# هدأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AF%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هدأ

هَدَأَ يَهْدَأُ هَدْءاً وهُدُوءاً: سَكَن، يكون في سكون الحركة والصَّوْت وغيرهما. قال ابن هَرْمةَ:
لَيْتَ السِّباعَ لنَا كانت مُجاوِرةً،  * وأَنَّنا لا نَرَى، مِمَّنْ نَرَى، أَحَدا إِنَّ السِّباعَ لَتَهْدا عن فَرائِسها، *  والناسُ ليس بهادٍ شَرُّهم أَبَدا أَراد لَتَهْدَأُ وبهادِئٍ، فأَبدل الهمزة إِبدالاً صحيحاً، وذلك أَنـَّه جعلها ياءً، فأَلحق هادِياً برامٍ وسامٍ، وهذا عند سيبوبه إِنما يؤخذ سماعاً لا قياساً. ولو خففها تخفيفاً قياسياً لجعلها بين بين، فكان ذلك يكسر البيت والكسر لا يجوز، وإِنما يجوز الزِّحافُ. والاسم: الهَدْأَةُ، عن اللحياني.
وأَهْدَأَه: سَكَّنه. وهَدَأَ عنه: سَكَنَ. أَبو الهيثم يقال: نَظَرْتُ إِلى هَدْئِه، بالهمز، وهَدْيِه. قال: وإِنما أَسقطوا الهمزة فجعلوا مكانها الياء، وأَصلها الهمز، من هَدَأَ يَهْدَأُ إِذا سكن.
وأَتانا وقد هَدَأَتِ الرِّجْلُ أَي بعدَما سكَنَ الناسُ بالليل. وأَتانا بعدَما هَدَأَتِ الرِّجْلُ والعَيْنُ أَي سَكَنَتْ وسَكَنَ الناسُ بالليل. وهَدَأَ بالمكان: أَقام فسَكَن. ولا أَهْدَأَه اللّه: لا أَسْكَنَ عَناءَهُ ونَصَبَه. وأَتانا وقد هَدَأَتِ العيونُ، وأَتانا هُدُوءاً إِذا جاءَ بعد نَوْمةٍ. وأَتانا بعدَ هُدْءٍ من الليل وهَدْءٍ وهَدْأَةٍ وهَدِيءٍ، فَعِيلٍ، وهُدُوءٍ، فُعولٍ، أَي بعد هَزِيعٍ من الليل، ويكون هذا الأَخير مصدراً وجمعاً، أَي حين سكَن الناسُ. وقد هَدَأَ الليلُ، عن سيبويه، وبعدما هَدَأَ الناسُ أَي ناموا. وقيل: الهَدْءُ من أَوَّله إِلى ثلثه، وذلك ابْتِداءُ سكُونه. وفي الحديث: إِيَّاكُم والسَّمَرَ بعد هَدْأَةِ الرِّجْل. الهَدْأَةُ والهُدُوءُ: السكون عن الحركات، أَي بعدما يَسْكُنُ الناسُ عن الـمَشْي والاختِلافِ في الطُّرُقِ. وفي حديث سَوادِ بن قارِبٍ: جاءَني بعد هَدْءٍ من الليل أَي بعد طائفةٍ ذهَبَتْ منه. \<ص:181>
والهَدْأَةُ: موضع بين مكة والطائِف، سُئل أَهلها لِمَ سُمِّيَتْ هَدْأَةً، فقالوا: لأَن المطر يُصِيبها بعد هَدْأَةٍ من الليل. والنَّسَبُ إِليه هَدَوِيٌّ، شاذٌّ من وجهين: أَحدهما تحريك الدال، والآخَر قلب الهمزة واواً. وما له هِدْأَةُ ليلةٍ، عن اللحياني، ولم يفسره. قال ابن سيده: وعندي أَن معناه ما يقُوتُه، فَيُسَكِّنُ جُوعَه أو سَهَرَه أَو هَمَّه. وهَدَأَ الرَّجُلُ يَهْدَأُ هُدُوءاً: مات. وفي حديث أُم سليم قالت لأَبي طلحة عن ابنها: هو أَهْدَأُ مـما كان أَي أَسْكَنُ؛ كَنَتْ بذلك عن الموت تَطْيِيباً لِقَلْبِ أَبيِه.
وهَدِئَ هَدَأً، فهو أَهْدَأُ: جَنِئَ. وأَهْدَأَه الضَرْبُ أَو الكِبَرُ. والهَدَأُ: صِغَرُ السَّنامِ يعتري الإِبل من الحَمْلِ وهو دون الجَبَبِ. والهَدْآءُ من الإِبل: التي هَدِئَ سَنامُها من الحَمْل ولَطَأَ عليه وبَرُه ولم يُجْرَحْ. والأَهْدَأُ من الـمَناكِب: الذي دَرِمَ أَعْلاه واسْتَرْخَى حَبْلُه. وقد أَهْدَأَه اللّه.
ومَرَرْتُ برجل هَدْئِك من رجل، عن الزجاجي، والمعروف هَدِّكَ من رجل. وأَهْدَأْتُ الصبيَّ إِذا جعلت تَضْرِبُ عليه بكَفِّك وتُسَكِّنُه لِيَنامَ. قال عديّ بن زيد:
شَئِزٌ جَنْبِي كأَنِّي مُهْدَأ،  * جَعَلَ القَيْنُ على الدَّفِّ الإِبَرْ وأَهْدَأْتُه إِهْدَاءً. الأَزهري: أَهْدَأَتِ المرأَةُ صَبيَّها إِذا قارَبَتْه وسَكَّنَتْه لِيَنام، فهو مُهْدَأ. وابن الأَعرابي يروي هذا البيت مُهْدَأ، وهو الصبي الـمُعَلَّلُ لِيَنامَ. ورواه غيره مَهْدَأً أَي بعد هَدْءٍ من الليل. ويقال: تركت فلاناً على مُهَيْدِئَتِه أَي على حالَتِه التي كان عليها، تصغير الـمَهْدَأَةِ.
ورجل أَهْدَأُ أَي أَحْدَبُ بَيِّنُ الهَدَإِ. قال الراجز في صفة الرَّاعي: أَهْدَأُ، يَمْشِي مِشْيةَ الظَّلِيمِ
الأَزهري عن الليث وغيره: الهَدَأُ مصدر الأَهْدَإِ. رجل أَهْدَأُ وامرأَة هَدْآءُ، وذلك أَن يكون مَنْكِبه منخفضاً مستوياً، أَو يكون مائلاً نحو الصدر غير مُنْتَصِبٍ. يقال مَنْكِبٌ أَهْدَأُ. وقال الأَصمعي: رجل أَهْدَأُ إِذا كان فيه انْحِناءٌ، وهَدِئَ وجَنِئَ إِذا انحنى.

### Türkçe

**هَدَأَ** **يَهْدَأُ** **هَدْءاً** ve **هُدُوءاً**: Sakinleşti; hareketin sükûnetinde, sesin ve başkalarının sükûnetinde olur. İbn Herme dedi ki:
Keşke yırtıcı hayvanlar bize komşu olsaydı,  * ve gördüklerimizden hiç kimseyi görmeseydik
Şüphesiz yırtıcı hayvanlar avlarından sakinleşir, * insanlar ise onların şerri asla sakinleşen değildir
**لَتَهْدا** ve **بهادٍ** ile **لَتَهْدَأُ** ve **بهادِئٍ** kastetti; hemzeyi sahih bir ibdâl ile değiştirdi; bu, onu ياء kılmasıdır; böylece **هادِياً**’yı **رامٍ** ve **سامٍ**’a ilhak etti; bu, Sîbeveyh’e göre ancak semâ‘ ile alınır, kıyas ile değil. Eğer onu kıyasî bir hafifletme ile hafifletseydi onu “arasında arasında” yapardı; bu da beyti kırardı; kırma câiz değildir; ancak **الزِّحافُ** câizdir.

İsim: **الهَدْأَةُ**, Lihyânî’den.

Ve **أَهْدَأَه**: Onu sakinleştirdi. Ve **هَدَأَ عنه**: Sakinleşti. Ebû’l-Heysem: denilir ki: **نَظَرْتُ إِلى هَدْئِه** hemze ile, ve **هَدْيِه**. Dedi ki: Hemzeyi ancak düşürdüler de onun yerine ياء yaptılar; aslı hemzedir; **هَدَأَ يَهْدَأُ**’dan, sakinleştiği zaman.

Ve bize geldi, hâlbuki **هَدَأَتِ الرِّجْلُ**; yani insanlar geceleyin sakinleştikten sonra.

Ve bize geldi, **هَدَأَتِ الرِّجْلُ** ve **العَيْنُ** olduktan sonra; yani sakinleşti ve insanlar geceleyin sakinleşti. Ve **هَدَأَ بالمكان**: İkamet etti de sakinleşti. Ve “Allah onu **أَهْدَأَه** etmesin”: onun yorgunluğunu ve zahmetini sakinleştirmesin. Ve bize geldi, hâlbuki **هَدَأَتِ العيونُ**; ve bize **هُدُوءاً** geldi; yani bir uykudan sonra geldiği zaman. Ve bize geceden bir **هُدْءٍ** ve **هَدْءٍ** ve **هَدْأَةٍ** ve **هَدِيءٍ** (fa‘îl vezninde) ve **هُدُوءٍ** (fu‘ûl vezninde) sonra geldi; yani geceden bir parça sonra; ve bu sonuncu hem mastar hem cem‘ olur; yani insanlar sakinleştiği vakit. Ve gece **هَدَأَ**; Sîbeveyh’ten; ve insanlar **هَدَأَ** olduktan sonra; yani uyudular. Ve denildi: **الهَدْءُ** onun başından üçte birine kadardır; bu, onun sükûnetinin başlangıcıdır.

Hadiste: “Sizi, **هَدْأَةِ الرِّجْل**’den sonra gece sohbetinden sakındırırım.” **الهَدْأَةُ** ve **الهُدُوءُ**: hareketlerden sükûnet; yani insanların yürümeden ve yollarda gidip gelmeden sakinleşmesinden sonra. Sevâd b. Kârib hadîsinde: “Bana geceden bir **هَدْءٍ** sonra geldi”; yani ondan bir taife geçtikten sonra.

\<ص:181>
Ve **الهَدْأَةُ**: Mekke ile Tâif arasında bir yer. Halkına “niçin **هَدْأَةً** diye adlandırıldı?” diye soruldu; dediler ki: “Çünkü yağmur ona geceden bir **هَدْأَةٍ** sonra isabet eder.” Ona nisbet: **هَدَوِيٌّ**; iki yönden şâzdır: birincisi دال’ın harekelenmesi, ikincisi hemzenin واء’a çevrilmesi. Ve “Onun bir gecenin **هِدْأَةُ**’si yoktur”; Lihyânî’den; onu açıklamadı. İbn Sîde dedi ki: Bana göre manası: onun azığı yoktur; böylece açlığını yahut uykusuzluğunu yahut kaygısını sakinleştirir.

Ve **هَدَأَ الرَّجُلُ يَهْدَأُ هُدُوءاً**: Öldü. Ümmü Süleym hadîsinde, Ebû Talha’ya oğlundan dolayı dedi ki: “O, olduğundan daha **أَهْدَأُ**”; yani daha sakin; bununla ölümü kinaye etti, babasının kalbini hoş etmek için.

Ve **هَدِئَ هَدَأً**; o hâlde o **أَهْدَأُ**’dur: **جَنِئَ** oldu. Ve onu dövme yahut yaşlılık **أَهْدَأَه** etti.

Ve **الهَدَأُ**: hörgücün küçüklüğü; yükten dolayı develere arız olur; ve **الجَبَبِ**’den aşağıdır. Develerden **الهَدْآءُ**: yükten dolayı hörgücü **هَدِئَ** olan, ve onun üzerine tüyü yapışan ve yaralanmayan.

Ve omuzlardan **الأَهْدَأُ**: üstü şişen ve bağı gevşeyen.

Ve Allah onu **أَهْدَأَه** etti.

Ve Zaccâcî’den: “Bir adamın yanından geçtim, bir adamdan **هَدْئِك**”; bilinen ise “bir adamdan **هَدِّكَ**”dır.

Ve çocuğu **أَهْدَأْتُ**: avucunla onun üzerine vurmaya koyulduğun ve onu uyuması için sakinleştirdiğin zaman. Adî b. Zeyd dedi ki:
Yanım huysuzdur, sanki ben **مُهْدَأ**’ım,  * demirci def üzerinde iğneleri kıldı

Ve onu **أَهْدَأْتُ**: **إِهْدَاءً** ile. Ezherî: Kadın çocuğunu **أَهْدَأَتِ**: ona yaklaştığı ve onu uyuması için sakinleştirdiği zaman; o hâlde o **مُهْدَأ**’dır. İbnü’l-A‘râbî bu beyti **مُهْدَأ** diye rivayet eder; o, uyuması için oyalanan çocuktur. Başkası onu **مَهْدَأً** diye rivayet etti; yani geceden bir **هَدْءٍ** sonra.

Ve denilir: “Falanı kendi **مُهَيْدِئَتِه** üzerinde bıraktım”; yani üzerinde bulunduğu hâl üzere; **الـمَهْدَأَةِ**’nin tasğîri.

Ve bir adam **أَهْدَأُ**: yani belirgin **الهَدَإِ** sahibi kambur. Râciz çobanın sıfatında dedi ki:
**أَهْدَأُ**; devekuşunun yürüyüşü gibi yürür

Ezherî, Leys ve başkasından: **الهَدَأُ** **الأَهْدَإِ**’nin mastarıdır. Bir adam **أَهْدَأُ** ve bir kadın **هَدْآءُ**; bu, omzunun alçak, düz olması yahut göğse doğru meyilli, dik olmayan olmasıdır. Denilir: **مَنْكِبٌ أَهْدَأُ**. Asma‘î dedi ki: Bir adam **أَهْدَأُ**: onda bir eğrilik olduğu zaman; ve **هَدِئَ** ve **جَنِئَ**: eğrildiği zaman.
