجَلة** gibidir. Ve kıyas onda birdir. Ve yerden **الهَوْجَل**: üzerinde alâmet olmayan çöldür. Ve onda yol bulunmadığı için böyle adlandırıldı; böylece yolcuya iş karışır. Ve erkeklerden **الهَوْجل**: işlerin kendisine karıştığı yavaştır. Dedi ki:
فأتَتْ به حُوشَ الفُؤادِ مبطَّناً *** سُهُداً إذا ما نامَ ليلُ الهَوْجلِ
Ve uzun gece **هَوْجلٌ**’dür; karanlığının karışıklığından dolayı böyle adlandırıldı. Kümeyt dedi ki:
* هَوْجاءُ لَيْلَتُها هَوْجَلُ *
Ve bâbdan: **الهَجْل**: dağlar arasında alçak bir çukurdur.
Diğer asıl: **هَجَلْتُ بالشَّيءِ**: attım.

(**هجم**) **الهاء** ve **الجيم** ve **الميم**: birdenbire bir şeyin varmasına delâlet eden tek sahih asıldır; sonra bunun üzerine kıyas edilir. Denir: kavme ansızın **هَجَمتُ**; **أهْجُم** **هُجُوماً**. Ve **ريحٌ هَجُومٌ**: evleri parçalayan şiddetli (rüzgâr). Ve **هَجْمَةُ الشِّتاء**: soğuğunun şiddetidir; bu da o kıyastandır; çünkü o, **تهجُم** eder. Ve **هَجْمَة الصَّيف**: sıcağının şiddetidir. Ve **الهَجْم**: büyük kadehtir. [Dedi ki]:
فتَملأُ الهَجْمَ عفواً وهي وادعةٌ *** حتَّى تكادَ شِفاه الهَجمِ تَنثلِمُ
Ve **هَجْماً** diye adlandırıldı; çünkü içenin susuzluğuna hücum eder de onu kırar. Ve develerden **الهَجْمة**: **التِّسعين** ile yüz arasıdır; çünkü su başına kuvvetle hücum ederler. Ve **هَجَمت البيتَ**: onu yıktım; çünkü üstü düştüğünde altına hücum eder. Ve **هَجَمت العينُ**: çöktü; sanki arkasındakine hücum eder, onun içine girer.
..............................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
([20]) Ve bu kıyastan şâz olanlardandır: * **هِجاء الحروف**; denir: **تَهَجَّيتُ**.
Ve eğer hemzelenirse mânâ değişir. Derler: **هَجَأَ الطّعامَ**: onu yedi.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الهجود: النوم، والهاجد: النائم، وهجدته فتهجد: أزلت هجوده نحو: مرضته. ومعناه: أيقظته فتيقظ، وقوله: ﴿ومن الليل فتهجد به﴾ [الإسراء/79] أي: تيقظ بالقرآن، وذلك حث على إقامة الصلاة في الليل المذكور في قوله: ﴿قم الليل إلا قليلا * نصفه﴾ [المزمل/2 - 3] والمتهجد: المصلى ليلا، وأهجد البعير: ألقى جرانه على الأرض متحريا للهجود.

##### Türkçe

- **الهجود**: uyku; **الهاجد**: uyuyan; “**هجدته** فـ **تهجد**”: onun **هجود**unu giderdim; “**مرضته**” gibi. Manası: onu uyandırdım da o da uyandı. Ve O’nun sözü: ﴿ومن الليل فتهجد به﴾ [الإسراء/79], yani: Kur’an ile uyanık ol; bu da, O’nun sözü: ﴿قم الليل إلا قليلا * نصفه﴾ [المزمل/2 - 3] içinde zikredilen gece namazını ikame etmeye bir teşviktir. **المتهجد**: geceleyin namaz kılan. “**أهجد** البعير”: **الهجود**u arayarak çenesini yere bıraktı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ج د
قوم هجود وهجّد ونساء هجّدٌ‏.‏
وقال‏:‏ يثرن بالليل الغطاط الهجّدا وهجد الرجل هجوداً وتهجّد‏:‏ ترك الهجود للصلاة ‏"‏ فتهجّد به ‏"‏‏.‏
وبات فلان متهجّداً‏:‏ متوحّداً‏.‏
وهجّدنا‏:‏ مكّنّا من الهجود‏.‏
قال لبيد‏:‏ قال هجّدنا فقد طال السّرى وقدرنا إن خنى الدهر غفل

##### Türkçe

ه ج د
**قوم هجود** ve **هجّد** ve kadınlar **هجّدٌ**.‏
Ve dedi: Geceleyin **الغطاط الهجّدا**’yı kaldırırlar. Ve adam **هجوداً** **وهجد** ve **تهجّد**: Namaz için **الهجود**’u terk etti; “Bununla **فتهجّد به**.”‏
Falan **متهجّداً** olarak geceledi: **متوحّداً**.‏
Ve biz **وهجّدنا**: **الهجود**’dan mümkün kıldık.‏
Lebîd dedi: Dedi: **هجّدنا**; çünkü gece yürüyüşü uzadı ve takdir ettik; eğer zaman hainlik ederse, gaflet (vardır).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

هَجَدَ يَهْجُدُ هُجوداً وأَهْجَدَ: نام. وهَجَد القوم هُجُوداً: نامُوا. والهاجِدِ: النائِمُ. والهاجِد والهَجُود: المُصَلي بالليل، والجمع هُجودٌ وهُجّد؛ قال مرة بن شيبان:
أَلا هَلَكَ امْرُؤٌ قامَتْ عليه،
بِجَنْبِ عُنَيْزَةَ، البَقَرُ الهُجُودُ
وقال الحطيئة:
فَحَيَّاكِ وُدٌّ ما هداكِ لِفِتْيَةٍ
وخُوصٍ، بأَعلى ذِي طُوالة، هُجَّدِ
وكذلك المُتَهَجِّدِ يكون مُصَلِّباً. وتَهَجَّدَ القوم: استيقظوا للصلاة أَو غيرها؛ وفي التنزيل العزيز: ومن الليل فَتَهَجَّدْ به نافلةً لك؛ الجوهري: هَجَدَ وتهَجَّدَ أَي نام ليلاً. وهَجَدَ وتَهَجَّدَ أَي سَهِرَ، وهو من الأَضدادِ، ومنه قيل لصلاة الليل: التَّهَجُّدُّ. والتهْجِيدُ: التَّنْويمُ؛ قال لبيد يصف رفيقاً له في السفر غلبه النعاس: ومَجُودٍ من صبُاباتِ الكَرَى،
عاطِفِ النُّمْرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ
قلتُ: هَجِّدْنا فقد طالَ السُّرَى،
وقَدَرْنا إِن خَنا الدَّهْر غَفَلْ
كأَنه قال نَوِّمْنا فإِنَّ السُّرَى طالَ حتى غَلَبنا النومُ. والمَجُودُ: الذي أَصابه الجَوْدُ من النعاس مِثْلُ المَجُودِ الذي أَصابَه الجَوْدُ من المَطر؛ يقول: هو مُنَعَّمٌ مُتْرَفٌ فإِذا صار في السفر تَبَذَّلَ وتَبَذُّلُه صَبْرُهُ على غير فراش ولا وِطاء. ابن بُزرُج: أَهْجَدْتُ الرجل أَنَمْتُه وهَجَّدْتُه أَيْقَطْتُه. وقال غيره: هَجَّدْتُ الرجل أَنمتُه، وأَهْجَدْتُه: وجدته نائماً. ابن الأَعرابي: هَجَّدَ الرجل إِذا صلَّى بالليل، وهَجَدَ إِذا نام بالليل. وقال غيره: وهَجَدَ إِذا نام وذلك كله في آخر الليل؛ قال الأَزهري: والمعروف في كلام العرب أَن الهاجد هو النائم. وهَجَدَ هُجوداً إِذا نام. وأَما المُتَهَجِّدُ، فهو القائم إِلى الصلاة من النوم، وكأَنه قيل له مُتَهَجِّد لإِلقائه الهُجُود عن نفسه، كما يقال للعابد مُتَحَنِّثٌ لإِلقائه الحِنْثَ عن نفسه. وفي حديث يحيى بن زكريا، عليهما السلام: فنظر إِلى مُتَهَجِّدي بيت المقدس أَي المصلِّين بالليل. يقال: تهجَّدت إِذا سَهِرْت وإِذا نِمْت، وهو من الأَضداد. وأَهْجَدَ البعيرُ: وضع جرانَه على الأَرض.

##### Türkçe

**هَجَدَ** **يَهْجُدُ** **هُجوداً** ve **أَهْجَدَ**: uyudu. Ve **هَجَد** kavim **هُجُوداً**: uyudular. Ve **الهاجِدِ**: uyuyan. Ve **الهاجِد** ve **الهَجُود**: geceleyin namaz kılan; çoğulu **هُجودٌ** ve **هُجّد**’dür; Merre b. Şeybân dedi ki:
Acaba helâk oldu mu, üzerine kalktı,
‘Unayze’nin yanında, **البَقَرُ الهُجُودُ**.

Ve Hutay’e dedi ki:
Seni selâmladı bir sevgi; seni delikanlılara kim hidayet etti,
Ve **خُوصٍ**’a; Zî Tuvâle’nin yukarısında, **هُجَّدِ**.

Ve كذلك **المُتَهَجِّدِ** (de) **مُصَلِّباً** olur. Ve **تَهَجَّدَ** kavim: namaz için yahut başkası için uyandılar; ve aziz tenzilde: “Ve geceden, onunla **فَتَهَجَّدْ**; senin için bir nafile olarak”; Cevherî: **هَجَدَ** ve **تهَجَّدَ** yani geceleyin uyudu. Ve **هَجَدَ** ve **تَهَجَّدَ** yani uykusuz kaldı; o, zıt anlamlılardandır; ondan dolayı gece namazına **التَّهَجُّدُّ** denildi. Ve **التهْجِيدُ**: uyutma; Lebîd, yolculukta kendisini uyuklama bastıran bir arkadaşını vasfederek dedi ki:
Ve **مَجُودٍ**’dan, uyku ağırlıklarının taşmalarından,
Yastıkları çeviren; **صَدْقِ المُبْتَذَلْ**.
Dedim: **هَجِّدْنا**; çünkü gece yürüyüşü uzadı,
Ve takdir ettik: eğer zaman hıyanet ederse, gaflet (vardır).

Sanki dedi: Bizi uyut; çünkü gece yürüyüşü uzadı, ta ki uyku bize galip geldi. Ve **المَجُودُ**: kendisine, yağmurdan **الجَوْدُ** isabet eden **المَجُودِ** gibi, uyuklamadan **الجَوْدُ** isabet eden kimsedir; diyor ki: o, nimet içinde, müreffeh; sonra yolculukta olunca sadeleşir; ve onun sadeleşmesi, döşeksiz ve yataksız sabretmesidir. İbn Büzruc: **أَهْجَدْتُ** adamı: onu uyuttum; ve **هَجَّدْتُه**: onu uyandırdım. Ve başkası dedi: **هَجَّدْتُ** adamı: onu uyuttum; ve **أَهْجَدْتُه**: onu uyur buldum. İbnü’l-A‘râbî: **هَجَّدَ** adam, geceleyin namaz kıldığı zaman; ve **هَجَدَ**, geceleyin uyuduğu zaman. Ve başkası dedi: ve **هَجَدَ** uyuduğu zaman; ve bu, hepsi gecenin sonundadır; Ezherî dedi: ve Arapların sözünde bilinen, **الهاجد**’in uyuyan olduğudur. Ve **هَجَدَ** **هُجوداً**: uyuduğu zaman. Amma **المُتَهَجِّدُ**: uykudan namaza kalkan kimsedir; sanki ona **مُتَهَجِّد** denildi, **الهُجُود**’u kendinden atması sebebiyle; nitekim âbide, günahı kendinden atması sebebiyle **مُتَحَنِّثٌ** denildiği gibi. Ve Yahyâ b. Zekeriyyâ hadîsinde, ikisine de selâm olsun: “Beytü’l-Makdis’in **مُتَهَجِّدي**’ne baktı” yani geceleyin namaz kılanlara. Denir: **تهجَّدت**: uykusuz kaldığın zaman ve uyuduğun zaman; o, zıt anlamlılardandır. Ve **أَهْجَدَ** deve: çenesini yere koydu.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ج د * * هَجَدَ * من باب دخل و * تَهَجَّدَ * نام ليلا و * هَجَدَ * و * تَهَجَّد * سهِر وهو من الأضداد ومنه قيل لصلاة الليل * التَّهَجُّد * و * التَّهْجِيدُ * التنويم

##### Türkçe

* ه ج د * * **هَجَدَ** * “**دخل**” babındandır ve * **تَهَجَّدَ** *: geceleyin uyudu; ve * **هَجَدَ** * ve * **تَهَجَّد** *: uykusuz kaldı; o, zıtlardandır. Bundan dolayı gece namazına * **التَّهَجُّد** * denilmiştir; ve * **التَّهْجِيدُ** *: uyutma.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهجود، بالضم،النوم، هجد القوم هجودا: ناموا، والهاجد: النائم، كالتهجد، في الصحاح: هجد، وتهجد، أي نام ليلا، وهجد وتهجد أي سهر، وهو من الأضداد. الهاجد، والهجود. بالفتح: المصلي بالليل وهجود، بالضم، هو جمع هاجد كواقف ووقوف، وهجد كركع، قال مرة ابن شيبان:
  ألا هلك امرؤق قامت عليه                      بجنب عنيزة البقر الهجود وقال الحطيئة:
  فحياك ود ما هـداك لـفـتـية                      وخوص بأعلى ذي طوالة هجد وتهجد: استيقظ للصلاة أو غيرها، وفي التنزيل العزيز  ومن الليل فتهجد به نافلة لك  أي تيقظ بالقرآن، وهو حث له في إقامة صلاة الليل المذكور في قوله تعالى  قم الليل إلا قليلا  كذا في البصائر، كهجد تهجيدا، ضد، قال ابن الأعرابي: هجد الرجل، إذا صلى بالليل، وهجد الرجل، إذا صلى بالليل، وهجد، إذا نام بالليل، وقال غيره: وهجد، إذا نام، وذلك كله في آخر الليل. قال الأزهري: والمعروف في كلام العرب أن الهاجد هو النائم وهجد هجودا إذا نام وأما المتهجد فهو القائم إلى الصلاة من النوم، وكأنه قيل له متهجد لإلقائه الهجود عن نفسه، كما يقال للعابد متحنث، لإلقائه الحنث عن نفسه. وفي حديث يحيى بن زكريا عليهما السلام فنظر إلى متهجدي بيت المقدس أي المصلين بالليل، يقال: تهجدت، إذا سهرت، وإذا نمت، وهو من الأضداد.
 وأهجد الرجل: نام بنفسه، مثل هجد، عن الزجاج، أهجد أنام غيره، قال ابن بزرج: أهجدت الرجل: أنمته، وهجدته: أيقظته، قال غيره: أهجد الرجل: وجده نائما، وهجده: أنامه. أهجد البعير: ألقى جرانه على الأرض، كهجد تهجيدا وهكذا. أورده المصنف في البصائر وابن القطاع في الأفعال. وهجده تهجيدا: أيقظه، ونومه، ضد، قال لبيد في التهجيد بمعنى التنويم يصف رفيقا له في السفر غلبه النعاس:
  ومجود من صبابات الكـرى                      عاطف النمرق صدق المبتذل
  قلت هددنا فقد طال السـرى                      وقدرنا إن خنا الدهر غفـل كأنه قال نومنا فإن السرى طال حتى غلبنا النوم. والمجود: الذي أصابه الجود من النعاس. وهجد: زجر للفرس، مثل إجد، وهو بكسرتين وسكون الثالث، وإنما لم يضبطه اعتمادا على الشهرة.

##### Türkçe

**الهجود** (ötre ile): uyku. **هجد القوم هجودا**: uyudular. **الهاجد**: uyuyan; **كالتهجد**. **الصحاح**’ta: **هجد** ve **تهجد**; yani gece uyudu. Ve **هجد** ve **تهجد**: yani gece uyanık kaldı; o, zıt anlamlılardandır. **الهاجد** ve **الهجود**.

(fetha ile): geceleyin namaz kılan; ve **هجود** (ötre ile), **هاجد**’in çoğuludur; **واقف** ve **وقوف** gibi; ve **هجد**, **ركع** gibi. مرة ابن شيبان dedi ki:
  ألا هلك امرؤق قامت عليه                      بجنب عنيزة البقر الهجود
Ve الحطيئة dedi ki:
  فحياك ود ما هـداك لـفـتـية                      وخوص بأعلى ذي طوالة هجد

**وتهجد**: namaz için veya başkası için uyandı; ve aziz tenzilde: **ومن الليل فتهجد به نافلة لك**; yani Kur’an ile uyandı; ve o, ona, Yüce Allah’ın sözü olan **قم الليل إلا قليلا**’da zikredilen gece namazını ikame etmeye bir teşviktir; **البصائر**’de böyle. **كهجد تهجيدا**: zıttır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **هجد الرجل**: geceleyin namaz kıldığı zaman; ve **هجد الرجل**: geceleyin namaz kıldığı zaman; ve **هجد**: geceleyin uyuduğu zaman. Başkası dedi ki: ve **هجد**: uyuduğu zaman; ve bunların hepsi gecenin sonundadır. Ezherî dedi ki: Arapların sözünde bilinen şudur ki **الهاجد** uyuyandır; ve **هجد هجودا** uyuduğu zaman. أما **المتهجد** ise uykudan namaza kalkan kimsedir; sanki ona **متهجد** denilmiştir, **الهجود**’u kendinden atması sebebiyle; nasıl ki âbide **متحنث** denilir, **الحنث**’i kendinden atması sebebiyle. Ve Yahyâ b. Zekeriyyâ (ikisine selam) hadîsinde: “Sonra Beytü’l-Makdis’in **متهجدي**’lerine baktı” yani geceleyin namaz kılanlara. Denilir: **تهجدت**: uyanık kaldığım zaman; ve uyuduğum zaman; ve o, zıt anlamlılardandır.

Ve **أهجد الرجل**: kendiliğinden uyudu; **مثل هجد**; Zecâc’dan: **أهجد**: başkasını uyuttu. İbn Bezrec dedi ki: **أهجدت الرجل**: onu uyuttum; ve **هجدته**: onu uyandırdım. Başkası dedi ki: **أهجد الرجل**: onu uyur buldu; ve **هجده**: onu uyuttu. **أهجد البعير**: **جرانه**’ını yere bıraktı; **كهجد تهجيدا** ve böylece. Bunu musannif **البصائر**’de ve İbnü’l-Kattâ‘ **الأفعال**’de zikretti. Ve **هجده تهجيدا**: onu uyandırdı; ve onu uyuttu; zıttır. Lebîd, **التهجيد** hakkında “uyutma” manasında, yolculukta kendisine uyuklama galip gelen bir yol arkadaşını vasfederek dedi ki:
  ومجود من صبابات الكـرى                      عاطف النمرق صدق المبتذل
  قلت هددنا فقد طال السـرى                      وقدرنا إن خنا الدهر غفـل

Sanki dedi ki: “Bizi uyuttuk; çünkü gece yürüyüşü uzadı, ta ki uyku bize galip geldi.” Ve **المجود**: kendisine uyuklamadan **الجود** isabet eden kimsedir. Ve **هجد**: ata azarlamadır; **مثل إجد**; ve o, iki kesre ve üçüncünün sükûnu iledir; ancak onu, şöhrete dayanarak ضبط etmedi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَجَدَ
1 هَجَدَ ذ , (S, A, L, Msb,) aor. هَجُدَ , (L, Msb,) inf. n. هُجُودٌ; (L, Msb, K;) and ↓ تهجّد, (S, A, L, Msb, K,) and ↓ اهجد, (L, K,) and ↓ هجّد; (IAar, L;) He (a man, L) slept: (L, Msb, K:) or slept in the night: (IAar, S, A, L:) or, in the latter part of the night. (L.) ― -b2- Also هَجَدَ and ↓ تهجّد (S, A, L, Msb, K [in some copies, of the last of which the former verb is written ↓ هجّد and so in the TA) He remained awake, or was sleepless or wakeful in the night: (S, A, L:) and hence the praying in the night is called تَهَجُّدٌ: (S, L:) or he awoke from sleep (K) to pray, or for some other purpose: (TA:) or he prayed in the night; (Msb;) as also ↓ هجّد: (IAar, L:) thus these verbs bear two contr. significations: (S, A, L, Msb, K:) and ↓ تهجّد he relinquished sleep for prayer: (A:) so in the Kur, xvii., 81. (Beyd.)

2 هَجَّدَ see 1, in three places. ― -b2- Also هجّدهُ, inf. n. تَهْجِيدٌ, He made him, or caused him, to sleep; (S, L, K;) as also ↓ اهجدهُ. (Ibn-Buzurj, L, K.) ― -b3- Also, He awoke him from sleep. (Ibn-Buzurj, L, K.) Thus it bears two contr. significations. (K.) ― -b4- See also 4.

4 أَهْجَدَ see 1: and 2. ― -b2- Also اهجدهُ He found him (namely a man, K) sleeping. (L, K.) ― -b3- And اهجد He (a camel) laid the fore-part of his neck (the part called جِرَان) upon the ground; (ISk, S, L, K;) as also ↓ هجّد, (IKtt, El-Basáïr, K, TA, [in the CK هَجَدَ]) inf. n. تَهْجِيدٌ. (IKtt, El-Basáïr, TA.)

5 تَهَجَّدَ see 1, in three places.

هَجِدْ
هَجِدْ ذ , (as in some copies of the K,) or هِجْدْ, (accord. to others and the TA,) A cry by which a horse is chidden. (K.)

هَجُودٌ
هَجُودٌ ذ : see هَاجِدٌ.

هَاجِدٌ
هَاجِدٌ ذ Sleeping: (T, L, Msb:) pl. هُجُودٌ and هُجَّدٌ. (Msb.) [See an ex. in a verse cited voce مُرِمٌّ, in art. رم.] ― -b2- Also, (L,) and ↓ هَجُودٌ (L, K) and ↓ مُتَهَجِّدٌ (T, L) Praying in the night: (T, L, K:) pl. of the first, (L,) or second, (L, K,) هُجُودٌ and هُجَّدٌ. (L, K.) هُجْدٌ and هُجَّدٌ are also fem. pls. [app. in both of the above senses]. (A.)

مُتَهَجِّدٌ
مُتَهَجِّدٌ ذ : see هَاجِدٌ.

##### Türkçe

هَجَدَ
1 **هَجَدَ** ذ , (S, A, L, Msb,) muzâri‘ı **هَجُدَ** , (L, Msb,) mastarı **هُجُودٌ**; (L, Msb, K;) ve ↓ **تهجّد**, (S, A, L, Msb, K,) ve ↓ **اهجد**, (L, K,) ve ↓ **هجّد**; (IAar, L;) O (bir adam, L) uyudu: (L, Msb, K:) yahut geceleyin uyudu: (IAar, S, A, L:) yahut, gecenin son kısmında. (L.) ― -b2- Yine **هَجَدَ** ve ↓ **تهجّد** (S, A, L, Msb, K [bazı nüshalarda, sonuncusunun, ilkinin fiili ↓ **هجّد** yazılmıştır ve TA’da da böyledir]) O, geceleyin uyanık kaldı, yahut uykusuz oldu veya uyanık oldu: (S, A, L:) ve bundan dolayı geceleyin namaz kılmaya **تَهَجُّدٌ** denilir: (S, L:) yahut o, namaz kılmak için (K) yahut başka bir maksat için uykudan uyandı: (TA:) yahut o, geceleyin namaz kıldı; (Msb;) ↓ **هجّد** de böyledir: (IAar, L:) böylece bu fiiller iki zıt manayı taşır: (S, A, L, Msb, K:) ve ↓ **تهجّد** o, namaz için uykuyu terk etti: (A:) Kur’ân’da, xvii., 81’de böyledir. (Beyd.)

2 **هَجَّدَ** 1’e bak, üç yerde. ― -b2- Yine **هجّدهُ**, mastarı **تَهْجِيدٌ**, O, onu uyuttu; (S, L, K;) ↓ **اهجدهُ** da böyledir. (Ibn-Buzurj, L, K.) ― -b3- Yine, O, onu uykudan uyandırdı. (Ibn-Buzurj, L, K.) Böylece iki zıt manayı taşır. (K.) ― -b4- 4’e de bak.

4 **أَهْجَدَ** 1’e bak: ve 2’ye. ― -b2- Yine **اهجدهُ** O, onu (yani bir adamı, K) uyuyor buldu. (L, K.) ― -b3- Ve **اهجد** O (bir deve) boynunun ön kısmını (adı **جِرَان** olan kısmı) yere koydu; (ISk, S, L, K;) ↓ **هجّد** de böyledir, (IKtt, El-Basáïr, K, TA, [CK’de **هَجَدَ**]) mastarı **تَهْجِيدٌ**. (IKtt, El-Basáïr, TA.)

5 **تَهَجَّدَ** 1’e bak, üç yerde.

هَجِدْ
**هَجِدْ** ذ , (K’nın bazı nüshalarında olduğu üzere,) yahut **هِجْدْ**, (diğerlerine ve TA’ya göre,) Bir atın azarlanmasıyla (azarlanarak) söylenen bir çığlık. (K.)

هَجُودٌ
**هَجُودٌ** ذ : **هَاجِدٌ**’e bak.

هَاجِدٌ
**هَاجِدٌ** ذ Uyuyan: (T, L, Msb:) çoğulu **هُجُودٌ** ve **هُجَّدٌ**. (Msb.) [Bir örneğe, رم maddesinde, **مُرِمٌّ** lafzı altında zikredilen bir beyitte bak.] ― -b2- Yine, (L,) ve ↓ **هَجُودٌ** (L, K) ve ↓ **مُتَهَجِّدٌ** (T, L) Geceleyin namaz kılan: (T, L, K:) birincinin, (L,) yahut ikincinin, (L, K,) çoğulu **هُجُودٌ** ve **هُجَّدٌ**. (L, K.) **هُجْدٌ** ve **هُجَّدٌ** ayrıca müennes çoğullardır [görünüşe göre yukarıdaki iki mananın her ikisinde]. (A.)

مُتَهَجِّدٌ
**مُتَهَجِّدٌ** ذ : **هَاجِدٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَجَدَ
هَجَدَ U ( n. ac. هُجُوْد 27 ),
a.  Slept.

b.  Awoke; was wakeful.

c.  see IV (d) .

هَجَّدَ
هَجَّدَ II ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Awoke, aroused.

d.  Sent to sleep.

e.  see IV (d) .

أَهْجَدَ
أَهْجَدَ IV ,
a.  see I (a) & II ( d ).

c.  Found asleep.

d.  Pressed his neck on the ground ( camel ).

تَهَجَّدَ
تَهَجَّدَ V ,
a.  see I (a) , ( b ).

هَاْجِد
هَاْجِد 21 , ( pl. هُجَّد 11 ,  هُجُوْد 27 ),
a.  Keeping vigil, passing the night in prayer.

b.  Asleep.

هَجُوْد
هَجُوْد 26 ,
a.  see 21 (a) .

هَجَّدَ
N. P. هَجَّدَ II ,
a.  Sleepless.

تَهَجَّدَ
N. Ag. تَهَجَّدَ V ,
a.  see 21 (b) .

تَهَجَّدَ
N. Ac. تَهَجَّدَ V ,
a.  Vigils, night-prayers.

##### Türkçe

هَجَدَ
هَجَدَ U ( n. ac. **هُجُوْد** 27 ),
a. Uyudu.

b. Uyandı; uyanık oldu.

c. IV (d)’ye bak.

هَجَّدَ
هَجَّدَ II ,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. Uyandırdı, uyandırıp kaldırdı.

d. Uyuttu.

e. IV (d)’ye bak.

أَهْجَدَ
أَهْجَدَ IV ,
a. I (a) ve II (d)’ye bak.

c. Uykuda buldu.

d. Boynunu yere bastırdı (deve).

تَهَجَّدَ
تَهَجَّدَ V ,
a. I (a), (b)’ye bak.

هَاْجِد
هَاْجِد 21 , ( pl. **هُجَّد** 11 , **هُجُوْد** 27 ),
a. Geceyi uyanık geçiren, geceyi namazla geçiren.

b. Uykuda.

هَجُوْد
هَجُوْد 26 ,
a. 21 (a)’ya bak.

هَجَّدَ
N. P. **هَجَّدَ** II ,
a. Uykusuz.

تَهَجَّدَ
N. Ag. **تَهَجَّدَ** V ,
a. 21 (b)’ye bak.

تَهَجَّدَ
N. Ac. **تَهَجَّدَ** V ,
a. Gece nöbetleri, gece namazları.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

هجد
هَجَدَ - يَهْجُدُ - تَهَجَّدَ - يَتَهَجَّدُ
هَجَدَ - يَهْجُدُ + الكائن: ينام نوماً متقطعاً خفيفاُ
هَجَدَ - يَهْجُدُ + الكائن + بشيء: ينام نوماً متقطعاً خفيفاُ بسبب هذا الشيء
هَجَّد َ - يُهَجِّدُ: على وزن " فَعَّلَ " من " هَجَدَ - يَهْجُدُ ": جعله " يَهْجُدُ: على وجه التكرار والشدة: جعله ذا نوم متقطع بشدة
تَهَجَّدَ - يَتَهَجَّدُ: على وزن " تَفَعَّلَ " من " هَجَدَ - يَهْجُدُ ": يقوم فعل " هَجَدَ - يَهْجُدُ " بدافع وحرص ذاتي على وجه الشدة: يحرص ويجهد أن يجعل نفسه " تَهْجُدُ ": يجعل نفسه تنام نوماً متقطعاً خفيفاُ
تَهَجَّدْ: فعل الأمر من " تَهَجَّدَ - يَتَهَجَّدُ "
﴿وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا وَمِنْ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ﴾: ومن الليل فتهجد بالقرآن نافلة لك: ومن الليل فاجعل القرآن يقطع نومك رقدة بعد رقدة نافلة لك
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الوعي واليقظة ضد الغفلة والنوم"، وهي:
فَاقَ - يَفِيْقُ، صَبَحَ - يَصْبَحُ، يَقِظَ - يَيْقَظُ (يَقُظَ - يَيْقُظُ)، هَجَدَ - يَهْجُدُ، سَمَرَ - يَسْمُرُ، سَهِرَ - يَسْهَرُ
تهجد
 	﴿أَقِمْ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا (78) وَمِنْ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا(79)﴾الإسراء
جاء في التفسير: التهجد: النوم المتقطع رقدة ثم قيام للصلاة ثم رقدة ثم قيام
مختار الصحاح
● [هجد] ه ج د: هَجَدَ من باب دخل و تَهَجَّدَ نام ليلا و هَجَدَ و تَهَجَّد سهِر وهو من الأضداد ومنه قيل لصلاة الليل التَّهَجُّد و التَّهْجِيدُ التنويم
معجم الفرائد القرآنية:
هـ ج د
"فَتَهَجَّدْ" في قولـه تعالـى :" وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ" (79) الإسراء  .
الهُجود: النوم، والتهجد ترك النوم، ثم غلب التهجد على التنفل بالصلاة ليلاً .
الراغب
هجد
- الهجود: النوم، والهاجد: النائم، وهجدته فتهجد: أزلت هجوده نحو: مرضته. ومعناه: أيقظته فتيقظ، وقوله: }ومن الليل فتهجد به﴿[الإسراء/79] أي: تيقظ بالقرآن، وذلك حث على إقامة الصلاة في الليل المذكور في قوله:﴾قم الليل إلا قليلا * نصفه{ [المزمل/2 - 3] والمتهجد: المصلى ليلا، وأهجد البعير: ألقى جرانه على الأرض متحريا للهجود.
ملخص اللسان
1.     هَجَدَ يَهْجُدُ هُجوداً وأَهْجَدَ: نام. وهَجَد القوم هُجُوداً:  نامُوا. والهاجِدِ: النائِمُ. والمعروف في كلام العرب أَن الهاجد هو  النائم. وهَجَدَ هُجوداً إِذا نام.
2.    والهاجِد والهَجُود: المُصَلي بالليل،  والجمع هُجودٌ وهُجّد؛ وتَهَجَّدَ القوم: استيقظوا  للصلاة أَو غيرها؛ وفي التنزيل العزيز: ومن الليل فَتَهَجَّدْ به نافلةً لك؛ وأَما المُتَهَجِّدُ، فهو القائم إِلى  الصلاة من النوم، وكأَنه قيل له مُتَهَجِّد لإِلقائه الهُجُود عن نفسه،كما يقال للعابد مُتَحَنِّثٌ لإِلقائه الحِنْثَ عن نفسه.
3.     هَجَدَ وتهَجَّدَ أَي نام ليلاً. وهَجَدَ وتَهَجَّدَ أَي سَهِرَ،وهو من الأَضدادِ، ومنه قيل لصلاة الليل: التَّهَجُّدُّ. والتهْجِيدُ:  التَّنْويمُ؛
4.     أَهْجَدْتُ الرجل أَنَمْتُه وهَجَّدْتُه أَيْقَطْتُه. وقال غيره: هَجَّدْتُ الرجل أَنمتُه، وأَهْجَدْتُه: وجدته نائماً.
لسان العرب
● - هجد: هَجَدَ يَهْجُدُ هُجوداً وأَهْجَدَ: نام. وهَجَد القوم هُجُوداً:  نامُوا. والهاجِدِ: النائِمُ. والهاجِد والهَجُود: المُصَلي بالليل،  والجمع هُجودٌ وهُجّد؛ قال مرة بن شيبان:  أَلا هَلَكَ امْرُؤٌ قامَتْ عليه،  بِجَنْبِ عُنَيْزَةَ، البَقَرُ الهُجُودُ  وقال الحطيئة:  فَحَيَّاكِ وُدٌّ ما هداكِ لِفِتْيَةٍ  وخُوصٍ، بأَعلى ذِي طُوالة، هُجَّدِ  وكذلك المُتَهَجِّدِ يكون مُصَلِّباً. وتَهَجَّدَ القوم: استيقظوا  للصلاة أَو غيرها؛ وفي التنزيل العزيز: ومن الليل فَتَهَجَّدْ به نافلةً لك؛  الجوهري: هَجَدَ وتهَجَّدَ أَي نام ليلاً. وهَجَدَ وتَهَجَّدَ أَي سَهِرَ،  وهو من الأَضدادِ، ومنه قيل لصلاة الليل: التَّهَجُّدُّ. والتهْجِيدُ:  التَّنْويمُ؛ قال لبيد يصف رفيقاً له في السفر غلبه النعاس:  ومَجُودٍ من صبُاباتِ الكَرَى،  عاطِفِ النُّمْرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ  قلتُ: هَجِّدْنا فقد طالَ السُّرَى،  وقَدَرْنا إِن خَنا الدَّهْر غَفَلْ  كأَنه قال نَوِّمْنا فإِنَّ السُّرَى طالَ حتى غَلَبنا النومُ.  والمَجُودُ: الذي أَصابه الجَوْدُ من النعاس مِثْلُ المَجُودِ الذي أَصابَه  الجَوْدُ من المَطر؛ يقول: هو مُنَعَّمٌ مُتْرَفٌ فإِذا صار في السفر  تَبَذَّلَ وتَبَذُّلُه صَبْرُهُ على غير فراش ولا وِطاء. ابن بُزرُج: أَهْجَدْتُ  الرجل أَنَمْتُه وهَجَّدْتُه أَيْقَطْتُه. وقال غيره: هَجَّدْتُ الرجل  أَنمتُه، وأَهْجَدْتُه: وجدته نائماً. ابن الأَعرابي: هَجَّدَ الرجل إِذا  صلَّى بالليل، وهَجَدَ إِذا نام بالليل. وقال غيره: وهَجَدَ إِذا نام وذلك  كله في آخر الليل؛ قال الأَزهري: والمعروف في كلام العرب أَن الهاجد هو  النائم. وهَجَدَ هُجوداً إِذا نام. وأَما المُتَهَجِّدُ، فهو القائم إِلى  الصلاة من النوم، وكأَنه قيل له مُتَهَجِّد لإِلقائه الهُجُود عن نفسه،  كما يقال للعابد مُتَحَنِّثٌ لإِلقائه الحِنْثَ عن نفسه. وفي حديث يحيى  بن زكريا، عليهما السلام: فنظر إِلى مُتَهَجِّدي بيت المقدس أَي المصلِّين  بالليل. يقال: تهجَّدت إِذا سَهِرْت وإِذا نِمْت، وهو من الأَضداد.  وأَهْجَدَ البعيرُ: وضع جرانَه على الأَرض.
مقاييس اللغة:
(هجد) الهاء والجيم والدال أُصَيْلٌ يدلُّ على ركودٍ في مكان. يقال: هَجَد، إذا نامَ هُجُوداً. والهاجد: النَّائم؛ وإن صلَّى ليلاً فهو متهجِّد، كأنَّه بصلاته تركَ الهجودَ عنه. وهذا قياسٌ مستعمَل، كما يقال رجلٌ آثم؛ فإذا كَرِهَ الإثمَ وانتَفَى منه قيل متأثِّم. والعرب تقول: أهْجَدَ البعيرُ: ألقَى جِرانَهُ بالأرض.
القاموس المحيط:
الهُجودُ النَّومُ، كالتَّهَجُّدِ، وبالفتح المُصَلِّي باللَّيلِ، ج بالضم، وهُجَّدٌ. وتَهَجَّدَ اسْتَيْقَظَ، كهَجَّدَ، ضِدٌّ. وأهْجَدَ نامَ، وأنامَ، والرَّجُلَ وَجَدَهُ نائماً، والبعيرُ ألْقَى جِرانَهُ بالأرضِ، كهَجَّدَ.
وهَجَّدَهُ تهْجيداً: أيْقَظَهُ، ونَوَّمَهُ، ضِدٌّ. وهِجِدْ: زَجْرٌ للفَرَسِ.
تاج العروس:
ه ج د
الهُجُودُ بالضّمّ النَّوْمُ هَجَدَ القَوْمُ هُجُوداً : نَامُوا والهاجِدُ : النائم كالتهجُّدِ في الصحاح : هَجَدَ وتَهَجَّد أَي نَامَ لَيْلاً وهَجَدَ وتَهَجَّدَ أَي سَهِرَ وهو من الأَضداد . الهاجِدُ والهَجُود . بالفَتْح : المُصَلِّي بالليْلِ وهُجُودٌ بالضَّمِّ هو جَمْعُ هاجِدٍ كواقِفٍ ووُقُوفٍ وهُجَّدٌ كرُكَّعٍ قال مُرَّةُ ابنُ شَيبانَ :
أَلاَ هَلَكَ امْرُؤق قَامَتْ عَلَيْهِ ... بِجَنْبِ عُنَيْزَةَ البَقَرُ الهُجُودُ وقال الحُطَيْئَةُ :
فَحَيَّاكِ وُدٌّ ما هَدَاكِ لِفِتْيَةٍ ... وخَوصٍ بِأَعْلَى ذِي طُوَالَةَ هُجَّدِ وتَهَجَّدَ : استَيْقَظَ للصلاةِ أَو غيرِهَا وفي التنزيل العزيز " وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِه نَافِلَةً لَكَ " أَي تَيَقَّظْ بالقُرْآن وهو حَثٌّ له في إِقامةِ صلاةِ الليلِ المَذْكور في قولِه تَعَالَى " قُمِ اللَّيْلِ إِلاَّ قَلِيلاً " كذا في البصائر كَهَجَّدَ تَهْجيداً ضِدٌّ قال ابنُ الأَعرابيّ : هَجَّدَ الرجُلُ إِذا صَلَّى بالليلِ وهَجَّدَ الرجُلُ إِذا صَلَّى بالليلِ وهَجَّدَ إِذَا نَامَ بالليلِ وقال غيرُه : وهَجَّد إِذا نَامَ وذلك كُلُّه في آخِرِ الليْلِ . قال الأَزهريّ : والمعروف في كلامِ العَربِ أَن الهاجِدَ هو النائم وَهَجَدَ هُجُوداً إِذا نَامَ وأَما المُتَهجِّد فهو القائمُ إِلى الصلاةِ من النَّومِ وكأّنّه قيلَ له مُتَهَجِّدٌ لإِلقائه الهُجُودَ عن نَفْسِه كما يُقَال للعابِد مُتَحَنِّثٌ لإِلقائه الحِنْثَ عن نَفْسِه . وفي حديث يَحيى بن زَكَرِيّا عليهما السلامُ فَنَظَرَ إِلى مُتَهَجِّدِي بَيْتِ المَقْدِس أَي المُصَلِّين باللَّيْل يقال : تَهجَّدْت إِذا سَهِرْتَ وإِذا نِمْت وهو من الأَضداد
وأَهْجَدَ الرجل : نَامَ بنفْسِه مثل هَجَد عن الزَّجَّاج أَهْجَدَ أَنَامَ غَيْرَه قال ابنُ بُزُرْج : أَهْجدْتُ الرجُلَ : أَنَمْتُه وهَجَّدْته : أَيْقَظْتُه قال غيره : أَهْجَدَ الرَّجُلَ : وَجَدَه نائماً وهَجَّدَه : أَنَامَه . أَهْجَدَ البَعِيرُ : أَلقَى جِرَانَه عَلَى الأَرْضِ كهَجَّدَ تَهجيداً وهكذا . أَوردَه المُصَنِّف في البصائِرِ وابنُ القطَّاع في الأَفعال . وهَجَّدَه تَهجِيداً : أَيقَظَه ونَوَّمَه ضدٌّ قال لَبِيدٌ في التَّهْجِيد بمعنَى التنويمِ يَصِف رَفِيقاً له في السَّفَر غَلَبَه النُّعَاسُ :
ومَجُودٍ مِنْ صُبَابَاتِ الكَرَى ... عَاطِفِ النُّمْرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ
قُلْتُ هَدِّدْنَا فَقَدْ طَالَ السُّرَى ... وَقَدَرْنَا إِن خَنَا الدَّهْرِ غَفَلْ كأَنَّه قال نَوِّمْنَا فإِن السُّرَى طَالَ حَتَّى غَلَبَنَا النَّومُ . والمَجُودُ : الذي أَصابَه الجَوْدُ مِن النُّعَاسِ . وهِجِدْ : زَجْرٌ للفرَسِ مثْل إِجِدْ وهو بكسرتين وسكون الثالث وإِنما لم يَضْبِطه اعْتِمَاداً على الشُّهْرَةِ

##### Türkçe

هجد
**هَجَدَ - يَهْجُدُ - تَهَجَّدَ - يَتَهَجَّدُ**
**هَجَدَ - يَهْجُدُ** + canlı: kesik kesik, hafif bir uyku ile uyur
**هَجَدَ - يَهْجُدُ** + canlı + bir şey ile: bu şey sebebiyle kesik kesik, hafif bir uyku ile uyur
**هَجَّد َ - يُهَجِّدُ**: “**هَجَدَ - يَهْجُدُ**”dan “**فَعَّلَ**” vezni üzere: onu “**يَهْجُدُ**” kıldı; tekrar ve şiddet üzere: onu şiddetle kesik kesik uyku sahibi kıldı
**تَهَجَّدَ - يَتَهَجَّدُ**: “**هَجَدَ - يَهْجُدُ**”dan “**تَفَعَّلَ**” vezni üzere: “**هَجَدَ - يَهْجُدُ**” fiilini, şiddet üzere öz sevk ve öz gayretle yapar: kendisini “**تَهْجُدُ**” kılmaya özenir ve çabalar; kendisini kesik kesik, hafif bir uyku ile uyur kılar
**تَهَجَّدْ**: “**تَهَجَّدَ - يَتَهَجَّدُ**”dan emir fiil
﴿وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا وَمِنْ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ﴾: “Ve geceden, onunla teheccüd et; senin için nafile olarak”: ve geceden, Kur’an’ı senin uykunu uyku ardından uyku diye böldür; senin için nafile olarak
Lafız, “gaflet ve uykunun zıddı olan bilinç ve uyanıklık” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**فَاقَ - يَفِيْقُ**، **صَبَحَ - يَصْبَحُ**، **يَقِظَ - يَيْقَظُ** (**يَقُظَ - يَيْقُظُ**)، **هَجَدَ - يَهْجُدُ**، **سَمَرَ - يَسْمُرُ**، **سَهِرَ - يَسْهَرُ**
teheccüd
 	﴿أَقِمْ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا (78) وَمِنْ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا(79)﴾ el-İsrâ
Tefsirde geldi: teheccüd: kesik kesik uyku; bir uyku, sonra namaza kalkış, sonra bir uyku, sonra kalkış
Muhtârü’s-sıhâh
● [هجد] ه ج د: **هَجَدَ** “**دخل**” babındandır ve **تَهَجَّدَ**: geceleyin uyudu; ve **هَجَدَ** ve **تَهَجَّدَ**: uykusuz kaldı; o, zıtlardandır. Ondandır ki gece namazına **التَّهَجُّد** denildi; ve **التَّهْجِيدُ**: uyutma
Kur’ânî ferâidler sözlüğü:
هـ ج د
“**فَتَهَجَّدْ**”, Yüce’nin sözü olan: “**وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ**” (79) el-İsrâ’da.
**الهُجود**: uyku; **التهجد**: uykuyu terk etme; sonra **التهجد**, geceleyin namazla nafile kılmaya galip geldi.
er-Râgıb
hjd
- **الهجود**: uyku; **الهاجد**: uyuyan; ve “onu **هجدته** de o **فتهجد** etti”: onun **هجوده**nu giderdim; “onu hasta ettim” gibi. Manası: onu uyandırdım da o uyandı. Ve onun sözü: }**ومن الليل فتهجد به**﴿[el-İsrâ/79], yani: Kur’an ile uyanık ol; bu da,﴾**قم الليل إلا قليلا * نصفه**{ [el-Müzzemmil/2-3] sözünde zikredilen gece namazını ikame etmeye bir teşviktir. **المتهجد**: geceleyin namaz kılan; ve **أهجد البعير**: **هجود** için gözeterek çenesini yere bıraktı.
Lisân’ın özeti
1.     **هَجَدَ يَهْجُدُ هُجوداً** ve **أَهْجَدَ**: uyudu. Ve **هَجَد القوم هُجُوداً**: uyudular. Ve **الهاجِدِ**: uyuyan. Arapların sözünde bilinen şudur ki **الهاجد** uyuyandır. Ve **هَجَدَ هُجوداً**: uyuduğu zaman.
2.    Ve **الهاجِد** ve **الهَجُود**: geceleyin namaz kılan; çoğulu **هُجودٌ** ve **هُجّد**; ve **تَهَجَّدَ القوم**: namaz için veya başkası için uyandılar; ve Aziz Tenzîl’de: **ومن الليل فَتَهَجَّدْ به نافلةً لك**; ama **المُتَهَجِّدُ**, uykudan namaza kalkan kimsedir; sanki ona, **الهُجُود**u kendinden atması sebebiyle **مُتَهَجِّد** denilmiştir; tıpkı, **الحِنْثَ**i kendinden atması sebebiyle âbide **مُتَحَنِّثٌ** denildiği gibi.
3.     **هَجَدَ** ve **تهَجَّدَ**: yani geceleyin uyudu. Ve **هَجَدَ** ve **تَهَجَّدَ**: yani uykusuz kaldı; o, zıtlardandır; ondandır ki gece namazına **التَّهَجُّدُّ** denildi. Ve **التهْجِيدُ**: uyutmadır;
4.     **أَهْجَدْتُ الرجل**: onu uyuttum; ve **هَجَّدْتُه**: onu uyandırdım. Başkası dedi: **هَجَّدْتُ الرجل**: onu uyuttum; ve **أَهْجَدْتُه**: onu uyur buldum.
Lisânü’l-Arab
● - hjd: **هَجَدَ يَهْجُدُ هُجوداً** ve **أَهْجَدَ**: uyudu. Ve **هَجَد القوم هُجُوداً**: uyudular. Ve **الهاجِدِ**: uyuyan. Ve **الهاجِد** ve **الهَجُود**: geceleyin namaz kılan; çoğulu **هُجودٌ** ve **هُجّد**; Mürre b. Şeybân dedi:
أَلا هَلَكَ امْرُؤٌ قامَتْ عليه،  بِجَنْبِ عُنَيْزَةَ، البَقَرُ الهُجُودُ
Ve Hutay’e dedi:
فَحَيَّاكِ وُدٌّ ما هداكِ لِفِتْيَةٍ  وخُوصٍ، بأَعلى ذِي طُوالة، هُجَّدِ
Ve yine **المُتَهَجِّدِ** namaz kılan olur. Ve **تَهَجَّدَ القوم**: namaz için veya başkası için uyandılar; ve Aziz Tenzîl’de: **ومن الليل فَتَهَجَّدْ به نافلةً لك**; Cevherî: **هَجَدَ** ve **تهَجَّدَ**: yani geceleyin uyudu. Ve **هَجَدَ** ve **تَهَجَّدَ**: yani uykusuz kaldı; o, zıtlardandır; ondandır ki gece namazına **التَّهَجُّدُّ** denildi. Ve **التهْجِيدُ**: uyutmadır; Lebîd, yolculukta kendisini uyuklama bastıran bir yoldaşı vasfederek dedi:
ومَجُودٍ من صبُاباتِ الكَرَى،  عاطِفِ النُّمْرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ
قلتُ: هَجِّدْنا فقد طالَ السُّرَى،  وقَدَرْنا إِن خَنا الدَّهْر غَفَلْ
Sanki dedi: “bizi uyut”; çünkü gece yürüyüşü uzadı da uyku bize galip geldi. Ve **المَجُودُ**: yağmurdan **الجَوْدُ** isabet etmiş **المَجُود** gibi, uyuklamadan **الجَوْدُ** isabet etmiş olandır; der ki: o, nimet içinde, müreffeh bir kimsedir; yolculukta olunca sadeleşir; onun sadeleşmesi, döşeksiz ve yataksız şeye sabretmesidir. İbn Büzrüc: **أَهْجَدْتُ الرجل**: onu uyuttum; ve **هَجَّدْتُه**: onu uyandırdım. Başkası dedi: **هَجَّدْتُ الرجل**: onu uyuttum; ve **أَهْجَدْتُه**: onu uyur buldum. İbnü’l-A‘râbî: **هَجَّدَ** adam, geceleyin namaz kıldığı zaman; ve **هَجَدَ**, geceleyin uyuduğu zaman. Başkası dedi: ve **هَجَدَ** uyuduğu zaman; bütün bunlar gecenin sonundadır. Ezherî dedi: Arapların sözünde bilinen şudur ki **الهاجد** uyuyandır. Ve **هَجَدَ هُجوداً**: uyuduğu zaman. Ama **المُتَهَجِّدُ**, uykudan namaza kalkan kimsedir; sanki ona, **الهُجُود**u kendinden atması sebebiyle **مُتَهَجِّد** denilmiştir; tıpkı, **الحِنْثَ**i kendinden atması sebebiyle âbide **مُتَحَنِّثٌ** denildiği gibi. Yahyâ b. Zekeriyyâ hadîsinde, ikisine de selâm olsun: “Beytü’l-Makdis’in **مُتَهَجِّدي**lerine baktı”, yani geceleyin namaz kılanlara. Denir: **تهجَّدت**; uykusuz kaldığın zaman da, uyuduğun zaman da; o, zıtlardandır. Ve **أَهْجَدَ البعيرُ**: çenesini yere koydu.
Mekâyîsü’l-luğa:
(**هجد**) **الهاء** ve **الجيم** ve **الدال**, bir yerde durgunluğa delâlet eden bir asıldır. Denir: **هَجَد**; uyuduğu zaman, **هُجُوداً**. Ve **الهاجد**: uyuyan; eğer geceleyin namaz kılarsa o **متهجِّد**dir; sanki o, namazıyla **الهجود**u kendinden terk etmiştir. Bu, kullanılan bir kıyastır; tıpkı “günahkâr adam” denildiği gibi; günahı kerih görüp ondan uzaklaşınca **متأثِّم** denilir. Ve Araplar der: **أهْجَدَ البعيرُ**: çenesini yere attı.
el-Kâmûsü’l-muhît:
**الهُجودُ**: uyku; **التَّهَجُّدِ** gibi. Ve fetha ile: geceleyin namaz kılan; çoğulu damme ile, ve **هُجَّدٌ**. Ve **تَهَجَّدَ**: uyandı; **هَجَّدَ** gibi; zıttır. Ve **أهْجَدَ**: uyudu; ve uyuttu; ve adamı: onu uyur buldu; ve deve: çenesini yere bıraktı; **هَجَّدَ** gibi.
Ve **هَجَّدَهُ** **تهْجيداً**: onu uyandırdı ve onu uyuttu; zıttır. Ve **هِجِدْ**: at için bir sürme ünlemi.
Tâcü’l-arûs:
ه ج د
**الهُجُودُ** damme ile: uyku. **هَجَدَ القَوْمُ هُجُوداً**: uyudular. Ve **الهاجِدُ**: uyuyan; Sıhâh’ta **كالتهجُّدِ**: **هَجَدَ** ve **تَهَجَّد** yani geceleyin uyudu; ve **هَجَدَ** ve **تَهَجَّد** yani uykusuz kaldı; o, zıtlardandır. **الهاجِدُ** ve **الهَجُود** fetha ile: geceleyin namaz kılan. Ve **هُجُودٌ** damme ile, **هاجِدٍ**in cem‘idir; **واقِفٍ** ve **وُقُوفٍ** gibi. Ve **هُجَّدٌ** **رُكَّعٍ** gibi. Mürre b. Şeybân dedi:
أَلاَ هَلَكَ امْرُؤق قَامَتْ عَلَيْهِ ... بِجَنْبِ عُنَيْزَةَ البَقَرُ الهُجُودُ
Ve Hutay’e dedi:
فَحَيَّاكِ وُدٌّ ما هَدَاكِ لِفِتْيَةٍ ... وخَوصٍ بِأَعْلَى ذِي طُوَالَةَ هُجَّدِ
Ve **تَهَجَّدَ**: namaz için veya başkası için uyandı. Ve Aziz Tenzîl’de: “**وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِه نَافِلَةً لَكَ**”, yani: Kur’an ile uyanık ol; bu, Yüce’nin “**قُمِ اللَّيْلِ إِلاَّ قَلِيلاً**” sözünde zikredilen gece namazını ikame etmeye onun için bir teşviktir; Basâir’de böyle. **كَهَجَّدَ تَهْجيداً**: zıttır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **هَجَّدَ** adam, geceleyin namaz kıldığı zaman; ve **هَجَّدَ** adam, geceleyin namaz kıldığı zaman; ve **هَجَّدَ** geceleyin uyuduğu zaman. Başkası dedi: ve **هَجَّد** uyuduğu zaman; bütün bunlar gecenin sonundadır. Ezherî dedi: Arapların sözünde bilinen şudur ki **الهاجِدَ** uyuyandır; ve **هَجَدَ هُجُوداً** uyuduğu zaman. Ama **المُتَهجِّد** uykudan namaza kalkan kimsedir; sanki ona, **الهُجُودَ**u kendinden atması sebebiyle **مُتَهَجِّدٌ** denilmiştir; tıpkı, **الحِنْثَ**i kendinden atması sebebiyle âbide **مُتَحَنِّثٌ** denildiği gibi. Yahyâ b. Zekeriyyâ hadîsinde, ikisine de selâm olsun: “Beytü’l-Makdis’in **مُتَهَجِّدِي**lerine baktı”, yani geceleyin namaz kılanlara. Denir: **تَهجَّدْت**; uykusuz kaldığın zaman da, uyuduğun zaman da; o, zıtlardandır.
Ve **أَهْجَدَ الرجل**: kendisi uyudu; Zecâc’dan: **أَهْجَدَ** başkasını uyuttu. İbn Büzürc dedi: **أَهْجدْتُ الرجُلَ**: onu uyuttum; ve **هَجَّدْته**: onu uyandırdım. Başkası dedi: **أَهْجَدَ الرَّجُلَ**: onu uyur buldu; ve **هَجَّدَه**: onu uyuttu. **أَهْجَدَ البَعِيرُ**: çenesini yere bıraktı; **كهَجَّدَ تَهجيداً**; ve böyle. Musannif onu Basâir’de, İbnü’l-Kattâ‘ da Fiiller’de zikretti. Ve **هَجَّدَه تَهجِيداً**: onu uyandırdı ve onu uyuttu; zıttır. Lebîd, uyutma manasında **التَّهْجِيد** hakkında, yolculukta kendisini uyuklama bastıran bir yoldaşı vasfederek dedi:
ومَجُودٍ مِنْ صُبَابَاتِ الكَرَى ... عَاطِفِ النُّمْرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ
قُلْتُ هَدِّدْنَا فَقَدْ طَالَ السُّرَى ... وَقَدَرْنَا إِن خَنَا الدَّهْرِ غَفَلْ
Sanki dedi: “bizi uyut”; çünkü gece yürüyüşü uzadı da uyku bize galip geldi. Ve **المَجُودُ**: uyuklamadan **الجَوْدُ** isabet etmiş olandır. Ve **هِجِدْ**: at için bir sürme ünlemi; **إِجِدْ** gibi; o, iki kesre ve üçüncünün sükûnu iledir; şöhrete dayanarak onu ضبط etmedi.
