# هجع (ه-ج-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AC%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hec’ (he, ayn), Otladıktan sonra hayvanların merada dinlendikleri yerdir

- Harfler: ه - ج - ع
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَهْجَعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%87%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعَلُونَ | Uyurlar | 1 | 1 | [51:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9/ayet/51:17.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (5 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Az
2. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
3. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هجع |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md), [وسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%86.md), [رقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF.md), [سبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA.md), [هجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [يقظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Geceleyin hafifçe uyumak, sükûnete ermek ve bedeni kısa süreli dinlenmeye bırakmak |
| Çekirdek Özet 2 | Gece ibadeti ve teheccüd bilinci bağlamında uykunun asgari düzeyde tutulması |
| Çekirdek Özet 3 | İradeyi gevşetmeden tabiatın zorunlu dinlenme payını karşılayıp uyanıklık ve bilinç haline dönme disiplini |
| Kritik Hata Riski | Kökü mutlak ve ağır uyku ([نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) veya سبات) ile bir tutarak ayetteki bilinçli ve kısa süreli dinlenme nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هج | Bir hareketin, sesin veya akışın kesintiye uğraması, yatışması veya terk edilmesi yönünde zayıflama hareketi; bu çekirdek uykuyu terk etme veya uyuma bağlamındaki [هجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF.md) ve bir yeri terk edip kopma anlamındaki [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) köklerinde de görülür. | ع | Boğazın derininden çıkan ع harfinin sağladığı içe çekilme ve sükûnet etkisiyle çekirdeğin taşıdığı kesilme ve yatışma eylemi, gecenin bir vaktinde bedenin bütünüyle sessizliğe ve kısa süreli hafif bir uykuya dalması anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, nefes, açığa çıkma | Canlının nefes alıp verişini ve canlılık enerjisinin dışa vurumunu temsil eder. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toparlanma | Canlının gün boyu yük taşımasını, hareketini ve yorucu intikalini imler. |
| ع | Göz; görme, bilme, dış dünyaya açıklık | Dış algının, şuurun ve uyanıklığın organı olarak uyanık kalma halini simgeler. |
| هجع | Nefesin yatışması, yükün indirilmesi ve gözün geçici olarak kapanması | Günün hareket ve yükünden sonra canlının nefesini yavaşlatarak gözünü yumması, bilincin dış dünyayla bağını kısa bir süre için askıya alıp sükûnet bulması hareketini bütünleştirir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Geceleyin, özellikle gecenin ilk veya ara vakitlerinde hafifçe uyumak; otlamadan dönen hayvanların merada veya ağılda yatıp sükûnet bulması; açlığın yatışması (هجع غرثه). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ kökü geceleyin ıssız bir yerde uyumaksızın yatıp dinlenme anlamında kullanmıştır: قَفْرٌ هَجَعْتُ بها ولَسْتُ بنائِمٍ / وذِراعُ مُلْقِيةِ الجِرانِ وسادي |
| Erken Arapça kullanım | Ebû Kays b. el-Eslet şiirinde miğferin başını acıtması sebebiyle uykuyu ancak hafif bir kestirme halinde tadabildiğini ifade eder: قد حَصَّتِ البَيْضةُ رَأْسِي، فما / أَطْعَمُ نَوْماً غيرَ تَهْجاعِ |

Kaynak: Lisânü’l-Arab, Kitâbü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga, Mekâyîsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Arapça هجع kökü, Sami dillerinin güney kolunda geceleyin sükûnet bulma, yatışma ve kısa süreli uyku anlamıyla karakteristik bir gelişim gösterir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) bu kökün doğrudan birebir ses denkliğiyle korunmuş yaygın bir uyku fiili bulunmamakta; buna karşılık sükûnet bulma, hareketsiz kalma ve durulma bildiren köklerle anlamsal örtüşmeler görülmektedir. Arapçada kökün kazandığı temel semantik yön, mutlak bir baygınlık veya derin uyku hali olmayıp, günün hareketliliğinden sonra gecenin belirli bir diliminde bedeni yatıştırma ve kısa süreli kestirme (tehcâ‘) hareketidir. Kökün türevlerinden olan «müstənîm» (her şeye çabuk kanan, gevşek kimse) anlamındaki «heca‘» kelimesi de kişinin tetikte olma vasfını bırakıp uyuşukça kendini salıvermesi tasvirinden doğmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هجع kökünden türeyen fiil ve isimler | Gece uykusu, kısa süreli yatışma, açlığın teskin edilmesi ve gaflet derecesinde gevşeyip teslim olma anlamları iç içe gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde gece dinlenmesi ve sükûn | Kuzeybatı Sami dillerinde birebir kök yerine sükûn ve dinlenme kökleriyle semantik paralellik gösterir; Arapçada geceye özgü hafif uykuya daralmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök katmanı | Durgunlaşma, nefesin yavaşlaması ve gece dinlenmesi bildiren köklerle tematik akrabalık taşır; kesin dış ödünçleme verisi yoktur. | Muhtemel |

Kaynak: Mekâyîsü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab, Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هجع | Anlamlı | Geceleyin hafif uyku | Geceleyin kısa bir süre uyuyup dinlenmek, yatışmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer (Zâriyât [51:17](https://lisan.digital/tr/ayet/51:17.md)). |
| هعج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte anlamlı bir kullanım kaydedilmemiştir (mühmel). | Kur'an'da geçmez. |
| جهع | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte anlamlı bir kullanım kaydedilmemiştir (mühmel). | Kur'an'da geçmez. |
| [جعه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%87.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte anlamlı bir kullanım kaydedilmemiştir (mühmel). | Kur'an'da geçmez. |
| [عهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AC.md) | Anlamlı | Boyun uzunluğu ve zarafet | Uzun boyunlu dişi ceylan, genç deve veya devekuşu (el-‘avhec). | Hedef kökle doğrudan anlam bağı yoktur; bünye benzerliğidir. Kur'an'da geçmez. |
| [عجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%87.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte anlamlı bir kullanım kaydedilmemiştir (mühmel). | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هجع | Merkez | Gece uykusu ve sükûnet | Geceye özgü, genellikle kısa süreli ve hafif uykuyu ifade eder. | Yalnızca geceleyin gerçekleşen ve derin gaflet içermeyen dinlenme halidir. |
| [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Genel uyku hali | Gece veya gündüz, hafif ya da derin olabilen genel uyku durumudur. | Canlının iradesinin bütünüyle veya kısmen askıya alındığı genel biyolojik durumdur. |
| [وسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%86.md) | Komşu | Uykuklama ve rehavet | Uykunun başlangıcında baş gösteren ağırlık ve esneme halidir. | Henüz tam uykuya geçilmeden bilincin bulanıklaşması durumudur. |
| [رقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF.md) | Komşu | Uzun süreli yatış ve uyku | Bedenin hareketsiz kalarak uzun süre yatması ve derin uykuda olmasıdır. | Ashâb-ı Kehf örneğinde olduğu gibi dış dünyadan bütünüyle kopuşu içerir. |
| [سبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Kesilme ve tam dinlenme | Bedenin fonksiyonlarının bütünüyle kesilerek mutlak bir istirahate girmesidir. | Canlıyı günün yorgunluğundan bütünüyle koparıp yenileyen derin dinlenmedir. |
| [هجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF.md) | Komşu | Uykuyu bölme veya uyuma | Hem uyumak hem de uykudan kalkıp ibadet etmek anlamında zıt anlamlı (ezdâd) bir köktür. | Uykunun iradî olarak kesilip gece namazına durulmasını imler. |
| [يقظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8.md) | Zıt | Uyanıklık ve tetikte olma | Duyuların açık, bilincin devrede ve bedenin harekete hazır olması durumudur. | Hucû‘ halindeki sükûnet ve uykuya dalmanın doğrudan karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هجع | Gece kestirmesi, hafif uyku | Geceleyin bedenin yatışmasıyla oluşan kısa ve hafif dinlenme durumudur. | Kesin |
| Latince | Dormitare, nocturnus sopor | Kestirmek, gece uykusuna dalmak | Hafif uyuklama ve gece dinlenmesini karşılar; mutlak ve derin uykuyu (somnus) tam yansıtmaz. | Güçlü |
| İngilizce | Slumber, doze off at night | Hafif gece uykusu, kestirme | Gecenin bir vaktinde kısa süreli uyumayı karşılar; kökün taşıdığı geceye özgülük bağlamını kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Schlummern, einnicken | Hafif uyumak, kestirmek | Derin uykuya (Schlaf) varmayan hafif dinlenme halini verir; gece vurgusu bağlamdan anlaşılır. | Güçlü |
| Fransızca | Sommeiller, somme nocturne | Hafif uyku çekmek, gece uyuklaması | Bilincin tam kaybolmadığı hafif dinlenmeyi ifade eder; genel uyku fiilinden (dormir) ayrılır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَـهْجَعُونَ | Geceleyin az uyumak, gecenin çoğunu ibadetle ihya etmek | Muhsinlerin ve takva sahiplerinin gece hayatı tasvir edilirken, gecenin pek az bir kısmında uyudukları bağlamında kullanılır (Zâriyât [51:17](https://lisan.digital/tr/ayet/51:17.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnsan fiilleri ve kulluk mükellefiyeti | İnsanın biyolojik zorunlulukları ile iradî kulluk gayreti arasındaki denge; nefsin hakkı ile Allah'ın hakkının ifası. | Bedenin asgari dinlenme ihtiyacını karşılayıp geri kalan iradeyi ubudiyete tahsis etme bilinci. |
| Fıkıh | Gece namazı (teheccüd) ve vitir vakitleri | Gecenin ne kadarının uykuda ne kadarının kıyamda geçirileceğinin müstehaplık derecesi ve nafile namazın fazileti. | Uykunun bütünüyle terk edilmeyip ibadeti diri tutacak ölçüde kısa tutulması hükmü. |
| Tefsir | Zâriyât [51:17](https://lisan.digital/tr/ayet/51:17.md) ayetinin tefsiri | Ayetteki «mâ» edatının zaid mi yoksa nefiy mi olduğu; «gecenin azında uyurlardı» ile «geceleri pek az uyurlardı» anlamları arasındaki nüans. | Takva ehlinin geceyi derin bir gafletle değil, uyanıklık ve istiğfarla geçirdiğini vurgulama. |
| Hadis | Gece ibadeti ve Hz. Peygamber'in gece düzeni | Hz. Peygamber'in gecenin ilk kısmında yatıp son üçte birinde kıyama kalkması ve seherde istiğfar etmesi sünneti. | Uykunun gaflet vasıtası olmaktan çıkarılıp ibadete güç toplayacak asgari bir dinlenmeye dönüştürülmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Gece ibadeti ve teheccüd nizamı | Asgari dinlenme | İbadette süreklilik sağlama | Biyolojik beden ihtiyacını asgari düzeyde karşılayarak ruhî terakkiyi kesintiye uğratmama disiplini. | Kesin |
| İlmi | Zihinsel berraklık ve çalışma ritmi | Kısa süreli zihinsel dinlenme | İdrak gücünü tazelemek | Zihni uyuşturan aşırı uykudan kaçınarak tefekkür ve ilim tahsiline seher vaktinde zindelik kazandırma. | Güçlü |
| Siyasi | Liderlik ve kamu sorumluluğu bilinci | Tetikte olma ve teyakkuz | Zaaf ve gaflet anlarını önleme | Toplumun emanetini taşıyan idarecilerin rehavete kapılmayıp halkın maslahatını gözetmek üzere uyanık kalması. | Muhtemel |
| İktisadi | Emek, zaman yönetimi ve üretim | Boşa harcanmayan gece zamanı | Zaman israfını minimize etme | Gece vaktini atalete terk etmeyip erken saatlerde üretime ve berekete zemin hazırlayan bilinçli dinlenme. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük güç modu (standby / sleep mode) | Bir sistemin enerjisini tamamen kesmeden, asgari enerji tüketimiyle temel yaşamsal işlevleri sürdürüp anında tam performansa dönebilme durumu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kontrollü istirahat (strategic rest) | Bireyin veya kurumun uzun vadeli hedeflerden kopmaksızın tükenmişliği önlemek için verdiği planlı, sınırlı ve amaca dönük mola. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir «gece uyumak» fiili olarak görmek ve ayetteki övgünün sırrını sıradan uykusuzlukla karıştırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | هجع mutlak uyku ([نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md)) değildir; gecenin karanlığında bedenin zorunlu hakkını verip bilinci diri tutarak istiğfara ve kıyama yer açan kontrollü dinlenmedir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zâriyât [51:17](https://lisan.digital/tr/ayet/51:17.md) ayetini fıtrata aykırı bir mutlak uykusuzluk övgüsü veya sıradan bir biyolojik ritim olarak anlamak; takva ehlinin gece disiplinindeki iradî zarafeti kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın idealize ettiği «muhsin» karakterinin geceyle kurduğu ilişkiyi, uykuyu bir amaç veya atalet değil, ibadete güç katan asgari bir vasıta olarak konumlandırdığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Gece kıyamı, seher vakti istiğfarı ve ahiret bilincine sahip öncü müminlerin vasıflarını bildiren ayet gruplarında (özellikle Zâriyât suresi bağlamında) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin zahitliğini dünyadan ve bedensel ihtiyaçlardan bütünüyle kopmak sanan aşırı riyazet anlayışını ve aynı şekilde geceyi gaflet içinde tüketen rehavet anlayışını aynı anda tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Geceleyin bedenin sükûnete kavuşarak kısa süreli ve hafif bir uyku ile dinlenmesi, hayvanların merada durulup yatması.
- Soyut anlam: Canlının tükenişi önlemek üzere iradesini asgari düzeyde gevşetip, bilinci hızla yeniden kuşanacak şekilde sınırlı bir dinlenme fazına geçmesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin çökmesini engelleyen ancak sistem hedeflerini askıya almayan asgari çevrimdışı (offline) kalma süresi.
- LaTeX modeli: $$T_h = \min(\Delta t) \iff \int_{t_1}^{t_2} \Psi(t)\, dt \approx 0 \quad \text{ve} \quad \lim_{t \to t_2} \Omega(t) = 1$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $T_h$ hucû‘ (hafif uyku) zaman aralığını temsil eder ve bu süre asgari bir zaman dilimidir ($\min(\Delta t)$). $t_1$ ile $t_2$ arasındaki dinlenme aralığında canlının dışsal eylem fonksiyonu $\Psi(t)$ sıfıra yaklaşırken, uykunun bitiş anında ($t_2$) şuur ve uyanıklık fonksiyonu $\Omega(t)$ en üst düzey olan 1 değerine hızla geri dönmektedir. Bu model, kökün mutlak bir yok oluş veya derin bir gaflet uykusu değil, hızla uyanıklığa evrilen asgari ve kontrollü bir dinlenme hali olduğunu matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AC%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Zariyat 51:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9/ayet/51:17.md) — يَهْجَعُونَ

كَانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ

Meal (IK): Onlar gecenin az bir kısmında uyurlardı.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hec’ (he, ayn), Otladıktan sonra hayvanların merada dinlendikleri yerdir.
bu kökten olan uyku nevmden farklıdır. Buradaki uyku gecenin ilk kısmındaki uykudur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الهاء والجيم
)ع ه ج ، ه ج ع مستعملان( عهج: العَوْهَجُ: ظَبْيَةٌ حسنةُ اللَّوْنِ طويلةُ العُنُق، يقال: هي التي في حَقْوَيْها خُطَّتَانِ سَوْدَاوَانِ. والناقةُ الفَتِيَّةُ: عَوْهَجٌ. والنَّعَامة: عَوْهَجٌ، لطُول عُنُقها، قال العجاج:
كالحَبَشيّ التَفَّ أو تَسَـبَّـجَـا		في شَمْلَةِ أو ذات زِفٍّ عَوْهَجا
شبَّه الظَّليم بحَبَشيِّ لفَّ على نفسه كساءً.
وعن عرَّام: يقال للنَّاقِة الفَتِيَّة للمرأة الفَتِيَّةِ عَوْهَجٌ.
هجع: الهُجُوعُ: نومُ الليل دُون النَّهار، يقال: لقِيتُهُ بعد هَجْعَةِ. وقَوْمٌ هُجَّعٌ وهُجُوعٌ وهاجُعونَ، وامرأةٌ هاجِعَةٌ، ونسوةٌ هَواجعُ وهاجِعاتٌ.
ورجلٌ هُجَعٌ أي أحمقُ غَافِلٌ سريعُ الاستِنامِة.
الهَجْعَةُ ومِثلُها الجِعَةُ، عن أبي سعيد: نبيذُ الشَّعير والذُّرةِ، وعن أبي عُبيد: نبيذُ الشَّعير.

##### Türkçe

باب العين و الهاء والجيم
(**ع ه ج** , **ه ج ع** kullanımdadır) **عهج**: **العَوْهَجُ**: rengi güzel, boynu uzun bir dişi ceylan; “iki böğründe iki siyah çizgi bulunan odur” denir. Genç dişi deve: **عَوْهَجٌ**. Devekuşu: **عَوْهَجٌ**; boynunun uzunluğundan dolayı. el-Accec dedi ki:
كالحَبَشيّ التَفَّ أو تَسَـبَّـجَـا		في شَمْلَةِ أو ذات زِفٍّ عَوْهَجا
**الظَّليم**’i, üzerine bir örtü dolayan Habeşliye benzetti.

Arrâm’dan: Genç dişi deveye, genç kadına **عَوْهَجٌ** denir.

**هجع**: **الهُجُوعُ**: gündüz değil, gece uykusu; “onu bir **هَجْعَةِ**’den sonra gördüm” denir. Bir kavim **هُجَّعٌ** ve **هُجُوعٌ** ve **هاجُعونَ**; bir kadın **هاجِعَةٌ**; kadınlar **هَواجعُ** ve **هاجِعاتٌ**.

Ve bir adam **هُجَعٌ**; yani ahmak, gafil, uykuya çabuk dalan.

**الهَجْعَةُ** ve onun benzeri **الجِعَةُ**: Ebû Saîd’den: arpa ve darı nebîzi; Ebû Ubeyd’den: arpa nebîzi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهُجوعُ: النومُ. والتَهْجاعُ: النومةُ الخفيفةُ. قال أبو قيس ابن الأسلت:
قد حَصَّتِ البَيْضَةُ رأسي فما		أطعمُ نوماً غير تَهْـجـاعِ
وهَجيعٌ من الليل وبعد هدأة من الليل، مثل هَزيعٍ. وهَجَّعَ القومُ تَهْجيعاً، أي نَوَّموا. ويقال: أتيت فلاناً بعد هَجْعَةٍ، أي بعد نومةٍ خفيفة من أوَّل الليل. والهِجْعَةُ منه كالجِلسة من الجلوس. ويقال: رجلٌ هُجَعَةٌ، مثال هُمَزَةٍ، وهُجَعٌ، ومِهْجَعٌ، للغافل عمَّا يراد به، الأحمقُ. وأصله من الهُجوعِ. وهَجَعَ جوعَه مثل هَجَأَ، إذا انكسر ولم يشبع. وأهْجَعَ فلانٌ غَرَثُهُ، إذا سكَّنَ ضَرَمُهُ، مثل أهجأَ.

##### Türkçe

**الهُجوعُ**: uyku. Ve **التَهْجاعُ**: hafif uyku. Ebû Kays İbnü’l-Eslet dedi ki:
قد حَصَّتِ البَيْضَةُ رأسي فما		أطعمُ نوماً غير **تَهْـجـاعِ**

Ve geceden **هَجيعٌ** ve geceden bir sükûnetten sonra; **هَزيعٍ** gibi. Ve kavim **هَجَّعَ** etti, **تَهْجيعاً**; yani uyuttular. Ve denilir: Falancaya bir **هَجْعَةٍ**’den sonra geldim; yani gecenin evvelinden hafif bir uykudan sonra. Ve ondan **الهِجْعَةُ**, oturmadan **الجِلسة** gibi. Ve denilir: Bir adam **هُجَعَةٌ**, **هُمَزَةٍ** misali, ve **هُجَعٌ**, ve **مِهْجَعٌ**; kendisiyle murat edilenden gafil olan, ahmak için. Aslı **الهُجوعِ**’dandır. Ve **هَجَعَ** açlığını, **هَجَأَ** gibi; kırıldığı ve doymadığı zaman. Ve falan kimse **أهْجَعَ** açlığını; alevlenmesini yatıştırdığı zaman, **أهجأَ** gibi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والهاء مع الجيم
عهج ، عجه ، هجع ، جعه
استعمل وجوهه : عهج ، عجه ، هجع ، جعه .
عهج : أبو عبيد عن أبي عمرو الشيباني :
العَوهج : الظَّبية الطويلة العنق .
وقال الليث : يقال للناقة الفتية عَوهَج . ويقال للنعامة عوهج . وقال العجاج :
في شملةٍ أو ذات زِفَ عوهجا
كأنه أراد الطَّويلة الرجلين .
وروى أبو تراب للأصمعيّ أنه قال : العَهج والعوهج : الطويلة .
عجه : أهمله الليث .
وقرأت في كتاب ( الجيم ) لابن شميل : عجهت بين فلان وفلان ، معناه أنه أصابهما حتى وقعت الفُرقة بينهما .
قال : وقال أعرابيّ : أندرَ الله عينَ فلان ، لقد عجَّهَ بين ناقتي وولدها .
قلت : وهذا حرفٌ غريب لا أحفظه لغير النضر ، وهو ثقة .
هجع : يقال أتيت فلاناً بعد هَجْعة ، أي بعد نومة خفيفة من أوّل الليل . وقد هجع يهجع هجوعاً ، إذا نام . وقومٌ هجوع ، ونسوةٌ هُجَّع وهواجع .
وروى ابن حبيب عن ابن الأعرابي : يقال للرجل الأحمق الغافل عما يراد به : هِجْع وهِجعة ، وهُجَعة ، ومِهجَع وأصله من الهُجوع وهو النوم .
وقال أبو تراب : مضى هجيعٌ من الليل وهزيعٌ ، بمعنًى واحد . قال : وقال ابن الأعرابي : هجَع غَرَثُه وهَجَأَ ، إذا سكن . قال : وقال ابنُ شميل : هجع جوعُ الرجل يهجع هَجعاً ، أي انكسر جوعُه ولم يشبع بعدُ . قال : وهجأ فلان غَرَثَه وهجعَ غرثَه ، وهجأ غرثُه أيضاً . قال : وأهجع غرثَه وأهجأه ، إذا سكَّن ضَرَمه .
قال : وهجّع القومُ تهجيعاً ، إذا نوّموا .
قلت : وسمِعت أعرابياً من بني تميم يقول : هجعنا هجعةً خفيفةً وقتَ السَّحَر .
جعه : الجِعَة من الأشربة . وهو عندي من الحروف الناقصة ، وقد أخرجتُه في معتل العين والجيم فأوضحته .

##### Türkçe

باب العين والهاء مع الجيم
عهج ، عجه ، هجع ، جعه
Şu vecihleri kullanılmıştır: **عهج** ، **عجه** ، **هجع** ، **جعه** .

**عهج**: Ebû Ubeyd, Ebû Amr eş-Şeybânî’den:
**العَوهج**: boynu uzun ceylan.
Leys dedi: Genç deveye **عَوهَج** denir. Devekuşuna da **عوهج** denir. A‘câc dedi:
في شملةٍ أو ذات زِفَ عوهجا
Sanki iki bacağı uzun olanı kastetmiştir.
Ebû Turâb, Asma‘î için şöyle rivayet etti: O dedi ki: **العَهج** ve **العوهج**: uzun olan (dişi).

**عجه**: Leys onu ihmal etti.
İbn Şümeyl’in ( **الجيم** ) kitabında okudum: **عجهت** falan ile falan arasında; manası: ikisine de isabet etti de aralarında ayrılık vuku buldu.
Dedi ki: Bir bedevî dedi: Allah falanın gözünü kör etsin; gerçekten o, dişi devem ile yavrusu arasına **عجَّهَ** etti.
Dedim: Bu, garip bir harftir; Nadr’dan başkası için onu ezberlemiyorum; o ise sika (güvenilir)dir.

**هجع**: Denir ki: Falana bir **هَجْعة**’den sonra geldim; yani gecenin evvelinden hafif bir uykudan sonra. **هجع** **يهجع** **هجوعاً**; uyuduğu zaman. Bir kavim **هجوع**; kadınlar **هُجَّع** ve **هواجع**.
İbn Habîb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Kendisiyle murad edilenden gafil ahmak adama **هِجْع** ve **هِجعة** ve **هُجَعة** ve **مِهجَع** denir; aslı **الهُجوع**dan, o da uykudur.
Ebû Turâb dedi: Geceden bir **هجيعٌ** ve bir **هزيعٌ** geçti; tek bir manada. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: **هجَع** onun **غَرَثُه**’u ve **هَجَأَ**; sakinleştiği zaman. Dedi ki: İbn Şümeyl dedi: Adamın açlığı **هجع** **يهجع** **هَجعاً**; yani açlığı kırıldı, henüz doymadı. Dedi ki: Falan, **غَرَثَه**’unu **هجأ** etti ve **غرثَه**’unu **هجع** etti; **غرثُه** da **هجأ** etti. Dedi ki: **أهجع** onun **غرثَه**’unu ve **أهجأه**; hararetini sakinleştirdiği zaman.
Dedi ki: Kavim **هجّع** etti **تهجيعاً**; uyuttukları zaman.
Dedim: Benî Temîm’den bir bedevîyi işittim, diyordu ki: Seher vaktinde hafif bir **هجعةً** ile uyuduk.

**جعه**: **الجِعَة** içeceklerdendir. O, benim yanımda eksik harflerdendir; onu **معتل العين والجيم** içinde çıkardım da onu açıkladım.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والجيم وما يثلثهما)
(هجد) الهاء والجيم والدال أُصَيْلٌ يدلُّ على ركودٍ في مكان. يقال: هَجَد، إذا نامَ هُجُوداً. والهاجد: النَّائم؛ وإن صلَّى ليلاً فهو متهجِّد، كأنَّه بصلاته تركَ الهجودَ عنه. وهذا قياسٌ مستعمَل، كما يقال رجلٌ آثم؛ فإذا كَرِهَ الإثمَ وانتَفَى منه قيل متأثِّم. والعرب تقول: أهْجَدَ البعيرُ: ألقَى جِرانَهُ بالأرض.
(هجر) الهاء والجيم* والراء أصلانِ يدلُّ أحدهما على قطيعةٍ وقَطْع، والآخر على شَدِّ([1]) شيءٍ ورَبْطِه.
فالأوَّل الهَجْر: ضِدُّ الوصل. وكذلك الهِجْران. وهاجَرَ القومُ مِن دارٍ إلى دارٍ: تَرَكُوا الأولى للثانية، كما فَعَل المهاجِرُون حين هاجروا([2]) من مكة إلى المدينة. وتهجَّر الرَّجلُ وتمَهْجَر: تشبَّه بالمهاجِرين. وفي الحديث: هاجِرُوا ولا تَهَجَّرُوا"، أي كونُوا منهم. و[قيل] لا يقال تَمَهْجَرُوا، والأوَّل أصوب عندنا. والهَجْر والهَجِير([3]) والهاجِرَة: نصفُ النّهارِ عند اشتداد الحرّ. وهَجَّرُوا: سارُوا في ذلك الوقت. وسمِّيت هاجرةً لأنَّ الناس يَسْتَكِنُّون في بيوتهم، كأنَّهم قد تَهاجَروا. والهَجِير: يَبيس النَّبْتِ([4]) الذي كَسرته الماشية، وسمِّي لأنَّ الراعِيَ يهجره([5]). قال:
ولم يَبْقَ بالخَلصاءِ مِمَّا عَنَتْ *** من النَّبْتِ إلاّ يَُبْسُها وهَجِيرُها([6])
ومن الباب الهُجْر: الهَذَيان. يقال هَجَرَ الرّجلُ. والهُجْر: الإفحاش في المَنْطِق، يقال: أهْجَرَ الرّجُل في مَنْطِقه. قال:
كما جدةِ الأعراقِ قال ابنُ ضَرَّةٍ *** عليها كلاماً جارَ فيه وأهْجَرا([7])
ورماه بالهاجراتِ، وهي الفضائح، وسمِّي هذا كلُّه لأنّه من المهجور الذي لا خَيرَ فيه. ويقولون: هذا شيء هَجْرٌ، أي لا نظير له، كأنَّه من جَودته ومباينته الأشياءَ قد هَجَرها. ويقولون: هذا أهْجَرُ من هذا، أي أكرم. وقد يقال في كلِّ شيء. قال:
* وماء يمانٍ دُونَه طَلَقٌ هَجْرُ([8]) *
يقولون: هو طَلَقٌ لا طَلَق مِثلُه.
والهَجِير: الحوضُ الكبير، سمِّي لأنَّه شيءٌ يُقتَطَع للماء. قال:
* تَفرِي الفَرِيَّ بالهجيرِ الواسع([9]) *
وقال:
ظَلَّتْ تَلُوبُ رشَقاً هَجِيرُها([10]) *** لَوْبَ الرَّعايا لم يَجِئْ أجيرُها([11])
(هجس) الهاء والجيم والسين: كلمةٌ واحدة. يقال هَجَس الشَّيءُ في النَّفْس: وَقَعَ. وقال أبو بكر([12]): الهَجْس: النَّبْأة تَسمعها ولا تَفْقَهُها.
(هجع) الهاء والجيم والعين: كلمةٌ تدلُّ على نوم. وهَجَع هُجوعاً: نام ليلاً. ولقيتُه بعد هَجعةٍ.
ومما قِيس على هذا: رجلٌ هجع([13])، أي أحمقُ مُستَنِيمٌ إلى كُلٍّ.
(هجف) الهاء والجيم والفاء. يقولون: الهِجْفة، هي النَّاحية([14]). وفي ذلك نظر. فأمّا الهِجَفُّ فالظَّليم المُسِنّ، وأظنُّه من الباب الذي زيدت فيه الهاء وأُبدلت زاؤه جيماً، وهو من الزِّفِّ، وهو رِيشُه.
(هجل) الهاء والجيم واللام أصلانِ يدلُّ أحدُهما على اختلاطٍ، والآخرُ على رَمْي شيء.
فالأوّل: الهَوْجل: المَشْيُ المُخْتَلِط. ويقال أهْجلْتُ الإبلَ: أهملتُها، وإذا أُهمِلَتْ اختلَطَتْ. قالوا: ومنه الهَجُول: المرأةُ البَغِيّ لأنّها تُخالِطُ كُلاًّ. والمُهاجَلَة، مثل المساجَلة([15]). والقياس فيه واحد. والهَوْجَل من الأرض: الفَلاةُ لا أعلامَ بها. وسمِّيت لأنَّها لا يُهتدَى فيها، فيُخلَطُ الأمرُ على السَّفْر. والهَوْجل من الرِّجال: البطيء الذي يَختلِط عليه الأمور. قال:
فأتَتْ به حُوشَ الفُؤادِ مبطَّناً *** سُهُداً إذا ما نامَ ليلُ الهَوْجلِ([16])
واللَّيل الطَّويل هَوْجلٌ، سمِّي لاختلاطِ ظلامه. قال الكميت:
* هَوْجاءُ لَيْلَتُها هَوْجَلُ([17]) *
ومن الباب الهَجْل: غائطٌ بين الجبال مطمئِنّ.
والأصل الآخر هَجَلْتُ بالشَّيءِ: رَمَيتُ.
(هجم) الهاء والجيم والميم: أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على وُرودِ شيءٍ بَغتةً، ثم يقاس على ذلك. يقال: هَجَمتُ على القوم بغتةً أهْجُم هُجُوماً. وريحٌ هَجُومٌ: شديدةٌ تقطِّعُ البيوت. وهَجْمَةُ الشِّتاء: شِدّةُ بَرده، وهو من ذلك القياس، لأنَّها تهجُم. وهَجْمَة الصَّيف: شِدّة حَرِّه. والهَجْم: القَدَح الكبير. [قال]:
فتَملأُ الهَجْمَ عفواً وهي وادعةٌ *** حتَّى تكادَ شِفاه الهَجمِ تَنثلِمُ([18])
وسمِّي هَجْماً لأنّه يهجُم على عَطَش الشَّارِب فيَكسِرُه. والهَجْمة من الإبل: ما بين التِّسعين([19]) إلى المائة، لأنّها تهجُم الموردَ بقوّة. وهَجَمت البيتَ: هَدَمته، وذلك أنّ أعلاه يهجم على أسفله إذا سقَط. وهَجَمت العينُ: غارت، كأنَّها تَهجُم على ما وراءها، تَدْخُلُ فيه.
..............................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
([20]) ومما شذَّ عن هذا القياس *هِجاء الحروف، يقال تَهَجَّيتُ.
وإذا همز تغيّر المعنى. يقولون: هَجَأَ الطّعامَ: أكلَه.
---------------------__
([1]) في الأصل: "أشد".
([2]) في الأصل: "هجرا".
([3]) والهجيرة أيضاً بالهاء.
([4]) في الأصل: "المنبت".
([5]) في الأصل: "تهجره".
([6]) لذي الرمة في ديوانه 305 واللسان (هجر، عنا) وقد سبق في (عني). واليبس بمعنى اليابس، يقال بفتح الياء وضمها.
([7]) للشماخ في ديوانه 28 والمجمل واللسان (هجر). وانفرد الديوان برواية: "ممجدة الأعراق" وفي رواية ابن بري: "مبرأة الأخلاق".
([8]) أنشده في المجمل، وكذا في اللسان (هجر 113).
([9]) وكذا أنشده في المجمل. وفي اللسان (هجر 116): "يفري الفري".
([10]) في الأصل: "يكون رشاء هجيرها"، صوابه من المجمل.
([11]) في الأصل: "كوب الرعايا"، صوابه في المجمل.
([12]) الجمهرة (2: 96).
([13]) يقال بالكسر وبضم ففتح، مرة بالهاء فيهما ومرة بطرح الهاء، كما يقال أيضاً هجع بفتح فكسر، ومهجع كمنبر. هن ست لغات.
([14]) وردت الكلمة ومعناها في القاموس ولم ترد في اللسان. ونص القاموس: "والهجفة، بالكسر: الناحية الندية".
([15]) المهاجلة مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان.
([16]) لأبي كبير الهذلي، في ديوان الهذليين (2: 92) واللسان (حوش، سهد، هجل) وحماسة أبي تمام (1: 20). وقد سبق في (سهد).
([17]) قطعة من بيت له في المجمل واللسان (هجل). وهو بتمامه:
وبعد إشارتهم بالسيا                  ط هوجاء ليلتها هوجل
          وضبطت "ليلتها" في اللسان بالنصب، قال: "أي في ليلتها".
([18]) أنشده في المجمل واللسان (هجم). وقبله:
كانت إذا حالب الظلماء أسمعها *** جاءت إلى حالب الظلمات تهتزم
([19]) في المجمل: "السبعين". وفي تفسير "الهجمة" خلاف، وأولى الأقوال فيه أنه القطعة الضخمة من الإبل، وقيل ما بين الثلاثين والمائة، وقيل ما بين الأربعين إليها، وقيل ما بين السبعين أو التسعين إليها. فإذا بلغت المائة فهي الهنيدة.
([20]) هذا الانتقال يشعر بأن هناك سقطاً بين هذا الكلام وسابقه. والساقط في هذا الموضع مادة (هجن) وصدر من مادة (هجو). ونص مادة (هجن) في المجمل وصدر مادة (هجو) هما كما يلي:
          "(هجن) المهتَجِنَة: النَّخلة الصغيرة. والهِجان من الإبل: البِيضُ الكِرام. وناقةٌ هِجانٌ وبعيرٌ هجانٌ: كريمة. وأرضٌ هجانٌ: مَرَبٌّ ليّنة التربة بيضاء. وامرأةٌ هِجانٌ: كريمة. والهَجِين: ابن العربيّ من الأمَة.
          (هجو) هَجَاه، إذا وقَع فيه بالشِّعر، وذلك الشِّعر: الهجو والهِجاء: المهاجاة".

ـ

##### Türkçe

(هâ ve **جيم** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)

(**هجد**) **الهاء** ve **الجيم** ve **الدال**; mekânda bir durgunluğa delâlet eden küçük bir asıldır. Denir: **هَجَد**; **هُجُوداً** uyuduğu zaman. Ve **الهاجد**: uyuyan; geceleyin namaz kılarsa o **متهجِّد**’dir; sanki namazıyla kendisinden **الهجود**’u terk etmiştir. Bu, kullanılagelen bir kıyastır; nitekim denir: **رجلٌ آثم**; sonra günahı kerih görüp ondan uzaklaşınca **متأثِّم** denir. Ve Araplar der: **أهْجَدَ البعيرُ**: **جِرانَهُ**’ı yere bıraktı.

(**هجر**) **الهاء** ve **الجيم** ve **الراء**: iki asıldır; bunlardan biri kopuşa ve kesmeye, diğeri bir şeyi sıkmaya ve bağlamaya delâlet eder.

Birincisi: **الهَجْر**; **الوصل**’ün zıddıdır. Keza **الهِجْران**. Ve **هاجَرَ القومُ مِن دارٍ إلى دارٍ**: birincisini ikincisi için terk ettiler; nitekim **المهاجِرُون** Mekke’den Medine’ye **هاجروا** ettikleri vakit yaptılar. Ve **تهجَّر** adam ve **تمَهْجَر**: muhacirlere benzemeye çalıştı. Hadiste: “**هاجِرُوا ولا تَهَجَّرُوا**”; yani onlardan olun. Ve [denildi ki] **تَمَهْجَرُوا** denmez; birincisi bize göre daha doğrudur. Ve **الهَجْر** ve **الهَجِير** ve **الهاجِرَة**: sıcağın şiddetlendiği vakitte gün ortasıdır. Ve **هَجَّرُوا**: o vakitte yürüdüler. Ve **هاجرة** diye adlandırıldı; çünkü insanlar evlerinde gizlenip sükûnet bulurlar; sanki **تَهاجَروا** etmişlerdir. Ve **الهَجِير**: davarın kırdığı bitkinin kurusudur; çoban onu **يهجره** ettiği için adlandırıldı. Dedi ki:
ولم يَبْقَ بالخَلصاءِ مِمَّا عَنَتْ *** من النَّبْتِ إلاّ يَُبْسُها وهَجِيرُها

Ve bâbdan **الهُجْر**: hezeyandır. Denir: **هَجَرَ الرّجلُ**. Ve **الهُجْر**: sözde müstehcenliktir; denir: **أهْجَرَ الرّجُل في مَنْطِقه**. Dedi ki:
كما جدةِ الأعراقِ قال ابنُ ضَرَّةٍ *** عليها كلاماً جارَ فيه وأهْجَرا

Ve onu **بالهاجراتِ** ile attı; o da rezilliklerdir. Ve bunun hepsi, hayır olmayan **المهجور**’dan olduğu için adlandırıldı. Ve derler: **هذا شيء هَجْرٌ**; yani onun benzeri yoktur; sanki iyiliğinden ve şeylerden ayrılığından dolayı onları **هَجَرها** etmiştir. Ve derler: **هذا أهْجَرُ من هذا**; yani daha keremlidir. Ve her şey hakkında denilebilir. Dedi ki:
* وماء يمانٍ دُونَه طَلَقٌ هَجْرُ *
Derler: o **طَلَقٌ**’tır; onun gibi **طَلَق** yoktur.

Ve **الهَجِير**: büyük havuzdur; su için kesilip ayrılan bir şey olduğu için adlandırıldı. Dedi ki:
* تَفرِي الفَرِيَّ بالهجيرِ الواسع *
Ve dedi ki:
ظَلَّتْ تَلُوبُ رشَقاً هَجِيرُها *** لَوْبَ الرَّعايا لم يَجِئْ أجيرُها

(**هجس**) **الهاء** ve **الجيم** ve **السين**: tek bir kelimedir. Denir: **هَجَس** şey nefiste: vâki oldu. Ve Ebû Bekir dedi: **الهَجْس**: onu işitirsin de anlamazsın; bir sesleniştir.

(**هجع**) **الهاء** ve **الجيم** ve **العين**: uykuya delâlet eden bir kelimedir. Ve **هَجَع هُجوعاً**: geceleyin uyudu. Ve onu bir **هَجعةٍ**’den sonra gördüm.

Ve buna kıyas edilenlerden: **رجلٌ هجع**; yani her şeye dayanıp yaslanan ahmak.

(**هجف**) **الهاء** ve **الجيم** ve **الفاء**. Derler: **الهِجْفة**; o **النَّاحية**’dir. Bunda ise bir bakış (tereddüt) vardır. Amma **الهِجَفُّ**: yaşlı devekuşudur; ve zannederim ki o, içinde **الهاء**’nın artırıldığı ve **زاي**’sinin **جيماً** yapıldığı bâbdandır; o da **الزِّفِّ**’dendir; o, onun tüyüdür.

(**هجل**) **الهاء** ve **الجيم** ve **اللام**: iki asıldır; bunlardan biri karışmaya, diğeri bir şeyi atmaya delâlet eder.

Birincisi: **الهَوْجل**: karışık yürüyüştür. Ve denir: **أهْجلْتُ الإبلَ**: onları ihmal ettim; ihmal edilince karışırlar. Dediler: ve ondan **الهَجُول**: fahişe kadındır; çünkü o herkesle karışır. Ve **المُهاجَلَة**; **المساجَلة** gibidir. Ve onda kıyas birdir. Ve yerden **الهَوْجَل**: üzerinde alamet olmayan çöldür. Ve onda yol bulunmadığı için adlandırıldı; böylece yolcuya iş karışır. Ve erkeklerden **الهَوْجل**: işlerin kendisine karıştığı ağır (yavaş) kimsedir. Dedi ki:
فأتَتْ به حُوشَ الفُؤادِ مبطَّناً *** سُهُداً إذا ما نامَ ليلُ الهَوْجلِ

Ve uzun gece **هَوْجلٌ**’dür; karanlığının karışıklığı için adlandırıldı. Kümeyt dedi:
* هَوْجاءُ لَيْلَتُها هَوْجَلُ *

Ve bâbdan **الهَجْل**: dağlar arasında alçak bir çukurdur.

Ve diğer asıl: **هَجَلْتُ بالشَّيءِ**: attım.

(**هجم**) **الهاء** ve **الجيم** ve **الميم**: birdenbire bir şeyin varmasına delâlet eden tek sahih asıldır; sonra bunun üzerine kıyas edilir. Denir: **هَجَمتُ على القوم بغتةً أهْجُم هُجُوماً**. Ve **ريحٌ هَجُومٌ**: evleri parçalayan şiddetli (rüzgâr). Ve **هَجْمَةُ الشِّتاء**: soğuğunun şiddetidir; o da o kıyastandır; çünkü o **تهجُم** eder. Ve **هَجْمَة الصَّيف**: sıcağının şiddeti. Ve **الهَجْم**: büyük kadehtir. [Dedi]:
فتَملأُ الهَجْمَ عفواً وهي وادعةٌ *** حتَّى تكادَ شِفاه الهَجمِ تَنثلِمُ

Ve **هَجْماً** diye adlandırıldı; çünkü içenin susuzluğuna **يهجُم** eder de onu kırar. Ve develerden **الهَجْمة**: doksan ile yüz arası olan (sayı); çünkü su başına kuvvetle **تهجُم** eder. Ve **هَجَمت البيتَ**: onu yıktım; bu, üstünün düştüğünde altına hücum etmesidir. Ve **هَجَمت العينُ**: çöktü; sanki arkasındakine **تَهجُم** eder, onun içine girer.
..............................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................
([20]) Ve bu kıyastan şâz olanlardan: **هِجاء الحروف**; denir: **تَهَجَّيتُ**.

Ve eğer hemzelenirse mânâ değişir. Derler: **هَجَأَ الطّعامَ**: onu yedi.
---------------------__
([1]) Asılda: “أشد”.
([2]) Asılda: “هجرا”.
([3]) Ve **الهجيرة** de **الهاء** ile.
([4]) Asılda: “المنبت”.
([5]) Asılda: “تهجره”.
([6]) Zî’r-Rumme’nindir; divanında 305 ve Lisân’da (**هجر**، **عنا**) ve daha önce (**عني**)’de geçti. Ve **اليبْس** “**اليابس**” mânâsınadır; **الياء**’nın fethiyle ve zammıyla söylenir.
([7]) Şemmâh’ındır; divanında 28 ve el-Mücmel ve Lisân’da (**هجر**). Divan, “ممجدة الأعراق” rivayetiyle tek kalmıştır. İbn Berrî rivayetinde: “مبرأة الأخلاق”.
([8]) el-Mücmel’de inşâd etti; Lisân’da da böyledir (**هجر** 113).
([9]) el-Mücmel’de böyle inşâd etti. Lisân’da (**هجر** 116): “يفري الفري”.
([10]) Asılda: “يكون رشاء هجيرها”; doğrusu el-Mücmel’dendir.
([11]) Asılda: “كوب الرعايا”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([12]) el-Cemhere (2: 96).
([13]) Kesre ile ve zamm sonra fetha ile söylenir; bir kere ikisinde de **الهاء** ile, bir kere de **الهاء**’yı düşürmekle; nitekim ayrıca **هجع** fetha sonra kesre ile ve **مهجع** “منبر” gibi (söylenir). Bunlar altı lugattır.
([14]) Kelime ve mânâsı Kâmûs’ta geldi, Lisân’da gelmedi. Kâmûs’un nassı: “والهجفة، بالكسر: الناحية الندية”.
([15]) **المهاجلة** Kâmûs’ta gelenlerdendir, Lisân’da gelmedi.
([16]) Ebû Kebîr el-Hüzelî’nindir; Hüzellîler divanında (2: 92) ve Lisân’da (**حوش**، **سهد**، **هجل**) ve Ebû Temmâm Hamâse’sinde (1: 20). Daha önce (**سهد**)’de geçti.
([17]) el-Mücmel ve Lisân’da (**هجل**) ona ait bir beytin parçasıdır. Tamamı:
وبعد إشارتهم بالسيا                  ط هوجاء ليلتها هوجل
          Lisân’da “ليلتها” nasb ile ضبط edildi; dedi: “yani onun gecesinde”.
([18]) el-Mücmel ve Lisân’da (**هجم**) inşâd etti. Ondan önce:
كانت إذا حالب الظلماء أسمعها *** جاءت إلى حالب الظلمات تهتزم
([19]) el-Mücmel’de: “السبعين”. **الهجمة**’nin tefsirinde ihtilaf vardır; onda sözlerin en evlâsı, onun develerden iri bir parça olmasıdır. Ve denildi: otuz ile yüz arası; ve denildi: kırk ile ona kadar; ve denildi: yetmiş yahut doksan ile ona kadar. Yüze ulaşınca o **الهنيدة**’dir.
([20]) Bu intikal, bu söz ile öncesi arasında bir düşüş bulunduğunu hissettirir. Bu yerde düşen, (**هجن**) maddesi ve (**هجو**) maddesinin başıdır. el-Mücmel’de (**هجن**) maddesinin nassı ve (**هجو**) maddesinin başı şöyledir:
          “(**هجن**) **المهتَجِنَة**: küçük hurma ağacı. Ve develerden **الهِجان**: beyaz, kerim olanlar. Ve **ناقةٌ هِجانٌ** ve **بعيرٌ هجانٌ**: kerime. Ve **أرضٌ هجانٌ**: yumuşak toprağı beyaz, otlak. Ve **امرأةٌ هِجانٌ**: kerime. Ve **الهَجِين**: cariyeden olan Arap’ın oğlu.
          (**هجو**) **هَجَاه**; şiirle ona dokunduğu zaman; ve o şiir: **الهجو** ve **الهِجاء**: **المهاجاة**”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الهجوع: النوم ليلا. قال تعالى: ﴿كانوا قليلا من الليل ما يهجعون﴾ [الذاريات/17] وذلك يصح أن يكون معناه: كان هجوعهم قليلا من أوقات الليل، ويجوز أن يكون معناه: لم يكونوا يهجعون. والقليل يعبر به عن النفي والمشارف لنفيه لقلته، ولقيته بعد هجعه. أي: بعد نومه، وقولهم: رجل هجع كقولك: نوم للمستنيم إلى كل شيء.

##### Türkçe

- **الهجوع**: geceleyin uyku. Yüce Allah dedi ki: ﴿كانوا قليلا من الليل ما يهجعون﴾ [الذاريات/17] ve bu, manası şu olmak üzere sahih olur: gecenin vakitlerinden **هجوع**ları az idi; ve manası şu olmak caiz olur: **يهجعون** olmazlardı. Ve az (olan), nefyi ve onun nefye yaklaşanı, azlığından dolayı, onunla ifade edilir. Ve: **ولقيته بعد هجعه**; yani: uykusundan sonra. Ve onların sözü: **رجل هجع** senin sözün gibi: her şeye karşı uyuyan için uyku.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ج ع
هجع هجوعاً وهو النوم بالليل وقلّته‏.‏
وأتيته وهو هاجع وهم هجوع ونساء هجّع وهواجع‏.‏
ولقيته بعد هجعة من الليل‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هجع غرثه‏:‏ سكن من ضرمه‏.‏
وأهجعت جوعهم‏.‏
ورجل هجعٌ‏:‏ يستنيم إلى كلّ أحد‏.‏
وهجعت إليه فخدعني‏.‏

##### Türkçe

ه ج ع
**هجع** **هجوعاً**: o, geceleyin uyumaktır ve onun azlığıdır.
Ona geldim, o **هاجع** idi; onlar **هجوع**dur; kadınlar **هجّع** ve **هواجع**dır.
Onu, geceden bir **هجعة**’den sonra buldum.
Mecazdandır: **هجع غرثه**: onun şiddetli açlığından sükûnet buldu.
Onların açlığını **أهجعت**.
Bir adam **هجعٌ**: her bir kimseye (karşı) uykuya dalar.
Ona **هجعت** de beni aldattı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهُجُوعُ: النوْم ليْلاً. هَجَعَ يَهْجَعُ هُجُوعاً: نامَ، وقيل نام بالليلِ خاصّة، وقد يكون الهجُوعُ بغير نوم؛ قال زهير بن أَبي سُلْمَى:قَفْرٌ هَجَعْتُ بها ولَسْتُ بنائِمٍ،
وذِراعُ مُلْقِيةِ الجِرانِ وسادي
وقوم هُجَّعٌ وهُجوعٌ، ونساء هُجَّعٌ وهُجوعٌ وهَواجِعُ، وهَواجِعاتٌ جمع الجمع. والتَّهْجاعُ: النومةُ الخفيفةُ؛ قال أَبو قَيْسِ بن الأَسْلَتِ:قد حَصَّتِ البَيْضةُ رَأْسِي، فما
أَطْعَمُ نَوْماً غيرَ تَهْجاعِ
وهَجَّعَ القومُ تَهْجِيعاً أَي نَوَّمُوا. ومَرَّ هَجِيعٌ من الليلِ أَي ساعةٌ مثل هَزِيع؛ حكي عن ثعلب. ويقال: أَتيت فلاناً بعد هَجْعةٍ أَي بعد نَوْمةٍ خفيفةٍ من أَوّل الليل. وفي حديث الثوري: طَرَقَني بعد هَجْعٍ. من الليلِ؛ الهَجْعُ والهَجْعةُ والهَجِيعُ: طائفةٌ من الليل، والهِجْعةُ منه كالجِلْسةِ من الجلوس.
ابن الأَعرابي: يقال للرجُلِ الأَحْمَقِ الغافِلِ عما يُرادُ به هِجْعٌ وهِجْعةٌ وهُجَعةٌ ومِهْجَعٌ، وأَصله من الهُجُوعِ النوم. ورجل هُجَعةٌ، مِثلُ هُمَزةٍ، وهُجَعٌ ومِهجَعٌ للغافِل الأَحمَقِ السَّرِيعِ الاسْتِنامةِ إِلى كلّ أَحَدٍ. والهَجِعُ: الأَحْمَقُ. وهَجَعَ جُوعُه مثل هَجأَ إِذا انكسر ولم يشبع بعد. وهَجَعَ غَرَثُه وهَجأَ إِذا سكن. وأَهْجَعَ فلانٌ غَرَثَه إِذا سكَّن ضَرَمَه مثل أَهْجَأَ.
ومِهْجَعٌ: اسم رجل.

##### Türkçe

**الهُجُوعُ**: geceleyin uyku. **هَجَعَ يَهْجَعُ هُجُوعاً**: uyudu; ve denildi ki: özellikle geceleyin uyudu; ve **الهُجُوعُ** uyku olmaksızın da olabilir; Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi ki:
Issız bir yer; onda **هَجَعْتُ** ve ben uyuyan değilim,
ve boynu yere koyanın önkolu yastığımdır.

Ve bir kavim **هُجَّعٌ** ve **هُجوعٌ**; ve kadınlar **هُجَّعٌ** ve **هُجوعٌ** ve **هَواجِعُ**; ve **هَواجِعاتٌ** cem‘in cem‘idir. Ve **التَّهْجاعُ**: hafif uyku; Ebû Kays b. el-Eslet dedi ki:
Miğfer başımı yaraladı; artık ben
**تَهْجاعِ** dışında bir uyku tatmam.

Ve **هَجَّعَ** kavim **تَهْجِيعاً** yani uyuttular. Ve geceden bir **هَجِيعٌ** geçti, yani **هَزِيع** gibi bir saat; Sa‘leb’den nakledildi. Ve denilir: falana bir **هَجْعةٍ**’den sonra geldim, yani gecenin evvelinden hafif bir uykudan sonra. Ve Sevrî’nin hadisinde: geceden bir **هَجْعٍ**’den sonra bana geldi. **الهَجْعُ** ve **الهَجْعةُ** ve **الهَجِيعُ**: geceden bir taife (bölüm); ondan **الهِجْعةُ**, oturuştan **الجِلْسةِ** gibidir.

İbn el-A‘râbî: denilir ki, kendisiyle murad edilenden gafil olan ahmak adama **هِجْعٌ** ve **هِجْعةٌ** ve **هُجَعةٌ** ve **مِهْجَعٌ**; ve aslı **الهُجُوعِ** (uyku)dan’dır. Ve adam **هُجَعةٌ**, **هُمَزةٍ** misli; ve **هُجَعٌ** ve **مِهجَعٌ** gafil ahmak için; her birine çabucak güvenip dayanandır. Ve **الهَجِعُ**: ahmak. Ve **هَجَعَ** onun açlığı, **هَجأَ** gibi; kırıldığı ve sonra doymadığı zaman. Ve **هَجَعَ** onun şiddetli açlığı ve **هَجأَ**; sakinleştiği zaman. Ve falan **أَهْجَعَ** onun şiddetli açlığını; alevlenmesini sakinleştirdiği zaman; **أَهْجَأَ** gibi.

Ve **مِهْجَعٌ**: bir adamın adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ج ع * * الهُجُوعُ * النوم ليلا وبابه خضع و * التَّهْجَاعُ * النومة الخفيفة ويقال أتيت فلانا بعد * هَجْعَة * أي بعد نومة خفيفة من الليل

##### Türkçe

* ه ج ع * * **الهُجُوعُ** * geceleyin uyumaktır; babı **خضع**’dır. Ve * **التَّهْجَاعُ** * hafif uykudur. Ve denilir: “Falan kimseye bir **هَجْعَة**’den sonra geldim”; yani geceden hafif bir uykudan sonra.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهجوع بالضم والتهجاع، بالفتح: النوم مطلقا، وقيل: ليلا، هكذا خصه بعضهم، ومنه قوله تعالى: كانوا قليلا من الليل ما يهجعون، وقد يكون الهجوع بغير نوم، قال زهير بن أبي سلمى:
  قفر هجعت بها، ولست بنائم                      وذراع ملقية الجران وسادي أو التهجاع: النومة الخفيفة، والهجوع مطلقا: النوم، هكذا فرق بينهما بعضهم، وأنشد الجوهري لأبي قيس بن الأسلت:
  قد حصت البيضة رأسي فما                      أطعم نوما غير تهـجـاع وقد هجع، كمنع، هجعا وهجوعا، فهو هاجع، قال ذو الرمة:
  زار الخيال لمي هاجعا لعبت                      به التنائف والمهرية النجب وقال سويد اليشكري:
  لا ألاقيها وقلبي عـنـدهـا                      غير إلمام إذا الطرف هجع وهم هجع، وهجوع، قال ذو الرمة:
  بمخطفة الأرجاء أزرى بـنـيهـا                      جذاب السرى بالقوم والطير هجع وقال عمرو بن معدي كرب، رضي الله عنه:
  أمن ريحانة الداعي السميع                      يؤرقني وأصحابي هجوع والهجيع، من الليل، كأمير: الطائفة منه، كالهزيع، نقله الجوهري وقد حكي عن ثعلب.
 والهجع والهجعة، بكسرهما، وهجع، كصرد، وهجع، مثل: كتف، والمهجع، كمنبر، نقل الجوهري منها الثالثة والخامسة: الغافل عما يراد به، الأحمق، قاله ابن الأعرابي وأصله من الهجوع: النوم، وهو مجاز، ويقال: هو الأحمق السريع الاستنامة إلى كل أحد، وفي الأساس: رجل هجع: يستنيم إلى كل أحد.
 ومهجع بن صالح: مولى عمر بن الخطاب، رضي الله عنه أمل شهيد استشهديوم بدر: وهجيع بن قيس، الأول كمنبر، والثاني كزبير: صحابيان، رضي الله عنهما: قلت: وفيه نظر من وجهين، الأول: أن الثاني هو هجنع، كعملس، هكذا ضبطه الذهبي، وابن فهد، وما ذكره المصنف تصحيف، والثاني: أن الذي صح عندهم أن حديثه مرسل، ولا صحبة له، وقال أبو حاتم: حديثه عن علي مرسل، فتأمل ذلك.

  وهجع الطعام جوعه: كسره، وكذلك هجأه، نقله الصاغاني كأهجعه إهجاعا، كأهجأه، فهجع جوعه، أي انكسر، ولم يشبع بعد لازم متعد، وعلى لزومه اقتصر الجوهري ورواه غيره عن ابن شميل، وذكر أهجعه في المتعدي.
 وطريق تهجع، كتمنع: واسع، عن ابن عباد.
 وركب الرجل هجاع، كقطام، أي: ركب رأسه، كهجاج عن العزيزي، وأنشد:
  وقد ركبوا على لومي هجاع وقال الصاغاني: هو تصحيف، صوابه هجاج، وكذلك هو في الشعر، وهو للمتمرس بن عبد الرحمن الصحاري، وصدره:
  فلا تدع اللئام سبيل غي. ومما يستدرك عليه: نساء هجع، وهجوع، وهواجع، وهواجعات: جمع الجمع.
 وهجع القوم تهجيعا: ناموا نقله الجوهري.
 وطرقني بعد هجع من الليل، وهجعة منه، أي: طائفة منه.
 وأتيت فلانا بعد هجعة، أي: بعد نومة خفيفة من أول الليل.
 والهجعة، بالكسر، من الهجوع، كالجلسة من الجلوس، نقله الجوهري.
 ورجل هجعة، كهمزة: أحمق غافل، نقله الجوهري.
 ويقال: هجعت إليه فخدعني، وهو مجاز.

##### Türkçe

**الهجوع** (ضمme ile) ve **التهجاع** (fetḥa ile): mutlak olarak uyku; ve “geceleyin” denilmiştir; bazıları onu böylece tahsis etti. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: **كانوا قليلا من الليل ما يهجعون**. Ve **الهجوع** uykusuz da olabilir. Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi:
  Issız (bir yer): onda **هجعت** ettim, hâlbuki ben uyuyan değilim                      ve çene altı yere bırakılmış bir kol benim yastığım
Veya **التهجاع**: hafif uyku. Ve **الهجوع** mutlak olarak: uyku; bazıları ikisi arasında böyle ayırdı. Cevherî, Ebû Kays b. el-Eslet için inşad etti:
  Başımı miğfer kapladı; artık                      **تهجاع**dan başka uyku tatmam
Ve **هجع** (menʿa gibi), **هجعا** ve **هجوعا** (olarak); o, **هاجع**dır. Zü’r-Rumme dedi:
  Hayal, onu uyuyan iken anneme geldi; oynadı                      onunla kum tepeleri ve soylu kısrak
Süveyd el-Yeşkürî dedi:
  Onunla karşılaşmam; kalbim onun yanındadır                      yalnız bir dokunuş (kadar), göz **هجع** ettiğinde
Ve onlar **هجع**dır ve **هجوع**dur. Zü’r-Rumme dedi:
  Uçları kapıp götüren (bir rüzgârla) onun oğullarını alçalttı                      kavimle gece yürüyüşünü çeken ve kuşlar **هجع**
Amr b. Maʿdîkerib, Allah ondan razı olsun, dedi:
  İşiten çağırıcının Reyhâne’sinden mi                      beni uykusuz bırakıyor; hâlbuki arkadaşlarım **هجوع**
**الهجيع**, geceden, **أمير** gibi: ondan bir taife; **الهزيع** gibi. Cevherî onu nakletti; Saʿleb’den de rivayet edilmiştir.

Ve **الهجع** ve **الهجعة** (ikisinin de kesresiyle) ve **هجع** (ṣard gibi) ve **هجع** (ketif misali) ve **المهجع** (minber gibi): Cevherî bunlardan üçüncüyü ve beşinciyi nakletti: kendisiyle murad edilenden gafil olan; ahmak. Bunu İbnü’l-Aʿrâbî söyledi. Aslı **الهجوع**dan (uykudan)dır; o mecazdır. Ve denilir: o, her bir kimseye çabucak uykuya dalan ahmaktır. Ve **الأساس**’ta: **رجل هجع**: her bir kimseye uykuya dalar.

Ve **مهجع بن صالح**: Ömer b. el-Hattâb’ın, Allah ondan razı olsun, mevlâsı; Bedir günü şehit olarak öldürüldü. Ve **وهجيع بن قيس**: birincisi minber gibi, ikincisi zübeyr gibi: iki sahâbîdir, Allah ikisinden de razı olsun. Dedim: onda iki yönden nazar vardır: birincisi: ikincisi **هجنع**dır (ʿamles gibi); Zehebî ve İbn Fehd onu böyle ضبط etti; musannifin zikrettiği tashîftir. İkincisi: onlara göre sahih olan, hadisinin mürsel olmasıdır; onun için sahâbelik yoktur. Ebû Hâtim dedi: Ali’den hadisi mürseldir; öyleyse bunu düşün.

**وهجع الطعام جوعه**: onu kırdı; aynı şekilde **هجأه**. Sâgânî bunu, **أهجعه إهجاعا** (olarak), **أهجأه** gibi, nakletti. Böylece **هجع جوعه**, yani kırıldı; henüz doymadı: lâzım (ve) müteaddî. Cevherî, onun lâzım oluşuyla yetindi; başkası onu İbn Şümeyl’den rivayet etti; ve **أهجعه**’yi müteaddîde zikretti.

**وطريق تهجع** (temennaʿ gibi): geniş; İbn Abbâd’dan.

Ve adam **هجاع** (ḳıṭâm gibi) bindi; yani başına bindi; **هجاج** gibi, el-ʿAzîzî’den. Ve inşad etti:
  Ve gerçekten kınamama karşı **هجاع** üzerine bindiler
Sâgânî dedi: o tashîftir; doğrusu **هجاج**dır; şiirde de böyledir. O, el-Mutemerris b. Abdurrahman es-Saḥârî’nindir; ve صدرُه:
  Öyleyse alçaklara sapkınlık yolunu bırakma.
Ve ona istidrâk olunanlardandır: **نساء هجع** ve **هجوع** ve **هواجع** ve **هواجعات**: cemʿu’l-cemʿ.

**وهجع القوم تهجيعا**: uyudular; Cevherî nakletti.

Beni geceden bir **هجع**dan sonra çaldı; ve ondan bir **هجعة**; yani ondan bir taife.

Falana bir **هجعة**dan sonra geldim; yani gecenin evvelinden hafif bir uykudan sonra.

**والهجعة** (kesre ile), **الهجوع**dandır; **الجلسة**nin **الجلوس**dan olması gibi; Cevherî nakletti.

Ve **رجل هجعة** (hemze gibi): ahmak, gafil; Cevherî nakletti.

Ve denilir: ona **هجعت** ettim de beni aldattı; o mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تَهَجَّعَ
5 تَهَجَّعَ ذ He slept. (1001 Nights, ii. 321.)

هَجْعَةٌ
هَجْعَةٌ ذ (assumed tropical:) The setting of a star. (Sgh in TA, art. شرط.) See شَرَطٌ. ― -b2- A light sleep in the first part of the night. (S.)

##### Türkçe

تَهَجَّعَ
5 **تَهَجَّعَ** ذ Uyudu. (1001 Nights, ii. 321.)

هَجْعَةٌ
**هَجْعَةٌ** ذ (varsayılan mecazî:) Bir yıldızın batması. (Sgh in TA, art. **شرط**.) **شَرَطٌ**’a bak. ― -b2- Gecenin ilk kısmında hafif bir uyku. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هجَع
هجَع A ( n. ac. هُجُوْع 27 ,  تَهْجَاْع 62 ),
a.  Slept, slumbered.

b.  ( n. ac. هُجُوْع 27 ), Subsided, was appeased ( hunger ).

c.  Was careless.

d.  ( n. ac. هَجْع 1 ),  see IV .

هَجَّعَ
هَجَّعَ II ,
a.  Let sleep; quieted, calmed.

أَهْجَعَ
أَهْجَعَ IV ,
a.  Appeased ( hunger ).

هَجْعَة
هَجْعَة 1t ,
a.  Light sleep; slumber.

b.  Night-watch.

هِجْع
هِجْع 2 ,
a.  Thoughtless, heedless, careless; foolish.

هِجْعَة
هِجْعَة 2t ,
a.  Way of sleeping.

b.  see 2 .

هُجْع
هُجْع 3 ,
a.  see 2 .

هَجِع
هَجِع 5 ,  هُجَع 9 ,  هُجَعَة 9t ,  مِهْجَع 20 ,
a.  see 2 .

هَاْجِع
هَاْجِع 21 , ( pl. هُجَّع 11 ,  هُجُوْع 27 ),
a.  Sleeping, asleep, slumbering.

هَجِيْع
هَجِيْع 25
a.  [ Min ], Watch ( of the night ).

تَهْجَاْع
تَهْجَاْع 62 ,
a.  see 1t (a) .

تَهْجَع
تَهْجَع
a.  Broad, level ( road ).

تِهْجَاع
تِهْجَاع
a.  see 1t (a) .

هَجْعَمَة
هَجْعَمَة
a.  Boldness, intrepidity.

##### Türkçe

هجَع
**هجَع** A ( n. ac. **هُجُوْع** 27 ,  **تَهْجَاْع** 62 ),
a. Uyudu, uyukladı.

b. ( n. ac. **هُجُوْع** 27 ), Yatıştı, dindi ( açlık ).

c. Dikkatsiz oldu.

d. ( n. ac. **هَجْع** 1 ), IV’e bak.

هَجَّعَ
**هَجَّعَ** II ,
a. Uyuttu; sakinleştirdi, yatıştırdı.

أَهْجَعَ
**أَهْجَعَ** IV ,
a. ( açlığı ) yatıştırdı.

هَجْعَة
**هَجْعَة** 1t ,
a. Hafif uyku; uyuklama.

b. Gece nöbeti.

هِجْع
**هِجْع** 2 ,
a. Düşüncesiz, gafil, dikkatsiz; ahmak.

هِجْعَة
**هِجْعَة** 2t ,
a. Uyuma tarzı.

b. 2’ye bak.

هُجْع
**هُجْع** 3 ,
a. 2’ye bak.

هَجِع
**هَجِع** 5 ,  **هُجَع** 9 ,  **هُجَعَة** 9t ,  **مِهْجَع** 20 ,
a. 2’ye bak.

هَاْجِع
**هَاْجِع** 21 , ( pl. **هُجَّع** 11 ,  **هُجُوْع** 27 ),
a. Uyuyan, uykuda, uyuklayan.

هَجِيْع
**هَجِيْع** 25
a. [ Min ], (gecenin) nöbeti.

تَهْجَاْع
**تَهْجَاْع** 62 ,
a. 1t (a)’ya bak.

تَهْجَع
**تَهْجَع**
a. Geniş, düz ( yol ).

تِهْجَاع
**تِهْجَاع**
a. 1t (a)’ya bak.

هَجْعَمَة
**هَجْعَمَة**
a. Cesaret, yılmazlık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

هجع
هَجَعَ - يَهْجَعُ
هَجَعَ - يَهْجَعُ + الكائن : ضد "هجد - يهجد ": ينام نوماً عميقاً: يستغرق في نوم عميق من غير تقطع
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نقص الوعي والنوم وفقد الوعي بدرجاته المختلفة مرتبة تبعاًً لتسلسل دورة النوم والغفلة، ثم مرتبة تبعاً لعمق نقص أو فقد الوعي والانتباه " وهي:
صَعِقَ - يَصْعَقُ، نَعَسَ - يَنْعَسُ (نَعَسَ - يَنْعُسُ)، وسِنَ - يَوْسَنُ، نَامَ - يَنَامُ، قَالَ - يَقِِيلُ، هَجَعَ - يَهْجَعُ
صَعِقَ - يَصْعَقُ، هَجَعَ - يَهْجَعُ، نَامَ - يَنَامُ، قَيَلَ - يَقِيلُ، نَعَسَ - يَنْعَسُ (نَعَسَ - يَنْعُسُ)، وسِنَ - يَوْسَنُ

هجع - يهجعون
 	﴿آخِذِينَ مَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذَلِكَ مُحْسِنِينَ(16)كَانُوا قَلِيلًا مِنْ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ (17) وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ(18)﴾ الذاريات
 	﴿أَقِمْ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا(78)وَمِنْ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا(79)﴾ الإسراء
مختار الصحاح
● [هجع] ه ج ع: الهُجُوعُ النوم ليلا وبابه خضع و التَّهْجَاعُ النومة الخفيفة ويقال أتيت فلانا بعد هَجْعَة أي بعد نومة خفيفة من الليل
معجم الفرائد القرآنية:
هـ ج ع
"يَهْجَعُونَ" في قوله تعالى :" كَانُوا قَلِيلاً مِنَ اللَّيْلِ مَا يَهْجَعُونَ " (17) الذاريات .
هَجَع: نام بالليل، والمعنى أنهم كانوا ينامون قليلاً من الليل .
الراغب
هجع
- الهجوع: النوم ليلا. قال تعالى: }كانوا قليلا من الليل ما يهجعون{ [الذاريات/17] وذلك يصح أن يكون معناه: كان هجوعهم قليلا من أوقات الليل، ويجوز أن يكون معناه: لم يكونوا يهجعون. والقليل يعبر به عن النفي والمشارف لنفيه لقلته، ولقيته بعد هجعه. أي: بعد نومه، وقولهم: رجل هجع كقولك: نوم للمستنيم إلى كل شيء.
ملخص اللسان
1.  الهُجُوعُ: النوْم ليْلاً. هَجَعَ يَهْجَعُ هُجُوعاً: نامَ، وقيل نام بالليلِ خاصّة، وقوم هُجَّعٌ وهُجوعٌ، ونساء هُجَّعٌ وهُجوعٌ وهَواجِعُ، وهَواجِعاتٌ جمع الجمع. والتَّهْجاعُ:النومةُ الخفيفةُ؛
2.     وقد يكون الهجُوعُ بغير نوم؛
3.     وهَجَّعَ القومُ تَهْجِيعاً أَي نَوَّمُوا.
4.     ومَرَّ هَجِيعٌ من الليلِ  أَي ساعةٌ مثل هَزِيع
5.     الهَجْعُ والهَجْعةُ والهَجِيعُ: طائفةٌ من الليل، والهِجْعةُ منه كالجِلْسةِ من الجلوس.
6.     يقال للرجُلِ الأَحْمَقِ الغافِلِ عما يُرادُ به هِجْعٌ  وهِجْعةٌ وهُجَعةٌ ومِهْجَعٌ، وأَصله من الهُجُوعِ النوم. ورجل هُجَعةٌ، مِثلُ هُمَزةٍ، وهُجَعٌ ومِهجَعٌ للغافِل الأَحمَقِ السَّرِيعِ   الاسْتِنامةِ إِلى كلّ أَحَدٍ. والهَجِعُ: الأَحْمَقُ.
7.     وهَجَعَ جُوعُه مثل هَجأَ   إِذا انكسر ولم يشبع بعد. وهَجَعَ غَرَثُه وهَجأَ إِذا سكن
لسان العرب
● - هجع: الهُجُوعُ: النوْم ليْلاً. هَجَعَ يَهْجَعُ هُجُوعاً: نامَ، وقيل   نام بالليلِ خاصّة، وقد يكون الهجُوعُ بغير نوم؛ قال زهير بن أَبي   سُلْمَى:قَفْرٌ هَجَعْتُ بها ولَسْتُ بنائِمٍ،   وذِراعُ مُلْقِيةِ الجِرانِ وسادي   وقوم هُجَّعٌ وهُجوعٌ، ونساء هُجَّعٌ وهُجوعٌ وهَواجِعُ، وهَواجِعاتٌ   جمع الجمع. والتَّهْجاعُ: النومةُ الخفيفةُ؛ قال أَبو قَيْسِ بن   الأَسْلَتِ:قد حَصَّتِ البَيْضةُ رَأْسِي، فما   أَطْعَمُ نَوْماً غيرَ تَهْجاعِ   وهَجَّعَ القومُ تَهْجِيعاً أَي نَوَّمُوا. ومَرَّ هَجِيعٌ من الليلِ   أَي ساعةٌ مثل هَزِيع؛ حكي عن ثعلب. ويقال: أَتيت فلاناً بعد هَجْعةٍ أَي   بعد نَوْمةٍ خفيفةٍ من أَوّل الليل. وفي حديث الثوري: طَرَقَني بعد   هَجْعٍ. من الليلِ؛ الهَجْعُ والهَجْعةُ والهَجِيعُ: طائفةٌ من الليل،   والهِجْعةُ منه كالجِلْسةِ من الجلوس.   ابن الأَعرابي: يقال للرجُلِ الأَحْمَقِ الغافِلِ عما يُرادُ به هِجْعٌ   وهِجْعةٌ وهُجَعةٌ ومِهْجَعٌ، وأَصله من الهُجُوعِ النوم. ورجل هُجَعةٌ،   مِثلُ هُمَزةٍ، وهُجَعٌ ومِهجَعٌ للغافِل الأَحمَقِ السَّرِيعِ   الاسْتِنامةِ إِلى كلّ أَحَدٍ. والهَجِعُ: الأَحْمَقُ. وهَجَعَ جُوعُه مثل هَجأَ   إِذا انكسر ولم يشبع بعد. وهَجَعَ غَرَثُه وهَجأَ إِذا سكن. وأَهْجَعَ   فلانٌ غَرَثَه إِذا سكَّن ضَرَمَه مثل أَهْجَأَ.   ومِهْجَعٌ: اسم رجل.
مقاييس اللغة:
(هجع) الهاء والجيم والعين: كلمةٌ تدلُّ على نوم. وهَجَع هُجوعاً: نام ليلاً. ولقيتُه بعد هَجعةٍ.
ومما قِيس على هذا: رجلٌ هجع([13])، أي أحمقُ مُستَنِيمٌ إلى كُلٍّ.
القاموس المحيط:
الهُجُوعُ، بالضم، والتَّهْجاعُ النَّوْمُ لَيْلاً، أو التَّهْجاعُ النَّوْمَةُ الخَفيفَةُ، هَجَعَ، كمنع، وهُمْ هُجَّعٌ وهُجوعٌ. والهَجيعُ مِنَ الليلِ الطائِفَةُ. والهِجْعُ والهِجْعَةُ، بكسرهما، وكصُرَدٍ وكَتِفٍ. والمِهْجَعُ، كمنْبَرٍ الغافِلُ الأَحْمَقُ. ومِهْجَعُ بنُ صالِحٍ، وهُجَيْعٌ بنُ قَيْسٍ، كزُبَيْرٍ صَحابيَّانِ. وهَجَعَ جُوعَهُ كسَرَه، كأَهْجَعَه، فهَجَعَ، لازِمٌ مُتَعَدٍّ. وطَريق تَهْجَعُ واسِعٌ. وركِبَ هَجاعِ، تَصْحيفٌ، صَوابُهُ هَجاجِ.
تاج العروس:
هجع
الهُجُوعُ بالضَّمِّ والتَّهْجَاعُ بالفَتْحِ : النَّوْمُ مُطْلقَاً وقيلَ : لَيْلاً هكذا خَصَّهُ بَعْضُهُمْ ومنهُ قَوْلُه تعالى : كانُوا قَلِيلاً منَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ وقَدْ يكُونُ الهُجُوعُ بغَيْرِ نَوْمٍ قال زُهَيْرُ بنُ أبي سُلْمَى :
قَفْرٍ هَجَعْتُ بِهَا ولَسْتُ بنائِم ... وذِرَاعُ مُلْقِيَةِ الجِرَانِ وسادِي أو التَّهْجَاعُ : النَّوْمَةُ الخَفيفَةُ والهُجُوعُ مُطْلَقاً : النَّوْمُ هكذا فَرَّقَ بَيْنَهُمَا بَعْضُهم وأنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ لأبي قَيْسِ بنِ الأسْلَتِ :
قَدْ حَصَّتِ البَيْضَةُ رَأْسِي فمَا ... أطْعَمُ نَوْماً غَيْرَ تَهْجَاعِ وقدْ هَجَعَ كمَنَعَ هَجْعاً وهُجُوعاً فهُوَ هاجِعٌ قالَ ذو الرُّمَّةِ :
زَارَ الخَيَالُ لِمَيٍّ هاجِعاً لعِبَتْ ... بهِ التَّنَائِفُ والمَهْرِيَّةُ النُّجُبُ وقالَ سُوَيْدٌ اليَشْكُرِيُّ :
لا أُلاقِيهَا وقَلْبِي عِنْدَها ... غَيْرَ إلْمَامٍ إذا الطَّرْفُ هَجَعْ وهُم هُجَّعٌ وهُجُوعٌ قالَ ذو الرُّمَّةِ :
بمُخْطَفَةِ الأرْجاءِ أزْرَى بِنَيِّهَا ... جِذَابُ السُّرَى بالقَوْمِ والطَّيْرُ هُجَّعُ وقالَ عَمْروُ بنُ مَعْدِي كَرِبٍ رضي الله عنه :
أمِنْ رَيْحانَةَ الدّاعِي السِّمِيعُ ... يُؤَرِّقُنِي وأصْحابِي هُجُوعُ والهَجِيعُ منَ اللَّيْلِ كأمِيرٍ : الطّائِفَةُ منه كالهزِيعِ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ وقدْ حُكِيَ عنْ ثَعْلَبٍ
والهِجْعُ والهِجْعَةُ بكَسْرِهِمَا وهُجَعٌ كصُرَدٍ وهَجِعٌ مثل : كَتِفٍ والمِهْجَعُ كمِنْبَرٍ نَقَلَ الجَوْهَرِيُّ منها الثّالِثَةَ والخامِسَةَ : الغافِلُ عمّا يُرَادُ بهِ الأحْمَقُ قالَهُ ابنُ الأعْرَابِيّ وأصْلُه منَ الهُجُوعِ : النَّوْمُ وهو مجازٌ ويُقَالُ : هوَ الأحْمَقُ السَّرِيعُ الاسْتِنَامَةِ إلى كُل أحَدٍ وفي الأساسِ : رَجُلٌ هُجَعٌ : يَسْتَنِيمُ إلى كُلِّ أحَدٍ
ومِهْجَعُ بنُ صالحٍ : مَوْلَى عُمَرَ بنِ الخَطّابِ رضي الله عنه أمل شهيد استشهديوم بدر : وهُجَيْعُ بنُ قَيْسٍ الأوَّلُ كمِنْبَرٍ والثّانِي كزُبَيْر : صحابِيَّانِ رضي الله عنهُمَا : قلتُ : وفيهِ نَظَرٌ من وَجْهَيْنِ الأوَّل : أنَّ الثّانِيَ هو هَجَنَّعٌ كعَمَلَّسٍ هكذا ضَبَطَهُ الذَّهَبِيُّ وابنُ فَهْدٍ وما ذَكَرَهُ المُصَنِّف تَصْحِيفٌ والثّانِي : أنَّ الّذِي صَحَّ عِنْدَهُمْ أنَّ حَدِيثَهُ مُرْسَلٌ ولا صُحْبَةَ لهُ وقالَ أبو حاتِمٍ : حَدِيثُه عنْ عَلِيٍّ مُرْسَلٌ فتأمَّلْ ذلك
وهَجَعَ الطَّعَامُ جُوعَهُ : كَسَرَهُ وكذلكَ هَجَأَهُ نَقَلَه الصّاغَانِيُّ كأهْجَعَهُ إهْجَاعاً كأهْجَأه فهَجَعَ جُوعُه أي انْكَسَرَ ولَمْ يَشْبَعْ بَعْدُ لازِمٌ مُتَعَدٍّ وعلى لُزُومِه اقْتَصَر الجَوْهَرِيُّ ورَواهُ غَيْرُه عن ابْنَِ شُمَيْلٍ وذكَرَ أهْجَعَه في المُتَعَدِّي
وطَرِيقٌ تَهْجَعُ كتَمْنَع : واسِعٌ عن ابْنِ عبّادٍ
ورَكِبَ الرَّجُلُ هَجاعِ كقَطامِ أي : رَكِبَ رَأْسَهُ كهَجَاجِ عن العُزَيْزِيِّ وأنْشَدَ :
" وقدْ رَكِبُوا على لَوْمِي هَجَاعِ وقالَ الصّاغَانِيُّ : هو تَصْحِيفٌ صَوابُه هَجاجِ وكذلكَ هُوَ في الشِّعْرِ وهو للمُتَمَرِّسِ بنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ الصُّحَارِيّ وصَدْرُه :
" فلا تَدَعِ اللِّئامُ سَبيلَ غَيٍّ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عليهِ : نِساءُ هُجَّعٌ وهُجُوعٌ وهَوَاجِعُ وهَوَاجِعَاتٌ : جَمْعُ الجَمْعِ
وهَجَّعَ القَوْمُ تَهْجِيعاً : نامُوَا نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ
وطَرَقَنِي بَعْدَ هَجْعٍ منَ اللَّيْلِ وهَجْعَةٍ منْه أي : طائِفَةٍ مِنْهُ
وأتَيْتُ فلاناً بَعْدَ هَجْعَةٍ أي : بَعْدَ نَوْمَةٍ خَفِيفَةٍ منْ أوَّلِ اللَّيْلِ
والهِجْعَةُ بالكَسْرِ منَ الهُجُوعِ كالجِلْسَةِ من الجُلُوسِ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ
ورَجُلٌ هُجَعَةٌ كهُمَزَةٍ : أحْمَقُ غافِلٌ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ
ويُقَالُ : هَجَعْتُ إليْهِ فخَدَعَنِي وهو مجازٌ

##### Türkçe

**هجع**
**هَجَعَ - يَهْجَعُ**
**هَجَعَ - يَهْجَعُ** + varlık: **هجد - يهجد**’in zıddı: derin bir uyku ile uyur: kesintisiz olarak derin bir uykuya dalar.
Ve lafız, “bilincin eksilmesi ve uyku ve bilincin, farklı dereceleriyle kaybı; uyku ve gaflet döngüsünün sıralanışına göre tertip edilmiş, sonra bilincin ve dikkatin eksilmesinin veya kaybının derinliğine göre tertip edilmiş” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**صَعِقَ - يَصْعَقُ**، **نَعَسَ - يَنْعَسُ** (**نَعَسَ - يَنْعُسُ**)، ve **سِنَ - يَوْسَنُ**، **نَامَ - يَنَامُ**، **قَالَ - يَقِِيلُ**، **هَجَعَ - يَهْجَعُ**
**صَعِقَ - يَصْعَقُ**، **هَجَعَ - يَهْجَعُ**، **نَامَ - يَنَامُ**، **قَيَلَ - يَقِيلُ**، **نَعَسَ - يَنْعَسُ** (**نَعَسَ - يَنْعُسُ**)، ve **سِنَ - يَوْسَنُ**

**هجع - يهجعون**
	﴿Rablerinin kendilerine verdiğini alanlar; şüphesiz onlar bundan önce iyilik edenlerdi (16) geceden az bir kısmında **يَهْجَعُونَ** (17) ve seher vakitlerinde onlar bağışlanma dilerler (18)﴾ **الذاريات**
	﴿Güneşin zevalinden gecenin karanlığına kadar namazı dosdoğru kıl; ve sabah Kur’an’ını; şüphesiz sabah Kur’an’ı şahit olunandır (78) ve geceden de onunla teheccüd et; senin için nafile olarak; umulur ki Rabbin seni övülmüş bir makama gönderir (79)﴾ **الإسراء**

**مختار الصحاح**
● [**هجع**] ه ج ع: **الهُجُوعُ** geceleyin uykudur; kapısı **خضع**’dır. **التَّهْجَاعُ** hafif uyuklamadır. Ve denir: falana **هَجْعَة**’den sonra geldim; yani geceden hafif bir uykudan sonra.

**معجم الفرائد القرآنية:**
هـ ج ع
“**يَهْجَعُونَ**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “geceden az bir kısmında **يَهْجَعُونَ**” (17) **الذاريات**.
**هَجَع**: geceleyin uyudu; mana: onların geceden az uyuyor olmalarıdır.

**الراغب**
**هجع**
- **الهجوع**: geceleyin uyku. Yüce Allah dedi ki: }geceden az bir kısmında **يهجعون**{ [**الذاريات/17**]. Ve bu, manası şu olacak şekilde sahih olur: gecenin vakitlerinden **هجوع**ları az idi; ve manası şu olacak şekilde caiz olur: **يهجعون** olmazlardı. Ve “az”, azlığından dolayı nefy ve nefyine yaklaşanı ifade etmek için kullanılır. Ve onu **هجعه**’sinden sonra gördüm; yani: uykusundan sonra. Ve onların “adam **هجع**” sözleri, senin “her şeye uyuyup kalan için uyku” demen gibidir.

**ملخص اللسان**
1. **الهُجُوعُ**: geceleyin uyku. **هَجَعَ يَهْجَعُ هُجُوعاً**: uyudu; ve denildi ki: özellikle geceleyin uyudu. Ve bir kavim **هُجَّعٌ** ve **هُجوعٌ**; ve kadınlar **هُجَّعٌ** ve **هُجوعٌ** ve **هَواجِعُ**; ve **هَواجِعاتٌ** cem‘in cem‘idir. **التَّهْجاعُ**: hafif uyku;
2. Ve **الهجُوعُ** uykusuz da olabilir;
3. Ve **هَجَّعَ** kavim **تَهْجِيعاً**: yani uyuttular.
4. Geceden **هَجِيعٌ** geçti: yani **هَزِيع** gibi bir saat.
5. **الهَجْعُ** ve **الهَجْعةُ** ve **الهَجِيعُ**: geceden bir taife; ve ondan **الهِجْعةُ**, oturmadan **الجِلْسةِ** gibidir.
6. Kendisiyle murad edilenden gafil olan ahmak adama **هِجْعٌ** ve **هِجْعةٌ** ve **هُجَعةٌ** ve **مِهْجَعٌ** denir; aslı **الهُجُوعِ** (uyku)dan gelir. Ve adam **هُجَعةٌ**, **هُمَزةٍ** misali; ve gafil ahmak, her birine çabucak yaslanıp uyuyakalana **هُجَعٌ** ve **مِهجَعٌ** denir. **الهَجِعُ**: ahmak.
7. Ve **هَجَعَ** açlığı, **هَجأَ** gibi: kırıldığı zaman, henüz doymamışken. Ve **هَجَعَ** şiddetli açlığı ve **هَجأَ**: sakinleştiği zaman.

**لسان العرب**
● - **هجع**: **الهُجُوعُ**: geceleyin uyku. **هَجَعَ يَهْجَعُ هُجُوعاً**: uyudu; ve denildi ki: özellikle geceleyin uyudu; ve **الهجُوعُ** uykusuz da olabilir; Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi ki:
قَفْرٌ هَجَعْتُ بها ولَسْتُ بنائِمٍ،
وذِراعُ مُلْقِيةِ الجِرانِ وسادي
Ve bir kavim **هُجَّعٌ** ve **هُجوعٌ**; ve kadınlar **هُجَّعٌ** ve **هُجوعٌ** ve **هَواجِعُ**; ve **هَواجِعاتٌ** cem‘in cem‘idir. **التَّهْجاعُ**: hafif uyku; Ebû Kays b. el-Eslet dedi ki:
قد حَصَّتِ البَيْضةُ رَأْسِي، فما
أَطْعَمُ نَوْماً غيرَ تَهْجاعِ
Ve **هَجَّعَ** kavim **تَهْجِيعاً**: yani uyuttular. Ve geceden **هَجِيعٌ** geçti: yani **هَزِيع** gibi bir saat; Sa‘leb’den nakledildi. Ve denir: falana **هَجْعةٍ**’den sonra geldim: yani gecenin evvelinden hafif bir uykudan sonra. Ve es-Sevrî hadîsinde: “Bana geceden **هَجْعٍ**’den sonra geldi.” **الهَجْعُ** ve **الهَجْعةُ** ve **الهَجِيعُ**: geceden bir taife; ve ondan **الهِجْعةُ**, oturmadan **الجِلْسةِ** gibidir. İbnü’l-A‘râbî: kendisiyle murad edilenden gafil olan ahmak adama **هِجْعٌ** ve **هِجْعةٌ** ve **هُجَعةٌ** ve **مِهْجَعٌ** denir; aslı **الهُجُوعِ** (uyku)dan gelir. Ve adam **هُجَعةٌ**, **هُمَزةٍ** misali; ve gafil ahmak, her birine çabucak yaslanıp uyuyakalana **هُجَعٌ** ve **مِهجَعٌ** denir. **الهَجِعُ**: ahmak. Ve **هَجَعَ** açlığı, **هَجأَ** gibi: kırıldığı zaman, henüz doymamışken. Ve **هَجَعَ** şiddetli açlığı ve **هَجأَ**: sakinleştiği zaman. Ve falan, şiddetli açlığını **أَهْجَعَ** etti: yani alevini sakinleştirdi; **أَهْجَأَ** gibi. Ve **مِهْجَعٌ**: bir adam adıdır.

**مقاييس اللغة:**
(**هجع**) **الهاء** ve **الجيم** ve **العين**: uykuya delalet eden bir kelimedir. Ve **هَجَع** **هُجوعاً**: geceleyin uyudu. Ve onu **هَجعةٍ**’den sonra gördüm.
Ve bunun üzerine kıyas edilenlerdendir: adam **هجع**([13]), yani her birine uyuyup kalan ahmak.

**القاموس المحيط:**
**الهُجُوعُ**, zamme ile, ve **التَّهْجاعُ**: geceleyin uykudur; yahut **التَّهْجاعُ**: hafif uykudur. **هَجَعَ**, **منع** gibi; ve onlar **هُجَّعٌ** ve **هُجوعٌ**’dur. Ve **الهَجيعُ** geceden taifedir. Ve **الهِجْعُ** ve **الهِجْعَةُ**, ikisinin kesresiyle; ve **صُرَدٍ** gibi ve **كَتِفٍ** gibi. Ve **المِهْجَعُ**, **منْبَرٍ** gibi: gafil ahmak. Ve **مِهْجَعُ بنُ صالِحٍ**, ve **هُجَيْعٌ بنُ قَيْسٍ**, **زُبَيْرٍ** gibi: iki sahâbîdir. Ve **هَجَعَ** açlığını: kırdı; **أَهْجَعَه** gibi; böylece **هَجَعَ**; lâzım ve müteaddîdir. Ve yol **تَهْجَعُ**: geniştir. Ve adam **هَجاعِ** bindi: tashîftir; doğrusu **هَجاجِ**’dır.

**تاج العروس:**
**هجع**
**الهُجُوعُ** zamme ile ve **التَّهْجَاعُ** fetha ile: mutlak olarak uykudur; ve denildi ki: geceleyin; bazıları onu böyle tahsis etti. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: “geceden az bir kısmında **يَهْجَعُونَ**”; ve **الهُجُوعُ** uykusuz da olabilir; Züheyr b. Ebî Sülmâ dedi ki:
قَفْرٍ هَجَعْتُ بِهَا ولَسْتُ بنائِم ... وذِرَاعُ مُلْقِيَةِ الجِرَانِ وسادِي
Yahut **التَّهْجَاعُ**: hafif uykudur. Ve **الهُجُوعُ** mutlak olarak: uykudur; bazıları ikisi arasında böyle ayırdı. Ve el-Cevherî, Ebû Kays b. el-Eslet’ten şu beyti okudu:
قَدْ حَصَّتِ البَيْضَةُ رَأْسِي فمَا ... أطْعَمُ نَوْماً غَيْرَ تَهْجَاعِ
Ve **هَجَعَ** **منع** gibi: **هَجْعاً** ve **هُجُوعاً**; o hâlde o **هاجِعٌ**’dir. Zü’r-Rumme dedi ki:
زَارَ الخَيَالُ لِمَيٍّ هاجِعاً لعِبَتْ ... بهِ التَّنَائِفُ والمَهْرِيَّةُ النُّجُبُ
Ve Süveyd el-Yeşkürî dedi ki:
لا أُلاقِيهَا وقَلْبِي عِنْدَها ... غَيْرَ إلْمَامٍ إذا الطَّرْفُ هَجَعْ
Ve onlar **هُجَّعٌ** ve **هُجُوعٌ**’dur. Zü’r-Rumme dedi ki:
بمُخْطَفَةِ الأرْجاءِ أزْرَى بِنَيِّهَا ... جِذَابُ السُّرَى بالقَوْمِ والطَّيْرُ هُجَّعُ
Ve ‘Amr b. Ma‘dî Kerib, Allah ondan razı olsun, dedi ki:
أمِنْ رَيْحانَةَ الدّاعِي السِّمِيعُ ... يُؤَرِّقُنِي وأصْحابِي هُجُوعُ
Ve **الهَجِيعُ** geceden, **أمِيرٍ** gibi: ondan bir taifedir; **الهزِيعِ** gibi; el-Cevherî onu nakletti; ve Sa‘leb’den rivayet edilmiştir.
Ve **الهِجْعُ** ve **الهِجْعَةُ** ikisinin kesresiyle; ve **هُجَعٌ** **صُرَدٍ** gibi; ve **هَجِعٌ** **كَتِفٍ** gibi. Ve **المِهْجَعُ** **مِنْبَرٍ** gibi: kendisiyle murad edilenden gafil olan ahmak; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi; aslı **الهُجُوعِ**: uykudur; bu mecazdır. Ve denir: o, her birine çabucak yaslanıp uyuyakalana ahmaktır. Ve **الأساس**’ta: adam **هُجَعٌ**: her birine uyuyup kalır.
Ve **مِهْجَعُ بنُ صالحٍ**: ‘Umer b. el-Hattâb’ın, Allah ondan razı olsun, mevlâsı; şehid; Bedir günü şehid oldu. Ve **هُجَيْعُ بنُ قَيْسٍ**: birincisi **مِنْبَرٍ** gibi, ikincisi **زُبَيْر** gibi: iki sahâbîdir, Allah ikisinden de razı olsun. Dedim ki: onda iki yönden nazar vardır: birincisi: ikincisi **هَجَنَّعٌ**’dır, **عَمَلَّسٍ** gibi; ez-Zehebî ve İbn Fehd onu böyle ضبط etti; ve musannifin zikrettiği tashîftir. İkincisi: onların yanında sahih olan, hadisinin mürsel oluşudur ve onun için sahâbelik yoktur. Ebû Hâtim dedi ki: Ali’den rivayeti mürseldir; bunu düşün.
Ve **هَجَعَ** yemek, açlığını: kırdı; ve كذلك **هَجَأَهُ**; es-Sâgânî onu nakletti; **أهْجَعَهُ**’yu **إهْجَاعاً** olarak, **أهْجَأه** gibi. Böylece **هَجَعَ** açlığı: yani kırıldı, henüz doymamışken; lâzım ve müteaddîdir. Ve el-Cevherî, onun lâzım oluşu üzerine iktisar etti; başkası onu İbn Şümeyl’den müteaddî olarak rivayet etti ve **أهْجَعَه**’yu müteaddîde zikretti.
Ve yol **تَهْجَعُ** **تَمْنَع** gibi: geniştir; İbn ‘Abbâd’dan.
Ve adam **هَجاعِ** bindi, **قَطامِ** gibi; yani: **هَجَاجِ** gibi başına bindi; el-‘Uzeyzî’den. Ve şu beyti okudu:
" وقدْ رَكِبُوا على لَوْمِي هَجَاعِ
Es-Sâgânî dedi ki: o tashîftir; doğrusu **هَجاجِ**’dır. Ve şiirde de böyledir; o, el-Mutemerris b. ‘Abdi’r-Rahmân es-Suhârî’nindir; ve صدرُه:
" فلا تَدَعِ اللِّئامُ سَبيلَ غَيٍّ .
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: kadınlar **هُجَّعٌ** ve **هُجُوعٌ** ve **هَوَاجِعُ** ve **هَوَاجِعَاتٌ**: cem‘in cem‘idir.
Ve **هَجَّعَ** kavim **تَهْجِيعاً**: uyudular; el-Cevherî onu nakletti.
Ve bana geceden **هَجْعٍ**’den sonra geldi; ve ondan **هَجْعَةٍ**: yani ondan bir taife.
Ve falana **هَجْعَةٍ**’den sonra geldim: yani gecenin evvelinden hafif bir uykudan sonra.
Ve **الهِجْعَةُ** kesre ile, **الهُجُوعِ**’dan; oturmadan **الجِلْسَةِ** gibi; el-Cevherî onu nakletti.
Ve adam **هُجَعَةٌ** **هُمَزَةٍ** gibi: gafil ahmak; el-Cevherî onu nakletti.
Ve denir: Ona doğru **هَجَعْتُ**; böylece beni aldattı; bu mecazdır.
