# هجل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AC%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هجل

الهَجْل: المطمئن من الأَرض نحو الغائط. الأَزهري: الهَجْل الغائط يكون منفرجاً بين الجبال مطمئنّاً مَوْطِئه صُلْب، والجمع أَهْجال وهِجال وهُجول؛ قال أَبو زُبيد:
تحنُّ للظِّمْءِ مما قد أَلَمَّ بها
بالهَجْل منها كأَصْوات الزَّنابير
قال ابن بري: والذي في شعره الزَّنانِير، بالنون، وهي الحصى الصِّغار؛ فأَما قوله:
لها هَجَلاتٌ سَهْلة، ونِجادُها
دَكادِكُ لا تُؤْبي بهنّ المَراتِعُ
فزعم أَبو حنيفة أَنه جمع هَجْل؛ قال ابن سيده: وردّ عليه ذلك بعض اللغويين وقال: إِنما هو جمع هَجْلة، قال: يقال هَجْل وهَجْلة كما يقال سَلّ وسَلَّة وكَوٌّ وكَوَّة، وأَنا لا أَثِق بهَجْلة ولا أَتَيَقَّنها، وإِنما هَجْل وهَجَلات عندي من باب سُرادِق وسُرادِقات وحَمَّام وحمَّامات، وغير ذلك من المذكر المجموع بالتاء. والهَجِيل من الأَرض: كالهَجْل؛ قال ابن الأَعرابي: الهَجْل ما اتسع من الأَرض وغَمَضَ؛ قال أَبو النجم: والخيلُ يَرْدِين بهَجْل هاجِلِ
فَوارِطاً، قُدَّام زَحْفٍ رافِلِ
والهَجْل والهَبْرُ: مطمئن يُنْبِت وما حَوْله أَشدّ ارتفاعاً، وجمعه هُجول وهُبور. وأَهْجَل القومُ فهُم مُهْجِلون.
والهَجِيلُ: الحوْض الذي لم يحكم عمَله.
والهَجُول: البَغِيُّ من النساء. والهَجُول من النساء: الواسعة، وقيل: الفاجِرة؛ وقوله أَنشده ثعلب:
عُيون زَهاها الكُحْل، أَما ضَمِيرُها
فعَفٌّ، وأَما طَرْفُها فهَجُول
قال ابن سيده: عندي أَنه الفاجِر؛ وقال ثعلب هنا: إِنه المطمئن من الأَرض، وهو منه خطأ. والهَوْجَل من النساء
(* قوله «والهوجل من النساء إلخ»
قال في شرح القاموس: وشدده الشاعر للضرورة): كالهَجُول:
قلت تعلَّق فَيْلَقاً هَوْجَلاَّ
والهَوْجَل: المفازة الذاهبة في سيرها. والهَوْجَل: المفازة البعيدة التي ليست بها أَعلام. والهَوْجَل: الأَرض التي لا مَعالم بها، وقال يحيى بن نُجيم: الهَوْجل الطريق الذي لا علم به، وأَنشد:
إِليك، أَميرَ المؤمنين، رَمَتْ بنا
هُمومُ المُنَى، والهَوْجَل المُتَعَسِّف
ويقال: فَلاةٌ هَوْجَل إِذا لم يهتدوا بها؛ وقال في ترجمة قسا: وهَجْلٍ من قَساً ذَفِرِ الخُزامى،
تهادى الجِرْبِياءُ به الحَنِينا
(* قوله «وهجل من قساً إلخ» تقدم في مادة ذفر بلفظ:
بهجل من قساً ذفر الخزامى، * تداعى الجربياء به حنينا).
وقال: الهَجْل المطمئن من الأَرض، والهَوْجَل الأَرض التي لا نبت فيها؛ وقال ابن مقبل:
وجَرْداءَ خَرْقاءِ المَسارِح هَوْجَلٍ،
بها لاسْتِداء الشَّعْشَعانات مَسْبَحُ
والهَوْجَل: الأَرض تأْخذ مرَّة هكذا ومرّة هكذا، وفي المحكم: أَرض هَوْجَل تأْخذ مرّة كذا ومرّة كذا. والهَوْجَل: الناقة السريعة الذاهبة في سيرها، وقيل: هي الناقة التي كأْنَّ بها هَوَجاً من سرعتها؛ قال الكميت: وبعد إِشارتهم بالسِّيا
طِ هَوْجاء ليلتَها هَوْجَل
(* قوله «وبعد اشارتهم» في التكملة: وقبل اشارتهم).
أَي في ليلتها. وناقة هَوْجَل: للسريعة الوَسْاع، وأَرض هَوْجَل مشتق منه؛ قال جندل:
والآلُ في كلِّ مُرادٍ هَوْجَلِ،
كأَنَّه بالصَّحْصَحان الأَنْجَلِ
قُطْنٌ سُخام بأَيادِي غُزَّلِ
والهَوْجَل: الدليل الحاذِق. والهَوْجَل: البطيء المُتَواني الثقيلُ الوَخِم، وقيل: هو الأَحمق. والهَوْجَل: الرجل الذاهِب في حُمْقِه. ومشيٌ هَوْجَل: مُسْترخ؛ قال العجاج:
في صَلَبٍ لَدْنٍ ومَشْيٍ هَوْجَلِ
وهَجَّلْت بالرجل: أَسمعته القبيحَ وشتَمْته. أَبو زيد: هَجَّلْت الرجلَ وبالرجل تَهْجِيلاً وسَمَّعْت به تسميعاً إِذا أَسمعته القبيح وشتمته. ابن بُزُرْج: لا تَهَجَّلنّ في أَعراض الناس أَي لا تَقَعَنّ فيهم. والهَوْجَل: الرجل الأَهْوَج؛ وقال أَبو كبير:
فأَتَتْ به حُوشَ الفُؤادِ مُبَطَّناً
سُهُداً، إِذا ما نام لَيلُ الهَوجلِ
والمُهْجَل: المُهْمَل. ومالٌ مُهْجَل ومُسْجَل إِذا كان مُضَيَّعاً مُخَلّى. وهَجَلَتِ المرأَة بعينها ورَمَشَت وغَيَّقَت ورَأْرَأَتْ إِذا أَدارتها بغَمْزِ الرجل. والهَوْجَل: أَنْجَر السفينة. والهَوْجَل: بَقايا النُّعاس. ابن الأَعرابي: هَوْجَلَ الرجلُ إِذا نام نومة خفيفة؛ وأَنشد: إِلاَّ بقايا هَوْجَل النعاسِ
والهاجِلُ: النائم. والهاجِلُ: الكثير السفَر.
وهَجَل بالقَصَبَة وغيرها إِذا رمى بها، وأَما الذي في الحديث: أَن النبي،
صلى الله عليه وسلم، دخل المسجد وإِذا فِتْية من الأَنصار يَذْرَعون المسجد بقصَبة فأَخذ القَصَبَة فهَجَل بها أَي رمى بها؛ قال أَبو منصور: لا أَعرف هَجَل بمعنى رمى، ولكن يقال نَجَل وزَجَل بالشيء رمى به. وهَجْنْجَل: اسم، وقد كنوا بأَبي الهَجَنْجَل؛ قال:
ظلَّت وظَلَّ يومُها حَوْبَ حَلِ،
وظَلَّ يومٌ لأَبي الهَجَنْجَلِ
أَي وظلَّ يومُها مقولاً فيه حَوْبَ حَلِ؛ قال ابن جني: دخول لام التعريف في الهَجَنْجَل مع العلمية يدل أَنه في الأَصل صفة كالحرث والعباس (*
ومما يستدرك عليه ما في التهذيب ونصه: وامرأَة مهجلة وهي التي افضى قبلها ودبرها؛ وقال الشاعر:
ما كان اهلاً اين يكذب منطقي * سعد بن مهجلة
العجان فليق).

### Türkçe

**الهَجْل**: yerden, **الغائط**’a doğru olan çukur (alçak) yer. el-Ezherî: **الهَجْل** **الغائط**tır;

dağlar arasında açık (geniş) bulunan, ayak basılan yeri sert olan bir **الغائط** olur; çoğulu **أَهْجال** ve **هِجال** ve **هُجول**’dür; Ebû Zübeyd dedi ki:

Susuzluğa özlem duyar, ona dokunmuş olandan dolayı
onda **الهَجْل**’de, ondan, **الزَّنابير** sesleri gibi

İbn Berrî dedi ki: onun şiirinde olan **الزَّنانِير**’dir, **النون** ile; o da küçük çakıl taşlarıdır;

amma şu sözüne gelince:

Onun **هَجَلات**’ı kolaydır, ve **نِجاد**’ları
tümseklerdir; otlaklar onlarla (onlar sebebiyle) engel olmaz

Ebû Hanîfe, onun **هَجْل**’ün çoğulu olduğunu iddia etti; İbn Sîde dedi ki: lugatçılardan bazısı ona bunu reddetti ve dedi ki: ancak o, **هَجْلة**’nin çoğuludur; dedi ki: **هَجْل** ve **هَجْلة** denir; tıpkı **سَلّ** ve **سَلَّة** denildiği gibi ve **كَوٌّ** ve **كَوَّة**; ben **هَجْلة**’ye güvenmem ve onu kesinleştirmem; ancak benim yanımda **هَجْل** ve **هَجَلات**, **سُرادِق** ve **سُرادِقات** ve **حَمَّام** ve **حمَّامات** babındandır; ve bunun dışındaki, **التاء** ile çoğul yapılmış müzekkerden. Ve yerden **الهَجِيل**: **الهَجْل** gibidir; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الهَجْل** yerden genişleyip alçalan şeydir; Ebû’n-Necm dedi ki:

Atlar, **هَجْل** **هاجِل**’de onu (orayı) aşındırır (oraya düşürür)
önden, sürünen bir yürüyüşün önünde, sürüklenerek

Ve **الهَجْل** ve **الهَبْرُ**: bitiren bir çukur; onun çevresi daha şiddetli yükselmiştir; çoğulu **هُجول** ve **هُبور**’dur. Ve kavim **أَهْجَل** etti; artık onlar **مُهْجِلون**’dur.

Ve **الهَجِيلُ**: yapımı sağlamlaştırılmamış havuz.

Ve **الهَجُول**: kadınlardan fahişe. Ve kadınlardan **الهَجُول**: geniş (olan); ve denildi ki: günahkâr (fâcir); ve Sa‘leb’in rivayet ederek okuttuğu sözü:

Gözler; sürme onları süsledi; amma içi (niyeti)
iffetlidir; amma bakışı ise **هَجُول**’dür

İbn Sîde dedi ki: benim yanımda o, günahkârdır (fâcirdir); Sa‘leb burada dedi ki: o, yerden çukur olandır; bu ise ondan bir hatadır. Ve kadınlardan **الهَوْجَل**
(* “Ve kadınlardan **والهوجل من النساء** ilh.” sözü hakkında, Kāmûs şerhinde dedi ki: şair onu zaruret için şeddeli yaptı): **الهَجُول** gibidir:

Dedim: bir **فَيْلَق**’a bağlandı, **هَوْجَلاَّ**

Ve **الهَوْجَل**: yürüyüşünde giden (uzayıp giden) çöl. Ve **الهَوْجَل**: üzerinde alametler bulunmayan uzak çöl. Ve **الهَوْجَل**: üzerinde işaretler bulunmayan yer; Yahyâ b. Nüceym dedi ki: **الهَوْجل** üzerinde alamet olmayan yoldur; ve okudu:

Sana, ey müminlerin emîri, bizi attı
ümidlerin kaygıları; ve zorlayıcı **الهَوْجَل**

Ve denir: **فَلاةٌ هَوْجَل**; onda yol bulamadıkları zaman; ve **قسا** tercümesinde dedi ki:

Ve **هَجْل**’in, **قَساً**’dan, **ذَفِرِ الخُزامى**’lı,
onda **الجِرْبِياءُ** **الحَنِينا** ile salınır

(* “Ve **وهجل من قساً** ilh.” sözü: **ذفر** maddesinde şu lafızla geçti:
**بهجل من قساً ذفر الخزامى**، * **تداعى الجربياء به حنينا**).

Ve dedi ki: **الهَجْل** yerden çukur olandır; ve **الهَوْجَل** bitki olmayan yerdir; İbn Mukbil dedi ki:

Ve çıplak, yırtık; otlakları **هَوْجَل** olan,
onda **الشَّعْشَعانات**’ın su arayışına bir yüzme yeri vardır

Ve **الهَوْجَل**: yer; bir defa şöyle, bir defa böyle alır. Ve **المحكم**’de: **أَرض هَوْجَل**; bir defa şöyle, bir defa böyle alır. Ve **الهَوْجَل**: yürüyüşünde giden hızlı deve; ve denildi ki: o, süratinden dolayı onda sanki bir **هَوَج** varmış gibi olan devedir; el-Kumeyt dedi ki:

Ve onların **السِّيا**
**طِ** ile işaretlerinden sonra, gecesi **هَوْجَل** olan **هَوْجاء**

(* “Ve **وبعد اشارتهم**” sözü: **التكملة**’de: ve onların işaretlerinden önce).

Yani gecesinde. Ve **ناقة هَوْجَل**: hızlı, geniş adımlı içindir; ve **أَرض هَوْجَل** ondan türetilmiştir; Cündel dedi ki:

Ve serap, her **مُراد**’da **هَوْجَل**’dir,
sanki o, **الصَّحْصَحان الأَنْجَل** ile,
eğiricilerin ellerinde isli pamuktur

Ve **الهَوْجَل**: usta kılavuz. Ve **الهَوْجَل**: ağır, gevşek, tembel, ağırkanlı, bıktırıcı; ve denildi ki: o ahmaktır. Ve **الهَوْجَل**: ahmaklığında giden adam. Ve **مشيٌ هَوْجَل**: gevşek; el-‘Accâc dedi ki:

Sert bir (zemin)de, yumuşak; ve **مَشْيٍ هَوْجَلِ**’li

Ve adamla **هَجَّلْت**: ona çirkini işittirdim ve onu sövdüm. Ebû Zeyd: adamı **هَجَّلْت** ve adamla **تَهْجِيلاً**; ve **تسميعاً** ile onu duyurdum; ona çirkini işittirdiğim ve sövdüğüm zaman. İbn Buzurc: insanların ırzları hakkında sakın **تَهَجَّلنّ**; yani onların içine sakın düşmeyin.

Ve **الهَوْجَل**: **الأَهْوَج** adam; Ebû Kebîr dedi ki:

Derken onu getirdi; kalbi ürkek, içi burulmuş,
uykusuzluklar (ile); **الهَوجل** gecesi uyuduğu zaman

Ve **المُهْجَل**: ihmal edilmiş. Ve **مالٌ مُهْجَل** ve **مُسْجَل**: zayi edilmiş, bırakılmış olduğu zaman. Ve kadın gözünü **هَجَلَت** ve **رَمَشَت** ve **غَيَّقَت** ve **رَأْرَأَتْ**: erkeğin göz kırpmasıyla onu (gözünü) çevirdiği zaman. Ve **الهَوْجَل**: geminin **أَنْجَر**’i. Ve **الهَوْجَل**: uyuklamanın kalıntıları. İbnü’l-A‘râbî: adam **هَوْجَلَ** etti; hafif bir uyku uyuduğu zaman; ve okudu:

Ancak uyuklamanın **هَوْجَل** kalıntıları

Ve **الهاجِلُ**: uyuyan. Ve **الهاجِلُ**: çok yolculuk eden.

Ve kamışla ve başkasıyla **هَجَل** etti: onunla attığı zaman. Amma hadiste olan: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, mescide girdiği; bir de Ensar’dan gençler mescidi bir kamışla ölçüyorlar; kamışı aldı ve onunla **هَجَل** etti; yani onunla attı; Ebû Mansûr dedi ki: **هَجَل**’i “attı” manasında bilmem; fakat **نَجَل** ve **زَجَل** denir; bir şeyi onunla attı.

Ve **هَجْنْجَل**: bir isimdir; ve **أَبي الهَجَنْجَل** ile künyelenmişlerdir; dedi ki:

Gölgeledi ve onun günü gölgeledi: **حَوْبَ حَلِ**;
ve **أَبي الهَجَنْجَل** için bir gün gölgeledi

Yani onun günü, hakkında **حَوْبَ حَلِ** denilen (söylenen) olarak gölgeledi; İbn Cinnî dedi ki: **الهَجَنْجَل**’de, özel isimlik ile beraber **لام**-ı tarifin girişi, onun aslında **الحرث** ve **العباس** gibi bir sıfat olduğuna delalet eder
(* Ve ona ek olarak istidrâk edilen şeylerden, **التهذيب**’de olan ve metni şudur: ve bir kadın **مهجلة**; o, onun önü ve arkası birleşmiş olandır; ve şair dedi ki:
**ما كان اهلاً اين يكذب منطقي * سعد بن مهجلة
العجان فليق**).
