# هجر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AC%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: هجر

باب الهاء والجيم والراء معهما
هج ر، ه ر ج، ج ه ر، ر ه ج، ج ر ه مستعملات
هجر:
في حديث عمر: هاجروا ولا تَهَجَّروا، أي: أخلصوا الهجرةَ لله ولا تَشَبَّهوا بالمهاجرين، كما تقول: يَتَحَلَّمُ، وليس بحليم.
والهَجْرُ، والهاجرُ والهَجيرةُ: نصف النّهار. قال لبيد:
راح القَطينُ بهَجْرٍ بعدما ابتكروا		فما تُواصِلُه سَلْمَى ومـا تَـذَرُ
وأَهْجَرْنا: صِرْنا في الهَجير، وهَجَّر مثله. قال:
وتهجير قذّافٍ باجرام نـفـسـه		على الهَوْل لاحته الهمومُ الأباعدُ

والهَجْرُ والهِجْران: تركُ ما يَلْزَمُك تَعَهُّدُهُ، ومنه آشتُقَّتْ هجرةُ المُهاجرينَ، لأنّهم هَجَروا عشائِرَهُمْ فتقطّعوهم في الله، قال الشاعر:
وأُكْثِرَ هَجْرَ البيتِ حتّى كأنّـنـي		مَلِلْتُ وما بي من مَلالٍ ولا هَجْرِ
وقال تعالى: "إنّ قومي اتخذوا هذا القرآن مهجورا" أي: يهجرونني وإياه. وقال تعالى: "مستكبرين به سامراً تهْجُرون" أي: تَهْجُرون محمّداً. ومن قرأ تُهْجِرون أي: تقولون الهُجْر، أي: قول الخّنا، والإِفحاش في المنطِق، تقول: أَهْجَر إهْجاراً، قال الشماخ:
كما جدةِ الأَعْراقِ قال ابنُ ضَرَّةٍ		عليها كلاماً جار فيهِ وأَهْجَـرا
والهَجْرُ: هَذَيانُ المُبَرْسَمِ ودأبُه وشأنُه، ويُقال: منه "سامراً تَهْجُرون"، أي: تَهذون في النَّوْم، تقول: هَجَرْتُ هَجْراً، والاسمُ: الهِجّيرَى، تقولُ: رأيُته يَهْجُر هَجْراً وهِجْيرَى وإجِّيَرى لغةٌ وإهْجيرَى لغةٌ فيه.
والهِجارُ مُخالفٌ للشّكال تُشَدُّ به يَدُ الفَحْل إلى إحدى رجْلَيْه. يُقال: فَحْلٌ مهجورٌ. قال:
كأنّما شُدَّ هِجَاراً شاكِلا
وهَجَر: بلدٌ.
هرج:
الهَرْجُ: القِتالُ والاختلاطُ. تقولُ: رأيتم يَتَهارَجون، أي: يَتَسافدون. وبات فلانٌ يَهْرِجُها، من ذلك.
جهر:
جَهَرَ بكلامِه وصَلاتِه وقِراءَتِه يَجْهَر جِهاراً، وأَجْهَر بقراءته- لغة.
وجاهرتُهم بالأمر، أي: عالَنْتهم.
وآجتَهَرَ القومُ فلاناً، أي: نظروا إليه عيِاناً جِهاراً.
وكلُّ شيءٍ بدا فقد جَهَرَ.
ورجلٌ جَهيرٌ إذا كان في الجسمِ والمنظر مُجْتَهَراً.
وكلامٌ جَهيرٌ، وصوتٌ جَهيرٌ، أي: عالٍ، والفعل: جَهُر جَهارةً.
قال:
ويَقْصُرُ دونَه الصَّوْتُ الجَهيرُ
وجَهَرْتُ البِئْرَ: أخرجت ما فيها من الحمأة والماء فهي مجهورة، قال:
وإنْ وَرَدْنا آجِناً جَهَرْناه
والجَهَوَر: الجريءُ المُقْدِمُ الماضي. والجَهْوَرُ: الصوتُ العالي.
ونعجةٌ جَهْراء، وكبشٌ أَجْهَرُ، أي: لا يبصران في الشَّمس، ويقال في كل شيء.
والجَوْهر: كلٌّ حَجَرٍ يُستَخْرَجُ منه شيءٌ يُنْتَفَعُ به.
وجَوْهرُ كلٍّ شيءٍ: ما خُلِقَتْ عليه جِبِلَّتُه.
وآجتَهَرْتُ الجيشَ، أي: كثروا في عيني حين رأيتهم، وجَهَر لغة. قال العجاج:
كأنّما زُهاؤُه لمن جَهَرْ
جره:
سَمِعْتُ جَراهِيَة القومِ، وهو كلامُهم وعلانيتُهم دون سرّهم.
رهج:
الرَّهْجُ: الغُبار.

### Türkçe

باب **الهاء** ve **الجيم** ve **الراء** onlarla birlikte
**هج ر**، **ه ر ج**، **ج ه ر**، **ر ه ج**، **ج ر ه** kullanımdadırlar.

**هجر**:
Ömer’in hadisinde: “Hicret ediniz ve **تَهَجَّروا** etmeyiniz”; yani: hicreti Allah için hâlis kılınız ve muhacirlere benzemeyiniz; nitekim “**يَتَحَلَّمُ**” dersin, hâlbuki o halîm değildir.

**الهَجْرُ** ve **الهاجرُ** ve **الهَجيرةُ**: gün ortası. Lebîd dedi:
راح القَطينُ بهَجْرٍ بعدما ابتكروا		فما تُواصِلُه سَلْمَى ومـا تَـذَرُ

Ve **أَهْجَرْنا**: **الهَجير** içinde olduk; **هَجَّر** de onun gibidir. Dedi:
وتهجير قذّافٍ باجرام نـفـسـه		على الهَوْل لاحته الهمومُ الأباعدُ

Ve **الهَجْرُ** ve **الهِجْران**: gözetmen (taahhüd etmen) gereken şeyi terk etmektir; ondan muhacirlerin hicreti türetilmiştir; çünkü onlar aşiretlerini terk ettiler de Allah uğrunda onlardan kopup ayrıldılar. Şair dedi:
وأُكْثِرَ هَجْرَ البيتِ حتّى كأنّـنـي		مَلِلْتُ وما بي من مَلالٍ ولا هَجْرِ

Ve Yüce Allah dedi: “إنّ قومي اتخذوا هذا القرآن **مهجورا**” yani: beni ve onu terk ediyorlar. Ve Yüce Allah dedi: “مستكبرين به سامراً **تهْجُرون**” yani: Muhammed’i terk ediyorsunuz. Ve kim **تُهْجِرون** okursa, yani: **الهُجْر** söylüyorsunuz; yani: çirkin söz ve sözde açık saçıklık; dersin ki: **أَهْجَر** **إهْجاراً**. Şemmâh dedi:
كما جدةِ الأَعْراقِ قال ابنُ ضَرَّةٍ		عليها كلاماً جار فيهِ وأَهْجَـرا

Ve **الهَجْرُ**: **المُبَرْسَم**in sayıklaması, âdeti ve hâlidir. Ve denilir ki, ondan: “سامراً **تَهْجُرون**”, yani: uykuda sayıklıyorsunuz. Dersin: **هَجَرْتُ** **هَجْراً**; isim: **الهِجّيرَى**. Dersin: onu **يَهْجُر** **هَجْراً** ve **هِجْيرَى** (hâlinde) gördüm; **إجِّيَرى** bir lehçedir ve **إهْجيرَى** onda bir lehçedir.

Ve **الهِجارُ**: **الشّكال**e muhaliftir; onunla aygırın eli iki ayağından birine bağlanır. Denilir: **فَحْلٌ مهجورٌ**. Dedi:
كأنّما شُدَّ هِجَاراً شاكِلا

Ve **هَجَر**: bir beldedir.

**هرج**:
**الهَرْجُ**: savaş ve karışıklıktır. Dersin: onları **يَتَهارَجون** gördünüz; yani: çiftleşiyorlar. Falan, onu **يَهْرِجُها** olarak geceledi; bundan (dır).

**جهر**:
**جَهَرَ** sözüyle, namazıyla ve kıraatiyle; **يَجْهَر** **جِهاراً**. Ve kıraatiyle **أَجْهَر**—bir lehçe.

Ve onlarla işte **جاهرتُهم**; yani: onlara açıkça söyledim.

Ve kavim falanı **آجتَهَرَ** etti; yani: ona gözle, açıkça **جِهاراً** baktılar.

Ve ortaya çıkan her şey, muhakkak **جَهَرَ** etmiştir.

Ve bir adam **جَهيرٌ**dur; beden ve görünüşte göze çarpan (**مُجْتَهَراً**) olursa.

Ve bir söz **جَهيرٌ** ve bir ses **جَهيرٌ**; yani: yüksek. Fiil: **جَهُر** **جَهارةً**.

Dedi:
ويَقْصُرُ دونَه الصَّوْتُ الجَهيرُ

Ve **جَهَرْتُ** kuyuyu: içindekini çamur ve sudan çıkardım; o da **مجهورة**dır. Dedi:
وإنْ وَرَدْنا آجِناً جَهَرْناه

Ve **الجَهَوَر**: cesur, atılgan, ileri giden (kimsedir). Ve **الجَهْوَرُ**: yüksek sestir.

Ve bir koyun **جَهْراء** ve bir koç **أَجْهَرُ**; yani: güneşte görmezler; her şey hakkında da söylenir.

Ve **الجَوْهر**: kendisinden faydalanılan bir şey çıkarılan her taştır.

Ve her şeyin **جَوْهرُ**u: yaratılış tabiatı üzerine yaratıldığı şeydir.

Ve orduyu **آجتَهَرْتُ**; yani: onları gördüğümde gözümde çoğaldılar; ve **جَهَر** bir lehçedir. A‘câc dedi:
كأنّما زُهاؤُه لمن جَهَرْ

**جره**:
Kavmin **جَراهِيَة**sini işittim; o, onların sözleri ve gizlileri dışında aleniyetleridir.

**رهج**:
**الرَّهْجُ**: tozdur.
