# هدب (ه-د-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AF%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - د - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والدال والباء معهما
ه د ب، ه ب د، ب د ه مستعملان هدب: الهَدَبُ: أغصانُ الأَرْطَى، ونحوه ممّا لا وَرَقَ له، وجمعُهُ أَهْدابٌ، والواحدةُ هَدَبةٌ.
والهَدَبُ: مصدر الأَهْدَاب والهَدْباء، ويُقال: شجرةٌ هدباءُ، وقد هَدِبَتْ هَدْباً. وهَدَبُها: تدلِّي أَغصانها من حَوالَيْها.
ورجلٌ أهدبُ: طويلُ أَشْفارِ العَيْنَين كثيرهما.
والهُدّابُ: اسمٌ يجْمَع هُدْبَ الثَّوْب، وهَدْبَ الأَرْطَى. الواحدةُ: هُدّابة. قال:
وشَجَرَ الهُدّابَ عنه فجفا
بسَلْهَبَيْنِ فوق أَنفٍ أَذْلَفا
والهَدْبُ: ضَرْبُ من الحَلَب، هَدَبَ الحالِبُ النّاقة يَهْدِبُها هَدْباً.
وهَيْدَبُ السَّحاب: إذا رأيت السَّحابةَ تَسَلْسَلُ في وَجْهها للوَدْق، فانْصَبَّ كأنّه خيوط مُتَّصلة، وكذلك: هَيْدَبُ الدَّمْع.
ويُقال لِلِّبْدِ ونَحْوِه إذا طال زِئْبِرُه: أَهْدَب، قال:
عن ذي دَرانِيكَ ولِبْدِ أهدبا
الدُّرْنُوكُ: المِنديلُ المُخْمَل.
والهُدْبة: الواحدةُ من هُدْب الثَّوْب.
والهَيْدَبُ من الرِّجال: العَيِيُّ الثَّقيل.
هبد: الهَبْدُ: كَسْرُ الهبيد. أي: الحَنْظَل.
وتَهَبَّد الرَّجلُ والظلَّيمُ إذا أخذه من شجره.
بده: البَدْهُ: استقبالك إنساناً بأَمْرٍ مُفاجَأَةً والاسم البديهة و البْديهةُ أول الرأي وبادَهَني مُبادَهَةً، أي: باغَتَني مباغَتَةً.
والبُداهةُ والبديهةُ: أوّلُ جَرْيِ الفَرَس. تقول: هو ذو بَدِيهةٍ وبَداهةٍ.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الدال** و**الباء** معهما
ه د ب، ه ب د، ب د ه مستعملان

**هدب**: **الهَدَبُ**: **الأَرْطَى**’nın dalları ve onun benzeri, yaprağı olmayan şeyler; çoğulu **أَهْدابٌ**’dır; teki **هَدَبةٌ**’dir.

Ve **الهَدَبُ**: **الأَهْدَاب** ve **الهَدْباء**’nın mastarıdır; ve “**شجرةٌ هدباءُ**” denir; ve “**هَدِبَتْ هَدْباً**” (yaptı) denir. Ve onun **هَدَبُها**’sı: dallarının çevresinden sarkmasıdır.

Ve bir adam **أهدبُ**: iki gözün kirpikleri uzun, ve onlarınca çok olandır.

Ve **الهُدّابُ**: elbisenin **هُدْب**’ünü ve **الأَرْطَى**’nın **هَدْب**’ünü toplayan bir isimdir. Teki: **هُدّابة**. Dedi ki:
وشَجَرَ **الهُدّابَ** عنه فجفا
بسَلْهَبَيْنِ فوق أَنفٍ أَذْلَفا

Ve **الهَدْبُ**: sağmanın bir türüdür; sağan, dişi deveyi **هَدَبَ** eder; onu **يَهْدِبُها** **هَدْباً**.

Ve **هَيْدَبُ السَّحاب**: bulutu, yüzünde **الوَدْق** için zincirlenir gibi görürsen, sanki bitişik iplikler gibi dökülür; ve aynı şekilde: **هَيْدَبُ الدَّمْع**.

Ve **اللِّبْد** ve benzeri için, onun **زِئْبِرُه** uzadığı zaman **أَهْدَب** denir; dedi ki:
عن ذي دَرانِيكَ ولِبْدِ **أهدبا**

**الدُّرْنُوكُ**: kadife mendildir.

Ve **الهُدْبة**: elbisenin **هُدْب**’ünden bir tanedir.

Ve erkeklerden **الهَيْدَبُ**: ağır, dili tutuk olandır.

**هبد**: **الهَبْدُ**: **الهبيد**’i kırmaktır. Yani: **الحَنْظَل**.

Ve adam ve devekuşu **تَهَبَّد** eder; onu ağacından aldığı zaman.

**بده**: **البَدْهُ**: bir insanı bir iş ile ansızın karşılamandır; isim **البديهة**’dir; ve **البْديهةُ** görüşün ilki (başlangıcı)dır. Ve beni **بادَهَني** **مُبادَهَةً**; yani: beni **مباغَتَةً** ansızın bastı.

Ve **البُداهةُ** ve **البديهةُ**: atın koşuşunun ilkidir. Dersin ki: o, **بَدِيهةٍ** ve **بَداهةٍ** sahibidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهُدْبَةُ: الخَمْلَةُ، وضم الدال لغةٌ فيه. وهُدْبُ الثوب وهُدَّاب الثوب: ما على أطرافه. ودِمَقْس مُهَدَّبٌ، أي ذو هُدَّابٍ. وهُدُبُ العين: ما نبَتَ من الشعر على أشفارها. والأهدب: الرجل الكثير أشفارِ العين. والهَدَبُ، بالتحريك: كلُّ ورقٍ ليس له عَرْضٌ، كورق الأثل، والسَرو، والأرْطى، والطَرفاء؛ وكذلك الهُدَّابُ. وقال الشاعر:
في كناسٍ ظاهرٍ يَسْـتُـرُهُ		من عَلُ الشَفَّانَ هُدَّابُ الفَنَنْ
وهُدَّابُ النخل: سَعَفه. وهَدَبَ الناقةَ يَهْدِبُها هَدْباً: احتلبها بمعنًى وهَدَبَ الثمرة، أي اجتناها. والهيدب: العَيِيُّ الثقيلُ. وهيدبُ السَحاب: ما تهدَّبَ منه إذا أراد الوَدْقَ، كأنَّه خيوط. قال أوس بن حجر:
وانٍ مُسِفٍّ فُوَيْقَ الأرض هَيْدَبُهُيكاد يدفعُه مَنْ قام بـالـراحِ

##### Türkçe

**الهُدْبَةُ**: **الخَمْلَةُ**; ve **الدال**’ın ötrelenmesi onda bir dildir. Ve **هُدْبُ الثوب** ve **هُدَّاب الثوب**: onun uçlarında olan şey. Ve **دِمَقْس مُهَدَّبٌ**, yani **هُدَّابٍ** sahibi. Ve **هُدُبُ العين**: onun kirpikleri üzerinde kıldan biten şey. Ve **الأهدب**: göz kirpikleri çok olan adam. Ve **الهَدَبُ**, harekeli olarak: eni olmayan her yaprak; **الأثل** yaprağı gibi, ve **السَرو** ve **الأرْطى** ve **الطَرفاء**; ve كذلك **الهُدَّابُ**. Şair dedi ki:
في كناسٍ ظاهرٍ يَسْـتُـرُهُ		من عَلُ الشَفَّانَ هُدَّابُ الفَنَنْ

Ve **هُدَّابُ النخل**: onun **سَعَف**’ı. Ve **هَدَبَ الناقةَ يَهْدِبُها هَدْباً**: onu bir anlam üzere sağdı; ve **هَدَبَ الثمرة** yani onu topladı. Ve **الهيدب**: ağır olan tutuk. Ve **هيدبُ السَحاب**: ondan **الوَدْقَ** istediği vakit **تهدَّبَ** olan şey; sanki o ipliklerdir. **أوس بن حجر** dedi ki:
وانٍ مُسِفٍّ فُوَيْقَ الأرض هَيْدَبُهُيكاد يدفعُه مَنْ قام بـالـراحِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه د ب
هدب ، هبد ، بده ، دبه : مستعملة .
هدب : قال الليث : الهَدَب : أَغْصانُ الأرْطَى ونحوِها ممَّا لا وَرَقَ له ، وجمعُه أَهداب ، والواحدة هَدَبة .
والهَدَب : مَصدر الأهدب والهَدْباءِ يقال : شكرةٌ هَدْباءُ ، وقد هَدِبَتْ هَدَباً : إذا تَدَلّى أغصانُها من حَواليْها .
ورجلٌ أهدَبُ : طويل أشفار العين ، النّابِت كثيرُها . قلت : كأنّه أراد بأَشفار العين ما نَبت على حروف الأجفان من الشَّعَر ، وهو غَلَط ، إنما شُفْرُ العيْن مَنْبِت الهَدَب من حروف أجفان العين ، وجمعه أشفار .
وفي الحديث : ( ما من مُؤْمِنٍ يمرَض إلاّ حَطَّ الله هُدْبَةً من خطاياه ) ، أي قطعةً وطائفة ؛ ومنه هُدْبَةُ الثوْب .
وقال الليث : الهُدَّاب : اسم يَجمعُ هُدْبَ الثوب وهُدْبَ الأرْطَى ، وقال العجّاج يصف ثوراً وَحْشِياً :
وشجرَ الهُدَّابِ عنه فجفَا
بِسَلْهَبَينِ فوقَ أَنْفٍ أَذْلَفَا
والواحدة هُدَّابة وهُدْبَة . وقال الشاعر :
مناكبُه أَمْثالُ هُدْبِ الدَّرَانِكِ
والهَدْب بسكون الدال : ضَرْبٌ من الحَلَب : تقول : هَدَبَ الحالبُ الناقة يَهْدِبُها هدْباً إذا حَلَبَها . قال ذلك ابن السكيت ، وقد هَدَبَ الثَّمَرَة يَهْدِبُها إذا اجتنَاها قال : والهدَبُ من وَرَق الشَّجر : ما لا عَيْرَ له نَحو الأثْل والطَّرْفاء والسَّرْو . قلتُ : يقال : هُدْبٌ وهَدَبٌ لورَق الشجر من السَّرْوِ والأرْطَى وما لا عَيْرَ له في وسَطه ويقال : هُدْبة الثوبِ والأرْطَى وهُدَبُهُ . قال ذو الرُّمة :
أَعْلَى ثوبِهِ هُدَبُ
وأهْدَبَ الشجَرُ : إذا خرج هُدْبُه وقد هَدَبَ الهدَبَ يهدِبُه : إذا أخذه من شجره . وقال ذو الرمة :
على جوانِبِه الأسْباطُ والهدَبُ
وفي الحديث : ( ومِنَّا من أيْنَعَتْ له ثمرتُه فهو يَهدِبُها ) ، أي يجنيها ويقْطِفُها ، كما يَهدِبُ الرّجُل هَدَب الغَضَا والأرْطَى .
قلت : والقَبَل مثل الهدَبُ سواءٌ . أبو عبيدة عن الأصمعي : الهيْدَب : السّحاب الذي يتدلَّى ويدنو مثل هُدْب القطيفة .
وقال الليث : هَيْدَبُ السحاب : إذا رأيتَ السَّحابة تَسلْسَلُ في وجهها للوَدْق فانصَبَّ كأنه خُيوطٌ متّصلة ، وكذلك هَيْدَبُ الدَّمْع ، وأنشد :
بدَمْع ذي حَزَازاتٍ
على الخَدَّيْن ذِي هَيْدَبْ
أبو عبيد : الهيْدَبُ : العَبَامُ من الأقوام الفَدْمُ الثقيل .
وقال أَوْسُ بن حَجَر :
وشُبِّه الهيْدَبُ العَبامُ مِنَ ال
أَقْوام سَقْباً مُجَلِّلاً فَرَعَا
وقال غيره : الهَيْدَب ثدي المرأة ورَكَبُها إذا استرخَى وذهبَ اكتِنازُه وانتصابه شُبِّه بهيْدَب السحاب ، وهو ما تَدَلَّى من أسافله إلى الأرض قلت : ولم أسمع الهَيْدَب في صفةِ الوَدْقِ المتصل ، ولا في نعت الدمع ، والبيتُ الذي احتجّ به الليث مصنوع لا حجة به وأمّا بيت عبيد فإنه يدل على أنّ الهَيْدَب من السَّحاب ، وهو قوله :
دانٍ مُسِفٌّ فُوَيْقَ الأرْضِ هَيْدَبُهُ
وقال الليث : يقال لِلِّبْدِ ونحوِه إذا طال زِئْبِرُه : أهْدَب ، وأنشد :
عن ذِي دَرَانِيكَ ولِبْدٍ أهْدَبا
والهُدْبة : الواحدةُ من هُدْب الثَّوْب ، وبها سُمِّي الرجُلُ هُدْبة .
هبد : قال الليث : الهَبْد : كَسْرُ الهبيد وهو الحنْظَل ، يقال منه : تَهبَّد الرجلُ والظَّليم : إذا أخذا الهَبِيدَ من شَجره .
وقال أبو عبيد : الهَبيدُ : الحَنْظَل ، ويقال : حَبُّ الحنْظَل ، ويقال للظليم : هو يتهبَّد : إذا استخرجه ليأكله . قلت : ويقال : اهتَبَدَ الظَّليمُ : إذا نَقَر الْحَنْظَلَ بِمِنْقارِه فأَكل هَبيدَة ، واهتبد الرّجُلُ : إذا عالج الحَنْظَل ، وقد هَبَدْتُه أَهْبِدُه : إذا أَطْعمْته الهَبيدَ قلت وهَبيدُ الْحَنْظَل . حَبُّ حَدَجِه إذا جَفّ يُسْتَخْرَج ويُنقَع ثم يُطْبَخُ ذلك الماءُ الذي أُنْقع فيه حتى تذهب مَرَارَته ثمّ يُصَبُّ عليه السَّمن ويُذَرّ عليه قُمَيْحةٌ ويُتحسَّى فيتبلَّغُ به في السنين والمجاعات .
وقال أبو عمرو : الهَبيد هو أن يُنقَع الْحَنْظَل أَيّاماً ثمّ يُغسلَ ويطرَحَ قشْرُه الأعلى فيطبخ ويُجْعل منه دَقيق ، وربما يجعل منه عَصيدةٌ ، يقال منه : رأيت قوماً يتهبَّدون ، والتّهبُّد : اجتناء الْحَنْظَل ونَقْعُهُ ، وأخبرني المُنذري عن أبي الهيثم أنه قال : هَبيدُ الحَنْظل : شَحْمه يستخرج فيجعل في الماء ويترك فيه أياماً ، ثمّ يضرَب ضَرْباً شديداً ثم يخرَج وقد ذهبتْ مَرارَتُه ، ثمّ يَشرَّرُ في الشَّمس ، ثمّ يطحن ويُستخرج دُهْنُه فيتعالج به ، وأنشد البيت :
خْذِي حَجَرَيْكِ فادَّقِّي هبيدا
وقال ابن السكيت : الهبيدة : أن يغلى لُبابُ الهبيد ، وهو حَبُّ الْحَنظل ، فإذا بلغَ إناه من النُّضج ذُرّتْ عليه قُمَيْحَةٌ من دَقيق ثم أُكل وقال :
خُذِي حجرَيكِ فادَّقِّي هَبيداً
كلا كلبيْك أعْيا أنْ يصيدا
كأن قائل هذا الشِّعر صَيّادٌ أخفق فلم يصدْ فقال لامرأته : عالجِي الهبيد فقد أخفقنا .
أنشد أبو الهيثم :
شَرِبنَ بعُكَّاش الهَبَابيدِ شَرْبَةً
وكان لها الأحْفَى خلِيطاً تُزَايلُهْ
قال : عُكَّاش الهَبابيد : ماءٌ يقال له : هَبُّود وأحْفَى : اسم موضع .
أبو عبيد : الهَبِيدُ : الْحنْظل ، ويقال : حبُّ الحنْظَل فجمَعه بما حوله .
وهَبُّود : اسم فرَس سابقٍ كان لبني قُرَيْع . وقال :
وفارِسُ هَبُّودٍ أشابَ النَّواصيا
بده : أبو العباس ، عن ابن الأعرابي : بَدَه الرجُل : إذا أجاب جواباً سَدِيداً على البَديهة بلا تَرْوِيةَ فيه .
وقال الليث : البَدْه : أن تَسْتَقْبِل الإنسان بأمرٍ مفاجأةً ، والاسم البَدِيهة في أول ما يفاجأ به . تقول : بادَهَنِي مُبادَهةً : أي باغتَني مُباغتَةً .
قال : والبُداهة : البَديهة في أول جَرْي الفرَس ، تقول : هو ذو بَديهةٍ ، وذو بُداهة .
قلت : بُداهة الفرَس : أوّل جرْيه ، وعُلالَتُه : جَرْيٌ بعد جَرْي .
وقال الأعشى :
إلاَّ بُداهةَ أو عُلا
لةَ سابِحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ
دبه : أبو العباس ، عن ابن الأعرابي : دَبُه الرجُلُ : إذا وقع في الدَّبَهِ ، وهو الموضع الكثيرُ الرَّمْل ، ودَبَّهَ : إذا لزِم الدُّبَّهَ ، وهي طريقةُ الخير .
قلت : جَعَل ابن الأعرابيّ دَبَّةَ ثلاثياً صحيحاً ثم جعله من ثنائيّ المُضاعف ، ولا أدري ما مَذْهبُه في ذلك .

##### Türkçe

ه د ب
**هدب** ، **هبد** ، **بده** ، **دبه** : kullanımdadır.

**هدب** : Leys dedi: **الهَدَب**: **الأرطى**’nın ve benzerinin, yaprağı olmayan şeylerden olan dallarıdır; çoğulu **أَهداب**’dır; teki **هَدَبة**’dir.
Ve **الهَدَب**: **الأهدب** ve **الهَدْباءِ**’nın mastarıdır; denir ki: **شكرةٌ هَدْباءُ**; ve **هَدِبَتْ هَدَباً**: dalları çevresinden sarktığı zaman.
Ve **رجلٌ أهدَبُ**: göz kirpikleri uzun, biteni çok olan. Dedim: sanki göz kirpikleriyle, göz kapaklarının kenarları üzerinde biten kılı kastetti; bu yanlıştır. Ancak **شُفْرُ العيْن** göz kapaklarının kenarlarından **الهَدَب**’in bittiği yerdir; çoğulu **أشفار**’dır.
Hadiste: (Hiçbir mümin yoktur ki hastalansın da Allah onun günahlarından bir **هُدْبَةً** indirmesin) [geçer]; yani bir parça ve bir taife; bundan **هُدْبَةُ الثوْب** (elbisenin püskülü) [da]dır.
Leys dedi: **الهُدَّاب**: elbisenin **هُدْب**’ünü ve **الأرْطَى**’nın **هُدْب**’ünü toplayan bir addır. A‘câc, yaban öküzünü vasfederek dedi:
وشجرَ **الهُدَّابِ** عنه فجفَا
بِسَلْهَبَينِ فوقَ أَنْفٍ أَذْلَفَا
Ve teki **هُدَّابة** ve **هُدْبَة**’dir. Şair dedi:
مناكبُه أَمْثالُ **هُدْبِ الدَّرَانِكِ**
Ve **الهَدْب** ( **الدال**’ın sükûnu ile): sağımın bir türüdür; dersin ki: **هَدَبَ** sağan, deveyi **يَهْدِبُها هدْباً**: onu sağdığı zaman. Bunu İbnü’s-Sikkît söyledi. Ve **هَدَبَ الثَّمَرَة** **يَهْدِبُها**: onu topladığı zaman. Dedi ki: ağaç yaprağından **الهدَبُ**: ortasında **عَيْر**’i olmayan şeydir; **الأثْل** ve **الطَّرْفاء** ve **السَّرْو** gibi. Dedim: **السَّرْو** ve **الأرْطَى**’dan ve ortasında **عَيْر**’i olmayan şeyden olan ağaç yaprağı için **هُدْبٌ** ve **هَدَبٌ** denir. Ve **هُدْبة الثوبِ** ve **الأرْطَى** ve onun **هُدَبُهُ** denir. Zû’r-Rumme dedi:
أَعْلَى ثوبِهِ **هُدَبُ**
Ve **أهْدَبَ الشجَرُ**: **هُدْبُه** çıktığı zaman. Ve **هَدَبَ الهدَبَ يهدِبُه**: onu ağacından aldığı zaman. Zû’r-Rumme dedi:
على جوانِبِه **الأسْباطُ والهدَبُ**
Hadiste: (Ve bizden, meyvesi kendisi için olgunlaşan kimse vardır; o da onu **يَهدِبُها**) [geçer]; yani onu toplar ve koparır; tıpkı adamın **الغَضَا** ve **الأرْطَى**’nın **هَدَب**’ini **يَهدِبُ** etmesi gibi.
Dedim: **القَبَل** de **الهدَبُ** gibidir, eşittir. Ebû Ubeyde, Asma‘î’den: **الهيْدَب**: kadifenin **هُدْب**’ü gibi sarkan ve yaklaşan buluttur.
Leys dedi: **هَيْدَبُ السحاب**: bulutu, yüzünde **الوَدْق** için zincirlenir gibi görürsen, sanki bitişik iplikler gibi dökülür; aynı şekilde **هَيْدَبُ الدَّمْع**. Ve okudu:
بدَمْع ذي حَزَازاتٍ
على الخَدَّيْن ذِي **هَيْدَبْ**
Ebû Ubeyd: **الهيْدَبُ**: kavimlerden iri-yapılı, kaba, ağır olan topluluktur.
Evs b. Hacer dedi:
وشُبِّه **الهيْدَبُ** العَبامُ مِنَ ال
أَقْوام سَقْباً مُجَلِّلاً فَرَعَا
Başkası dedi: **الهَيْدَب**: kadının memesi ve dizleri; gevşediği, dolgunluğu ve dikliği gittiği zaman; bulutun **هيْدَب**’ine benzetilmiştir; o da altlarından yere doğru sarkan şeydir. Dedim: **الوَدْقِ**’ın bitişik [akışı] sıfatında da, gözyaşının niteliğinde de **الهَيْدَب**’i işitmedim; Leys’in delil getirdiği beyit uydurmadır, onunla delil olmaz. Ama Ubeyd’in beyti, **الهَيْدَب**’in buluttan olduğuna delalet eder; o da onun sözü:
دانٍ مُسِفٌّ فُوَيْقَ الأرْضِ **هَيْدَبُهُ**
Leys dedi: **اللِّبْد** ve benzeri için, **زِئْبِرُه** uzadığı zaman **أهْدَب** denir. Ve okudu:
عن ذِي دَرَانِيكَ ولِبْدٍ **أهْدَبا**
Ve **الهُدْبة**: elbisenin **هُدْب**’ünden bir tanedir; onunla adama **هُدْبة** adı verilmiştir.

**هبد** : Leys dedi: **الهَبْد**: **الهبيد**’i kırmaktır; o da **الحنْظَل**’dır. Ondan denir: adam ve devekuşu **تَهبَّد** etti: **الهَبِيد**’i ağacından aldıkları zaman.
Ebû Ubeyd dedi: **الهَبيدُ**: **الحنْظَل**’dır; ve **حَبُّ الحنْظَل** denir. Ve devekuşuna: o **يتهبَّد** eder denir: onu çıkarıp yemesi için. Dedim: **اهتَبَدَ الظَّليمُ** denir: **الْحَنْظَلَ**’ı gagasıyla gagalayıp bir **هَبيدَة** yediği zaman. Ve adam **اهتبد** etti: **الحَنْظَل** ile uğraştığı zaman. Ve **هَبَدْتُه أَهْبِدُه**: ona **الهَبيدَ** yedirdiğim zaman. Dedim: **هَبيدُ الْحَنْظَل**: onun **حَبُّ حَدَجِه**’idir; kuruduğu zaman çıkarılır, ıslatılır, sonra o içinde ıslatıldığı su pişirilir; acılığı gidinceye kadar; sonra üzerine sade yağ dökülür ve üzerine bir **قُمَيْحةٌ** serpilir; sonra kaşıkla içilir; yıllarda ve kıtlıklarda onunla geçinilir.
Ebû Amr dedi: **الهَبيد**: **الْحَنْظَل**’ın günlerce ıslatılması, sonra yıkanması ve üst kabuğunun atılmasıdır; sonra pişirilir ve ondan un yapılır; bazen ondan bir **عَصيدةٌ** yapılır. Ondan denir: bir kavmi **يتهبَّدون** gördüm. Ve **التّهبُّد**: **الْحَنْظَل**’ı toplamak ve onu ıslatmaktır. Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: **هَبيدُ الحَنْظل**: onun iç yağıdır; çıkarılır, suya konur ve onda günlerce bırakılır; sonra şiddetli bir çırpma ile çırpılır; sonra çıkarılır, acılığı gitmiştir; sonra güneşte kurutulur; sonra öğütülür ve yağı çıkarılır; onunla tedavi olunur. Ve beyti okudu:
خْذِي حَجَرَيْكِ فادَّقِّي **هبيدا**
İbnü’s-Sikkît dedi: **الهبيدة**: **الهبيد**’in özünün kaynatılmasıdır; o da **حَبُّ الْحَنظل**’dır. Olgunluğunun sonuna vardığı zaman üzerine undan bir **قُمَيْحَةٌ** serpilir, sonra yenir. Ve dedi:
خُذِي حجرَيكِ فادَّقِّي **هَبيداً**
كلا كلبيْك أعْيا أنْ يصيدا
Sanki bu şiirin söyleyeni, avı tutturamayan bir avcıdır; avlayamadık, dedi; karısına: **الهبيد** ile uğraş, dedi; çünkü biz başarısız olduk.
Ebû’l-Heysem okudu:
شَرِبنَ بعُكَّاش **الهَبَابيدِ** شَرْبَةً
وكان لها **الأحْفَى** خلِيطاً تُزَايلُهْ
Dedi: **عُكَّاش الهَبابيد**: **هَبُّود** denilen bir sudur; ve **أحْفَى**: bir yer adıdır.
Ebû Ubeyd: **الهَبِيدُ**: **الْحنْظَل**’dır; ve **حبُّ الحنْظَل** denir; onu çevresindekilerle birlikte cem etti.
Ve **هَبُّود**: Benî Kuray‘a ait, yarışçı bir atın adıdır. Ve dedi:
وفارِسُ **هَبُّودٍ** أشابَ النَّواصيا

**بده** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **بَدَه** etti: **البَديهة** üzere, içinde düşünme olmaksızın, doğru bir cevap verdiği zaman.
Leys dedi: **البَدْه**: insanı bir işle ansızın karşılamandır; isim **البَدِيهة**’dir; ilk ansızın karşılaşılan şeyde. Dersin ki: **بادَهَنِي مُبادَهةً**: yani beni bir **مُباغتَةً** ile ansızın bastı.
Dedi: ve **البُداهة**: atın ilk koşusunda **البَديهة**’dir. Dersin ki: o **ذو بَديهةٍ**’dir ve **ذو بُداهة**’dir.
Dedim: **بُداهة الفرَس**: koşusunun başlangıcıdır; ve **عُلالَتُه**: bir koşudan sonra [gelen] bir koşudur.
A‘şâ dedi:
إلاَّ **بُداهةَ** أو **عُلا**
لةَ سابِحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ

**دبه** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **دَبُه** etti: **الدَّبَهِ** içine düştüğü zaman; o, kumu çok olan yerdir. Ve **دَبَّهَ**: **الدُّبَّهَ**’ya yapıştığı zaman; o, hayrın yoludur.
Dedim: İbnü’l-A‘râbî, **دَبَّةَ**’yı sahih üçlü yaptı, sonra onu ikili şeddeli olandan yaptı; bunda onun mezhebi nedir bilmiyorum.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والدال وما يثلثهما)
(هدر) الهاء والدال والراء [يدلُّ] على سقوطِ شيء وإسقاطه، وعلى جنسٍ من الصَّوت. وهَدَرَ السُّلطانُ دمَ فلانٍ هَدْراً: أباحَه. وبنو فلان هَدَرَةٌ، أي ساقطون. ورجُلٌ هُدَرة. وبعضٌ يقولون: هَدَرةٌ: ساقط([1]). قال:
* إنّي إذا حَارَ الجبانُ الهُدَرَهْ([2]) *
والمعنى الآخر هَدَرتِ الحمامةُ تَهْدِرُ، وهَدَرَ الفحلُ هديراً، وهدَرَ العَصيرُ في غَلَيانه. وهَدَر العَرْفَج: عظُم نَباتُهُ فإذا وقعت فيه الرِّيحُ كان له كالهدير.
(هدع) الهاء والدال والعين: كلمةٌ. هي هِدَعْ، تُسكَّنُ بها صِغار الإبل عند نِفارها. والهَوْدَع: النَّعام.
(هدف) الهاء والدال والفاء: أُصَيْلٌ يدلُّ على انتصابٍ وارتفاع. والهَدَف: كلُّ شيء عظيمٍ مرتفع، ولذلك سمِّي الرَّجُل الشَّخيص الجافي هَدَفاً. قال:
إذا الهَدَفُ المِعزالُ صَوَّبَ رأسَه *** وأعجبهُ ضَفْوٌ من الثَّلَّةِ الخُطْلِ([3])
والهَدَف: الغرض. ورَكَب([4]) مستَهْدِف: عَرِيض. قال النَّابغة:
* وإذا طَعَنْتَ طَعَنْتَ في مستهدِفٍ([5]) *
وامرأة مُهْدِفَة: لَحِيمة. وأهْدَفَ لك الشّيءُ: انتصب.
ومن الباب الهِدْفة: الجماعةُ من النَّاس. فأمَّا قوله:
وحَتَّى سمِعْنا خَشْفَ بيضاءَ جَعْدةٍ *** على قَدَمَيْ مستهدِفٍ متقاصِرِ([6])
فالمستهدِف: الحالِب المُنتصِب. يقول: سَمِعنا صوتَ الرِّغوة تتساقط على قَدَمِ الحالب.
(هدق) الهاء والدال والقاف. فيه من طرائف ابن دريد([7]): الهَدْق: الكَسْر.
(هدك([8])) الهاء والدال والكاف. قال ابن دريد([9]): انهَدَكَ الرَّجُل علينا بكلامٍ كثيرٍ: انبَعَثَ([10]).
(هدل) الهاء والدال واللام: أصلانِ صحيحانِ: أحدُهما يدلُّ على استرخاءٍ في شيء، والآخر على ضربٍ من الصوت.
فالأول: الهَدَل: اسْتِرخاء مِشْفَر البعيرِ وكلِّ شيءٍ. يقال منه هَدِلَ. وهَدَلتُ الشَّيءَ أهْدِلُه، إذا أرسلتَه إلى أسفل. والهَدَال: كلُّ غصنٍ نَبَتَ مستقيماً في أراكةٍ أو طلحةٍ. والصحيح أنْ يقال ثَمَّ: يَتَهدَّلُ. قال:
يدعُو الهديلَ وساقَ حُرٍّ فوقَه *** أُصُلاً بأوديةٍ ذَواتِ هَدَالِ([11])
ويقال: الهَديل: فَرخ الحمام. فإنْ كان كذا فكأنَّه سمِّي بصوته. قال:
فقلتُ أتَبكِي ذاتُ شجوٍ تذكَّرتْ *** هَديلاً وقد أَوْدَى وما كان تُبَّعُ([12])
(هدم) الهاء والدال والميم: أصلٌ يدلُّ على حَطِّ بناء، ثم يقاس عليه، وهَدَمت الحائطَ أهدِمُه. والهَدَم: ما تهدَّم، بفتح الدال.
ومن الباب الهِدْم: الثَّوب البالي، والجمع أهْدام. ودماؤُهم هَدَم أي هَدَرٌ، كأنَّها قد هُدِمَتْ فلم يُطلَب بها. وقوله صلى الله عليه وسلم: "الدَّمُ الدَّمُ، والهَدَمُ الهَدَمُ"، قيل إنَّ معناه: مَحيانا مَحياكُم ومَماتُنا مَماتُكم. ويقال: ناقةٌ هَدِمةٌ: شديدة الضَّبَعة كأنَّها تنهدِم للفَحْل. والهَدْمَة: الدُّفعة من المَطَر، كأنَّها تتهدَّمُ في اندفاعها.
ومما شذَّ عن هذا القياس المهدوم([13]) من اللَّبَن، وهو الرَّثيئة.
(هدن) الهاء والدال والنون: أُصَيلٌ يدلُّ على سكونٍ واستقامة. سمعت أبا الحسن عليَّ بنَ إبراهيمَ القطّانَ يقول: سمعت ثعلباً يقول: تهادَنَ الأمر: استقام. وقال غيره: ومنه قياس الهُدْنة.
ومن الباب الرجل الهَدَان: الخاملُ لا حَرَاك به. قال:
ولا يَرعَوْنَ أكنافَ الهُوَينَى *** إذا حَلُّوا ولا أرضَ الهُدُونِ([14])
وهَدَّنَت المرأةُ صبِيَّها بكلامها، إذا أرادت أن يَرقد([15]). والتَّهدين: البُطء، وهو قياس الباب.
(هدي) الهاء والدال والحرف المعتلّ: أصلانِ [أحدهما] التقدُّمُ للإرشاد، والآخر بَعثة لَطَفٍ([16]).
فالأوَّل قولُهم: هدَيتُه الطَّريق هِدايةً، أي تقدّمتُه لأرشدَه. وكلُّ متقدِّمٍ لذلك هادٍ. قال:
إذا كان هادي الفتَى في البلا *** دِ صدر القَناةِ أطاعَ *الأميرا([17])
وينشعب هذا فيقال: الهُدَى: خِلافُ الضَّلالة. تقول: هَدَيته هُدىً. ويقال أقبلَتْ هَوادِي الخيل، أي أعناقها، ويقال هاديها: أوّلُ رَعِيل منها، لأنّه المتقدِّم. والهادِيَةُ: العصا، لأنَّها تتقدَّم مُمسِكَها كأنَّها تُرشِده.
ومن الباب قولهم: نَظَر فلانٌ هَدْيَ أمرِهِ أي جِهتَه، وما أحسَنَ هِدْيَتَهُ، أي هَدْيَه. ويقولون: جاء فلان يُهادِي بين اثنَين([18])، إذا كان يمشي بينهما معتمداً عليهما. ورَمَيْتُ بسهمٍ ثمَّ رميتُ بآخَرَ هُدَيَّاه، أي قَصْدَه.
والباب في هذا القياس كلِّه واحد.
والأصل الآخر الهَدِيّة: ما أهدَيْتَ من لَطَف إلى([19]) ذي مَودَّة. يقال: أهدَيْتُ أُهدِي إهداءً. والمِهْدَى: الطَّبقُ تُهدَى عليه.
ومن الباب الهَدِيُّ: العَروسُ، وقد هُدِيَتْ إلى بَعلها هِدَاءً. قال:
فإنْ تكُنِ النِّساء مُخَبَّآتٍ *** حُقَّ لكلِّ محصَنَةٍ هِداءُ([20])
والهَدْي والهدِيّ: ما أُهدِيَ من النَّعَم إلى الحَرَم قُربةً إلى الله تعالى. يقال هَدِيٌّ وهَدْيٌ. قال:
وطُرَيفة بن العَبدِ كانَ هدِيَّهُمْ *** ضَرَبوا صميمَ قذالِهِ بمهنَّدِ([21])
وقيل الهَدِيّ: الأسير.
أمَّا المهموز فمن غير هذا القياس، وأكثره يدلُّ على السكون. وهَدَأ هُدُوّاً، أي سكن. وهدَأت الرِّجْلُ، إذا نام النَّاسُ. وأهْدأت المرأةُ صبيَّها بيدها لينامَ، أي سكَّنَتْه. ومضى هَُدْءٌ من اللَّيل: بعد نَومةِ أوَّلَ ما يَسكنُ الناس. والهَدَأة([22]): ضربٌ من العَدْوِ السَّهل.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الهَدَأُ، وهو إقبال المَنْكِب نحوَ الصَّدر، كالجَنَأ.
(هدب) الهاء والدال والباء: أصلٌ صحيح يدلُّ على طُرَّةِ شيءٍ أو أغصانٍ تُشبِه الطُرّة. منه الهُدْب: طُرَّة الثَّوب. والهَدَب: أغصان الأرْطَى، وهي الهُدَّاب. قال:
فظَلَّ العَذارَى يَرتمينَ بلحمِها *** وشَحمٍ كهُدَّابِ الدِّمَقسِ المفتَّلِ([23])
ويقال: الهَدَب من ورق الشَّجَر: ما لم يكن له عَيْر. وهَيْدَبُ السَّحابِ: ما تهدَّبَ منه إذا أراد الوَدْقَ، كأنّه خيوطٌ. ورجلٌ أهْدب: كثيرُ أشفار العَين. وهَدَبَ الثَّمرةَ، إذا اجتَناها، يَهْدِبُها([24]) هَدْباً، كأنَّه أخَذَ هُدْبَ الشَّجرة.
وتستعار هذه الكلمة فيقال: هَدَب النَّاقة، إذا حلبَها([25]).
(هدج) الهاء والدال والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على ضربٍ من المَشْيِ والحركة. منه الهَدَجان: مِشْيةُ الشَّيخ، يقال هَدَجَ. وأهْدَجَ الظَّليمُ: مَشَى في ارتعاش، وهو هَدَّاجٌ وهَدَجْدَجٌ. وتهدَّجت النّاقةُ: مشَتْ نحوَ ولدِها عاطفة عليه. وهَدَجَتْ الرِّيح: هبَّت بحَنين.
والهَوْدَج عندنا من هذا القياس، لأنَّه يضطرب على ظَهر البَعير، ثم يشبَّه به فيقال: هَوْدَجَتْ النّاقةُ، إذا ارتفَعَ سَنامُها كأنَّه الهَوْدَج.
ومما شذَّ عن هذا الأصل التهدُّج: تقطُّع الصَّوت.
---------------------__
([1]) في المجمل بعد إنشاده الشاهد التالي: "وربما رووه: هَدَره".
([2]) للحصين بن بكير الربعي، كما في اللسان (هدر).
([3]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 43 واللسان (هدف، عزل، ضفو). وقد سبق في (خطل، ضفو).
([4]) في الأصل: "وركن"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) عجزه كما في الديوان 32 واللسان (هدف):
* رابي المجسة بالعبير مقرمد *
([6]) أنشده في المجمل واللسان (هدف).
([7]) الجمهرة (2: 295).
([8]) وردت هذه المادة في القاموس، ولم ترد في اللسان.
([9]) الجمهرة (2: 298).
([10]) الذي في القاموس: "هدك يهدك: هدم. وتهدك بالكلام: تهدم. والهودك، كجوهر: السمين".
([11]) وكذا أنشده في اللسان بدون نسبة.
([12]) البيت لنصيب أو لأبي وجزة، كما في اللسان (هدل). وقد سبق في (جوب). ورواية اللسان: "ذات طوق".
([13]) وكذا في المجمل. والذي في اللسان "المهدومة" بالهاء. والمهدوم والمهدومة بهذا المعنى لم تردا في القاموس.
([14]) البيت لأبي الغول الطهوي، كما في الحماسة (1: 9).
([15]) في الأصل: "أن ترقد". وفي المجمل: "أن ينام".
([16]) اللطف، بالتحريك: التحفة والهدية. وكلمة "بعثة" مهملة النقط في الأصل، وهي المرة من البعث.
([17]) للأعشى في ديوانه 69 واللسان (هدي).
([18]) في الأصل: "تهادى من اثنين"، صوابه في المجمل.
([19]) في الأصل: "أي".
([20]) لزهير في ديوانه 74 واللسان (هدي). وضبطت "النساء" في اللسان بالرفع. ويروى "فإن قالوا النساء".
([21]) الرواية: "كطريفة". والبيت للمتلمس في ديوانه 7 نسخة الشنقيطي واللسان (هدي).
([22]) ذكرت في القاموس، ولم تذكر في اللسان.
([23]) لامرئ القيس في معلقته المشهورة.
([24]) في الأصل: "بهدبها"، وأثبت ما في المجمل.
([25]) في الأصل: "حلبتها".

ـ

##### Türkçe

(هâ ve **الدال** ve onları üçleyen şey(ler) bâbı)

(**هدر**) **الهاء** ve **الدال** ve **الراء** [delâlet eder] bir şeyin düşmesine ve onu düşürmeye; ve sesin bir cinsine. Ve sultan falanın kanını **هَدْراً** heder etti: onu mubah kıldı. Ve falanın oğulları **هَدَرَةٌ**’dir, yani düşkünlerdir. Ve bir adam **هُدَرة**’dir. Ve bazıları derler: **هَدَرةٌ**: düşkün([1]). Dedi:
* Şüphesiz ben, korkak **الهُدَرَهْ** şaşırıp kaldığı zaman([2]) *
Ve diğer mânâ: güvercin **هَدَرتِ** **تَهْدِرُ**; ve aygır **هديراً** heder etti; ve şıra kaynamasında heder etti. Ve **العَرْفَج** heder etti: bitkisi büyüdü; içine rüzgâr düştüğü zaman onun için heder gibi olur.

(**هدع**) **الهاء** ve **الدال** ve **العين**: bir kelime. O **هِدَعْ**’dır; ürktüklerinde deve yavruları onunla sakinleştirilir. Ve **الهَوْدَع**: devekuşu.

(**هدف**) **الهاء** ve **الدال** ve **الفاء**: dikilme ve yükselmeye delâlet eden bir asılcık. Ve **الهَدَف**: her büyük, yüksek şey; bundan dolayı iri, kaba adam **هَدَفاً** diye adlandırıldı. Dedi:
إذا الهَدَفُ المِعزالُ صَوَّبَ رأسَه *** وأعجبهُ ضَفْوٌ من الثَّلَّةِ الخُطْلِ([3])
Ve **الهَدَف**: hedef. Ve **مستَهْدِف** binek([4]): geniş. Nâbiga dedi:
* وإذا طَعَنْتَ طَعَنْتَ في مستهدِفٍ([5]) *
Ve **مُهْدِفَة** kadın: etli. Ve şey sana **أهْدَفَ** etti: dikildi.
Ve bâbdan **الهِدْفة**: insanlardan topluluk. Amma şu sözüne gelince:
وحَتَّى سمِعْنا خَشْفَ بيضاءَ جَعْدةٍ *** على قَدَمَيْ مستهدِفٍ متقاصِرِ([6])
**المستهدِف**: dikilen sağan. Der ki: köpüğün sağanın ayağı üzerine dökülüp düşmesinin sesini işittik.

(**هدق**) **الهاء** ve **الدال** ve **القاف**. İbn Düreyd’in nüktelerinden([7]): **الهَدْق**: kırma.

(**هدك([8])**) **الهاء** ve **الدال** ve **الكاف**. İbn Düreyd([9]) dedi: adam bize çok sözle **انهَدَكَ** etti: fırladı([10]).

(**هدل**) **الهاء** ve **الدال** ve **اللام**: iki sahih asıl: birisi bir şeyde gevşemeye delâlet eder, diğeri sesin bir türüne.
Birincisi: **الهَدَل**: devenin dudağının ve her şeyin gevşemesi. Ondan **هَدِلَ** denir. Ve ben şeyi **هَدَلتُه** **أهْدِلُه**: onu aşağıya saldığın zaman. Ve **الهَدَال**: **أراكة** yahut **طلحة**’da doğru olarak biten her dal. Ve sahih olan, orada şöyle denmesidir: **يَتَهدَّلُ**. Dedi:
يدعُو الهديلَ وساقَ حُرٍّ فوقَه *** أُصُلاً بأوديةٍ ذَواتِ هَدَالِ([11])
Ve denir: **الهَديل**: güvercin yavrusu. Eğer böyle ise sanki sesiyle adlandırılmıştır. Dedi:
فقلتُ أتَبكِي ذاتُ شجوٍ تذكَّرتْ *** هَديلاً وقد أَوْدَى وما كان تُبَّعُ([12])

(**هدم**) **الهاء** ve **الدال** ve **الميم**: bir asıl, bir yapıyı yıkmaya delâlet eder; sonra ona kıyas edilir. Ve duvarı **هَدَمتُ** **أهدِمُه**. Ve **الهَدَم**: yıkılmış olan; **الدال**’ın fethiyle.
Ve bâbdan **الهِدْم**: eski elbise; cem‘i **أهْدام**. Ve onların kanları **هَدَم**’dır, yani **هَدَرٌ**; sanki yıkılmış da onunla talep edilmemiştir. Ve onun صلى الله عليه وسلم sözü: “**الدَّمُ** **الدَّمُ**، و**الهَدَمُ** **الهَدَمُ**”; denildi ki mânâsı: bizim yaşayışımız sizin yaşayışınız, ve bizim ölümümüz sizin ölümünüzdür. Ve denir: **هَدِمةٌ** deve: şiddetli **الضَّبَعة** sahibi; sanki aygıra doğru yıkılır. Ve **الهَدْمَة**: yağmurdan bir itiş; sanki akışında yıkılıp dökülür.
Ve bu kıyastan şâz olan: sütten **المهدوم([13])**; o da **الرَّثيئة**’dir.

(**هدن**) **الهاء** ve **الدال** ve **النون**: sükûna ve doğruluğa delâlet eden bir asılcık. Ebü’l-Hasen Ali b. İbrahim el-Kattân’ı işittim, derdi: Sa‘leb’i işittim, derdi: iş **تهادَنَ** etti: doğruldu. Ve başkası dedi: ve ondan **الهُدْنة**’nin kıyası.
Ve bâbdan **الهَدَان** adam: hareketsiz, onda kımıldanma yok. Dedi:
ولا يَرعَوْنَ أكنافَ الهُوَينَى *** إذا حَلُّوا ولا أرضَ الهُدُونِ([14])
Ve kadın çocuğunu sözüyle **هَدَّنَت** etti, uyumasını istediği zaman([15]). Ve **التَّهدين**: yavaşlık; ve o bâbın kıyasıdır.

(**هدي**) **الهاء** ve **الدال** ve illetli harf: iki asıl: [birisi] irşad için öne geçmek, diğeri lütuf gönderişi([16]).
Birincisi onların sözü: ona yolu **هدَيتُه** **هِدايةً**, yani onu irşad etmek için önüne geçtim. Ve bunun için öne geçen her biri **هادٍ**’dir. Dedi:
إذا كان هادي الفتَى في البلا *** دِ صدر القَناةِ أطاعَ *الأميرا([17])
Ve bu dallanır da denir: **الهُدَى**: dalâletin zıddı. Dersin: onu **هُدىً** hidayet ettim. Ve denir: atların **هَوادِي**’si geldi, yani boyunları; ve denir **هاديها**: onlardan bir bölüğün ilki; çünkü o öne geçendir. Ve **الهادِيَةُ**: değnek; çünkü onu tutanın önüne geçer, sanki onu irşad eder.
Ve bâbdan onların sözü: falan, işinin **هَدْيَ**’ine baktı, yani yönüne; ve onun **هِدْيَتَهُ** ne güzeldir, yani onun **هَدْيَه**’i. Ve derler: falan iki kişi arasında **يُهادِي** geldi([18]); iki kişiye dayanarak aralarında yürüdüğü zaman. Ve bir ok attım, sonra bir başkasını **هُدَيَّاه** attım, yani onun kastına.
Bu kıyasın hepsinde bâb birdir.
Ve diğer asıl **الهَدِيّة**: sevgi sahibine([19]) lütuftan hediye ettiğin şey. Denir: **أهدَيْتُ** **أُهدِي** **إهداءً**. Ve **المِهْدَى**: üzerinde hediye götürülen tabak.
Ve bâbdan **الهَدِيُّ**: gelin; ve kocasına **هِدَاءً** ile **هُدِيَتْ** edilmiştir. Dedi:
فإنْ تكُنِ النِّساء مُخَبَّآتٍ *** حُقَّ لكلِّ محصَنَةٍ هِداءُ([20])
Ve **الهَدْي** ve **الهدِيّ**: Allah تعالى’ya قربت olarak harama hayvanlardan hediye edilen şey. Denir **هَدِيٌّ** ve **هَدْيٌ**. Dedi:
وطُرَيفة بن العَبدِ كانَ هدِيَّهُمْ *** ضَرَبوا صميمَ قذالِهِ بمهنَّدِ([21])
Ve denildi: **الهَدِيّ**: esir.
Amma hemzeli olan, bu kıyastan değildir; ve çoğu sükûna delâlet eder. Ve **هَدَأ** **هُدُوّاً**, yani sakinleşti. Ve ayak **هدَأت** etti, insanlar uyuduğu zaman. Ve kadın çocuğunu eliyle **أهْدأت** etti ki uyusun, yani onu sakinleştirdi. Ve geceden bir **هَُدْءٌ** geçti: ilk uykudan sonra, insanların sakinleştiği vakit. Ve **الهَدَأة([22])**: kolay koşunun bir türü.
Ve bu bâbdan şâz olan: **الهَدَأُ**; o, omzun göğse doğru yönelmesidir; **الجَنَأ** gibi.

(**هدب**) **الهاء** ve **الدال** ve **الباء**: sahih bir asıl; bir şeyin püskülüne yahut püsküle benzeyen dallara delâlet eder. Ondan **الهُدْب**: elbisenin püskülü. Ve **الهَدَب**: **الأرْطَى**’nın dalları; onlar **الهُدَّاب**’dır. Dedi:
فظَلَّ العَذارَى يَرتمينَ بلحمِها *** وشَحمٍ كهُدَّابِ الدِّمَقسِ المفتَّلِ([23])
Ve denir: ağaç yaprağından **الهَدَب**: onun için **عَيْر** olmayan şey. Ve bulutun **هَيْدَبُ**’u: ondan yağmur istediği zaman püsküllenmiş olan; sanki ipliklerdir. Ve **أهْدب** adam: göz kirpikleri çok olan. Ve meyveyi **هَدَبَ** etti: onu topladı; onu **يَهْدِبُها**([24]) **هَدْباً**; sanki ağacın **هُدْبَ**’unu aldı.
Ve bu kelime ödünç alınır da denir: deveyi **هَدَب** etti; onu sağdığı zaman([25]).

(**هدج**) **الهاء** ve **الدال** ve **الجيم**: sahih bir asıl; yürüyüş ve hareketin bir türüne delâlet eder. Ondan **الهَدَجان**: ihtiyarın yürüyüşü; **هَدَجَ** denir. Ve devekuşu erkeği **أهْدَجَ** etti: titreyerek yürüdü; o **هَدَّاجٌ** ve **هَدَجْدَجٌ**’dir. Ve deve **تهدَّجت** etti: yavrusuna doğru, ona şefkatli olarak yürüdü. Ve rüzgâr **هَدَجَتْ** etti: inleyişle esti.
Ve bizce **الهَوْدَج** bu kıyastandır; çünkü devenin sırtı üzerinde sallanır; sonra onunla benzetilir de denir: deve **هَوْدَجَتْ** etti; hörgücü yükseldiği zaman, sanki o **الهَوْدَج**’dir.
Ve bu asıldan şâz olan: **التهدُّج**: sesin kesik kesik olması.

---------------------__
([1]) **المجمل**’de, aşağıdaki şâhidi inşâdından sonra: “Ve bazen onu: **هَدَره** diye rivayet ettiler.”
([2]) **اللسان** (**هدر**)’de olduğu üzere, Husayn b. Bukayr er-Rab‘î’nindir.
([3]) Dîvânında 43 ve **اللسان** (**هدف**، **عزل**، **ضفو**)’da Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir. Daha önce (**خطل**، **ضفو**)’da geçti.
([4]) Asılda: “**وركن**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([5]) Onun ikinci mısraı, dîvânda 32 ve **اللسان** (**هدف**)’da olduğu üzere:
* رابي المجسة بالعبير مقرمد *
([6]) **المجمل** ve **اللسان** (**هدف**)’da inşâd etti.
([7]) **الجمهرة** (2: 295).
([8]) Bu madde **القاموس**’ta geldi; **اللسان**’da gelmedi.
([9]) **الجمهرة** (2: 298).
([10]) **القاموس**’ta olan: “**هدك يهدك**: yıktı. Ve sözle **تهدك** etti: yıkıldı. Ve **الهودك**، **كجوهر**: semiz.”
([11]) Ve **اللسان**’da da nisbesiz olarak böyle inşâd etti.
([12]) Beyit, **اللسان** (**هدل**)’da olduğu üzere, Nasîb’indir yahut Ebû Vecze’nindir. Daha önce (**جوب**)’da geçti. **اللسان** rivayeti: “**ذات طوق**”.
([13]) Ve **المجمل**’de de böyledir. **اللسان**’da olan “**المهدومة**” **الهاء** ile. Ve bu mânâda **المهدوم** ve **المهدومة** **القاموس**’ta gelmedi.
([14]) Beyit, **الحماسة** (1: 9)’da olduğu üzere, Ebû’l-Gûl et-Tahavî’nindir.
([15]) Asılda: “أن ترقد”. **المجمل**’de: “أن ينام”.
([16]) **اللطف** (harekeli): hediye ve armağan. “**بعثة**” kelimesi asılda noktasızdır; o, gönderişten bir keredir.
([17]) A‘şâ’nındır; dîvânında 69 ve **اللسان** (**هدي**)’dedir.
([18]) Asılda: “**تهادى من اثنين**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([19]) Asılda: “أي”.
([20]) Züheyr’indir; dîvânında 74 ve **اللسان** (**هدي**)’dedir. **اللسان**’da “**النساء**” ref‘ ile ضبط edildi. “**فإن قالوا النساء**” diye rivayet edilir.
([21]) Rivayet: “**كطريفة**”. Beyit, Mütelemmiş’indir; dîvânında 7 Şınkîtî nüshası ve **اللسان** (**هدي**)’dedir.
([22]) **القاموس**’ta zikredildi; **اللسان**’da zikredilmedi.
([23]) Meşhur muallakasında İmru’ul-Kays’ındır.
([24]) Asılda: “**بهدبها**”; **المجمل**’de olanı sabit kıldım.
([25]) Asılda: “**حلبتها**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه د ب
هو طويل الهدب والأهداب‏.‏
وطال هدب الثوب وهدّابه‏.‏
ورجل أهدب‏:‏ سابغ الهدب وامرأة هدباء‏.‏
قال الجاحظ‏:‏ ليس للعرب اسم لمن لا يبصر بالليل وهو الذي يقال له‏:‏ شبكور أكثر من أن يقولوا‏:‏ به هدبدٌ‏.‏
قال‏:‏ ليس دواء الهدبد إلا سنام وكبد ومن المجاز‏:‏ نسر أهدب‏:‏ سابغ الريش‏.‏
ولبد أهدب‏:‏ طال زئبره‏.‏
قال‏:‏ عن ذي درانيك ولبدٍ أهدبا وشجر أهدب‏:‏ متدلّي الأغصان من حواليه وشجرة هدباء وقد هدبت هدباً‏.‏
وقطع هدب الشجرة وهدّابها‏:‏ أغصانها‏.‏
وعثنون هدب‏:‏ مسترسل‏.‏
وسحاب هدب كأن له هدباً‏.‏
قال جندل‏:‏ نازعنيهنّ مصافٍ لي محب من الخوافي وحفيّ بي نصب أحال يملي وعبأت أكتتب الخوافي‏:‏ الجنّ والمصافي الحفيّ‏:‏ رئيه عبأت‏:‏ طفقت‏.‏
وتدلى هيدب السحاب‏:‏ ما تراه كأنه خيوط عند انصباب ودقه‏.‏
وضربه فبدأ هدب بطنه أي ثربه‏.‏

##### Türkçe

ه د ب
O, **الهدب** ve **الأهداب** bakımından uzundur.
Ve elbisenin **هدب**’i ve **هدّابه**’si uzadı.
Ve **أهدب** bir adam: **الهدب**’i bol olan; ve **هدباء** bir kadın.
El-Câhiz dedi ki: Arapların, gece görmeyen kimse için bir adı yoktur; o, kendisine **شبكور** denilen kimsedir; onların “onda **هدبدٌ** vardır” demelerinden daha çoktur.
Dedi ki: **الهدبد**’in ilacı ancak hörgüç ve karaciğerdir. Ve mecazdandır: **نسر أهدب**: tüyü bol olan.
Ve **لبد أهدب**: onun **زئبر**’i uzadı.
Dedi ki: “**ذي درانيك** ve **لبدٍ أهدبا** hakkında.” Ve **شجر أهدب**: dalları çevresinden sarkık olan; ve **شجرة هدباء**; ve **هدباً** olarak **هدبت**.
Ve ağacın **هدب**’ini ve **هدّابها**’sını kesti: onun dalları.
Ve **عثنون هدب**: salıverilmiş.
Ve **سحاب هدب**: sanki onun **هدب**’i varmış gibi.
Cündel dedi ki:
“**نازعنيهنّ مصافٍ لي محب من الخوافي وحفيّ بي نصب أحال يملي وعبأت أكتتب الخوافي**”
**الجنّ** ve **المصافي**: **الحفيّ**: onun görüşü; **عبأت**: başladım.
Ve bulutun **هيدب**’i sarktı: onun dökülmesi ve ince yağmuru boşalması sırasında, onu sanki iplikler gibi gördüğün şey.
Ve onu vurdu da karnının **هدب**’i, yani **ثرب**’i ortaya çıktı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الـهُدْبة والـهُدُبةُ: الشَّعَرةُ النَّابِتةُ على شُفْر العَيْن، والجمع هُدْبٌ وهُدُبٌ؛ قال سيبويه: ولا يُكسَّرُ لقلة فُعُلة في كلامهم، وجمع الـهُدْبِ والـهُدُبِ: أَهْدابٌ. والـهَدَبُ: كالـهُدْب، واحدته هَدَبَةٌ. الليث: ورجل أَهْدَبُ طويلُ أَشْفارِ العين، النابت كثيرُها. قال الأَزهري: كأَنه أَراد بأَشفار العين الشعرَ النابتَ على حروف الأَجْفانِ، وهو غَلَط؛ إِنما شُفْرُ العين مَنْبِتُ الـهُدْبِ من حَرْفَي الجَفْنِ، وجمعه أَشْفارٌ. الصحاح: الأَهْدَبُ الكثير أَشْفار العين. وفي صفته، صلى اللّه عليه وسلم: كان أَهْدَبَ الأَشْفار؛ وفي رواية: هَدِبَ الأَشفار أَي طَويلَ شَعَر الأَجْفان. وفي حديث زياد: طَويلُ العُنُق أَهْدَبُ. وهَدِبَتِ العَيْنُ هَدَباً، وهي هَدْباءُ: طالَ هُدْبُها؛ وكذلك أُذُنٌ هَدْباءُ، ولِـحْيةٌ هَدْباءُ. ونَسْرٌ أَهْدَبُ: سابِـغُ الرِّيشِ. وفي الحديث: ما من مُؤْمن يَمْرَضُ، إِلا حَطَّ اللّهُ هُدْبةً من خَطاياه أَي قِطْعةً وطائفةً؛ ومنه هُدْبةُ الثوبِ. وهُدْبُ الثوب: خَمْلُه، والواحدُ كالواحدِ في اللغتين. وهَيْدَبُه كذلك، واحدتُه هَيْدَبةٌ. وفي الحديث: كأَني أَنْظُرُ إِلى هُدَّابِها؛ هُدْبُ الثوب، وهُدْبَتُه، وهُدَّابُه: طَرَفُ الثوبِ، مما يَلي طُرَّتَه. وفي حديث امرأَةِ رِفاعةَ: أَنَّ ما معه مثلُ هُدْبةِ الثوب؛ أَرادت مَتاعَه، وأَنه رِخْوٌ مثل طَرَفِ الثَّوبِ، لا يُغْني عنها شيئاً. الجوهري: والـهُدْبة الخَمْلَة، وضم الدال لغة. والـهَيْدَبُ: السحاب الذي يَتَدَلَّى ويدنو مِثلَ هُدْب القَطِـيفةِ. وقيل: هَيْدَبُ السحابِ ذَيْلُه؛ وقيل: هو أَن تَراه يَتَسَلْسَلُ في وَجْهه للوَدْقِ، يَنْصَبُّ كأَنه خُيُوطٌ مُتَّصِلة؛ الجوهري: هَيْدَبُ السَّحابِ ما تَهَدَّبَ منه إِذا أَرادَ الوَدْقَ كأَنه خُيُوطٌ؛ وقال عَبيدُ بنُ الأَبْرَص:
دَانٍ مُسِفٌّ، فُوَيْقَ الأَرْضِ هَيْدَبُه، *  يَكادُ يَدْفَعُه، مَن قام، بالرَّاحِ قال ابن بري: البيتُ يُروى لعَبيد بن الأَبْرص، ويُروى لأَوْسِ بن حَجَر يَصِفُ سَحاباً كَثيرَ الـمَطَر. والـمُسِفُّ: الذي قد أَسَفَّ على الأَرْضِ أَي دَنا منها. والـهَيْدَبُ: سَحابٌ يَقْرُبُ من الأَرض، كأَنه مُتَدَلٍّ، يكادُ يُمْسِكُه، من قام، براحته. الليث: وكذلك هَيْدَبُ الدَّمْعِ؛ وأَنشد:
بِدَمْعٍ ذي حَزازاتٍ، *  على الخَدَّيْنِ، ذي هَيْدَبْ
وقوله:
أَرَيْتَ إِنْ أُعْطِـيتَ نَهْداً كَعْثَبا، *  أَذاكَ، أَمْ أُعْطِـيتَ هَيْداً هَيدَبا؟ قال ابن سيده: لم يُفَسِّرْ ثعلب هَيْدَباً، إِنما فَسَّرَ هَيداً، فقال: هو الكثِـيرُ.
ولِبْدٌ أَهْدَبُ: طالَ زِئْبِرُهُ؛ الليث: يقال للِّبْد ونحوه إِذا طال زِئْبرُه: أَهْدَبُ؛ وأَنشد:
عن ذِي دَرانِـيكَ ولِبْدٍ أَهْدَبا
\<ص:781>
الدُّرْنُوكُ: الـمِنْديلُ.
وفرس هَدِبٌ: طَويلُ شَعَر النَّاصِـيَةِ. وهَدَبُ الشَّجَرةِ: طُولُ أَغْصانِها، وتَدَلِّيها، وقد هَدِبَتْ هَدَباً، فهي هَدْباءُ. والـهُدَّابُ والـهَدَبُ: أَغْصانُ الأَرْطَى ونحوه مما لا وَرَقَ له، واحدَتُه هَدَبَةٌ، والجمع أَهْدابٌ. والـهَدَبُ من وَرَقِ الشجَر: ما لم يكنْ له عَيْرٌ، نحوُ الأَثْلِ، والطَّرْفاءِ، والسَّرْو، والسَّمُر. قال الأَزهري: يقال هُدْبٌ وهَدَبٌ لوَرَقِ السَّرْو والأَرْطَى وما لا عَيرَ له. الجوهري: الـهَدَبُ، بالتحريك، كلُّ وَرَق ليس له عَرْضٌ، كَوَرَق الأَثْلِ، والسَّرْوِ، والأَرْطَى، والطَّرْفاءِ، وكذلك الـهُدَّابُ؛ قال عُبَيْدُ بن زَيْدٍ العَبَّادي يصف ظَبْياً في كناسه: في كِناسٍ ظاهِرٍ يَسْتُرُه *  من عَلُ، الشَّفَّانَ، هُدَّابُ الفَنَنْ الشَّفَّان: البَرَدُ، وهو منصوب بإِسقاط حرف الجرِّ أَي يَسْتُرُه هُدَّابُ الفَنَن من الشَّفَّان. وفي حديث وَفْدِ مَذْحِـج: إِن لنا هُدَّابَها.
الـهُدَّابُ: وَرَقُ الأَرْطَى، وكلُّ ما لم يَنْبَسِطْ وَرَقُه. وهُدَّابُ النَّخْل: سَعَفُه. ابن سيده: الـهُدَّابُ اسم يَجْمَعُ هُدْبَ الثَّوْبِ. وهَدَبَ الأَرْطَى؛ قال العجاج يصف ثوراً وَحْشِـيّاً: وشَجَرَ الـهُدَّابَ عَنه، فَجَفا *  بسَلْهَبَيْنِ، فوقَ أَنْفٍ أَذْلَفا والواحدةُ: هُدَّابةٌ وهُدْبةٌ؛ قال الشاعر:
مَناكِـبُه أَمثالُ هُدْبِ الدَّرانِكِ
ويقال: هُدْبةُ الثوبِ والأَرْطَى، وهُدْبُه؛ قال ذو الرمة: أَعْلى ثَوْبِه هُدَبُ
وقال أَبو حنيفة: الـهَدَبُ من النبات ما ليس بورق، إِلا أَنه يقوم مقام الوَرَق. وأَهْدَبَتْ أَغْصانُ الشَّجرة، وهَدِبَتْ، فهي هَدْباءُ: تَهَدَّلَتْ من نَعْمَتِها، واسْتَرْسَلَتْ؛ قال أَبو حنيفة: وليس هذا من هَدَبِ الأَرْطَى ونحوه؛ والـهَدَبُ: مصدر الأَهْدَب والـهَدْباءِ؛ وقد هَدِبَتْ هَدَباً إِذا تَدَلَّتْ أَغْصانُها من حَوالَيْها. وفي حديث الـمُغِـيرة: له أُذُنٌ هَدْباءُ أَي مُتَدَلِّية مُسْتَرْخِـيَة. وهَدَبَ الشيءَ إِذا قَطَعَه. وهَدَّبَ الثمرةَ تَهْديباً، واهْتَدَبَها: جَناها. وفي حديث خَبَّابٍ: ومنَّا مَن أَيْنَعَتْ له ثَمَرتُه، فهو يَهْدِبُها؛ معنى يَهْدِبُها أَي يَجْنِـيها ويَقْطِفُها، كما يَهْدِبُ الرجلُ هَدَبَ الغَضا والأَرْطى. قال الأَزهري: والعَبَلُ مثلُ الـهَدَب سواءً. وهَدَبَ الناقةَ يَهْدِبُها هَدْباً: احْتَلَبَها، والـهَدْبُ، جَزْمٌ: ضَرْبٌ من الـحَلَبِ؛ يقال: هَدَبَ الحالبُ الناقةَ يَهْدِبُها هَدْباً إِذا حَلَبَها؛ روى الأَزهري ذلك عن ابن السكيت؛ وقول أَبي ذؤَيب:
يَسْتَنُّ في عُرُضِ الصَّحْراءِ فائِرُه، *  كأَنـَّه سَبِـطُ الأَهْدابِ، مَمْلُوحُ قال ابن سيده، قيل فيه: الأَهْدابُ الأَكْتافُ، قال: ولا أَعْرِفُه. الأَزهري: أَهْدَبَ الشجرُ إِذا خَرَجَ هُدْبُهُ، وقد هَدَبَ الـهَدَبَ يَهْدِبُه إِذا أَخَذَه من شَجره؛ قال ذو الرمة:
على جَوانِـبه الأَسْباطُ والـهَدَبُ
والـهَيْدَبُ: ثَدْيُ المرأَة ورَكَبُها إِذا كان مُسْتَرْخِـياً، لا انْتِصابَ له، شُبِّهَ بهَيْدَبِ السَّحابِ، وهو ما تَدَلى من أَسافله إِلى الأَرض. قال: ولم أَسمع الـهَيْدَبَ في صفة الودْق الـمُتَّصِل، \<ص:782>
 ولا في نَعْتِ الدَّمْعِ، والبيتُ، الذي احْتَجَّ به الليث، مَصْنُوع لا حُجَّة به. وبيتُ عَبيدٍ يَدُلُّ على أَنَّ الـهَيْدَبَ من نَعْتِ السَّحابِ؛ وهو قوله: دانٍ مُسِفٌّ فُوَيْقَ الأَرضِ هَيْدَبُه
والـهَيْدَبُ والـهُدُبُّ من الرجال: العَيِـيُّ الثَّقيلُ، وقيل: الأَحْمَقُ؛ وقيل: الـهَيْدَبُ الضعيف. الأَزهري: الـهَيْدَبُ العَبامُ من الأَقْوام، الفَدْمُ الثَّقِـيلُ؛ وأَنشد لأَوْسِ بنِ حَجَر شاهداً على العَبامِ العَيِـيِّ الثَّقيل: وشُبِّهَ الـهَيْدَبُ العَبامُ من *  الأَقْوامِ، سَقْباً مُجَلِّلاً فَرَعا قال: الـهَيْدَبُ من الرجال الجافي الثقيلُ، الكثير الشَّعَر؛ وقيل: الـهَيْدَبُ الذي عليه أَهْدابٌ تَذَبْذَبُ من بِجادٍ أَو غيره، كأَنها هَيْدَبٌ من سَحاب.
والـهَيْدَبى: ضَرْبٌ من مَشْي الخَيْل.
والـهُدْبةُ والـهُدَبةُ، الأَخيرَةُ عن كراع: طُوَيئِرٌ أَغْبَرٌ يُشْبِه الهامَة، إِلا أَنه أَصْغَرُ منها. وهُدْبَةُ: اسم رَجُل. وابنُ الـهَيْدَبى: من شُعَراء العرب. وهَيْدَبٌ: فرسُ عَبْدِ عَمْرو بنِ راشِدٍ.
وهِنْدَبٌ، وهِنْدَبا، وهِنْدَباة: بَقْلَةٌ؛ وقال أَبو زيد: الـهِنْدِبا، بكسر الدال، يمدّ ويقصر.

##### Türkçe

**الـهُدْبة** ve **الـهُدُبةُ**: gözün **شُفْر**’u üzerinde biten kıl;
çoğulu **هُدْبٌ** ve **هُدُبٌ**’dur; Sîbeveyh dedi ki: onların كلام’ında **فُعُلة**’nin azlığından dolayı çoğul kırılmaz; **الـهُدْبِ** ve **الـهُدُبِ**’ün çoğulu: **أَهْدابٌ**. **الـهَدَبُ**: **الـهُدْب** gibi; tekili **هَدَبَةٌ**’dir.
Leys: **أَهْدَبُ** adam: gözün **أَشْفار**’ı uzun, biteni çok olan. Dedi
el-Ezherî: sanki gözün **أَشفار**’ı ile göz kapaklarının kenarları üzerinde biten kılı kastetti; bu ise hatadır; ancak gözün **شُفْر**’u, **الجَفْن**’in iki kenarından **الـهُدْب**’ün bittiği yerdir; bunun çoğulu **أَشْفارٌ**’dır. **الصحاح**: **الأَهْدَبُ** gözün **أَشْفار**’ı çok olan. Onun vasfında, صلى اللّه عليه وسلم: **أَهْدَبَ الأَشْفار** idi; bir rivayette: **هَدِبَ الأَشفار** yani göz kapaklarının kılı uzun. Ziyâd hadîsinde: boynu uzun, **أَهْدَبُ**. **هَدِبَتِ العَيْنُ هَدَباً** ve o **هَدْباءُ**dur: onun **هُدْب**’u uzadı; aynı şekilde **أُذُنٌ هَدْباءُ** ve **لِـحْيةٌ هَدْباءُ**. **نَسْرٌ أَهْدَبُ**: tüyü bol olan. Hadîste: hiçbir mümin hastalanmaz ki, Allah onun günahlarından bir **هُدْبةً** düşürmesin; yani bir parça ve bir taife; bundan **هُدْبةُ الثوبِ**. **هُدْبُ الثوب**: onun **خَمْل**’ü; tekil, iki lugatte de tekil gibidir. **هَيْدَبُه** de böyledir; tekili **هَيْدَبةٌ**’dir.

Hadîste: sanki onun **هُدَّاب**’ına bakıyorum; **هُدْبُ الثوب** ve onun **هُدْبَتُه**’si,
ve onun **هُدَّابُه**’u: elbisenin ucu; **طُرَّتَه**’sine bitişik olan kısımdan. Rifâa’nın karısının hadîsinde: onun yanında olan, elbisenin **هُدْبة**’si gibidir; onun eşyasını kastetti ve onun, elbisenin ucu gibi gevşek olduğunu; ona hiçbir şey fayda vermediğini. Cevherî: **الـهُدْبة** **الخَمْلَة**’dir; **الدال**’ın zammesi bir lugattır.

**الـهَيْدَبُ**: **القَطِـيفة**’nin **هُدْب**’u gibi sarkan ve yaklaşan bulut.
Ve denildi: bulutun **هَيْدَب**’ı onun kuyruğudur; ve denildi: onun, **الوَدْقِ** için yüzünde zincirlenir gibi görünmesidir; sanki bitişik iplikler gibi dökülür; Cevherî: bulutun **هَيْدَب**’ı, **الوَدْقَ** istediğinde ondan **تَهَدَّبَ** eden şeydir; sanki iplikler gibi; ve Ubeyd
b. el-Ebras dedi:
دَانٍ مُسِفٌّ، فُوَيْقَ الأَرْضِ هَيْدَبُه، *  يَكادُ يَدْفَعُه، مَن قام، بالرَّاحِ
İbn Berrî dedi ki: beyit Ubeyd b. el-Ebras’a rivayet edilir; ve Evs b. Hacer’e de rivayet edilir; çok yağmurlu bir bulutu vasfeder. **الـمُسِفُّ**: yere **أَسَفَّ** etmiş olan; yani ona yaklaşmış. **الـهَيْدَبُ**: yere yaklaşan bir bulut; sanki sarkmış; avucuyla ayağa kalkan kimse onu neredeyse tutar. Leys: ve aynı şekilde **هَيْدَبُ الدَّمْعِ**; ve inşâd etti:
بِدَمْعٍ ذي حَزازاتٍ، *  على الخَدَّيْنِ، ذي هَيْدَبْ
Ve onun sözü:
أَرَيْتَ إِنْ أُعْطِـيتَ نَهْداً كَعْثَبا، *  أَذاكَ، أَمْ أُعْطِـيتَ هَيْداً هَيدَبا؟
İbn Sîde dedi ki: Sa‘leb **هَيْدَباً**’ı tefsir etmedi; ancak **هَيداً**’ı tefsir etti; dedi ki: o, çok olandır.

**لِبْدٌ أَهْدَبُ**: onun **زِئْبِر**’i uzadı; Leys: **اللِّبْد** ve benzeri için, **زِئْبر**’i uzadığında **أَهْدَبُ** denir; ve inşâd etti:
عن ذِي دَرانِـيكَ ولِبْدٍ أَهْدَبا
**الدُّرْنُوكُ**: mendil.

**فرس هَدِبٌ**: **النَّاصِـيَة** kılı uzun. **هَدَبُ الشَّجَرةِ**: dallarının uzunluğu ve sarkması; **هَدِبَتْ هَدَباً** olmuştur; o halde o **هَدْباءُ**dur.
**الـهُدَّابُ** ve **الـهَدَبُ**: **الأَرْطَى** ve benzeri, yaprağı olmayan şeylerden dallar; tekili **هَدَبَةٌ**, çoğulu **أَهْدابٌ**.
Ağaç yaprağından **الـهَدَبُ**: **عَيْرٌ**’i olmayan şey; **الأَثْلِ** gibi,
**الطَّرْفاءِ** ve **السَّرْو** ve **السَّمُر**. El-Ezherî dedi ki: **السَّرْو** ve **الأَرْطَى** yaprağına ve **عَيرَ**i olmayan şeye **هُدْبٌ** ve **هَدَبٌ** denir. Cevherî: **الـهَدَبُ**
harekeli olarak, genişliği olmayan her yapraktır; **الأَثْلِ** yaprağı gibi, **السَّرْوِ** ve **الأَرْطَى** ve **الطَّرْفاءِ**; ve aynı şekilde **الـهُدَّابُ**; Ubeyd b. Zeyd el-‘Abbâdî, bir ceylanı yuvasında vasfederek dedi:
في كِناسٍ ظاهِرٍ يَسْتُرُه *  من عَلُ، الشَّفَّانَ، هُدَّابُ الفَنَنْ
**الشَّفَّان**: dolu; ve cer harfinin düşürülmesiyle mansuptur; yani onu **الشَّفَّان**’dan, dalın **هُدَّاب**’ı örter. Mezḥic heyeti hadîsinde: bizim için onun **هُدَّاب**’ı vardır.
**الـهُدَّابُ**: **الأَرْطَى** yaprağı ve yaprağı yayılmayan her şey.
**هُدَّابُ النَّخْل**: onun **سَعَف**’ı. İbn Sîde: **الـهُدَّابُ**, elbisenin **هُدْب**’unu toplayan bir isimdir. **هَدَبَ الأَرْطَى**; el-‘Accâc, vahşi bir boğayı vasfederek dedi:
وشَجَرَ الـهُدَّابَ عَنه، فَجَفا *  بسَلْهَبَيْنِ، فوقَ أَنْفٍ أَذْلَفا
Tekili: **هُدَّابةٌ** ve **هُدْبةٌ**; şair dedi ki:
مَناكِـبُه أَمثالُ هُدْبِ الدَّرانِكِ
Ve denir: elbisenin ve **الأَرْطَى**’nın **هُدْبة**’si ve onun **هُدْب**’u; Zû’r-Rumme dedi:
أَعْلى ثَوْبِه هُدَبُ
Ebû Hanîfe dedi ki: bitkiden **الـهَدَبُ**, yaprak olmayan şeydir; ancak yaprağın yerini tutar.
Ağacın dalları **أَهْدَبَتْ** ve **هَدِبَتْ**, o halde o **هَدْباءُ**dur: yumuşaklığından sarktı ve salındı; Ebû Hanîfe dedi ki: bu, **الأَرْطَى** ve benzerinin **هَدَب**’ından değildir; **الـهَدَبُ**: **الأَهْدَب** ve **الـهَدْباءِ**’ın masdarıdır; ve dalları çevresinden sarktığında **هَدِبَتْ هَدَباً** olmuştur. Muğîre hadîsinde: onun **أُذُنٌ هَدْباءُ**’sı vardır; yani sarkık, gevşek. **هَدَبَ** şeyi, onu kestiğinde.
**هَدَّبَ** meyveyi **تَهْديباً** ve **اهْتَدَبَها**: onu topladı. Habbâb hadîsinde: ve bizden kimi, onun meyvesi olgunlaştı; o da onu **يَهْدِبُها**; **يَهْدِبُها**’nın manası: onu toplar ve koparır; tıpkı adamın **الغَضا** ve **الأَرْطى**’nın **هَدَب**’ını **هَدَبَ** etmesi gibi.
El-Ezherî dedi ki: **العَبَلُ** **الـهَدَب** gibidir, eşittir. **هَدَبَ** deveyi
**يَهْدِبُها هَدْباً**: onu sağdı; **الـهَدْبُ**, cezîm olarak: sağmanın bir türüdür; denir: sağan, deveyi **يَهْدِبُها هَدْباً** eder; onu sağdığında; el-Ezherî bunu İbn es-Sikkît’ten rivayet etti; Ebû Züeyb’in sözü:
يَسْتَنُّ في عُرُضِ الصَّحْراءِ فائِرُه، *  كأَنـَّه سَبِـطُ الأَهْدابِ، مَمْلُوحُ
İbn Sîde dedi ki, onda denildi: **الأَهْدابُ** omuzlardır; dedi: ben onu bilmem.
El-Ezherî: ağaç **أَهْدَبَ** eder; onun **هُدْب**’u çıktığında; ve **هَدَبَ الـهَدَبَ يَهْدِبُه**; onu ağacından aldığında; Zû’r-Rumme dedi:
على جَوانِـبه الأَسْباطُ والـهَدَبُ
**الـهَيْدَبُ**: kadının memesi ve dizleri; dikliği olmayan, gevşek olduğunda; bulutun **هَيْدَب**’ına benzetildi; o, altlarından yere doğru sarkan şeydir. Dedi ki: ben **الـهَيْدَبَ**’ı, bitişik **الودْق** sıfatında,
\<ص:782>
ne de gözyaşının nitelemesinde işitmedim; Leys’in delil getirdiği beyit uydurmadır; onda hüccet yoktur. Ubeyd’in beyti, **الـهَيْدَبَ**’ın bulutun nitelemesinden olduğuna delalet eder; o da onun sözü:
دانٍ مُسِفٌّ فُوَيْقَ الأَرضِ هَيْدَبُه
**الـهَيْدَبُ** ve erkeklerden **الـهُدُبُّ**: dili tutulan ağır; ve denildi: ahmak; ve denildi: **الـهَيْدَبُ** zayıf. El-Ezherî: **الـهَيْدَبُ**, kavimlerden **العَبامُ**; ağır, kaba; ve Evs b. Hacer’den, ağır dili tutulan kaba üzerine şahit olarak inşâd etti:
وشُبِّهَ الـهَيْدَبُ العَبامُ من *  الأَقْوامِ، سَقْباً مُجَلِّلاً فَرَعا
Dedi ki: erkeklerden **الـهَيْدَبُ**, kaba ağır, kılı çok olandır; ve denildi:
**الـهَيْدَبُ**, üzerinde bir **بِجاد**’dan veya başkasından sallanan **أَهْدابٌ** olan kimsedir; sanki onlar buluttan bir **هَيْدَبٌ** gibidir.
**الـهَيْدَبى**: atların yürüyüşünden bir tür.
**الـهُدْبةُ** ve **الـهُدَبةُ**, sonuncusu Kurâ‘dan: **الهامَة**’ye benzeyen, ancak ondan daha küçük, toz renkli küçük bir kuş. **هُدْبَةُ**: bir adam adıdır. **ابنُ الـهَيْدَبى**: Arap şairlerindendir.
**هَيْدَبٌ**: Abd Amr b. Râşid’in atı.
**هِنْدَبٌ** ve **هِنْدَبا** ve **هِنْدَباة**: bir ot; Ebû Zeyd dedi ki: **الـهِنْدِبا**, **الدال**’ın kesresiyle, uzatılır ve kısaltılır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه د ب * * هُدْبُ * العين ما نبت من الشعر على أشفارها

##### Türkçe

* ه د ب * * **هُدْبُ** * gözün, kirpikleri üzerinde biten kıllardan olan şeydir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهدب، بالضم على المشهور، وبضمتين لغة فيه: شعر أشفار العينين وهما من ألفاظ الجموع كمايدل له فيما بعد، فكان ينبغي أن يعبر في معناه بأشعار أشفار العينين، أو أنه أراد الجنس. وفي لسان العرب: الهدبة: الشعرة النابتة على شفر العين. الهدب: خمل الثوب، واحدتهما بهاء، أي: الهدبة. وطال هدب الثوب وهدابها وفي الحديث  كأني أنظر إلى هدابها  هدب الثوب، وهدبته، وهدابه: طرفالثوب مما يلي طرته. وفي حديث امرأة رفاعة  إن ما معه مثل هدبة الثوب  أرادت متاعه، وأنه رخو مثل طرف الثوب لا يغني عنها شيئا. ورجل أهدب: كثره أي الشعر النابت على شفر العين. وقال الليث: رجل أهدب: طويل أشفار العين كثرها. قال الأزهري: كأنه أراد بأشفار العين الشعر النابت على حروف الأجفان، وهو غلط. إنما شفر العين: منبت الهدب من حرفي الجفن، وجمعه أشفار. وفي الصحاح: الأهدب: الكثير أشفار  . العين، وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: كان أهدب الأشفار  وفي رواية:  هدب الأشفار  : طويل شعر الأجفان. وفي حديث زياد:  طويل العنق أهدب  وهدبت العين، كفرح هدبا: طال هدبها، فهو أهدب العين، وهي هدباء. من المجاز الهيدب: السحاب المتدلي الذب يدنو مثل هدب القطيفة؛ أو هيدب السحاب: ذيله، وهو أن تراه يتسلسل في وجهه للودق، ينصب كأنه خيوط متصلة. وفي الصحاح: هيدب السحاب: ما تهدب منه، إذا أراد الودق، كأنه خيوط. قال أوس بن حجر، قال ابن بري: ويروي لعبيد ابن الأبرص يصف سحابا كثير المطر:
  دان مسف فويق الأرض هيدبه                      يكاد يدفعه من قام بـالـراح المسف: الذي قد أسف على الأرض، أي: دنا منها. والهيدب: سحاب يقرب من الأرض، كأنه متدل، يكاد يمسكه من قام براحته. قلت: وقرأت في المجلد الأول من التهذيب للأزهري، في باب عق، ما نصه: وسحابة عقاقة مشققة بالماء ومنه قول المعقر بن حمار لبنته، وهي تقوده وقد كف وسمع صوت رعد: أي بنية: ما ترين? قالت: أرى سحابة سحماء عقاقة كأنها حولاء ناقة، ذات هيدب دان وسير وان. قال: أي بنية: وائلي إلى قفلة، فإنها لا تنبت إلا بمنجاة من السيل. شبهت بحولاء الناقة في تشققها بالماء كتشقق الحولاء، وهو الذي يخرج منه الولد، والقفلة: شجرة انتهى. الهيدب: خمل الثوب، والواحد هيدبة. كان ينبغي أن يذكر عند قوله:  والهدب: خمل الثوب  . أما تفريقه في محلين، مخل لشرطه. قال شيخنا: على أن الخمل، عند كثيرين، غير الهدب، فن الهدب قالوا فيه: هو طرف الثوب الذي لم ينسج. وقال بعض: هو طرف من سدى بلا لحمة، وقد يفتل ويحفظ به طرف الثوب. والخمل: ما يتخلل به الثوب كله، وأكثر ما يكون في القطائف. من المجاز: الهيدب: ركب المرأة، أي فرجها إذا كان مسترخيا، لا انتصاب له. شبه بهيدب السحاب وهو المتدلي من أسفله إلى الأرض قال:
  أريت إن أعطيت نهدا كعثبا                      أذاك أم أعطيت هيدا هيدبا وقال ابن سيده: لم يفسر ثعلب هيدبا، إنما فسر هيدا، فقال: هو الكثير. من المجاز: الهيدب: المتسلسل المنصب من الدموع كأنه خيوط متصلة، عن الليث؛ وأنشد:
  بدمـع ذي حــزازات                      على الخدين، ذي هيدب

  هيدب: فرس عبد عمرو بن راشد سميت لطول شعر ناصيتها. وفي لسان العرب: قال: ولم أسمع الهيدب في صفة الودق المتصل ولا في نعت الدموع. والبيت الذي احتج به الليث، مصنوع لا حجة به، وبيت عبيد يدل على أن الهيدب من نعت السحاب. الهيدب من الرجال: العيي وفي نسخة: الغبي، بالغين والموحدة قال الأزهري: الهيدب: العبام من الأقوام، الفدم الثقيل، الضخم، الجافي؛ وأنشد لأوس بن حجر شاهدا: وشبه الهيدب العبام من ال_أقوام سقبا مجللا فرعا قال: الهيدب من الرجال: الجافي، الثقيل، الكثير الشعر. وقيل: الهيدب: الذي عليه أهداب تذبذب من بجاد أو غيره، كأنها هيدب من سحاب، الهدب كعتل، وقيل: الهدب: الضعيف، والهيدب: الأحمق، والهداب، أي: كرمان، وما رأيته لغيره. وهدبه أي الشيء، يهدبه: قطعه. الهدب: ضرب من الحلب، يقال: هدب الحالب الناقة، يهدبها، هدبا: احتلبها، رواه الأزهري عن ابن السكيت. وفي بعض النسخ: حلبها. وفي تهذيب ابن القطاع: هدبت كل محلوبة، هدبا: حلبتها بأطراف الأصابع. هدب الثمرة تهديبا، واهتدبها. اجتناها، وفي حديث خباب:  ومنا من أينعت له ثمرته، فهو يهدبها: أي: يجنيها ويقطفها كما يهدب الرجل هدب الغضا والأرطى. والهدب، محركة: أغصان الأرطى ونحوه مما لا ورق له، واحدته هدبة، والجمع: أهداب. الهدب، أيضا: ما دام من ورق الشجر، ولم يكن له عير، كالسرو والطرفاء والسمر. الهدب من النبات: ما ليس بورق، إلا أنه يقوم مقام الورق، وهذا عن ابي حنيفة؛ أو كل ورق ليس له عرض، بفتح فسكون، كورق الأثل والسرو والأرطى والطرفاء، وهذا عن الجوهري، كالهداب، كرمان؛ قال عدي ابن زيد العبادي يصف ظبيا في كناسه:
  في كناس ظاهـر يسـتـره                      من عل، الشفان، هداب الفنن الشفان: البرد، وهو منصوب بإسقاط حرف الجر، أي يستره هداب الفنن من الشفان.وفي هامش نسخة الصحاح ما نصه: أراد: يستر هداب الفنن الشفان من عل. والشفان: القطر القليل والفنن: الغصن. والهداب: ما مال منه. وفي حديث وفد مذحج  أن لنا هدابها  الهداب: ورق الأرطي، وكل ما لم ينبسط ورقه. وهداب النخل: سعفه. والواحدة منها هدبة، وهدابة بزيادة الهاء فيهما، محركا. أما هداب ففي المحكم: أنه اسم يجمع هدب الثوب وهدب الأرطي، واستشهد بقول العجاج، وفي نسخة هنا: هدابة، ككتابة، بدل هداب، وهو خطأ. وهدب الشجر، كفرح، هدبا: طال أغصانها، وتدلت من حواليها كأهدبت، أي: أغصان الشجرة، تهدلت من نعمتها، واسترسلت. قال ابن القطاع: أهدب الشجر: كثرت أغصانه. وقال أبو حنيفة: وليس هذا من هدب الأرطي، ونحوه. انتهى. وهدب الشجرة: طول أغصانها وتدليها. وقد هدبت، هدبا، فهي هدباء. والهدب: مصدر الأهدب والهدباء. الهدب، ككتف: الأسد، نقله الصاغاني. وفي الأساس: ومن المجاز: لبد أهدب: إذا طال زئبره. والهيدبي، بالدال والذال: جنس من مشى الخيل، فيه جد؛ قال امرؤ القيس:
  إذا راعه من جانبيه كليهـمـا                      مشى الهيدبي في دفه ثم فرفرا

  يقال: رجل هيدبي الكلام بياء النسبة، أي: كثيره، كأنه مأخوذ من: هيدب السحاب، وقيده الصاغاني: كبيره، بالموحدة. والهدبية، كعرنية مقتضاه أن يكون بضم ففتح وبعد الموحدة ياء مشددة، وضبطه ياقوت محركة، وقال: كأنه نسبة إلى الهدب، وهو أغصان الأرطي ونحوها مما لا ورق له، وضبطه الصاغاني أيضا هكذا: ماءة قرب السوارقية. في المعجم: قال عرام: إذا جاوزت عين النازية، وردت ماءة يقال لها الهدبية، وهي ثلاث آبار ليس عليهن مزارع ولا نخل ولا شجر. وهي بقاع كبيرة تكون ثلاثة فراسخ في طول ما شاء الله، وهي لبني خفاف، بين حرتين سوداوين، وليس ماؤهم بالعذب، وأكثر ما عندها من النبات الحمض، ثم تنتهي إلى السوارقية على ثلاثة أميال منها، وهي قرية غناء كبيرة من أعمال المدينة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام. الهدبة، بضم فسكون، وكهمزة، الأخيرة عن كراع: طائر، وفي اللسان: طويئر أغبر، يشبه الهامة، إلا أنه أصغر منها. وفي الأساس: قال الجاحظ. ليس للعرب اسم لما لا يبصر بالليل، وهو الذي يقال، له شبكور، أكثر من أن يقولوا: به هدبد. وابن الهيدبي: شاعر من شعراء العرب. وهدبة بن خالد القيسي، ويعرف بهداب، ككتان: محدث. وفاته: الحسين بن هداب المقري الضرير، مات سنة 562. وزيد بن ثابت بن هداب الوراق عن المبارك بن كامل، مات سنة 617. وهدبة بن الخشرم بن كريز من بني ذبيان بن الحارث بن سعيد ابن زيد أخي عذرة بن زيد، شاعر قتله سعيد بن العاص والي المدينة، لأمر جرى بينه وبين زيادة بن زيد الشاعر، فحصل بينهما المهاجاة، ثم تقاتلا، فقتله، انظر قصتهما في كتاب البلاذري. ومما يستدرك عليه: أذن هدباء، أي: متدلية، مسترخية. وهو في حديث المغيرة. ولحية هدباء: مسترسلة، وكذا عثنون هدب، وهو مجاز. ومنه أيضا: نسر أهدب: إذا كان سابغ الريش. والهدبة، أيضا: القطعة والطائفة. ودمقس مهدب: طويل شعر الناصية. والهدبان، من جياد الخيل عندهم، وينقسم إلى بيوت. قال الأزهري: والعبل، مثل الهدب سواء. والأهداب - في قول أبي ذؤيب:
  يستن في عرض الصحراء فائره                      كأنه سبط الأهداب مـمـلـوح الأكتاف قاله ابن سيده، وأنكره. وفي التهذيب: أهدب الشجر: إذا خرج هدبه. وذكر الجوهري وابن منظور هنا، الهندب والهندبا، وسيأتي في كلام المصنف فيما بعد. وفي الأساس، في المجاز: وضربه، فبدا هدب بطنه، أي: ثربه، هكذا وجدته، وهو خطأ، وصوابه هرب، بالراء، كما سيأتي في موضعه.

##### Türkçe

**الهدب**، meşhur olana göre zamme ile, onda bir dil olarak iki zamme ile: iki gözün kirpiklerinin kılıdır; ve ikisi, ileride ona delâlet edeceği üzere, cem‘ lafızlarındandır; öyleyse onun mânasında “iki gözün kirpiklerinin kılları” diye ifade etmesi gerekirdi; yahut da cinsi kastetmiştir. Ve **لسان العرب**’da: **الهدبة**: göz kapağının kenarı üzerinde biten kıl. **الهدب**: elbisenin havıdır; ikisinin bir teki **هاء** iledir, yani: **الهدبة**. Ve elbisenin **هدب**’i ve onun **هداب**’ı uzadı; ve hadiste: “Sanki onun **هداب**’ına bakıyorum.” Elbisenin **هدب**’i, onun **هدبة**’si ve onun **هداب**’ı: elbisenin, saçak tarafına bitişik olan ucudur. Ve **رفاعة**’nın karısının hadisinde: “Onun yanında olan, elbisenin **هدبة**’si gibidir.” Metâını kastetti; ve onun, elbisenin ucu gibi gevşek olduğunu, ona hiçbir şey fayda vermediğini (kastetti). Ve **أهدب** bir adam: onun çokluğu, yani göz kapağı kenarı üzerinde biten kılın çokluğu. **الليث** dedi: **أهدب** bir adam: gözün kirpikleri uzun, onun çokluğu. **الأزهري** dedi: Sanki gözün kirpikleriyle, göz kapaklarının kenarları üzerinde biten kılı kastetti; bu ise yanlıştır. Ancak **شفر العين**: göz kapağının iki kenarından **الهدب**’in bittiği yerdir; onun cem‘i **أشفار**’dır. Ve **الصحاح**’ta: **الأهدب**: gözün **أشفار**’ı çok olan. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “**أهدب الأشفار** idi.” Ve bir rivayette: “**هدب الأشفار**”: göz kapaklarının kılı uzun. Ve **زياد**’ın hadisinde: “Boynu uzun, **أهدب**.” Ve göz **هدبت** ( **فرح** gibi) **هدبا**: onun **هدب**’i uzadı; o, göz bakımından **أهدب**’dir; o (göz) **هدباء**’dır.

Mecazdandır: **الهيدب**: aşağı sarkan bulut; (yağmur) yaklaşır, kadifenin **هدب**’i gibi; yahut bulutun **هيدب**’i: onun eteğidir; o da, yağmur için onun yüzünde zincirlenir gibi görmendir; sanki bitişik iplikler gibi akar. Ve **الصحاح**’ta: bulutun **هيدب**’i: ondan **تهدب** eden şeydir; yağmur istediği vakit, sanki iplikler gibidir. **أوس بن حجر** dedi; **ابن بري** dedi: Ve **عبيد ابن الأبرص**’a rivayet olunur; çok yağmurlu bir bulutu vasfeder:
  دان مسف فويق الأرض هيدبه                      يكاد يدفعه من قام بـالـراح
**المسف**: yere doğru **أسف** etmiş olan, yani: ona yaklaşmış olan. Ve **الهيدب**: yere yaklaşan bulut; sanki sarkmış gibidir; avucuyla duran kimse onu neredeyse tutacak. Dedim: Ve **الأزهري**’nin **التهذيب**’inin birinci cildinde, **عق** babında, lafzen şunu okudum: “Ve **عقاقة** bir bulut: su ile yarılmış-çatlamış; ve ondan **المعقر بن حمار**’ın kızına sözü; o, onu sürerken, o da durmuş ve gök gürültüsü sesi işitmişti: ‘Ey kızcağızım: ne görüyorsun?’ Dedi: ‘Kara bir bulut, **عقاقة**; sanki şaşı bir deve; **هيدب**’i yakın, yürüyüşü ve inmesi var.’ Dedi: ‘Ey kızcağızım: bir **قفلة**’ye sığın; çünkü o, ancak selden uzak bir yerde biter.’ Onu, su ile çatlamasında, şaşı devenin çatlaması gibi, şaşı deveye benzetti; o ise, ondan yavrunun çıktığı şeydir. Ve **القفلة**: bir ağaçtır; bitti.”

**الهيدب**: elbisenin havıdır; bir teki **هيدبة**. Şu sözü yanında zikretmesi gerekirdi: “Ve **الهدب**: elbisenin havı.” Onu iki yerde ayırması, şartına halel getiricidir. Şeyhimiz dedi: Üstelik **الخمل**, birçoklarına göre, **الهدب**’den başkadır. **الهدب** hakkında dediler ki: O, dokunmamış olan elbise ucudur. Bazısı dedi: O, atkısız bir çözgü ucudur; elbisenin ucunu onunla büküp muhafaza edebilir. Ve **الخمل**: elbisenin tamamına giren şeydir; en çok kadifelerde olur.

Mecazdandır: **الهيدب**: kadının **ركب**’i, yani gevşek olduğu vakit, dikliği olmayan ferci. Onu, bulutun **هيدب**’ine benzetti; o, altından yere doğru sarkan olandır. Dedi:
  أريت إن أعطيت نهدا كعثبا                      أذاك أم أعطيت هيدا هيدبا
Ve **ابن سيده** dedi: **ثعلب**, **هيدبا**’yı tefsir etmedi; ancak **هيدا**’yı tefsir etti; dedi ki: O, çok olandır.

Mecazdandır: **الهيدب**: gözyaşından zincirlenmiş, akıp dökülen; sanki bitişik iplikler gibi; **الليث**’ten. Ve inşad etti:
  بدمـع ذي حــزازات                      على الخدين، ذي هيدب

**هيدب**: **عبد عمرو بن راشد**’ın atı; perçeminin kılının uzunluğundan dolayı adlandırıldı. Ve **لسان العرب**’da: Dedi: Bitişik yağmurun sıfatında **الهيدب**’i işitmedim; ne de gözyaşının nitelemesinde. Ve **الليث**’in delil getirdiği beyit uydurmadır; onunla hüccet yoktur. Ve **عبيد**’in beyti, **الهيدب**’in bulutun nitelemesinden olduğunu gösterir.

Erkeklerden **الهيدب**: tutuk-dilli; ve bir nüshada: aptal; **غين** ve **الموحدة** ile. **الأزهري** dedi: **الهيدب**: kavimlerden **العبام**; ağır, kalın, iri, kaba. Ve **أوس بن حجر**’dan şahit olarak inşad etti: “Ve **الهيدب**’i, kavimlerden **العبام**’a benzetti; örtülü bir buzağıya, yüksek (boylu) bir dala.” Dedi: Erkeklerden **الهيدب**: kaba, ağır, çok kıllı. Ve denildi: **الهيدب**: üzerinde, **بجاد**’dan veya başkasından sallanan **أهداب** bulunan; sanki buluttan bir **هيدب** gibi. **الهدب** ( **عتل** gibi); ve denildi: **الهدب**: zayıf. Ve **الهيدب**: ahmak. Ve **الهداب**; yani (vezin olarak) **كرمان**; ve onu başkasına ait görmedim.

Ve onu, yani şeyi, **هدبه**; **يهدبه**: onu kesti. **الهدب**: sağmanın bir türüdür; denir ki: sağan, deveyi **هدب** etti; onu **يهدبها**; **هدبا**: onu sağdı; **الأزهري** bunu **ابن السكيت**’ten rivayet etti. Ve bazı nüshalarda: “Onu sağdı.” Ve **ابن القطاع**’ın **تهذيب**’inde: “Her sağılanı **هدبت**; **هدبا**: onu parmak uçlarıyla sağdım.”

Meyveyi **هدب** etti, **تهديبا**; ve onu **اهتدب** etti: onu topladı. Ve **خباب** hadisinde: “Ve bizden, meyvesi olgunlaşan vardır; o da onu **يهدبها**.” Yani: onu toplar ve koparır; tıpkı adamın **الغضا** ve **الأرطى**’nın **هدب**’ini **يهدب** etmesi gibi.

Ve **الهدب** (harekeli): **الأرطى** ve benzerinin, yaprağı olmayan dallarıdır; bir teki **هدبة**; cem‘i: **أهداب**. Ve **الهدب** ayrıca: ağaç yaprağından devam eden şey; ve onun bir **عير**’i olmadığı vakit; **السرو** ve **الطرفاء** ve **السمر** gibi. Bitkiden **الهدب**: yaprak olmayan şey; ancak yaprağın yerini tutar; bu, **ابي حنيفة**’dendir; yahut her yaprak ki onun bir genişliği yoktur, fetha sonra sükûn ile; **الأثل** ve **السرو** ve **الأرطى** ve **الطرفاء** yaprağı gibi; bu, **الجوهري**’dendir; **الهداب** gibi (vezin olarak) **كرمان**. **عدي ابن زيد العبادي** bir ceylanı yuvasında vasfederek dedi:
  في كناس ظاهـر يسـتـره                      من عل، الشفان، هداب الفنن
**الشفان**: soğuktur; cer harfinin düşürülmesiyle mansuptur; yani: “**هداب الفنن** onu **الشفان**’dan örter.” Ve **الصحاح** nüshasının kenarında lafzen şudur: “Muradı: **هداب الفنن** **الشفان**’ı üstten örter.” Ve **الشفان**: az damladır. Ve **الفنن**: daldır. Ve **الهداب**: ondan eğilen şeydir.

Ve **مذحج** heyetinin hadisinde: “Bize onun **هداب**’ı vardır.” **الهداب**: **الأرطي**’nın yaprağıdır; ve yaprağı yayılmayan her şey. Ve hurmanın **هداب**’ı: onun **سعف**’udur. Ve onun bir teki **هدبة**’dir; ve ikisinde de **هاء** ziyadesiyle **هدابة**; ikisi de harekeli. **هداب**’a gelince: **المحكم**’de, elbisenin **هدب**’ini ve **الأرطي**’nın **هدب**’ini toplayan bir isim olduğudur; ve **العجاج**’ın sözüyle istişhad etti. Ve burada bir nüshada: **هدابة** ( **كتابة** gibi), **هداب** yerine; o ise hatadır.

Ve ağacın **هدب**’i ( **فرح** gibi) **هدبا**: onun dalları uzadı ve çevresinden sarktı; **أهدبت** gibi; yani: ağacın dalları, yumuşaklığından sarktı ve salındı. **ابن القطاع** dedi: Ağaç **أهدب** oldu: dalları çoğaldı. **أبو حنيفة** dedi: Bu, **الأرطي**’nın **هدب**’inden ve benzerinden değildir. Bitti.

Ve ağacın **هدب**’i: dallarının uzunluğu ve sarkmasıdır. Ve o, **هدبت**; **هدبا**; o hâlde o, **هدباء**’dır. Ve **الهدب**: **الأهدب** ve **الهدباء**’nın masdarıdır.

**الهدب** ( **كتف** gibi): aslandır; **الصاغاني** onu nakletti. Ve **الأساس**’ta: “Ve mecazdandır: **لبد أهدب**: onun yelesi uzadığı vakit.”

Ve **الهيدبي**; **الدال** ve **الذال** ile: atların yürüyüşünden bir cinstir; onda ciddiyet vardır. **امرؤ القيس** dedi:
  إذا راعه من جانبيه كليهـمـا                      مشى الهيدبي في دفه ثم فرفرا

Denilir: **هيدبي** sözlü bir adam; nisbet **ياء**’sı ile; yani: onun çoğu; sanki şundan alınmış gibidir: **هيدب السحاب**; ve onu **الصاغاني** kaydetti: onun büyüğü, **الموحدة** ile. Ve **الهدبية**, **عرنية** gibi; gereği şudur ki **ضم** ile sonra **فتح** ile ve **الموحدة**’dan sonra şeddeli bir **ياء** ile olsun; ve **ياقوت** onu harekeli ضبط etti; ve dedi: sanki **الهدب**’e nisbet gibidir; ve o, **الأرطي**’nin ve benzerinin dallarıdır; yaprağı olmayan şeylerden. Ve **الصاغاني** onu da böylece ضبط etti: **ماءة** **قرب** **السوارقية**.

**المعجم**’de: **عرام** dedi: **عين النازية**’yi geçtiğin zaman, **الهدبية** denilen bir **ماءة**’ye varırsın; ve o, üzerlerinde ekinler, hurmalık, ağaç olmayan üç kuyudur. Ve o, Allah’ın dilediği kadar uzunlukta üç fersah olan büyük yerlerdir; ve o, **بني خفاف**’ındır; iki kara **حرة** arasındadır; ve onların suyu tatlı değildir; ve yanında bitkiden en çok olan **الحمض**’dır; sonra ondan üç mil üzerinde **السوارقية**’ye varır; ve o, Medine’nin amellerinden, oturanı üzerine en faziletli salât ve selâm olsun, büyük, mamur bir köydür.

**الهدبة**, **ضم** ile sonra **سكون** ile; ve **همزة** gibi; sonuncusu **كراع**’dan: bir kuş. Ve **اللسان**’da: kül renkli küçük bir kuş; **الهامة**’ye benzer; ancak o, ondan daha küçüktür. Ve **الأساس**’ta: **الجاحظ** dedi: Arapların geceleyin görülmeyen şeye bir adı yoktur; ve o, kendisine **شبكور** denilen şeydir; “onda **هدبد** var” demelerinden daha çoktur.

Ve **ابن الهيدبي**: Arap şairlerinden bir şairdir. Ve **هدبة بن خالد القيسي**, ve **هداب** diye bilinir; **كتان** gibi: bir muhaddistir. Vefatı: **الحسين بن هداب** **المقري** **الضرير**, 562 yılında öldü. Ve **زيد بن ثابت بن هداب** **الوراق**, **المبارك بن كامل**’den; 617 yılında öldü. Ve **هدبة بن الخشرم بن كريز**; **بني ذبيان بن الحارث بن سعيد ابن زيد**’dendir; **عذرة بن زيد**’in kardeşi; bir şair; Medine valisi **سعيد بن العاص** onu, kendisi ile şair **زيادة بن زيد** arasında cereyan eden bir iş sebebiyle öldürdü; böylece aralarında **المهاجاة** meydana geldi; sonra dövüştüler; onu öldürdü; ikisinin kıssasına **كتاب البلاذري**’de bak.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **أذن هدباء**, yani: sarkık, gevşek. Ve o, **المغيرة** hadîsindedir. Ve **لحية هدباء**: salıverilmiş; ve keza **عثنون هدب**; ve o, mecazdır. Ve ondan da: **نسر أهدب**: tüyü bol olduğu zaman. Ve **الهدبة**, ayrıca: parça ve taife. Ve **دمقس مهدب**: perçem saçı uzun. Ve **الهدبان**, onların yanında atların iyilerindendir; ve evlere ayrılır. **الأزهري** dedi: ve **العبل**, **الهدب** gibidir, aynıdır.

Ve **الأهداب** — **أبي ذؤيب**’in sözü içinde:

  **يستن في عرض الصحراء فائره                      كأنه سبط الأهداب مـمـلـوح الأكتاف**

Bunu **ابن سيده** söyledi; ve onu inkâr etti.

Ve **التهذيب**’de: **أهدب الشجر**: onun **هدب**’u çıktığı zaman. Ve **الجوهري** ile **ابن منظور** burada **الهندب** ve **الهندبا**’yı zikretti; ve musannifin sözünde sonra gelecektir.

Ve **الأساس**’ta, mecazda: “Ve onu vurdu; böylece karnının **هدب**’u göründü”; yani: onun **ثرب**’i; onu böyle buldum; ve o hatadır; ve doğrusu **هرب**’dir, **الراء** ile; ileride yerinde geleceği üzere.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَدَبَهُ
1 هَدَبَهُ ذ , aor. هَدِبَ , He cut it; or cut it off. (K, TA.) See also هَدَبَ. ― -b2- هَدَبَ, (aor. هَدِبَ , inf. n. هَدْبٌ, S,) He milked a camel: (ISk, S, K:) or he milked any animal with the ends of his fingers. (IKtt.) ― -b3- هَدَبَ (S, K,) aor. هَدُبَ ; or ↓ هدّب, inf. n. تَهْدِيبٌ; and ↓ اهتدب; (TA;) He plucked, or gathered, fruit, (S, K,) or [the kind of leaves called] هَدَبٌ. (TA.) -A2- هَدِبَ, (inf. n. هَدَبٌ, TA;) and ↓ اهدب; It (a tree) had long and pendulous branches, or twigs. (K.) The latter verb is explained by IKtt as signifying It (a tree) had numerous branches. (TA.) This is not derived from the هَدَب of the أَرْطَى and the like (AHn.) ― -b2- هَدِبَتِ العَيْنُ, aor. هَدَبَ , (inf. n. هَدَبٌ TA,) The eye had long lashes. (K.)

2 هَدَّبَ see 1. -A2- هدّب السَّوْطَ [?] i. q. عَذَّبَ, q. v (A, in TA, voce عذّب. q. v.)

4 أَهْدَبَ see 1. ― -b2- اهدب It (a tree) produced, or put forth, its هَدَب. (TA.)

تهدّب
5 تهدّب ذ [It (a part of a cloud) hung down like the unwoven end, or extremity, of a garment]. (S.) See هَيْدَبٌ.

8 اِهْتَدَبَ see 1.

هُدْبٌ
هُدْبٌ ذ and ↓ هُدُبٌ, (K,) the latter a dial. form of the former, (TA,) coll. gen. ns., and ↓ هَيْدَبٌ, (K,) also a coll. gen. n., (TA,) and ↓ هُدَّابٌ [likewise a coll. gen. n.,] and ↓ هُدْبَةٌ, [which is rather the n. un. of هُدْبٌ,] (TA,) of a garment, or piece of cloth, i. q. خَمْلٌ: (K: in like manner, ↓ هُدْبَةٌ and ↓ هُدُبَةٌ are explained in the S by خَمْلَةٌ:) or rather, The [fringe, or] unwoven end, or extremity, of a garment, or of a piece of cloth; its end, or extremity, that has not been woven: or an end, or extremity, consisting of warp without woof: sometimes it is twisted, and [as it forms a fringe,] it preserves the edge [of the woven part] of the garment, &c.: (whereas خمل signifies the “ nap, or villous substance, ” of a garment, &c.: [such is the meaning of the words ما يتخلّل التّوب كلّه كالزِّئْبِرِ: this is what is generally meant by خمل] and this is mostly in what are called قَطَائِفُ: (MF:) or the extremity of a garment, &c. next [the part called] the طُرَّة: (TA:) or the هدبة of a garment, &c., is the same as the طُرَّة: (Msb:) n. un. of the fist word, (هُدْبٌ or هُدُبٌ,) with ة (K:) so too of هيدب, (TA,) [and of هدّاب]. The pl. of هُدْبَةٌ is هُدَبٌ. (Msb.) ― -b2- هُدْبٌ, (K,) or هُدْبُ العَيْنِ, (S,) and ↓ هُدُبٌ, (K,) which is a dial form of هدب, (TA,) coll. gen. ns., The eyelashes; the hairs that grow upon the edges of the eyelids: (S, K:) n. un. with ة: (K:) pl. أَهْدَابٌ. (Msb.)

هَدَبٌ
هَدَبٌ ذ [generally signifies slender spring, like strings, garnished with minute, amplexicant, appressed, acute leaves, overlying one another like the scales of a fish: see عَبَلٌ:] the branches, or twigs, of the أَرْطَى and similar trees (K) that have no leaves; a coll. gen. n., of which the n. un. is with ة: and the pl., أَهْدَابٌ. (TA.) [The foliage of the cypress and tamarisk, and the like:] leaves of a tree that are permanent, (and that have not a projecting nerve along the middle. TA,) as those of the cypress (K) and tamarisk and سَمُر. (TA.) Those parts of a plant that are not وَرَق but that have the place of وَرَق. (AHn, K:) or any وَرَق that have not middle; (S, K;) as those of the أَثْل and سَرْو and أَرْطَى and طَرْفَآء; (S:) as also ↓ هُدَّابٌ, (S, K,) both of which are sell gen. ns., of which the as, an. are with ة: pl. أَهْدَابٌ, (K,) which is a regular pl. of هَدَبٌ (TA;) and ↓ هُدَّابٌ: (K, accord. to the TA: but in a MS. copy, هُدَّابَةٌ; and in the CK, هَدَّابَةٌ,) but in the M, هُدَّابٌ is said to be a noun signifying the هُدْب of a garment, &c., and the هَدَب of the أَرْطَى (TA) Az says, that عَبَلٌ is precisely the same as هَدَبٌ (TA.) ― -b2- ↓ هُدَّابٌ is also said to signify Inclining branches, or twigs. (TA.) ― -b3- Also, النَّخْلِ ↓ هُدَّابُ Palm branches; syn. سَعَفُهُ. (S) -A2- أَهْدَابٌ is said to be used by Aboo-Dhu-eyb, in the phrase سَبِطُ الاهداب, as signifying The shoulder-blades. but ISd, who mentions this, denies its correctness. (TA.)

هَدِبٌ
هَدِبٌ ذ A horse having a long forelock. The هدبان [pl. of هَدِبٌ, but whether هِدْبَانٌ or هُدْبَانٌ is not shown,] are among those horses that are held in high estimation among the Arabs, and are distinguished as belonging to different tents, or house. (TA.) ― -b2- الهُدبُ (assumed tropical:) The lion. (K.) But accord. to Lth, ↓ أَهْدَبُ, as an epithet applied to felt and the like, signifies (assumed tropical:) Having long nap, or villous substance (TA,) and as an epithet applied to a lion, accord. to the A, it signifies (tropical:) Having long shag [or shaggy hair]: (TA:) whence it is seen that the correct word [applied to the lion [أَهْدَبُ, q. v.] and هَدِبٌ. (TA.)

هُدُبٌ
هُدُبٌ ذ and هُدُبَةٌ: see هُدْبٌ.

هُدْبَةٌ
هُدْبَةٌ ذ (TA) and ↓ هُدَبَةٌ (Kr, K) A certain bird: (K:) or a small dust-coloured bird, resembling the هَامَة. accept in being smaller than this latter. (L.) El-Jáhidh says, The Arabs have not a name for that [kind of bird] which sees not in the night: it is that which is called شبكور [a Persian word, written شَبْكُورْ], more frequently than هدبة. (A.) -A2- N, un. of هُدْبٌ, q. v.

هدبة
هدبة ذ [written without the syll. points: probably هُدْبَةٌ;] A piece, pace, or portion. (TA.)

هُدَبَةٌ
هُدَبَةٌ ذ : see هُدْبَةٌ.

هُدُبٌّ
هُدُبٌّ ذ : see هَيْدَبٌ.

هُدَّابٌ
هُدَّابٌ ذ : see هُدْبٌ and هَدَبٌ and هَيْدَبٌ.

هِنْدَبٌ
هِنْدَبٌ ذ (S, K, a word of a rare measure, TA,) and ↓ هِنْدَبَاءٌ (K: [but it is not there said whether it be imperfectly or perfectly declinable: accord. to Ibn-Buzurj, as mentioned in the TA, it is fem., and therefore imperfectly decl.: but from the ns. an. given below, it appears to be masc., and perfectly decl.: probably, therefore, all the forms of the word ending with long or short alif may be correctly pronounced without, and with, tenween:]) and ↓ هِنْدَبَّى (ISk, S, Msb) and هِنْدِبَاءٌ and هِنْدِبًى; (Az, S, K, Msb;) but the word which is used by most of the Arabs of the desert is the first: (Az;) IKt only mentions the third form: (Msb:) also ↓ هَنْدَبَاةٌ, (S;) or [هندبى and هندباء are coll. gen. ns., and] هِنَدَبَاةٌ is a n. un., (AHn, K,) as also هندباءة: (AHn, TA:) A certain leguminous plant, (S, K,) well known, (K,) of the description termed أَحْرَار; [i. e., of a slender and soft nature, and eaten crude;) (TA;) [lichorium, intybus and endivia; wild and garden-succory, and endive: also called in the present day شكُوريَة] a plant of middling temperament, (مُعْتَدِلَةٌ,) useful for the stomach and the liver and the spleen, when eaten: and for the sting of a scorpion, when applied externally, with its roots: he who cooks it errs more than he who washes it [and so uses it]. (K.) F mentions the names of this plant in aro. هندب, as though the ن were a radical letter, which noone asserts it to be: J [and others], in art. هدب. (TA.)

هِنْدَِبًى
هِنْدَِبًى ذ , هِنْدَِبَاءٌ, and هِنْدَبَاةٌ, see هِنَّدَبٌ.

هَيْدَبٌ
هَيْدَبٌ ذ : see هُدْبٌ. ― -b2- [Its pl., هَيَادِبُ, is also applied to Filaments, capillaments, or fringe-like appertenances, of a flower. ― -b3- هَيْدَبٌ; (tropical:) A (??) or clouds, hanging down, (K,) approaching [the earth], like the هُدْب [or unwoven end or extremity,] of a (قَطِيفَة: (TA:) or the هيدب of a cloud is its ذَيْل [or skirt]. (K:) or what hangs down, of it, like the unwoven and, or extremity, of a garment. (مَا تَهَذَّبَ مِنْهُ.) when it is about to rain, resembling strings (S) ― -b4- هَيْدَبٌ (tropical:) A pendulous (or flabby. TA,) pubes of a woman: (K:) likened to the هيدب of a cloud (TA.) ― -b5- هَيْدَبٌ (tropical:) Tears flowing in a continued succession. (K.) On the authority of Lth, who cites the following verse:
بِدَمْعٍ ذِى حَرَارَاتٍ
عَلَى الخَدَّيْنِ ذِى هَيْدَبْ
[With hot tears upon the cheeks, flowing in a continued succession]. But it is said in the L, I have not heard هيدب used as an epithet applied to rain falling continuously, aor. as an epithet applied to tears; and the verse which Lth adduces as an authority is forged. (TA.) ― -b6- هَيْدَبٌ (S, K) and ↓ هُدُبٌّ and ↓ هُدَّابٌ (K) Impotent in speech or actions; syn. عَيِىٌّ; (in one copy of the K غَبِىٌّ, or unintelligent; TA;) and heavy, or dull: (S, K:) or هيدب signifies impotent in speech or actions; dull of speech and understanding; heavy: and hard, or churlish; heavy, or dull; having much hair: (Az:) or, as some say, one who has upon him dangling strings, or the like, hanging from the suspensory of a sword, or other thing, and resembling the هيدب of a cloud: or, as some say, this word signifies stupid; foolish; of little sense: and ↓ هدبّ, weak. (TA.)

هَيْدَبَى
هَيْدَبَى ذ A kind of pace of a horse, in which exertion, or energy, is employed; a certain hard pace of a horse. (K.) See also هَيْذَبَى.

رَجُلٌ هَيْدَبِىُّ الكَلَامِ
رَجُلٌ هَيْدَبِىُّ الكَلَامِ ذ (assumed tropical:) A man of much speech, or talk; of many words. (K.) App. from the هَيْدَب of a cloud. (TA.)

أَهْدَبُ
أَهْدَبُ ذ A man having long, or large, eyelashes. (K.) Lth explains it by the words طَوِيلُ أَشْفَارِ العَيْنِ كَثِيرُهَا; [and J in a similar manner;] but Az disapproves of this expression, because اشفار العين signifies “ the edges of the eyelids, ” whence the eyelashes grow: (TA:) أَهْدَبُ الأَشْفَارِ, and الاشفار ↓ هَدِبُ, [the same;] having long eyelashes. (TA.) عَيْنٌ هَدْبَاءُ An eye having long lashes. (TA.) ― -b2- شَجَرَةٌ هَدْبَاءُ A tree having long and pendulous branches. (K.) ― -b3- أُذُنٌ هَدْبَاءُ (tropical:) A pendulous, flabby, ear. (TA, from a trad.) ― -b4- لِحْيَةٌ هَدْبَاءُ (tropical:) A lank, not crisp, beard: and so ↓ عُثْنُونٌ هَدِبٌ. (TA.) ― -b5- نَسْرٌ أَهْدَبُ (tropical:) A vulture having long feathers which reach to the ground. (TA.) See هَدِبٌ.

مُهَدَّبٌ
مُهَدَّبٌ ذ Having an unwoven end, or extremity; syn. ذُو هُدَّابٍ: occurring as an epithet applied to the kind of stuff called دِمَقْسٌ. (TA.)

##### Türkçe

**هَدَبَهُ**
1 **هَدَبَهُ** ذ , muzâri‘ **هَدِبَ** , Onu kesti; yahut onu kesti de ayırdı. (K, TA.) Ayrıca **هَدَبَ**’ya da bak. ― -b2- **هَدَبَ**, (muzâri‘ **هَدِبَ** , mastar ismi **هَدْبٌ**, S,) Bir deveyi sağdı: (ISk, S, K:) yahut herhangi bir hayvanı parmaklarının uçlarıyla sağdı. (IKtt.) ― -b3- **هَدَبَ** (S, K,) muzâri‘ **هَدُبَ** ; yahut ↓ **هدّب**, mastar ismi **تَهْدِيبٌ**; ve ↓ **اهتدب**; (TA;) Meyve kopardı yahut topladı, (S, K,) yahut [**هَدَبٌ** denilen yaprak türünü]. (TA.) -A2- **هَدِبَ**, (mastar ismi **هَدَبٌ**, TA;) ve ↓ **اهدب**; O (bir ağaç) uzun ve sarkık dallara yahut ince dallara sahip oldu. (K.) İkinci fiil, IKtt tarafından “O (bir ağaç) çok sayıda dala sahip oldu” anlamında açıklanır. (TA.) Bu, **أَرْطَى**’nın ve benzerinin **هَدَب**’ından türetilmiş değildir. (AHn.) ― -b2- **هَدِبَتِ العَيْنُ**, muzâri‘ **هَدَبَ** , (mastar ismi **هَدَبٌ** TA,) Gözün uzun kirpikleri oldu. (K.)

2 **هَدَّبَ** 1’e bak. -A2- **هدّب السَّوْطَ** [?] **عَذَّبَ** ile aynı (i. q.), bkz. (A, TA’da, **عذّب** maddesinde. bkz.)

4 **أَهْدَبَ** 1’e bak. ― -b2- **اهدب** O (bir ağaç) **هَدَب**’ını çıkardı yahut ortaya koydu. (TA.)

**تهدّب**
5 **تهدّب** ذ [O (bulutun bir parçası) bir elbisenin dokunmamış ucu yahut kenarı gibi aşağı sarktı]. (S.) **هَيْدَبٌ**’a bak.

8 **اِهْتَدَبَ** 1’e bak.

**هُدْبٌ**
**هُدْبٌ** ذ ve ↓ **هُدُبٌ**, (K,) ikincisi birincinin lehçe şeklidir, (TA,) cem‘-cins isimlerdir; ve ↓ **هَيْدَبٌ**, (K,) o da bir cem‘-cins ismidir, (TA,) ve ↓ **هُدَّابٌ** [aynı şekilde bir cem‘-cins isim,] ve ↓ **هُدْبَةٌ**, [ki bu daha ziyade **هُدْبٌ**’un tekilidir,] (TA,) bir elbisenin yahut bir kumaş parçasının, **خَمْلٌ** ile aynı: (K: aynı şekilde, ↓ **هُدْبَةٌ** ve ↓ **هُدُبَةٌ** S’de **خَمْلَةٌ** ile açıklanır:) yahut daha doğrusu, bir elbisenin yahut bir kumaş parçasının [saçağı yahut] dokunmamış ucu yahut kenarı; dokunmamış olan ucu yahut kenarı: yahut atkısız çözgüden oluşan bir uç yahut kenar: bazen bükülür ve [saçak oluşturduğunda] elbisenin vb. [dokunmuş kısmının] kenarını korur: (oysa **خمل** “bir elbisenin vb. tüyü yahut havlı maddesi”ni ifade eder: [**ما يتخلّل التّوب كلّه كالزِّئْبِرِ** sözlerinin manası budur: genellikle **خمل** ile kastedilen budur] ve bu çoğunlukla **قَطَائِفُ** denilen şeylerdedir: (MF:) yahut bir elbisenin vb. **طُرَّة** [denilen kısma] bitişik ucu yahut kenarı: (TA:) yahut bir elbisenin vb. **هدبة**’si, **طُرَّة** ile aynıdır: (Msb:) ilk kelimenin (**هُدْبٌ** yahut **هُدُبٌ**) ة ile tekili: (K:) **هيدب**’in de böyledir, (TA,) [ve **هدّاب**’ın da]. **هُدْبَةٌ**’nin çoğulu **هُدَبٌ**’dur. (Msb.) ― -b2- **هُدْبٌ**, (K,) yahut **هُدْبُ العَيْنِ**, (S,) ve ↓ **هُدُبٌ**, (K,) ki bu **هدب**’in lehçe şeklidir, (TA,) cem‘-cins isimlerdir; Kirpikler; göz kapaklarının kenarları üzerinde biten kıllar: (S, K:) ة ile tekili: (K:) çoğulu **أَهْدَابٌ**. (Msb.)

**هَدَبٌ**
**هَدَبٌ** ذ [genellikle, balık pulları gibi birbirinin üzerine binen, küçük, sarıcı, yapışık, sivri yapraklarla süslenmiş, ipler gibi ince sürgünleri ifade eder: **عَبَلٌ**’a bak:] **أَرْطَى**’nın ve benzeri ağaçların (K) yapraksız olan dalları yahut ince dalları; bir cem‘-cins isimdir; bunun tekili ة iledir: ve çoğulu **أَهْدَابٌ**’dur. (TA.) [Servi ve ılgın ve benzerinin yaprak örtüsü:] bir ağacın kalıcı olan yaprakları, (ve ortası boyunca çıkıntılı bir damar bulunmayan; TA,) servi (K) ve ılgın ve **سَمُر**’unki gibi. (TA.) Bir bitkinin **وَرَق** olmayan fakat **وَرَق**’ın yerini tutan kısımları. (AHn, K:) yahut ortası olmayan herhangi bir **وَرَق**; (S, K;) **أَثْل** ve **سَرْو** ve **أَرْطَى** ve **طَرْفَآء**’nınki gibi; (S:) ayrıca ↓ **هُدَّابٌ** da böyledir, (S, K,) her ikisi de cem‘-cins isimlerdir; bunların tekilleri ة iledir: çoğul **أَهْدَابٌ**’dur, (K,) ki bu **هَدَبٌ**’un düzenli çoğuludur (TA;) ve ↓ **هُدَّابٌ**: (K, TA’ya göre: fakat bir yazma nüshada **هُدَّابَةٌ**; CK’de ise **هَدَّابَةٌ**,) fakat M’de **هُدَّابٌ**’un, bir elbisenin vb. **هُدْب**’unu ve **أَرْطَى**’nın **هَدَب**’ını ifade eden bir isim olduğu söylenir. (TA) Az der ki, **عَبَلٌ** tam olarak **هَدَبٌ** ile aynıdır. (TA.) ― -b2- ↓ **هُدَّابٌ**’ın, eğik dallar yahut ince dallar anlamına geldiği de söylenir. (TA.) ― -b3- Ayrıca, **النَّخْلِ** ↓ **هُدَّابُ** Hurma dalları; eş anlamlısı **سَعَفُهُ**. (S) -A2- **أَهْدَابٌ**’ın, Aboo-Dhu-eyb tarafından **سَبِطُ الاهداب** ibaresinde, “kürek kemikleri” anlamında kullanıldığı söylenir; fakat bunu zikreden ISd, bunun doğruluğunu reddeder. (TA.)

**هَدِبٌ**
**هَدِبٌ** ذ Uzun perçemli bir at. **هدبان** [**هَدِبٌ**’un çoğulu; fakat **هِدْبَانٌ** mı yoksa **هُدْبَانٌ** mı olduğu gösterilmemiştir] Araplar nezdinde yüksek değer verilen atlar arasındadır ve farklı çadırlara yahut eve mensup olmakla ayırt edilirler. (TA.) ― -b2- **الهُدبُ** (mecaz kabul edilerek:) Aslan. (K.) Fakat Lth’ye göre, ↓ **أَهْدَبُ**, keçe ve benzerine sıfat olarak, (mecaz kabul edilerek:) Uzun havlı yahut tüylü maddeye sahip demektir (TA,) ve A’ya göre, aslana sıfat olarak, (mecaz:) Uzun yeleli [yahut uzun, kabarık kıllı] demektir: (TA:) buradan, aslana uygulanan doğru kelimenin [**أَهْدَبُ**, bkz.] olduğu ve **هَدِبٌ** olmadığı görülür. (TA.)

**هُدُبٌ**
**هُدُبٌ** ذ ve **هُدُبَةٌ**: **هُدْبٌ**’a bak.

**هُدْبَةٌ**
**هُدْبَةٌ** ذ (TA) ve ↓ **هُدَبَةٌ** (Kr, K) Belli bir kuş: (K:) yahut toz renginde küçük bir kuş; **هَامَة**’ye benzer, ancak ondan daha küçük olması dışında. (L.) El-Câhiz der ki: Arapların, gece görmeyen o [kuş türü] için bir adı yoktur: o, **شبكور** [Farsça bir kelime, **شَبْكُورْ** yazılır] diye adlandırılandır; **هدبة**’den daha sık. (A.) -A2- **هُدْبٌ**’un tekili, bkz.

**هدبة**
**هدبة** ذ [hareke noktaları olmaksızın yazılmış: muhtemelen **هُدْبَةٌ**;] Bir parça, pay, yahut kısım. (TA.)

**هُدَبَةٌ**
**هُدَبَةٌ** ذ : **هُدْبَةٌ**’ye bak.

**هُدُبٌّ**
**هُدُبٌّ** ذ : **هَيْدَبٌ**’a bak.

**هُدَّابٌ**
**هُدَّابٌ** ذ : **هُدْبٌ** ve **هَدَبٌ** ve **هَيْدَبٌ**’a bak.

**هِنْدَبٌ**
**هِنْدَبٌ** ذ (S, K, nadir bir vezinde bir kelime, TA,) ve ↓ **هِنْدَبَاءٌ** (K: [orada, eksik mi tam mı i‘rablı olduğu söylenmemiştir: TA’da zikredildiği üzere İbn-Buzurj’a göre müennestir ve bu yüzden eksik i‘rablıdır: fakat aşağıda verilen nisbe sıfatlarından, müzekker ve tam i‘rablı olduğu anlaşılır: muhtemelen, uzun yahut kısa elif ile biten kelimenin bütün şekilleri, tenvinsiz de tenvinli de doğru telaffuz edilebilir:]) ve ↓ **هِنْدَبَّى** (ISk, S, Msb) ve **هِنْدِبَاءٌ** ve **هِنْدِبًى**; (Az, S, K, Msb;) fakat çöl Araplarının çoğunun kullandığı kelime birincisidir: (Az;) IKt yalnız üçüncü şekli zikreder: (Msb:) ayrıca ↓ **هَنْدَبَاةٌ**, (S;) yahut [**هندبى** ve **هندباء** cem‘-cins isimlerdir ve] **هِنَدَبَاةٌ** tekildir, (AHn, K,) **هندباءة** da böyledir: (AHn, TA:) Baklagil türünden belli bir bitki, (S, K,) iyi bilinen, (K,) **أَحْرَار** diye adlandırılan vasıftan; [yani ince ve yumuşak tabiatlı olup çiğ yenilen;] (TA;) [lichorium, intybus ve endivia; yabani ve bahçe hindibası ve endiv; günümüzde ayrıca **شكُوريَة** diye adlandırılır] orta mizaçlı bir bitki, (**مُعْتَدِلَةٌ**, ) yenildiğinde mideye, karaciğere ve dalağa faydalı; ve akrebin sokmasına, kökleriyle birlikte dıştan uygulandığında faydalı: onu pişiren, onu yıkayan [ve öyle kullanan] kimseden daha çok hata eder. (K.) F, bu bitkinin adlarını, **هندب** maddesinde, sanki **ن** kök harfmiş gibi zikreder; hâlbuki kimse onun kök harf olduğunu iddia etmez: J [ve başkaları], **هدب** maddesinde. (TA.)

**هِنْدَِبًى**
**هِنْدَِبًى** ذ , **هِنْدَِبَاءٌ**, ve **هِنْدَبَاةٌ**, **هِنَّدَبٌ**’a bak.

**هَيْدَبٌ**
**هَيْدَبٌ** ذ : **هُدْبٌ**’a bak. ― -b2- [Onun çoğulu **هَيَادِبُ**, bir çiçeğin iplikçikleri, kılcal iplikçikleri yahut saçak benzeri eklentileri için de kullanılır. ― -b3- **هَيْدَبٌ**; (mecaz:) Aşağı sarkan, (K,) [yere] yaklaşan, bir ( **قَطِيفَة**: (TA:) )’nin **هُدْب**’u [yahut dokunmamış ucu yahut kenarı] gibi, bir (??) yahut bulutlar: yahut bir bulutun **هيدب**’i onun **ذَيْل**’idir [yahut eteği]. (K:) yahut ondan aşağı sarkan şey; bir elbisenin dokunmamış ucu yahut kenarı gibi. (**مَا تَهَذَّبَ مِنْهُ.**) yağmur yağmak üzereyken, ipler gibi benzer. (S) ― -b4- **هَيْدَبٌ** (mecaz:) Bir kadının sarkık (yahut gevşek; TA,) kasık kılları: (K:) bir bulutun **هيدب**’ine benzetilmiştir. (TA.) ― -b5- **هَيْدَبٌ** (mecaz:) Ardışık bir süreklilik içinde akan gözyaşları. (K.) Lth’nin rivayetine göre; şu beyti delil getirir:
بِدَمْعٍ ذِى حَرَارَاتٍ
عَلَى الخَدَّيْنِ ذِى هَيْدَبْ
[Yanaklar üzerinde, ardışık bir süreklilik içinde akan sıcak gözyaşlarıyla]. Fakat L’de denir ki: **هيدب**’i, sürekli yağan yağmura sıfat olarak, yahut gözyaşlarına sıfat olarak işitmedim; Lth’nin delil olarak getirdiği beyit uydurmadır. (TA.) ― -b6- **هَيْدَبٌ** (S, K) ve ↓ **هُدُبٌّ** ve ↓ **هُدَّابٌ** (K) Sözde yahut işlerde âciz; eş anlamlısı **عَيِىٌّ**; (K’nin bir nüshasında **غَبِىٌّ**, yahut anlayışsız; TA;) ve ağır, yahut donuk: (S, K:) yahut **هيدب**, sözde yahut işlerde âciz; söz ve anlayışta donuk; ağır; ve sert yahut kaba; ağır yahut donuk; çok kıllı: (Az:) yahut, bazılarının dediğine göre, üzerinde, bir kılıcın askılığından yahut başka bir şeyden sarkan ipler yahut benzeri bulunan ve bir bulutun **هيدب**’ine benzeyen kimse: yahut, bazılarının dediğine göre, bu kelime aptal; budala; az akıllı demektir: ve ↓ **هدبّ**, zayıf. (TA.)

**هَيْدَبَى**
**هَيْدَبَى** ذ Bir atın, içinde çaba yahut enerji kullanılan bir yürüyüş türü; atın belli bir sert yürüyüşü. (K.) Ayrıca **هَيْذَبَى**’ya da bak.

**رَجُلٌ هَيْدَبِىُّ الكَلَامِ**
**رَجُلٌ هَيْدَبِىُّ الكَلَامِ** ذ (mecaz kabul edilerek:) Çok konuşan bir adam; çok sözlü. (K.) Görünüşe göre bir bulutun **هَيْدَب**’inden. (TA.)

**أَهْدَبُ**
**أَهْدَبُ** ذ Uzun yahut büyük kirpikli bir adam. (K.) Lth onu **طَوِيلُ أَشْفَارِ العَيْنِ كَثِيرُهَا** sözleriyle açıklar; [J de benzer şekilde;] fakat Az bu ifadeyi uygun görmez; çünkü **اشفار العين** “göz kapaklarının kenarları” demektir; kirpikler oradan biter: (TA:) **أَهْدَبُ الأَشْفَارِ**, ve **الاشفار** ↓ **هَدِبُ**, [aynısı;] uzun kirpikli. (TA.) **عَيْنٌ هَدْبَاءُ** Uzun kirpikli bir göz. (TA.) ― -b2- **شَجَرَةٌ هَدْبَاءُ** Uzun ve sarkık dallara sahip bir ağaç. (K.) ― -b3- **أُذُنٌ هَدْبَاءُ** (mecaz:) Sarkık, gevşek bir kulak. (TA, bir hadisten.) ― -b4- **لِحْيَةٌ هَدْبَاءُ** (mecaz:) Sıska, kıvırcık olmayan bir sakal: ve böylesi ↓ **عُثْنُونٌ هَدِبٌ**. (TA.) ― -b5- **نَسْرٌ أَهْدَبُ** (mecaz:) Tüyleri yere kadar ulaşan bir akbaba. (TA.) **هَدِبٌ**’e bak.

**مُهَدَّبٌ**
**مُهَدَّبٌ** ذ Dokunmamış ucu yahut kenarı olan; eş anlamlısı **ذُو هُدَّابٍ**: **دِمَقْسٌ** denilen kumaş türüne sıfat olarak vârid olur. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَدَبَ
هَدَبَ I ( n. ac. هَدْب 1 ),
a.  Cut; cut off.

b.  Plucked, gathered ( fruit ).

c.  Milked.

هَدِبَ
هَدِبَ A ( n. ac. هَدَب 4 ),
a.  Had long lashes ( eye ).

b.  Had long branches ( tree ).

هَدَّبَ
هَدَّبَ II ,
a.  see I (b) .

أَهْدَبَ
أَهْدَبَ IV ,
a.  see ( هَدِبَ ) ( b ).

تَهَدَّبَ
تَهَدَّبَ V ,
a.  see ( هَدِبَ ) ( b ).

b.  Was ragged ( cloud ).

اِهْتَدَبَ
اِهْتَدَبَ VIII ,
a.  see I (b) .

هُدْب
هُدْب 3 ( pl. أَهْدَاْب 38 ),
a.  Fringe; hem, border.

b.  Eyelash.

هُدْبَة
هُدْبَة 3t , ( pl. هُدَب 9 ),
a.  see 3 (a) , ( b ).

c.  A certain bird.

d.  Portion.

هَدَب
هَدَب 4 , ( pl. هِدَاْب 23 ,  أَهْدَاْب 38 ),
a.  Twigs, sprigs, branches; leaves; foliage ( of the cypress & c. ).

هَدِب
هَدِب 5 ,
a.  Shaggy.

b.  [ art. ], Lion.

هُدَبَة
هُدَبَة 9t ,
a.  see 3t (c) .

هُدُب
هُدُب 10 ,  هُدُبَة 10t ,
a.  see 3 .

هُدُبّ
هُدُبّ 13 ,
a.  see 29 (c) .

أَهْدَبُ
أَهْدَبُ 14 ,
a.  Having long, sweeping eyelashes.

b.  Having long branches ( tree ).

c.  Long-feathered.

هُدَّاْب
هُدَّاْب 29 ,
a.  see 3 (a) &  4 ( a ).

c.  Heavy, dull, slow, inert, loutish; stupid, foolish.

هَدْبَآءُ
هَدْبَآءُ 42 ,
a.  fem. of أَهْدَبُ 14 .

b.  Flabby, pendulous ( ear ).

هَدَّبَ
N. P. هَدَّبَ II ,
a.  Fringed.

هِنْدَبَآء
هِنْدَبَآء
a.  see under هَنَدَ

هَيْدَب
هَيْدَب
a.  see 3 (a) &  29 ( c ).

c.  Ragged cloud.

d.  Tears.

هَيَادِب
هَيَادِب
a.  Filaments, capillaments ( of a flower ).

هَيْدَبَى
هَيْدَبَى
a.  Quick pace.

رَجُل هَيْدَبِيّ الكَلَام
رَجُل هَيْدَبِيّ الكَلَام
a.  A man of many words.

هُدَبِد
هُدَبِد
a.  Thick, clotted milk.

b.  Weak sight; nyctalopia.

c.  Weak-sighted; nyctalops.

d.  A black tree-gum.

هُدَابِد
هُدَابِد
a.  see supra (a) .

هِدَبْل
هِدَبْل
a.  Hairy, shaggy.

b.  Slow.

##### Türkçe

**هَدَبَ**
**هَدَبَ** I (n. ac. **هَدْب** 1),
a. Kesti; kesti attı.

b. Kopardı, topladı (meyve).

c. Sağdı.

**هَدِبَ**
**هَدِبَ** A (n. ac. **هَدَب** 4),
a. (Göz) uzun kirpikli oldu.

b. (Ağaç) uzun dallı oldu.

**هَدَّبَ**
**هَدَّبَ** II,
a. I (b)’ye bak.

**أَهْدَبَ**
**أَهْدَبَ** IV,
a. (**هَدِبَ**) (b)’ye bak.

**تَهَدَّبَ**
**تَهَدَّبَ** V,
a. (**هَدِبَ**) (b)’ye bak.

b. (Bulut) paçavra gibi, püsküllü oldu.

**اِهْتَدَبَ**
**اِهْتَدَبَ** VIII,
a. I (b)’ye bak.

**هُدْب**
**هُدْب** 3 (pl. **أَهْدَاْب** 38),
a. Püskül; etek, kenar, sınır.

b. Kirpik.

**هُدْبَة**
**هُدْبَة** 3t, (pl. **هُدَب** 9),
a. 3 (a), (b)’ye bak.

c. Belli bir kuş.

d. Pay, kısım.

**هَدَب**
**هَدَب** 4, (pl. **هِدَاْب** 23, **أَهْدَاْب** 38),
a. İnce dallar, sürgünler, dallar; yapraklar; yaprak örtüsü (servi vb.’nin).

**هَدِب**
**هَدِب** 5,
a. Kıllı, tüylü.

b. [art.], Aslan.

**هُدَبَة**
**هُدَبَة** 9t,
a. 3t (c)’ye bak.

**هُدُب**
**هُدُب** 10, **هُدُبَة** 10t,
a. 3’e bak.

**هُدُبّ**
**هُدُبّ** 13,
a. 29 (c)’ye bak.

**أَهْدَبُ**
**أَهْدَبُ** 14,
a. Uzun, sarkık kirpikli.

b. Uzun dallı (ağaç).

c. Uzun tüylü.

**هُدَّاْب**
**هُدَّاْب** 29,
a. 3 (a) ve 4 (a)’ya bak.

c. Ağır, donuk, yavaş, atıl, hantal; aptal, ahmak.

**هَدْبَآءُ**
**هَدْبَآءُ** 42,
a. **أَهْدَبُ** 14’ün müennesi.

b. Gevşek, sarkık (kulak).

**هَدَّبَ**
N. P. **هَدَّبَ** II,
a. Püsküllü.

**هِنْدَبَآء**
**هِنْدَبَآء**
a. **هَنَدَ** altında bak.

**هَيْدَب**
**هَيْدَب**
a. 3 (a) ve 29 (c)’ye bak.

c. Paçavra gibi bulut.

d. Gözyaşları.

**هَيَادِب**
**هَيَادِب**
a. Lifçikler, kılcal lifçikler (bir çiçeğin).

**هَيْدَبَى**
**هَيْدَبَى**
a. Hızlı yürüyüş.

**رَجُل هَيْدَبِيّ الكَلَام**
**رَجُل هَيْدَبِيّ الكَلَام**
a. Çok sözlü bir adam.

**هُدَبِد**
**هُدَبِد**
a. Koyu, pıhtılaşmış süt.

b. Zayıf görme; gece körlüğü.

c. Zayıf gören; gece körü.

d. Siyah bir ağaç zamkı.

**هُدَابِد**
**هُدَابِد**
a. Yukarıdaki (a)’ya bak.

**هِدَبْل**
**هِدَبْل**
a. Kıllı, tüylü.

b. Yavaş.
