# هدأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AF%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هدأ

هدأ، كمنع يهدأ هدءا وهدوءا: سكن يكون في الحركة والصوت وغيرهما، قال ابن هرمة:
  ليت السباع لنا كانت مجاورة                      وأننا لا نرى ممن نرى أحدا
  إن السباع لتهدى عن فرائسها                      والناس ليس بهاد شرهم أبدا أراد: لتهدأ، وبهادئ، فأبدل الهمزة إبدالا صحيحا، وذلك أنه جعلها ياء، فألحق هادئا برام وسام، وهذا عند سيبويه إنما يؤخذ سماعا ولو خففها تخفيفا قياسيا لجعلها بين بين، فكان ذلك يكسر البيت، والكسر لا يجوز، وإنما يجوز الزحاف. والاسم الهدأة، عن اللحياني. وأهدأته: سكنته. ومن المجاز: أهدأت الثوب: أبليته، كذا في الأساس. وهدأ عنه: سكن وهدأ بالمكان: أقام فسكن، وتساقطوا إلى بلد كذا فهدؤوا، أي أقاموا، وهو مجاز. وهدأ فلان يهدأ هدوءا: مات وفي حديث أم سليم قالت لأبي طلحة عن ابنها: هو أهدأ مما كان أي أسكن، كنت بذلك عن الموت، تطييبا لقلب أبيه. ولا أهدأه الله أي لا أسكن عناءه تعبه ونصبه. وأتانا ولو قال: أتى، كان أخصر بعد هدء بالضم من الليل أو العين وهدء بالفتح وهدأة كتمرة ومهدإ كمسكن وهديء كأمير وهدوء فعول، أي بعد هزيع من الليل، ويكون هذا الأخير مصدرا وجمعا، ويروى بيت عدي بن زيد:
  شئز جنبي كأنـي مـهـدأ                      جعل القين على الدف الإبر
  بفتح الميم نصبا على الظرف أي حين سكن الناس. وقد هدأ الليل عن سيبويه، وأتانا وقد هدأت الرجل أي بعد ما سكن الناس بالليل، وأتانا بعد ما هدأت الرجل والعين، أي سكنت وسكن الناس بالليل، وأتانا وقد هدأت العيون، وأتانا هدوءا، إذا جاء بعد نومة، وبعد ما هدأ الناس، أي ناموا، وهو مجاز أو الهدء بالفتح من أول الليل إلى ثلثه وذلك ابتداء سكونه، وفي حديث سواد بن قارب  جاءني بعد هدء من الليل  أي بعد طائفة ذهبت منه. وقال أبو الهيثم: يقال: نظرت إلى هدئه، بالهمز، هو السيرة، كالهدي بالياء، وإنما أسقطوا الهمزة فجعلوا مكانها الياء، وأصلها الهمز، من هدأ يهدأ إذا سكن، يقال: مررت برجل هدئك من رجل، عن الزجاجي، والمعروف هدك من رجل، وقد يأتي. والهدأة، بهاء: ع بين الطائف ومكة سئل أهلها: لم سميت هدأة? فقالوا: لأن المطر يصيبها بعد هدأة من الليل، و: ة بأعلى مر الظهران ويقال في النسبة إليهما هو هدوي، شاذ على غير قياس من وجهين: أحدهما تحريك الدال، والآخر قلب الهمزة واوا. وما له هدأة ليلة، بالكسر عن اللحياني، ولم يفسره، قال ابن سيده: وعندي أن معناه قوتها أي ما يقوته ويسكن جوعه أو سهره أو همه. وهدئ، كفرح هدأ فهو أهدأ: جنئ بالجيم، أي انحنى، يقال: منكب أهدأ وأهدأه الكبر أو الضرب. والهدأ، محركة: صغر السنام يعتري الإبل من كثرة الحمل وهو دون الجبب والهدأة، بهاء: ضرب من العدو نقله الصاغاني والأهدأ من المناكب: المنكب الذي درم أعلاه كفرح: امتلأ شحما ولحما واسترخى حمله، كذا في النسخ، وفي بعض حبله، وقد أهدأه الله. والهداءة، كرمانة: الفرس الضامر، قيل: خاص بالذكور، هو الذي نقله الجمهور، وقيل: عام، صرح به جماعة، قاله شيخنا. ويقال تركته على مهيدئته أي على حاله كذا في النسخ، وفي بعضها حالته التي كان عليها، تصغير المهدأة نقله الجوهري عن الأصمعي، وسيأتي في المعتل له أيضا، وذكر هناك أنه لا مكبر لها. والأهدأ من الرجال: أحدب، بين الهدإ، قال الراجز في صفة الراعي:
  أهدأ يمشي مشية الظليم وروى الأزهري عن الليث وغيره: الهدأ مصدر الأهدأ، رجل أهدأ، وامرأة هدآء، وذلك أن يكون منكبه منخفضا مستويا، أو يكون مائلا نحو الصدر غير منتصب، يقال: منكب أهدأ وقال الأصمعي رجل أهدأ: إذا كان فيه انحناء. كذا صرح به ابن منظور وغيره. والهدآء من النوق: ناقة هدئ أي جنئ سنامها من الحمل ولطأ عليه وبره ولم يجرح. ومما يستدرك عليه: هدأت الصبي إذا جعلت تضرب عليه بكفك وتسكنه لينام. وأهدأته إهداء. وقال الأزهري: أهدأت المرأة صبيها، إذا قاربته وسكنته لينام، فهو مهدأ. وروي عن ابن الأعرابي أن المهدأ في بيت عدي ابن زيد هو الصبي المعلل لينام، وجعله غيره في الرواية مصدرا.

### Türkçe

**هدأ**; **منع** gibi: **يهدأ** **هدءا** ve **هدوءا**: Sakinleşti; hareket, ses ve başkalarında olur. İbn Herme dedi ki:
  Keşke yırtıcı hayvanlar bize komşu olsaydı                      ve biz, gördüklerimizden hiç kimseyi görmeseydik
  Şüphesiz yırtıcı hayvanlar avlarından sakinleşir                      insanlar ise, onların şerleri asla sakinleşen değildir
Murad etti: **لتهدأ** ve **بهادئ**; böylece hemzeyi sahih bir ibdâl ile ibdâl etti; çünkü onu **ياء** yaptı; böylece **هادئا**’yı **رام** ve **سام**’a ilhak etti. Bu, Sîbeveyh’e göre ancak semâ‘ yoluyla alınır; eğer onu kıyasî bir hafifletme ile hafifletseydi onu “arasında arasında” yapardı; bu da beyti kırardı; kırma caiz değildir; ancak zihâf caizdir. İsim **الهدأة**’dir; el-Lihyânî’den. Ve **أهدأته**: onu sakinleştirdim. Mecazdan: **أهدأت الثوب**: onu eskittim; Esâs’ta böyledir. Ve **هدأ عنه**: sakinleşti; ve **هدأ بالمكان**: ikamet etti de sakinleşti; “falanca beldeye döküldüler de **هدؤوا**”, yani ikamet ettiler; bu mecazdır. Ve **هدأ** falan **يهدأ** **هدوءا**: öldü. Ümmü Süleym hadîsinde, Ebû Talha’ya oğlundan dolayı dedi ki: “O, olduğundan daha **أهدأ**’dır”, yani daha sakin; bununla ölümü kastettim; babasının kalbini hoş etmek için. Ve “**ولا أهدأه الله**” yani: Allah onun sıkıntısını—yorgunluğunu ve meşakkatini—sakinleştirmesin. Ve bize geldi; eğer “**أتى**” deseydi, daha kısa olurdu; geceden veya gözden **هدء** (ضم ile) ve **هدء** (فتح ile) ve **هدأة** ( **تمرة** gibi) ve **مهدإ** ( **مسكن** gibi) ve **هديء** ( **أمير** gibi) ve **هدوء** **فعول**; yani geceden bir hezî‘den sonra. Bu sonuncu, masdar ve cem‘ olur. Adî b. Zeyd’in beyti rivayet olunur:
  Yanım serttir, sanki ben bir **مهدأ**’yım                      demirci, def üzerine iğneleri koymuş
Mîm’in fethiyle; zarf üzerine nasb olarak; yani insanlar sakinleştiği vakit. Ve gece **هدأ**; Sîbeveyh’ten. Ve bize geldi, hâlbuki **هدأت الرجل**; yani geceleyin insanlar sakinleştikten sonra. Ve bize geldi, **بعد ما هدأت الرجل والعين**; yani göz sakinleşti ve insanlar geceleyin sakinleşti. Ve bize geldi, hâlbuki **هدأت العيون**. Ve bize geldi **هدوءا**; eğer bir uyuklamadan sonra gelirse; ve insanlar sakinleştikten sonra, yani uyudular; bu mecazdır. Yahut **الهدء** (فتح ile), gecenin başından üçte birine kadardır; bu, onun sükûnetinin başlangıcıdır. Sevâd b. Kârib hadîsinde: “Bana geceden bir **هدء**’den sonra geldi”; yani ondan gitmiş bir taife(=bir parça)dan sonra. Ebû’l-Heysem dedi: Denir ki: “Onun **هدئه**’ine baktım”, hemze ile; o, gidiştir; **الهدي** gibi, **ياء** ile. Ancak hemzeyi düşürdüler de onun yerine **ياء** yaptılar; aslı hemzedir; **هدأ يهدأ**’dan, sakinleştiği zaman. Denir ki: “Bir adamın yanından geçtim, adamların **هدئك**’i”; ez-Zeccâcî’den. Bilinen “adamların **هدك**’i”dir; gelebilir. Ve **الهدأة** (هاء ile): Tâif ile Mekke arasında bir yer. Halkına soruldu: Niçin **هدأة** diye adlandırıldı? Dediler ki: Çünkü yağmur ona geceden bir **هدأة**’den sonra isabet eder. Ve: **هدأة**; Merru’z-Zahrân’ın yukarısında. Ve ikisine nisbet hakkında denir ki: o **هدوي**’dir; iki yönden kıyas dışı şâzdır: birincisi **الدال**’ın harekelenmesi, ikincisi hemzenin **واو**’ya çevrilmesi. Ve onun bir gecelik **هدأة**’si yoktur; kesre ile; el-Lihyânî’den; onu açıklamadı. İbn Sîde dedi: Bana göre manası, onun gıdasıdır; yani onunla beslendiği ve açlığını veya uykusuzluğunu veya kaygısını sakinleştirdiği şey. Ve **هدئ**; **فرح** gibi: **هدأ**; o hâlde o **أهدأ**’dır: **جنئ** ( **الجيم** ile); yani eğildi. Denir ki: **منكب أهدأ**; ve onu yaşlılık yahut darbe **أهدأ** etti. Ve **الهدأ** (harekeli): hörgücün küçülmesi; çok yükten develere arız olur; o, **الجبب**’den aşağıdır. Ve **الهدأة** (هاء ile): koşunun bir türü; es-Sâğânî nakletti. Ve omuzlardan **الأهدأ**: üstü **درم** olan omuz; **فرح** gibi: yağ ve etle doldu ve onun yükü gevşedi; nüshalarda böyledir; bazısında “**حبله**”. Ve Allah onu **أهدأ** etti. Ve **الهداءة**; **رمانة** gibi: zayıf at; denildi ki: erkeklere mahsustur; cumhurun naklettiği budur. Denildi ki: umumîdir; bir cemaat bunu tasrih etti; şeyhimiz söyledi. Ve denir ki: Onu **مهيدئته** üzere bıraktım; yani hâli üzere; nüshalarda böyledir; bazısında: üzerinde bulunduğu hâli. **المهدأة**’nin tasğîri; el-Cevherî, el-Asma‘î’den nakletti; mu‘tel babında da gelecektir; orada onun için büyüğü olmadığını zikretti. Ve erkeklerden **الأهدأ**: kambur; **الهدإ**’i açık. Râciz, çobanın vasfında dedi ki:
  **أهدأ** yürür, devekuşunun yürüyüşü gibi
El-Ezherî, Leys’ten ve başkalarından rivayet etti: **الهدأ**, **الأهدأ**’nın masdarıdır: erkek **أهدأ**, kadın **هدآء**. Bu, omzunun alçak, düz olmasıdır; yahut göğse doğru meyilli olup dik olmamasıdır. Denir ki: **منكب أهدأ**. El-Asma‘î dedi: erkek **أهدأ**: onda bir eğrilik olursa. İbn Manzûr ve başkaları bunu böyle tasrih etti. Ve dişi develerden **الهدآء**: **هدئ** deve; yani yükten hörgücü **جنئ** oldu ve onun üzerine yünü yapıştı da yaralamadı. Ve ona müstedrek olanlardan: **هدأت الصبي**: avucunla onun üzerine vurmaya koyulduğun ve onu uyuması için sakinleştirdiğin zaman. Ve **أهدأته**: **إهداء** ile. El-Ezherî dedi: Kadın, çocuğunu **أهدأت**; onu yaklaştırdığı ve uyuması için sakinleştirdiği zaman; o hâlde o **مهدأ**’dır. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olundu: Adî b. Zeyd’in beytindeki **المهدأ**, uyuması için avutulan çocuktur; başkası ise rivayette onu masdar yaptı.
