# هدج (ه-د-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AF%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - د - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والجيم والدال معهما
هج د، ه د ج، ج ه د، مستعملات فقط
هجد:
هَجَدَ القومُ هجودا، أي: ناموا، وتهجّدوا، أي: استيقظوا لصلاةٍ أو لأمر. وقوله تعالى: "ومن اللَّيْلِ فتهجّدْ به نافلةً لك"، أي: بالقرآن في الصّلاة، أي: انتبهْ بعد النوم نافلة، أي: فضيلةً.
هدج:
الهَدَجانُ: مِشْيةُ الشّيخ، ونحوه.
هَدَجُ الشَّيْخُ، وهَدَجَتِ الرّيحُ، أي: حنَّتْ وصوَّتَتْ.
والتّهَدُّجُ: تَقَطُّعُ الصّوت.
وهَدَجُ الظّليمِ وهو مَشْيٌ وسَعْيٌ وعَدْوٌ. كلٌّ ذلك في آرتعاشٍ، قال:
أَصَكَّ نغْضاً لا يَني مُسْتَهْدَجا
والهَوْدَجُ: مركبٌ لنساءِ الأَعراب، وليس بفودج، ويجمع: الهَوادِج.
جهد:
الجَهْدُ: ما جَهَد الإنسانَ من مَرَضٍ، أو أمرٍ شاقٍّ فهو مَجهودٌ والجُهْدُ لغة بهذا المعنى والجُهدُ: شيءٌ قليلٌ يعيش به المُقِلُّ على جَهْدِ العَيْش.
والجَهْدُ: بلوغُكَ غايةَ الأمرِ الّذي لا تألو عن الجهد فيه. تقول: جَهَدْتُ جَهْدي، واجتهدتُ رأيي ونفسي حتّى بلغتُ مجهودي.
وجَهَدْتُ فلاناً: بلغتُ مشقّته، وأَجْهدتُه على أن يَفْعَلَ كذا.
وأجْهَدَ القومُ علينا في العداوة.
وجاهدتُ العدوَّ مُجاهدةً، وهو قتالُك إيّاه.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الجيم** ve **الدال** onlarla birlikte
**هج د**، **ه د ج**، **ج ه د**; yalnızca استعمال edilenler

**هجد**:
**هَجَدَ** kavim **هجودا**; yani: uyudular. Ve **تهجّدوا**; yani: bir namaz için yahut bir iş için uyandılar. Ve Yüce Allah’ın sözü: “ومن اللَّيْلِ فتهجّدْ به نافلةً لك”; yani: namazda Kur’an ile; yani: uykudan sonra uyan, **نافلة**; yani: bir فضيلة.

**هدج**:
**الهَدَجانُ**: ihtiyarın yürüyüşü ve benzeri.
**هَدَجُ** ihtiyar, ve **هَدَجَتِ** rüzgâr; yani: inledi ve ses çıkardı.
Ve **التّهَدُّجُ**: sesin kesik kesik olması.
Ve **هَدَجُ** devekuşunun erkeğinin; o, bir yürüyüş ve koşuş ve koşmadır. Bunların hepsi bir titreme içindedir. Dedi ki:
أَصَكَّ نغْضاً لا يَني مُسْتَهْدَجا
Ve **الهَوْدَجُ**: bedevî kadınları için bir binek; ve **فودج** değildir. Ve çoğulu: **الهَوادِج**.

**جهد**:
**الجَهْدُ**: insanı hastalıktan yahut meşakkatli bir işten yoran şey; o hâlde o **مَجهودٌ**dur. Ve **الجُهْدُ** bu mânâda bir lugattır. Ve **الجُهدُ**: az olan bir şeydir; onunla yoksul, yaşayışın zorluğu üzere yaşar.
Ve **الجَهْدُ**: içinde gayret etmekten geri durmadığın işin nihayetine ulaşmandır. Dersin ki: **جَهَدْتُ جَهْدي**; ve görüşümü ve nefsimi **اجتهدتُ**; nihayet **مجهودي**me ulaştım.
Ve **جَهَدْتُ** falancayı: onun meşakkatine ulaştım. Ve onu şöyle yapmaya **أَجْهدتُ**.
Ve kavim, düşmanlıkta bize karşı **أجْهَدَ**.
Ve düşmanla **مُجاهدةً** **جاهدتُ**; o, senin onunla savaşmandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهَدَجانُ: مِشية الشيخ. وقد هَدَجَ يَهْدِجُ. وهَدَجَ الظَليمُ، إذا مشى في ارتعاشٍ، فهو هَدَّاجٌ وهَدَجْدَجٌ. والهَدَجَةُ: حَنين الناقة على ولَدها. وقد هَدَجَتْ، فهي مِهْداجٌ. وكذلك الريحُ التي لها حَنين. قال أبو وَجْزَةَ السعديّ يصف حُمُر الوحش:
حتَّى سَلَكْنَ الشَوى منهنَّ في مَسَكٍمن نسْلِ جَوَّابَةِ الآفاقِ مِـهْـداجِ
لأنَّ الريح تستدرُّ السحاب وتُلقِحه فيمطر، فالماء من نسلها. والهَوْدَجُ: مركبٌ من مراكب النساء مُضَبَّبٌ وغير مُضَبَّبٍ. وتَهَدَّجَتِ الناقةُ: تَعَطَّفَتْ على ولدها. وتَهَدَّجَ الصوت: تَقَطّعُهُ في ارتعاش.

##### Türkçe

**الهَدَجانُ**: yaşlının yürüyüşü. Ve **هَدَجَ** **يَهْدِجُ**. Ve **هَدَجَ** **الظَليمُ**, titreme içinde yürüdüğü zaman; o hâlde o **هَدَّاجٌ** ve **هَدَجْدَجٌ**dur. Ve **الهَدَجَةُ**: dişi devenin yavrusu üzerine iniltisi. Ve **هَدَجَتْ**, o hâlde o **مِهْداجٌ**dur. Ve aynı şekilde iniltisi olan rüzgâr. Ebû Vecze es-Sa‘dî, yaban eşeklerini vasfederek dedi:
حتَّى سَلَكْنَ الشَوى منهنَّ في مَسَكٍمن نسْلِ جَوَّابَةِ الآفاقِ مِـهْـداجِ
Çünkü rüzgâr bulutu sağdırır ve onu aşılar da yağmur yağar; öyleyse su onun neslindendir. Ve **الهَوْدَجُ**: kadınların bineklerinden bir binek; perçinli ve perçinsiz. Ve **تَهَدَّجَتِ** dişi deve: yavrusu üzerine şefkatle eğildi. Ve **تَهَدَّجَ** ses: titreme içinde onun kesik kesik oluşu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ج د
هجد ، دجه ، جهد ، هدج : ( مستعملة ) .
هجد : قال الليث : هَجَد القومُ هُجوداً : إذا ناموا ، وتَهجدوا : إذا استَيْقظوا للصلاة .
أبو عُبيد ، عن أبي عبيدة : الهاجد : الناقم ، والهاجد المصلِّي بالليل .
وقال الحُطيئة :
فحَيَّاك وُدٌّ من هداك لِفْتيةٍ
وخُوصٍ بأعلى ذي طُوالة هُجَّدِ
وقال ابن بُزُرج : أهْجدتُ الرجلَ : أَنَمَتُه وهَجَّدْتُه : أيقظته .
قال الله جل وعز : ( وَمِنَ الَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ ) ( الإسرَاء : 79 ) .
وقال غيره : وهجّدتُ الرجلَ : أنمْتُه .
ومنه قول لبيد قال :
هَجِّدْنا فقد طالَ السُّرَى
وقَدَرْنا إنْ خنا الدَّهْرَ غَفَلْ
كأنه قال : نَوِّمنا فإن السرى قد طال عليَنا حتى غلبنا النومُ ، ويقال : أهجدت الرجلَ : وجدته نائماً .
الحرَّاني عن ابن السكيت : أَهجَدَ البعيرُ : إذا أَلقَى جِرَانَه على الأرض .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : هجَّد الرجل : إذا صَلى بالليل ، وهَجَّد : إذا نام بالليل .
وقال في موضع آخر : الهاجد : النائم ، والهاجد : المصلِّي ، قال : وكذلك المتهجِّد يكون مصلّياً ويكون نائماً .
عمرو عن أبيه قال : هَجد وهَجَّد : إذا قام مصلِّياً ، وهَجَد : إذا نام ، وذلك كله في آخر الليل .
قلت : والمعروفُ في كلام العرب أن الهاجدَ النائم ، وقد هَجد هُجوداً : إذا نامَ ، وأما المتهجِّد ، فهو القائم إلى الصلاة من النوم آخر الليل ، وكأنه قيل له : متهجِّد لإلقائه الهجود عن نفسه ، كما أنه قيل للعابد : متحنِّث لإلقائه الحِنْتَ عن نفسه ، وهو الإثم .
جهد : وقال الليث : الجَهْد : ما جَهَد الإنسانَ من مَرَض أو أمر شاق فهو مَجْهود . قال : والجُهْد لغة بهذا المعنى ، قال : والجُهد : شيء قليلٌ يعيش به المُقلّ على جَهْدِ العَيْش .
قال الله جل وعزّ : ( وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ ) ( التّوبَة : 79 ) على هذا المعنى . قال : والجَهْد أيضاً : بلُوغُكَ غايةَ الأمر الّذي لا تأَلو عن الجَهْد فيه . تقول : جَهَدْتُ جَهْدي واجتهدتُ رَأْيي ونَفْسي حتى بلغتُ مجهودي .
ابن السكّيت : الجَهْد : الغاية .
وقال الفرّاء : بلغتُ به الجَهْد : أي الغايةَ ، واجهَدْ جَهْدكَ في هذا الأمر : أي ابلُغْ فيه غايَتَك . وأما الجُهد فالطاقة ، يقال : اجهد جُهْدَك . قال : وجَهَدْتُ فلاناً : بلغت مشقّته ، وأجَهدتُه على أن يفعل كذا وكذا ، وأجهَدَ القومُ علينا في العَداوة وجاهَدْتُ العَدُوَّ مُجاهَدة .
أبو عُبيد : جَهَدتُه وأَجْهدْتُه ، بمعنًى واحد .
وقال الأعشى :
جَهَدْنَ لهَا مَعَ إِجْهادِها
شَمِر ، عن أبي عمرو ، يقال : هذه بَقْلة لا يَجْهَدها المال : أي لا يكثر منها ، وهذا كلأ يَجهْده المال : إذا كان يَلِجُّ عليه ويَرْعاه .
وقال الأصمعيّ : كلّ لبن شُدّ مَذْقُه بالماء فهو مَجْهود .
وقال الشّماخ يصف إبلاً بالغزارة :
تُضحي وقد ضَمِنتْ ضَرَّاتُها غُرَفاً
مِن ناصعِ اللّونِ حُلْوِ الطَّعم مَجْهودِ
فمن رَوى البيت هكذا أراد بقوله : مجهودِ : المشتهى الذي يُلَحّ عليه في الشُّرب لطيبه وحلاوته ، ومن رواه : ( حلو غير مجهود ) : فمعناه أنها غِزَارٌ لايَجْهدها الحَلب فَينهكُ لَبنَها .
وقال الأصمعيّ في قوله غير مجهود : إنه يُمذَق لأنه كثير .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ ) ( التوبة : 97 ) قال : الجُهد : الطاقة ، تقول : هذا جُهدي ، أي طاقتي : ويقال : اجهْد جُهْدَك .
وأخبرني المنذريّ عن القاسم بن محمد القرشيّ بن سعيد بن عمرو ، عن مروان ،
عن عيسى بن المغيرة ، عن الشَّعبيّ قال : الجُهد الطاقة : تقول : هذا جُهدي : أي طاقتي . الجُهْد في القيتة والجَهد في العمل .
شَمِر عن ابن شميل ، قال الجَهاد : أظهرُ الأرض وأسواها : أي أشدّها استواء ، أنبتَتْ أو لم تُنبت ، ليس قُرْبَه جَبَل ولا أكَمة ، والصّحراء جَهاد ، وأنشد :
يَعُود ثرَى الأرض الجماد ويَنْبُت ال
جَهادُ بها والعُودُ رَيّانُ أَخضرُ
قال ، وقال أبو عمرو : الجَماد والجَهاد : الأرض الجَدْبة التي لا شيء فيها ، والجماعةُ : جُمُدٌ وجُهُد .
وقال الكميت :
أَمَرَعَتْ في نَداهُ إذ قَحَط القَطْ
رُ فأمسَى جَهادُها مُمْطُورا
وقال الفراء : أرضٌ فضَاء وجَهاد ، وبراز بمعنًى واحد .
وقال غيرُه : أجهدَ فيه الشَّيبُ إجهاداً : إذا بدا فيه وكَثُر .
وقال عديّ بن زيد :
لا تُواتيك إذ صَحَوتَ وإذ أَجْ
هَدَ في العارِضَيْنِ منْكَ القَتِيرُ
ويقال : أَجهدَ لك الطريقُ ، وأجهَدَ لك الحقُّ : بَرَزَ وظهَر ووضح .
وقال أبو عمرو بنُ العَلاء : حلَفَ بالله فأجْهَدَ ، وسار فأَجْهدَ ، ولا يكون فَجَهد .
وقال أبو سعيد : أجهَدَ لَك هذا الأمرُ فاركْبه : أي أمكَنك وأَعرَضَ لك .
وقال أبو عمرو : أَجهَدَ القومُ لي : أي أشرَفوا .
وقال الشاعر :
لمّا رأيتُ القومَ قد أجهَدوا
ثُرْتُ إليهم بالحُسام الصَّقِيلْ
وقال أبو زيد ، يقال : إنَّ فلاناً لمُجْهِدٌ لك ، وقد أجهَد : إذا اختَلَط .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الجَهاض والجَهاد ثَمَرُ الأراك ، ونحو ذلك .
قال أبو عمرو ، وقال الحسن في قول الله جلّ وعزّ : ( وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ ) ( البَقَرَة : 219 ) هو أن لا يَجهَد الرجلُ مالَه ثم يَقعُد يسأل الناس .
وقال النضر : معنى يَجهَد مالَه : يعطيه ههنا وههنا .
هدج : قال اللّيث : الهَدَجان : مِشْية الشيخ ونحو ذلك ، يقال : هَدَج الشيخُ وهَدَجت الرِّيح : أي حَنَّت وصَوّتت ، والتهدُّج : تقطيع الصّوت ، وهَدَجُ الظَّليم : وهو سعيٌ ومشيٌ . وَعَدْوٌ ، كل ذلك إذا كان في ارتهاش وأنشد :
والمُعْصِفاتِ لا يزلنَ هدجا
وقال العجّاج يصف الظَّليم :
أَصَكَّ نَغْضاً لايَني مُسْتهْدَجا
قال ابن الأعرابيّ في قوله : مُسْتَهْدَجَا أي مستعجِلا ، أي أفزع فمرّ ، ومن رواه بكسر الدال أراد أنّه لا يزال عَجْلان في عَدْوِه .
وقال غيره : الهَدْجة : رَزْمة الناقة وَحَنِينُها على وَلَدها ، وناقةٌ هَدُوج ومِهداج . ويقال للرِّيحِ الحَنون : لها هَدْجة ومِهْداح ، ومنه
قولُ أبي وَجْزة السعديّ يصف حُمُر الوحش :
حتّى سَلَكْن الشَّوَى منهنّ في مَسَكٍ
مِنْ نَسْلِ جَوابةِ الآفاق مِهْدَاج
المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : تهدَّجوا عليه وتَبأَبؤُوا عليه : إذا أَظهروا إلْطافَه ، ويقال : ظَلِيمٌ هَدَجْدَج لِهدَجانه في مِشْيتهِ .
قال ابن أحمر :
لِهدَجْدِجٍ جَربٍ مَساعرُه
قد عادها شهراً إلى شهرِ
وإنما قال : جَرِب مَساعِرهُ لأنّ ذلك الموضع من النّعام لا ريشَ عليه .
وقال الأصمعي : الهَدَجان : مُداركة الخَطْو ، وأنشد :
وهَدَجانا لم يكن مِنْ مِشْيتي
كهَدَجان الرَّأْل خَلْفَ الهيقتِ
مُزَوْزِياً لما رآها زَوْزَتِ
وقال ابن الأعرابيّ : هَدَج : إذا اضطَرَب مشيهُ من الكِبَر ، وهو الهُداج .
والهَوْدج : مركَب من مراكب النساء . وقِدْرٌ هَدُوج : سريعة الغَليان .
دجه : أهمله الليث .
وقال ابن الأعرابيّ : دَجَّه الرّجل ، إذا نام في الدُّجْيَة ، وهي قُترَة الصائد .

##### Türkçe

ه ج د
**هجد** ، **دجه** ، **جهد** ، **هدج** : (kullanılan).

**هجد** : Leys dedi: **هَجَد** kavim **هُجوداً**: uyudukları zaman; ve **تَهجدوا**: namaz için uyandıkları zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الهاجد**: kin güden; ve **الهاجد**: geceleyin namaz kılan.

Hutay’e dedi ki:
فحَيَّاك وُدٌّ من هداك لِفْتيةٍ
وخُوصٍ بأعلى ذي طُوالة هُجَّدِ

İbn Büzürc dedi: **أهْجدتُ** adamı: onu uyuttum; ve **هَجَّدْتُه**: onu uyandırdım.

Allah azze ve celle dedi: **( وَمِنَ الَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ )** (el-İsrâ: 79).

Başkası dedi: **وهجّدتُ** adamı: onu uyuttum.

Bundan, Lebîd’in sözü; dedi ki:
هَجِّدْنا فقد طالَ السُّرَى
وقَدَرْنا إنْ خنا الدَّهْرَ غَفَلْ

Sanki dedi ki: Bizi uyut; çünkü gece yürüyüşü bize uzun geldi de uyku bize galip geldi. Ve denir: **أهجدت** adamı: onu uyur buldum.

Harrânî, İbn Sikkît’ten: **أَهجَدَ** deve: çenesini yere bıraktığı zaman.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **هجَّد** adam: geceleyin namaz kıldığı zaman; ve **هَجَّد**: geceleyin uyuduğu zaman.

Başka bir yerde dedi: **الهاجد**: uyuyan; ve **الهاجد**: namaz kılan. Dedi: ve yine **المتهجِّد** hem namaz kılan olur hem uyuyan olur.

Amr, babasından dedi: **هَجد** ve **هَجَّد**: namaz kılarak kalktığı zaman; ve **هَجَد**: uyuduğu zaman; ve bunların hepsi gecenin sonundadır.

Dedim: Arapların sözünde bilinen, **الهاجد**’in uyuyan olduğudur; ve **هَجد هُجوداً**: uyuduğu zaman. Ama **المتهجِّد** ise, gecenin sonunda uykudan namaza kalkan kimsedir; sanki ona **متهجِّد** denmiştir, **الهجود**’u kendinden atması sebebiyle; nitekim âbide **متحنِّث** denmiştir, **الحِنْتَ**ı kendinden atması sebebiyle; o da günahtır.

**جهد** : Leys dedi: **الجَهْد**: insana hastalık veya ağır bir işten isabet eden şeydir; o halde o **مَجْهود**dur. Dedi: ve **الجُهْد** bu mânada bir dildir (lehçedir). Dedi: ve **الجُهد**: yoksulun, yaşamın **جَهْدِ العَيْش**’i üzere kendisiyle yaşadığı az bir şeydir.

Allah azze ve celle dedi: **( وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ )** (et-Tevbe: 79) bu mânaya göre. Dedi: ve **الجَهْد** ayrıca: içinde **الجَهْد**den geri durmadığın işin nihayetine ulaşmandır. Dersin ki: **جَهَدْتُ جَهْدي** ve **اجتهدتُ** görüşümü ve nefsimi, ta ki **مجهودي**me ulaştım.

İbn Sikkît: **الجَهْد**: nihayet.

Ferrâ dedi: Onunla **الجَهْد**e ulaştım: yani nihayete. Ve bu işte **اجهَدْ جَهْدَكَ**: yani onda nihayetine ulaş. Ama **الجُهد** ise güçtür; denir: **اجهد جُهْدَك**. Dedi: ve **جَهَدْتُ** falanı: onun meşakkatine ulaştım. Ve **أجَهدتُه** onu şunu şunu yapmaya zorladım. Ve kavim bize düşmanlıkta **أجهَدَ**. Ve düşmanla **جاهَدْتُ** **مُجاهَدة**.

Ebû Ubeyd: **جَهَدتُه** ve **أَجْهدْتُه**; tek bir mânadadır.

A‘şâ dedi ki:
جَهَدْنَ لهَا مَعَ إِجْهادِها

Şemir, Ebû Amr’dan: denir: bu bir ottur, mal onu **لا يَجْهَدها**: yani ondan çoğaltmaz; ve bu bir otlaktır, mal onu **يَجهْده**: üzerine ısrarla girip otladığı zaman.

Asma‘î dedi: su ile karışımı sıkılaştırılmış her süt, o **مَجْهود**dur.

Şemmâh, bol sütlü develeri vasfederek dedi:
تُضحي وقد ضَمِنتْ ضَرَّاتُها غُرَفاً
مِن ناصعِ اللّونِ حُلْوِ الطَّعم مَجْهودِ

Kim beyti böyle rivayet ederse, sözüyle **مجهودِ**’dan muradı: iyiliği ve tatlılığı sebebiyle içmede üzerine ısrar edilen iştah açıcıdır. Kim onu **( حلو غير مجهود )** diye rivayet ederse, mânası: onlar bol sütlüdür; sağım onu **لايَجْهدها** da sütünü tüketip yormaz.

Asma‘î, **غير مجهود** sözünde dedi: çok olduğu için suyla karıştırılır.

Ferrâ, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: **( وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ )** (et-Tevbe: 97) dedi: **الجُهد**: güçtür. Dersin ki: bu benim **جُهدي**mdir, yani gücümdür. Ve denir: **اجهْد جُهْدَك**.

Münzirî bana, Kâsım b. Muhammed el-Kureşî b. Saîd b. Amr’dan, Mervân’dan,
Îsâ b. Muğîre’den, Şa‘bî’den haber verdi; dedi: **الجُهد** güçtür; dersin ki: bu benim **جُهدي**mdir: yani gücümdür. **الجُهْد** azıkta; **الجَهد** iştedir.

Şemir, İbn Şümeyl’den: dedi: **الجَهاد**: yerin en açık ve en kötüsüdür; yani en şiddetli düz olanıdır; bitki bitirmiş olsun veya bitirmemiş olsun; yakınında dağ yoktur, tepe yoktur; ve çöl **جَهاد**dır. Ve şunu inşad etti:
يَعُود ثرَى الأرض الجماد ويَنْبُت ال
جَهادُ بها والعُودُ رَيّانُ أَخضرُ

Dedi; ve Ebû Amr dedi: **الجَماد** ve **الجَهاد**: içinde hiçbir şey olmayan çorak arazidir. Çoğulu: **جُمُد** ve **جُهُد**.

Kümeyt dedi ki:
أَمَرَعَتْ في نَداهُ إذ قَحَط القَطْ
رُ فأمسَى جَهادُها مُمْطُورا

Ferrâ dedi: **أرضٌ فضَاء** ve **جَهاد** ve **براز** bir mânadadır.

Başkası dedi: **أجهدَ** onda ak saç **إجهاداً**: onda belirdiği ve çoğaldığı zaman.

Adiyy b. Zeyd dedi ki:
لا تُواتيك إذ صَحَوتَ وإذ أَجْ
هَدَ في العارِضَيْنِ منْكَ القَتِيرُ

Ve denir: **أَجهدَ** sana yol; ve **أجهَدَ** sana hak: ortaya çıktı, göründü ve açık oldu.

Ebû Amr b. Alâ dedi: Allah’a yemin etti de **فأجْهَدَ**; ve yürüdü de **فأَجْهدَ**; ve **فَجَهد** olmaz.

Ebû Saîd dedi: **أجهَدَ** sana bu iş, ona bin: yani sana imkân verdi ve sana arz oldu.

Ebû Amr dedi: kavim bana **أَجهَدَ**: yani yükseldiler (yüksekten göründüler).

Şair dedi ki:
لمّا رأيتُ القومَ قد أجهَدوا
ثُرْتُ إليهم بالحُسام الصَّقِيلْ

Ebû Zeyd: denir: filan kimse sana **لمُجْهِدٌ**dir; ve **أجهَد**: karıştığı zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الجَهاض** ve **الجَهاد**: erâkın meyvesidir; ve bunun benzeri.

Ebû Amr dedi; ve Hasan, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: **( وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ )** (el-Bakara: 219) dedi: o, kişinin malını **لا يَجهَد** etmemesi, sonra oturup insanlardan istemesidir.

Nadr dedi: **يَجهَد مالَه**’in mânası: onu şuraya buraya vermesidir.

**هدج** : Leys dedi: **الهَدَجان**: ihtiyarın yürüyüşü ve bunun benzeri. Denir: **هَدَج** ihtiyar; ve **هَدَجت** rüzgâr: yani inledi ve ses çıkardı. Ve **التهدُّج**: sesin parça parça edilmesidir. Ve **هَدَجُ الظَّليم**: o, koşma ve yürümedir; ve koşmadır; bunların hepsi, titreme içinde olduğu zaman. Ve şunu inşad etti:
والمُعْصِفاتِ لا يزلنَ هدجا

A‘câc, **الظَّليم**i vasfederek dedi:
أَصَكَّ نَغْضاً لايَني مُسْتهْدَجا

İbnü’l-A‘râbî, sözü hakkında dedi: **مُسْتَهْدَجَا** yani acele eden; yani ürktü de geçti. Kim onu **الدال**’ın kesresiyle rivayet ederse, muradı: o, koşusunda sürekli aceleci olur.

Başkası dedi: **الهَدْجة**: devenin böğürmesi ve yavrusuna inlemesidir. Ve deve: **هَدُوج** ve **مِهداج**. Ve inleyen rüzgâra denir: onun **هَدْجة**si ve **مِهْداح**ı vardır. Ve ondan, Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin sözü; yaban eşeklerini vasfederek:
حتّى سَلَكْن الشَّوَى منهنّ في مَسَكٍ
مِنْ نَسْلِ جَوابةِ الآفاق مِهْدَاج

Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: ona karşı **تهدَّجوا** ve ona karşı **تَبأَبؤُوا**: ona yumuşaklığını (iltifatını) açığa vurdukları zaman. Ve denir: yürüyüşündeki **هدَجانه** sebebiyle **ظَلِيمٌ هَدَجْدَج**.

İbn Ahmer dedi ki:
لِهدَجْدِجٍ جَربٍ مَساعرُه
قد عادها شهراً إلى شهرِ

Ancak **جَرِب مَساعِرهُ** dedi; çünkü devekuşunda o yerin üzerinde tüy yoktur.

Asma‘î dedi: **الهَدَجان**: adımı birbirine yetiştirmedir. Ve şunu inşad etti:
وهَدَجانا لم يكن مِنْ مِشْيتي
كهَدَجان الرَّأْل خَلْفَ الهيقتِ
مُزَوْزِياً لما رآها زَوْزَتِ

İbnü’l-A‘râbî dedi: **هَدَج**: yaşlılıktan yürüyüşü sarsıldığı zaman; ve o, **الهُداج**dır.

Ve **الهَوْدج**: kadınların bineklerinden bir binektir. Ve **قِدْرٌ هَدُوج**: çabuk kaynayan.

**دجه** : Leys onu ihmal etti.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **دَجَّه** adam: **الدُّجْيَة** içinde uyuduğu zaman; ve o, avcının pusudur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والدال وما يثلثهما)
(هدر) الهاء والدال والراء [يدلُّ] على سقوطِ شيء وإسقاطه، وعلى جنسٍ من الصَّوت. وهَدَرَ السُّلطانُ دمَ فلانٍ هَدْراً: أباحَه. وبنو فلان هَدَرَةٌ، أي ساقطون. ورجُلٌ هُدَرة. وبعضٌ يقولون: هَدَرةٌ: ساقط([1]). قال:
* إنّي إذا حَارَ الجبانُ الهُدَرَهْ([2]) *
والمعنى الآخر هَدَرتِ الحمامةُ تَهْدِرُ، وهَدَرَ الفحلُ هديراً، وهدَرَ العَصيرُ في غَلَيانه. وهَدَر العَرْفَج: عظُم نَباتُهُ فإذا وقعت فيه الرِّيحُ كان له كالهدير.
(هدع) الهاء والدال والعين: كلمةٌ. هي هِدَعْ، تُسكَّنُ بها صِغار الإبل عند نِفارها. والهَوْدَع: النَّعام.
(هدف) الهاء والدال والفاء: أُصَيْلٌ يدلُّ على انتصابٍ وارتفاع. والهَدَف: كلُّ شيء عظيمٍ مرتفع، ولذلك سمِّي الرَّجُل الشَّخيص الجافي هَدَفاً. قال:
إذا الهَدَفُ المِعزالُ صَوَّبَ رأسَه *** وأعجبهُ ضَفْوٌ من الثَّلَّةِ الخُطْلِ([3])
والهَدَف: الغرض. ورَكَب([4]) مستَهْدِف: عَرِيض. قال النَّابغة:
* وإذا طَعَنْتَ طَعَنْتَ في مستهدِفٍ([5]) *
وامرأة مُهْدِفَة: لَحِيمة. وأهْدَفَ لك الشّيءُ: انتصب.
ومن الباب الهِدْفة: الجماعةُ من النَّاس. فأمَّا قوله:
وحَتَّى سمِعْنا خَشْفَ بيضاءَ جَعْدةٍ *** على قَدَمَيْ مستهدِفٍ متقاصِرِ([6])
فالمستهدِف: الحالِب المُنتصِب. يقول: سَمِعنا صوتَ الرِّغوة تتساقط على قَدَمِ الحالب.
(هدق) الهاء والدال والقاف. فيه من طرائف ابن دريد([7]): الهَدْق: الكَسْر.
(هدك([8])) الهاء والدال والكاف. قال ابن دريد([9]): انهَدَكَ الرَّجُل علينا بكلامٍ كثيرٍ: انبَعَثَ([10]).
(هدل) الهاء والدال واللام: أصلانِ صحيحانِ: أحدُهما يدلُّ على استرخاءٍ في شيء، والآخر على ضربٍ من الصوت.
فالأول: الهَدَل: اسْتِرخاء مِشْفَر البعيرِ وكلِّ شيءٍ. يقال منه هَدِلَ. وهَدَلتُ الشَّيءَ أهْدِلُه، إذا أرسلتَه إلى أسفل. والهَدَال: كلُّ غصنٍ نَبَتَ مستقيماً في أراكةٍ أو طلحةٍ. والصحيح أنْ يقال ثَمَّ: يَتَهدَّلُ. قال:
يدعُو الهديلَ وساقَ حُرٍّ فوقَه *** أُصُلاً بأوديةٍ ذَواتِ هَدَالِ([11])
ويقال: الهَديل: فَرخ الحمام. فإنْ كان كذا فكأنَّه سمِّي بصوته. قال:
فقلتُ أتَبكِي ذاتُ شجوٍ تذكَّرتْ *** هَديلاً وقد أَوْدَى وما كان تُبَّعُ([12])
(هدم) الهاء والدال والميم: أصلٌ يدلُّ على حَطِّ بناء، ثم يقاس عليه، وهَدَمت الحائطَ أهدِمُه. والهَدَم: ما تهدَّم، بفتح الدال.
ومن الباب الهِدْم: الثَّوب البالي، والجمع أهْدام. ودماؤُهم هَدَم أي هَدَرٌ، كأنَّها قد هُدِمَتْ فلم يُطلَب بها. وقوله صلى الله عليه وسلم: "الدَّمُ الدَّمُ، والهَدَمُ الهَدَمُ"، قيل إنَّ معناه: مَحيانا مَحياكُم ومَماتُنا مَماتُكم. ويقال: ناقةٌ هَدِمةٌ: شديدة الضَّبَعة كأنَّها تنهدِم للفَحْل. والهَدْمَة: الدُّفعة من المَطَر، كأنَّها تتهدَّمُ في اندفاعها.
ومما شذَّ عن هذا القياس المهدوم([13]) من اللَّبَن، وهو الرَّثيئة.
(هدن) الهاء والدال والنون: أُصَيلٌ يدلُّ على سكونٍ واستقامة. سمعت أبا الحسن عليَّ بنَ إبراهيمَ القطّانَ يقول: سمعت ثعلباً يقول: تهادَنَ الأمر: استقام. وقال غيره: ومنه قياس الهُدْنة.
ومن الباب الرجل الهَدَان: الخاملُ لا حَرَاك به. قال:
ولا يَرعَوْنَ أكنافَ الهُوَينَى *** إذا حَلُّوا ولا أرضَ الهُدُونِ([14])
وهَدَّنَت المرأةُ صبِيَّها بكلامها، إذا أرادت أن يَرقد([15]). والتَّهدين: البُطء، وهو قياس الباب.
(هدي) الهاء والدال والحرف المعتلّ: أصلانِ [أحدهما] التقدُّمُ للإرشاد، والآخر بَعثة لَطَفٍ([16]).
فالأوَّل قولُهم: هدَيتُه الطَّريق هِدايةً، أي تقدّمتُه لأرشدَه. وكلُّ متقدِّمٍ لذلك هادٍ. قال:
إذا كان هادي الفتَى في البلا *** دِ صدر القَناةِ أطاعَ *الأميرا([17])
وينشعب هذا فيقال: الهُدَى: خِلافُ الضَّلالة. تقول: هَدَيته هُدىً. ويقال أقبلَتْ هَوادِي الخيل، أي أعناقها، ويقال هاديها: أوّلُ رَعِيل منها، لأنّه المتقدِّم. والهادِيَةُ: العصا، لأنَّها تتقدَّم مُمسِكَها كأنَّها تُرشِده.
ومن الباب قولهم: نَظَر فلانٌ هَدْيَ أمرِهِ أي جِهتَه، وما أحسَنَ هِدْيَتَهُ، أي هَدْيَه. ويقولون: جاء فلان يُهادِي بين اثنَين([18])، إذا كان يمشي بينهما معتمداً عليهما. ورَمَيْتُ بسهمٍ ثمَّ رميتُ بآخَرَ هُدَيَّاه، أي قَصْدَه.
والباب في هذا القياس كلِّه واحد.
والأصل الآخر الهَدِيّة: ما أهدَيْتَ من لَطَف إلى([19]) ذي مَودَّة. يقال: أهدَيْتُ أُهدِي إهداءً. والمِهْدَى: الطَّبقُ تُهدَى عليه.
ومن الباب الهَدِيُّ: العَروسُ، وقد هُدِيَتْ إلى بَعلها هِدَاءً. قال:
فإنْ تكُنِ النِّساء مُخَبَّآتٍ *** حُقَّ لكلِّ محصَنَةٍ هِداءُ([20])
والهَدْي والهدِيّ: ما أُهدِيَ من النَّعَم إلى الحَرَم قُربةً إلى الله تعالى. يقال هَدِيٌّ وهَدْيٌ. قال:
وطُرَيفة بن العَبدِ كانَ هدِيَّهُمْ *** ضَرَبوا صميمَ قذالِهِ بمهنَّدِ([21])
وقيل الهَدِيّ: الأسير.
أمَّا المهموز فمن غير هذا القياس، وأكثره يدلُّ على السكون. وهَدَأ هُدُوّاً، أي سكن. وهدَأت الرِّجْلُ، إذا نام النَّاسُ. وأهْدأت المرأةُ صبيَّها بيدها لينامَ، أي سكَّنَتْه. ومضى هَُدْءٌ من اللَّيل: بعد نَومةِ أوَّلَ ما يَسكنُ الناس. والهَدَأة([22]): ضربٌ من العَدْوِ السَّهل.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الهَدَأُ، وهو إقبال المَنْكِب نحوَ الصَّدر، كالجَنَأ.
(هدب) الهاء والدال والباء: أصلٌ صحيح يدلُّ على طُرَّةِ شيءٍ أو أغصانٍ تُشبِه الطُرّة. منه الهُدْب: طُرَّة الثَّوب. والهَدَب: أغصان الأرْطَى، وهي الهُدَّاب. قال:
فظَلَّ العَذارَى يَرتمينَ بلحمِها *** وشَحمٍ كهُدَّابِ الدِّمَقسِ المفتَّلِ([23])
ويقال: الهَدَب من ورق الشَّجَر: ما لم يكن له عَيْر. وهَيْدَبُ السَّحابِ: ما تهدَّبَ منه إذا أراد الوَدْقَ، كأنّه خيوطٌ. ورجلٌ أهْدب: كثيرُ أشفار العَين. وهَدَبَ الثَّمرةَ، إذا اجتَناها، يَهْدِبُها([24]) هَدْباً، كأنَّه أخَذَ هُدْبَ الشَّجرة.
وتستعار هذه الكلمة فيقال: هَدَب النَّاقة، إذا حلبَها([25]).
(هدج) الهاء والدال والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على ضربٍ من المَشْيِ والحركة. منه الهَدَجان: مِشْيةُ الشَّيخ، يقال هَدَجَ. وأهْدَجَ الظَّليمُ: مَشَى في ارتعاش، وهو هَدَّاجٌ وهَدَجْدَجٌ. وتهدَّجت النّاقةُ: مشَتْ نحوَ ولدِها عاطفة عليه. وهَدَجَتْ الرِّيح: هبَّت بحَنين.
والهَوْدَج عندنا من هذا القياس، لأنَّه يضطرب على ظَهر البَعير، ثم يشبَّه به فيقال: هَوْدَجَتْ النّاقةُ، إذا ارتفَعَ سَنامُها كأنَّه الهَوْدَج.
ومما شذَّ عن هذا الأصل التهدُّج: تقطُّع الصَّوت.
---------------------__
([1]) في المجمل بعد إنشاده الشاهد التالي: "وربما رووه: هَدَره".
([2]) للحصين بن بكير الربعي، كما في اللسان (هدر).
([3]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 43 واللسان (هدف، عزل، ضفو). وقد سبق في (خطل، ضفو).
([4]) في الأصل: "وركن"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) عجزه كما في الديوان 32 واللسان (هدف):
* رابي المجسة بالعبير مقرمد *
([6]) أنشده في المجمل واللسان (هدف).
([7]) الجمهرة (2: 295).
([8]) وردت هذه المادة في القاموس، ولم ترد في اللسان.
([9]) الجمهرة (2: 298).
([10]) الذي في القاموس: "هدك يهدك: هدم. وتهدك بالكلام: تهدم. والهودك، كجوهر: السمين".
([11]) وكذا أنشده في اللسان بدون نسبة.
([12]) البيت لنصيب أو لأبي وجزة، كما في اللسان (هدل). وقد سبق في (جوب). ورواية اللسان: "ذات طوق".
([13]) وكذا في المجمل. والذي في اللسان "المهدومة" بالهاء. والمهدوم والمهدومة بهذا المعنى لم تردا في القاموس.
([14]) البيت لأبي الغول الطهوي، كما في الحماسة (1: 9).
([15]) في الأصل: "أن ترقد". وفي المجمل: "أن ينام".
([16]) اللطف، بالتحريك: التحفة والهدية. وكلمة "بعثة" مهملة النقط في الأصل، وهي المرة من البعث.
([17]) للأعشى في ديوانه 69 واللسان (هدي).
([18]) في الأصل: "تهادى من اثنين"، صوابه في المجمل.
([19]) في الأصل: "أي".
([20]) لزهير في ديوانه 74 واللسان (هدي). وضبطت "النساء" في اللسان بالرفع. ويروى "فإن قالوا النساء".
([21]) الرواية: "كطريفة". والبيت للمتلمس في ديوانه 7 نسخة الشنقيطي واللسان (هدي).
([22]) ذكرت في القاموس، ولم تذكر في اللسان.
([23]) لامرئ القيس في معلقته المشهورة.
([24]) في الأصل: "بهدبها"، وأثبت ما في المجمل.
([25]) في الأصل: "حلبتها".

ـ

##### Türkçe

(هâ ve **الدال** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)

(**هدر**) **الهاء** ve **الدال** ve **الراء**; bir şeyin düşmesine ve onu düşürmeye, ve bir ses cinsine delâlet eder. Ve sultan falanın kanını **هَدْراً** **هَدَرَ**: onu mubah kıldı. Ve falanın oğulları **هَدَرَةٌ**’dir; yani düşüktürler. Ve bir adam **هُدَرة**’dir. Ve bazıları derler: **هَدَرةٌ**: düşüktür([1]). Dedi:
* Şüphesiz ben, korkak **الهُدَرَهْ** şaşırıp kaldığı zaman([2]) *
Ve diğer mânâ: güvercin **هَدَرتِ** **تَهْدِرُ**; ve aygır **هديراً** **هَدَرَ**; ve şıra kaynamasında **هدَرَ**. Ve **العَرْفَج** **هَدَرَ**: bitkisi büyüdü; içine rüzgâr düştüğü vakit onun için uğultu gibi olur.

(**هدع**) **الهاء** ve **الدال** ve **العين**: bir kelimedir. O **هِدَعْ**’dır; ürktükleri zaman deve yavruları onunla sakinleştirilir. Ve **الهَوْدَع**: devekuşudur.

(**هدف**) **الهاء** ve **الدال** ve **الفاء**: dikilme ve yükselmeye delâlet eden bir asıldır. Ve **الهَدَف**: her büyük yüksek şeydir; bundan dolayı iri, kaba adam **هَدَفاً** diye adlandırıldı. Dedi:
إذا الهَدَفُ المِعزالُ صَوَّبَ رأسَه *** وأعجبهُ ضَفْوٌ من الثَّلَّةِ الخُطْلِ([3])
Ve **الهَدَف**: hedeftir. Ve **مستَهْدِف** binek([4]): geniştir. **النَّابغة** dedi:
* وإذا طَعَنْتَ طَعَنْتَ في **مستهدِفٍ**([5]) *
Ve **مُهْدِفَة** kadın: etlidir. Ve şey sana **أهْدَفَ** etti: dikildi.
Ve bâbdan **الهِدْفة**: insanlardan topluluktur. Amma şu sözü:
وحَتَّى سمِعْنا خَشْفَ بيضاءَ جَعْدةٍ *** على قَدَمَيْ مستهدِفٍ متقاصِرِ([6])
Burada **المستهدِف**: dikilen sağandır. Der ki: köpüğün sağanın ayağı üzerine dökülüp düşme sesini işittik.

(**هدق**) **الهاء** ve **الدال** ve **القاف**. İbn Düreyd’in nüktelerinden([7]) onda: **الهَدْق**: kırmadır.

(**هدك([8])**) **الهاء** ve **الدال** ve **الكاف**. İbn Düreyd([9]) dedi: adam bize çok sözle **انهَدَكَ**: fırlayıp çıktı([10]).

(**هدل**) **الهاء** ve **الدال** ve **اللام**: iki sahih asıldır: birisi bir şeyde gevşemeye delâlet eder, diğeri bir ses türüne.
Birincisi: **الهَدَل**: devenin dudağının ve her şeyin gevşemesidir. Ondan **هَدِلَ** denir. Ve şeyi aşağıya salıverdiğin zaman: **هَدَلتُ** şeyi **أهْدِلُه**. Ve **الهَدَال**: **أراكة** yahut **طلحة**’da dosdoğru biten her daldır. Ve doğru olan, orada **يَتَهدَّلُ** denmesidir. Dedi:
يدعُو الهديلَ وساقَ حُرٍّ فوقَه *** أُصُلاً بأوديةٍ ذَواتِ هَدَالِ([11])
Ve denir: **الهَديل**: güvercin yavrusudur. Eğer böyle ise sanki sesiyle adlandırılmıştır. Dedi:
فقلتُ أتَبكِي ذاتُ شجوٍ تذكَّرتْ *** هَديلاً وقد أَوْدَى وما كان تُبَّعُ([12])

(**هدم**) **الهاء** ve **الدال** ve **الميم**: bir asıl, bir binayı yıkmaya delâlet eder; sonra ona kıyas edilir. Ve duvarı **هَدَمتُ** onu **أهدِمُه**. Ve **الهَدَم**: yıkılmış olan şeydir; **الدال**’ın fethiyle.
Ve bâbdan **الهِدْم**: eski elbisedir; cem‘i **أهْدام**. Ve onların kanları **هَدَم**’dır; yani **هَدَرٌ**’dır; sanki yıkılmış da onunla talep edilmemiştir. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: “**الدَّمُ** **الدَّمُ**، و**الهَدَمُ** **الهَدَمُ**”; denildi ki mânâsı: bizim yaşayışımız sizin yaşayışınız, ve bizim ölümümüz sizin ölümünüzdür. Ve denir: **هَدِمةٌ** deve: şiddetli **الضَّبَعة** sahibidir; sanki aygıra doğru yıkılıp gider. Ve **الهَدْمَة**: yağmurdan bir itiştir; sanki akınında yıkılıp dökülür.
Ve bu kıyastan şâz olanlardan: sütten **المهدوم**([13]); o **الرَّثيئة**’dir.

(**هدن**) **الهاء** ve **الدال** ve **النون**: sükûna ve doğruluğa delâlet eden bir asıldır. Ebü’l-Hasen Ali b. İbrahim el-Kattân’ı işittim, derdi: Sa‘leb’i işittim, derdi: iş **تهادَنَ** etti: doğruldu. Ve başkası dedi: ve ondan **الهُدْنة**’nin kıyasıdır.
Ve bâbdan **الهَدَان** adam: tembel, onda hareket yoktur. Dedi:
ولا يَرعَوْنَ أكنافَ الهُوَينَى *** إذا حَلُّوا ولا أرضَ الهُدُونِ([14])
Ve kadın çocuğunu sözüyle **هَدَّنَت** etti; uyumasını istediği zaman([15]). Ve **التَّهدين**: yavaşlıktır; ve o bâbın kıyasıdır.

(**هدي**) **الهاء** ve **الدال** ve illetli harf: iki asıldır; [birisi] irşad için öne geçmek, diğeri lütuf göndermesidir([16]).
Birincisi onların sözü: ona yolu **هِدايةً** **هدَيتُه**; yani onu irşad etmek için önüne geçtim. Ve bunun için öne geçen her biri **هادٍ**’dir. Dedi:
إذا كان هادي الفتَى في البلا *** دِ صدر القَناةِ أطاعَ *الأميرا([17])
Ve bu dallanır da denir: **الهُدَى**: sapıklığın zıddıdır. Dersin: onu **هُدىً** **هَدَيته**. Ve denir: atların **هَوادِي**’si geldi; yani boyunları. Ve denir: onun **هاديها**’sı: ondan bir bölüğün ilki; çünkü o öne geçendir. Ve **الهادِيَةُ**: asadır; çünkü onu tutanın önüne geçer, sanki onu irşad eder.
Ve bâbdan onların sözü: falan, işinin **هَدْيَ**’ine baktı; yani yönüne. Ve onun **هِدْيَتَهُ** ne güzeldir; yani onun **هَدْيَه**’i. Ve derler: falan iki kişi arasında **يُهادِي** olarak geldi([18]); iki kişiye dayanarak aralarında yürüdüğü zaman. Ve bir ok attım, sonra bir başkasını **هُدَيَّاه** attım; yani onun kastına.
Bu kıyasın hepsinde bâb birdir.
Diğer asıl: **الهَدِيّة**: sevgi sahibi birine lütuf olarak hediye ettiğin şeydir([19]). Denir: **أهدَيْتُ** **أُهدِي** **إهداءً**. Ve **المِهْدَى**: üzerinde hediye götürülen tabaktır.
Ve bâbdan **الهَدِيُّ**: gelindir; kocasına **هِدَاءً** ile **هُدِيَتْ** edilmiştir. Dedi:
فإنْ تكُنِ النِّساء مُخَبَّآتٍ *** حُقَّ لكلِّ محصَنَةٍ هِداءُ([20])
Ve **الهَدْي** ve **الهدِيّ**: Allah Teâlâ’ya قربه olarak harama (Harem’e) hayvanlardan hediye edilen şeydir. **هَدِيٌّ** ve **هَدْيٌ** denir. Dedi:
وطُرَيفة بن العَبدِ كانَ هدِيَّهُمْ *** ضَرَبوا صميمَ قذالِهِ بمهنَّدِ([21])
Ve denildi: **الهَدِيّ**: esirdir.
Amma hemzeli olan, bu kıyastan değildir; çoğu sükûna delâlet eder. Ve **هَدَأ** **هُدُوّاً**: yani sakin oldu. Ve ayak **هدَأت**; insanlar uyuduğu zaman. Ve kadın çocuğunu eliyle **أهْدأت** etti ki uyusun; yani onu sakinleştirdi. Ve geceden bir **هَُدْءٌ** geçti: ilk uykudan sonra, insanların sakinleştiği vakit. Ve **الهَدَأة**([22]): kolay koşunun bir türüdür.
Ve bu bâbdan şâz olanlardan: **الهَدَأُ**; o, omzun göğse doğru yönelmesidir; **الجَنَأ** gibi.

(**هدب**) **الهاء** ve **الدال** ve **الباء**: bir şeyin püskülüne yahut püsküle benzeyen dallara delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan **الهُدْب**: elbisenin püskülü. Ve **الهَدَب**: **الأرْطَى**’nın dallarıdır; onlar **الهُدَّاب**’dır. Dedi:
فظَلَّ العَذارَى يَرتمينَ بلحمِها *** وشَحمٍ كهُدَّابِ الدِّمَقسِ المفتَّلِ([23])
Ve denir: ağacın yaprağından **الهَدَب**: **عَيْر**’i olmayan şeydir. Ve bulutun **هَيْدَبُ**’u: yağmur istemek üzereyken ondan püsküllenmiş olan şeydir; sanki ipliklerdir. Ve **أهْدب** adam: göz kirpikleri çok olan. Ve meyveyi **هَدَبَ** etti: onu topladı; onu **يَهْدِبُها**([24]) **هَدْباً**; sanki ağacın **هُدْب**’ünü aldı.
Ve bu kelime ödünç alınır da denir: deveyi **هَدَب** etti; onu sağdığı zaman([25]).

(**هدج**) **الهاء** ve **الدال** ve **الجيم**: yürüyüş ve hareketten bir türe delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan **الهَدَجان**: ihtiyarın yürüyüşüdür; **هَدَجَ** denir. Ve devekuşu erkeği **أهْدَجَ**: titreyerek yürüdü; o **هَدَّاجٌ** ve **هَدَجْدَجٌ**’dir. Ve deve **تهدَّجت**: yavrusuna doğru ona şefkatle yürüdü. Ve rüzgâr **هَدَجَتْ**: inleyişle esti.
Ve **الهَوْدَج** bizce bu kıyastandır; çünkü devenin sırtı üzerinde sallanır; sonra onunla benzetme yapılır da denir: devenin hörgücü yükseldiği zaman **هَوْدَجَتْ**; sanki o **الهَوْدَج**’dir.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **التهدُّج**: sesin kesilip kesilip gelmesidir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه د ج
هدج الظليم واستهدج‏:‏ مشى في ارتعاش وظليم هدّاج ونعام هدّج وهوادج‏.‏
وتقول‏:‏ نظرت إلى الهوادج على الهوادج‏.‏
وهدجت الريح‏:‏ حنّت‏.‏
ومن المجاز‏:‏ الشيخ يهدج في مشيته هدجاناً‏.‏
قال‏:‏ وهدجانا لم يكن من مشيتي كهدجان الهقل حول الهقلة وهدجت القدر‏:‏ غلت بشدّة وقدر هدوج‏.‏
قال الراعي‏:‏ ثلاث صلين النار حولاىً وأرزمت عليهنّ رجزاء القيام هدوج

##### Türkçe

ه د ج
**هدج** **الظليم** ve **استهدج**: titreme içinde yürüdü; ve **ظليم هدّاج** ve **نعام هدّج** ve **هوادج**.
Ve dersin ki: **نظرت إلى الهوادج على الهوادج**.
Ve **هدجت الريح**: inledi.
Ve mecazdan: ihtiyar, yürüyüşünde **يهدج**; **هدجاناً**.
Dedi ki:
Ve **هدجانا** benim yürüyüşümden olmadı; **كهدجان الهقل حول الهقلة**; ve **هدجت القدر**: şiddetle kaynadı; ve **قدر هدوج**.
**قال الراعي**:
Üçü ateşi bir yıl yaktılar; ve onların üzerine, ayakta duranların **رجزاء**’sı, **هدوج** kükredi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَدْجُ والهَدَجانُ: مَشيٌ رُوَيْدٌ في ضَعْفٍ. والهَدَجانُ: مِشيَةُ الشيخ ونحو ذلك.
وهَدَجَ الشيخُ في مِشْيته يَهْدِجُ هَدْجاً وهَدَجاناً وهِداجاً: قارَبَ الخَطْوَ وأَسرع من غير إِرادة؛ قال الحُطَيْئة:
ويأْخُذُه الهُداجُ، إِذا هَداه
ولِيدُ الحَيِّ، في يَدِه الرِّداءُ
وقال الأَصمعي: الهَدَجانُ مُداركة الخَطْو، وأَنشد:
هَدَجاناً لم يكن من مِشْيَتي،
هَدَجانَ الرَّأْلِ خَلْفَ الهَيْقَتِ
أَراد الهيقة فصيَّر هاءَ التأْنيث تاء في المرور عليها:
مُزَوْزِياً لمَّا رآها زَوْزَتِ
(* قوله «مزوزياً إلخ» هكذا هو في الأصل، وان صحت روايته هكذا ففيه خرم.)وقال ابن الأَعرابي: هَدَجَ إِذا اضطرب مَشْيُه من الكِبَر، وهو الهُداجُ. وفي حديث عليٍّ: إِلى أن ابْتَهَج بها الصغير وهَدَج إِليها الكبير. الهَدَجان، بالتحريك: مِشْية الشيخ؛ ومنه الحديث: فإِذا هو شيخ يَهْدِجُ. وقِدْرٌ هَدُوجٌ: سريعة الغَلَيان. وهَدَج الظَّلِيمُ يَهْدِجُ هَدَجاناً واسْتَهْدَجَ، وهو مَشْيٌ وسَعْيٌ وَعَدْوٌ، كل ذلك إِذا كان في ارتعاش، فهو هَدَّاجٌ وهَدَجْدَجٌ؛ وأَنشد:
والمُعْصِفاتِ لا يَزَلْنَ هُدَّجا
وقال العجاج يصف الظليم:
أَصَكَّ نَغْضاً لا يَني مُسْتَهْدَجا
(* قوله «أَصك إلخ» ويروى أسك بالسين المهملة وصدره: واستبدلت رسومه سنفجا كما أنشده المؤلف في نغض.)
ويروى: مُسْتَهدِجا، أَي عَجْلانَ. وقال ابن الأَعرابي: مُسْتَهْدِجا أَي مستعجلاً أَي أُفْزِعَ فمرّ. والهَدَجْدَجُ: الظليم، سمي بذلك لَهدَجانِه في مشيه؛ قال ابن أَحمر:
لِهَدَجْدَجٍ جَرِبٍ مَساعِرُه،
قد عادَها شهراً إِلى شَهْرِ
وإِنما قال جَرِب، لأَن ذلك الموضع من النعام لا ريش عليه. وهَدَجتِ الناقةُ وتَهَدَّجت: حَنَّتْ على ولدها، وهي ناقة مِهْداجٌ، والاسم الهَدَجةُ، وكذلك الريح التي لها حنين. وهَدَجَتِ الريحُ هَدْجاً أَي حَنَّت وصوّتت؛ وريح مِهْداج. ويقال للريح الحَنُونِ: لها هَدَجةٌ مِهْداجٌ؛ قال أَبو وَجْزَة السَّعْدي يصف حُمُرَ الوحش:
ما زِلْنَ يَنْسُبْنَ وَهْناً كلَّ صادِقةٍ،
باتتْ تُباشِرُ عُرْماً غيرَ أَزواجِ
حتى سَلَكْنَ الشَّوى منهنَّ في مَسَكٍ،
من نَسْلِ جَوَّابَةِ الآفاقِ مِهْداجِ
لأن الريح تَسْتَدِرُّ السحابَ وتُلْقِحُه فيُمْطِر، فالماء من نسلها. وقال يعقوب: المِهْداجُ هنا من الهَدَجةِ، وهو حنين الناقة على ولدها. والمَسَكُ: الأَسْوِرَةُ من الذَّبْلِ، شَبَّه بها الشَّعَر الذي في قوائم الحُمُر. وقوله: من نسل جَوَّابة الآفاق؛ يريد الريح. يعني أَن الماء من نسل الريح لأَنها الجالبة له حين يَعْصُر السحابَ الريحُ، وهذا وصف الحمر لما أَتت في طلابِ الماء ليلاً، وأَنها أَثارت القَطا فصاحَتْ: قَطَا قَطَا، فجعلها صادقة لكونها خَبَّرَتْ باسمها كما يقال: أَصدقُ من القَطا. وقوله: تباشر عُرْماً؛ عنى به بيضَها. والأَعْرَمُ: الذي فيه نُقَطُ بياض ونقط سواد، وكذلك بَيْضُ القَطا. وقوله: غير أَزواج؛ يريد أَن بيض القطا أَفراد ولا يكون أَزواجاً.
والهَدَجةُ: رَزَمةُ الناقة وحَنِينُها على ولدها. وناقة هَدُوجٌ ومِهْداجٌ.
وتَهَدُّجُ الصوت: تَقَطُّعه في ارتعاش. والتَّهَدُّج: تَقَطُّعُ الصوت. وتَهَدَّجوا عليه وتَثانَوا عليه: أَظهروا أَلطافه.
وهَدَّاجٌ: اسم قائد الأَعشى.
والهَوْدَجُ: مِن مَراكب النساء مُقَبَّبٌ وغير مُقَبَّب، وفي المحكم: يُصْنَعُ من العِصِيِّ ثم يجعل فوقه الخشب فيُقَبَّبُ. وهَدَّجتِ الناقةُ: ارتفع سَنامُها وضَخُمَ فصار عليها منه شبه الهَوْدَج.
وبنو هَدَّاجٍ: حَيٌّ. وهَدَّاجٌ: اسم ربيعة بن صَيْدَح. وهَدَّاج: اسم فرس ربيعة بن صَيْدَحٍ. وهَدَّاج: اسم فرس كان لباهلة؛ وأَنشد الأَصمعي للحارثية ترثي من قُتل من قومها في يوم كان لباهلة على بني الحرث ومُرادٍ وخَثْعَم:
شَقِيقٌ وحَرْمِيٌّ أَراقا دِماءَنا،
وفارِسُ هَدَّاجٍ أَشابَ النَّواصِيا
أَرادت بشقيق وحَرْمِيٍّ شقيقَ بنَ جَزْءِ بن رِياحٍ الباهِليِّ وحَرْمِيَّ بن ضَمْرة النَّهْشَليَّ.

##### Türkçe

**الهَدْجُ** ve **الهَدَجانُ**: bir zayıflık içinde yavaşça yürüyüştür. Ve **الهَدَجانُ**: ihtiyarın yürüyüşü ve bunun benzeri.

Ve ihtiyar yürüyüşünde **هَدَجَ** eder; **يَهْدِجُ** **هَدْجاً** ve **هَدَجاناً** ve **هِداجاً**: adımı yaklaştırdı ve irade olmaksızın hızlandı; **الحُطَيْئة** dedi:
ويأْخُذُه **الهُداجُ**، إِذا هَداه
ولِيدُ الحَيِّ، في يَدِه الرِّداءُ

Ve **الأَصمعي** dedi: **الهَدَجانُ** adımı birbirine yetiştirmektir; ve inşad etti:
هَدَجاناً لم يكن من مِشْيَتي،
هَدَجانَ الرَّأْلِ خَلْفَ الهَيْقَتِ

**الهيقة**’yı kastetti; dişilik **هاء**’sını, üzerinden geçişte **تاء** yaptı:
مُزَوْزِياً لمَّا رآها زَوْزَتِ
(* «مزوزياً إلخ» sözü: asılda işte böylecedir; eğer rivayeti böylece sahih ise onda bir bozukluk vardır.) Ve **ابن الأَعرابي** dedi: **هَدَجَ**; ihtiyarlıktan yürüyüşü sarsıldığında; ve o, **الهُداجُ**’dur. Ve **عليّ**’nin hadisinde: “küçük onunla sevininceye ve büyük ona doğru **هَدَجَ** edinceye kadar.”

**الهَدَجان** (harekeli olarak): ihtiyarın yürüyüşüdür; ve ondan hadis: “derken o, **يَهْدِجُ** eden bir ihtiyardır.”

Ve **قِدْرٌ هَدُوجٌ**: kaynaması hızlıdır. Ve devekuşu erkeği **هَدَجَ** eder; **يَهْدِجُ** **هَدَجاناً**; ve **اسْتَهْدَجَ**; ve o, yürüyüş ve koşuş ve koşmadır; bunların hepsi, titreme içinde olduğunda; o hâlde o, **هَدَّاجٌ** ve **هَدَجْدَجٌ**’dır; ve inşad etti:
والمُعْصِفاتِ لا يَزَلْنَ هُدَّجا

Ve **العجاج** devekuşu erkeğini vasfederek dedi:
أَصَكَّ نَغْضاً لا يَني مُسْتَهْدَجا
(* «أَصك إلخ» sözü: **أسك** diye, noktasız **السين** ile de rivayet olunur; ve صدر’ı: واستبدلت رسومه سنفجا; müellifin **نغض**’da inşad ettiği gibi.)

Ve **مُسْتَهدِجا** diye de rivayet olunur; yani aceleci. Ve **ابن الأَعرابي** dedi: **مُسْتَهْدِجا**; yani acele eden; yani ürkütüldü de geçti. Ve **الهَدَجْدَجُ**: devekuşu erkeğidir; yürüyüşündeki **هَدَجان**’ından dolayı bununla adlandırıldı; **ابن أَحمر** dedi:
لِهَدَجْدَجٍ جَرِبٍ مَساعِرُه،
قد عادَها شهراً إِلى شَهْرِ

Ve ancak **جَرِب** dedi; çünkü devekuşunda o yerin üzerinde tüy yoktur. Ve dişi deve **هَدَجتِ** ve **تَهَدَّجت**: yavrusuna inledi; ve o, **ناقة مِهْداجٌ**’dır; ve isim **الهَدَجةُ**’dir; ve aynı şekilde, iniltisi olan rüzgâr. Ve rüzgâr **هَدَجَتِ**; **هَدْجاً**; yani inledi ve ses çıkardı; ve **ريح مِهْداج**. Ve inleyen rüzgâra denir: onun bir **هَدَجةٌ مِهْداجٌ**’ı vardır; **أَبو وَجْزَة السَّعْدي** yaban eşeklerini vasfederek dedi:
ما زِلْنَ يَنْسُبْنَ وَهْناً كلَّ صادِقةٍ،
باتتْ تُباشِرُ عُرْماً غيرَ أَزواجِ
حتى سَلَكْنَ الشَّوى منهنَّ في مَسَكٍ،
من نَسْلِ جَوَّابَةِ الآفاقِ مِهْداجِ

Çünkü rüzgâr bulutu döndürür ve onu aşılar da yağmur yağar; o hâlde su, onun neslindendir. Ve **يعقوب** dedi: buradaki **المِهْداجُ**, **الهَدَجةِ**’dendir; ve o, devenin yavrusuna inlemesidir. Ve **المَسَكُ**: **الذَّبْل**’den bileziklerdir; onunla, eşeklerin bacaklarındaki kılı benzetti. Ve onun sözü: “**من نسل جَوَّابة الآفاق**”; rüzgârı kasteder. Yani su, rüzgârın neslindendir; çünkü o, onu getirenidir; rüzgâr bulutu sıktığı zaman; ve bu, eşeklerin su arayışında geceleyin geldiği zamandaki vasfıdır; ve onların **القَطا**’yı ürküttüğü ve onun bağırdığı: **قَطَا قَطَا**; böylece onu, kendi adıyla haber verdiği için “**صادقة**” kıldı; nitekim “**أَصدقُ من القَطا**” denildiği gibi. Ve onun sözü: “**تُباشِرُ عُرْماً**”; onunla yumurtalarını kastetti. Ve **الأَعْرَمُ**: içinde beyaz noktalar ve siyah noktalar olandır; ve **القَطا**’nın yumurtası da böyledir. Ve onun sözü: “**غير أَزواج**”; **القَطا** yumurtasının tekler olduğunu ve çiftler olmadığını kasteder.

Ve **الهَدَجةُ**: devenin böğürmesi ve yavrusuna inlemesidir. Ve **ناقة هَدُوجٌ** ve **مِهْداجٌ**.

Ve sesin **تَهَدُّجُ**’ü: titremede kesik kesik oluşudur. Ve **التَّهَدُّج**: sesin kesik kesik oluşudur. Ve onun üzerinde **تَهَدَّجوا** ettiler ve onun üzerinde **تَثانَوا** ettiler: onun lütuflarını ortaya koydular.

Ve **هَدَّاجٌ**: **الأَعشى**’nın kılavuzunun adıdır.

Ve **الهَوْدَجُ**: kadınların bineklerinden, kubbeli ve kubbesiz olandır; ve **المحكم**’de: değneklerden yapılır, sonra onun üstüne ağaç konur da kubbelenir. Ve dişi deve **هَدَّجتِ**: hörgücü yükseldi ve irileşti; böylece onun üzerinde ondan **الهَوْدَج** benzeri oldu.

Ve **بنو هَدَّاجٍ**: bir kabiledir. Ve **هَدَّاجٌ**: **ربيعة بن صَيْدَح**’ın adıdır. Ve **هَدَّاج**: **ربيعة بن صَيْدَحٍ**’ın atının adıdır. Ve **هَدَّاج**: **باهلة**’ye ait olan bir atın adıdır; ve **الأَصمعي** **الحارثية**’ye, **باهلة**’nin **بني الحرث** ve **مُرادٍ** ve **خَثْعَم** üzerine sahip olduğu bir günde kavminden öldürülenlere ağıt yakarken inşad etti:
شَقِيقٌ وحَرْمِيٌّ أَراقا دِماءَنا،
وفارِسُ هَدَّاجٍ أَشابَ النَّواصِيا

**شَقِيق** ve **حَرْمِيّ** ile, **شقيقَ بنَ جَزْءِ بن رِياحٍ الباهِليِّ**’yi ve **حَرْمِيَّ بن ضَمْرة النَّهْشَليَّ**’yi kastetti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهدجان، محركة  ، والهدج الهداج  كغراب  : مشي رويد في ضعف. والهدجان:  مشية الشيخ  ونحو ذلك، وهو مجاز.  وقد هدج  الشيخ في مشيته  يهدج  ، بالكسر، هدجا وهدجانا وهداجا: قارب الخطو أو أسرع من غير إرادة. قال الحطيئة:
  ويأخذه الهداج إذا هـداه                      وليد الحي في يده الرداء وقال الأصمعي: الهدجان: مداركة الخطو. وأنشد:
  هدجانا لم يكن من مشيتي
  هدجان الرأل خلف الهيقت وقال ابن الأعرابي: هدج: إذا اضطرب مشيه من الكبر، وهو الهداج. هدج و  هو هداج وهدجدج  .  والهدجة، محركة: حنين الناقة  على ولدها، وقد هدجت وتهدجت،  وهي  ناقة  مهداج  وهدوج.  والهودج: مركب للنساء  مقبب وغير مقبب. وفي المحكم: يصنع من العصي ثم يجعل فوقه الخشب فيقبب. وفي التوشيح: الهودج: محمل له قبة تستر بالثياب يركب فيه النساء.  وتهدج الصوت  : إذا  تقطع في ارتعاش. و  تهدجت  الناقة: تعطفت على الولد  . ولو قال عند ذكر الهدجة: هدجت وتهدجت وهي مهداج، كان أحسن لطريقته. من المجاز: هدجت القدر: إذا غلت بشدة. و  قدر هدوج  : أي  سريعة الغليان  أو شديدته. هداج  ككتان: فرس الريب ابن شريق  ، وفي هامش الصحاح: فارس هداج: هو ربيعة بن مدلج الباهلي. وأنشد الأصمعي للحارثية ترثي من قتل من قومها في يوم كان لباهلة على بني الحارث ومراد وخثعم:
  شقيق وحرمي أراقا دماءنـا                      وفارس هداج أشاب النواصيا أراد بشقيق وحرمي، شقيق بن جزء بن رياح الباهلي، وحرمي بن ضمرة النهشلي. هداج:  أبو قبيلة  .  والمستهدج  روي بكسر الدال في قول العجاج يصف الظليم:
  أصك نغضا لا يني مستهدجا أي  العجلان، و  قال ابن الأعرابي: هو  بفتح الدال  ومعناه  الاستعجال  . ومما يستدرك عليه: هدج الظليم يهدج هدجانا واستهدج: وهو مشي وسعي وعدو، كل ذلك إذا كان في ارتعاش. وظليم هداج. ونعام هدج وهوادج، وتقول: نظرت إلى الهوادج على الهوادج. والهدجدج: الظليم، سمي بذلك لهدجانه في مشيه. قال ابن أحمر:
  لهدجدج جرب مساعـره                      قد عادها شهرا إلى شهر

  وهدجة الريح، محركة: التي لها حنين، وقد هدجت هدجا: أي حنت وصوتت، وريح مهداج. قال أبو وجزة السعدي يصف حمر الوحش:
  حتى سلكن الشوى منهن في مسك                      من نسل جوابة الآفاق مـهـداج لأن الريح تستدر السحاب وتلقحه فيمطر، فالماء من نسلها. وتهدجوا عليه: أظهروا إلطافه. وهداج: اسم قائد الأعشى. وهداج: اسم فرس ربيعة بن صيدح. وهدجت الناقة: ارتفع سنامها وضخم فصار عليها منه شبه الهودج، وهو مجاز. وعبد الله بن هداج الحنفي: صحابي، روى عنه هاشم بن عطاف، والصواب عن أبيه عنه في الخضاب؛ كذا في معجم ابن فهد.

##### Türkçe

**الهدجان**، harekeli; ve **الهدج** **الهداج** gibi, **غراب** vezninde: zayıflık içinde yavaş yürüme. Ve **الهدجان**: şeyhin yürüyüşü ve bunun benzeri; bu mecazdır. Ve ihtiyar yürüyüşünde **هدج** etti, **يهدج** eder; kesre ile; **هدجا** ve **هدجانا** ve **هداجا**: adımı yaklaştırdı yahut irade olmaksızın başkasından daha hızlı yürüdü. **الحطيئة** dedi:
  Ve onu **الهداج** alır, onu hidayet ettiğinde                      Mahallenin çocuğu, elinde **الرداء**

Ve **الأصمعي** dedi: **الهدجان**: adımı birbirine yetiştirme. Ve inşad etti:
  **هدجانا** benim yürüyüşümden olmadı
  **هدجان** **الرأل**’in **الهيقت**’in arkasında

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **هدج**: yaşlılıktan yürüyüşü sarsıldığında; o, **الهداج**dır. **هدج** ve o **هداج**dır ve **هدجدج**. Ve **الهدجة**، harekeli: devenin yavrusu üzerine iniltisi; ve **هدجت** ve **تهدجت**; ve o, **ناقة** **مهداج** ve **هدوج**dur. Ve **الهودج**: kadınlar için binek; kubbeli ve kubbesiz. Ve **المحكم**’de: değneklerden yapılır, sonra onun üstüne ağaç konur da kubbelenir. Ve **التوشيح**’te: **الهودج**: elbiselerle örtülen bir kubbesi olan **محمل**; içinde kadınlar biner. Ve **تهدج الصوت**: titremede kesildiği zaman. Ve **تهدجت** deve: yavruya şefkatle yöneldi. Ve **الهدجة**’nin zikrinde “**هدجت** ve **تهدجت** ve o **مهداج**dır” deseydi, yöntemi için daha iyi olurdu. Mecazdan: **هدجت القدر**: şiddetle kaynadığı zaman. Ve **قدر هدوج**: yani kaynaması hızlı yahut onun şiddetlisi. **هداج** **كتان** gibi: **الريب**’in atı, **ابن شريق**; ve **الصحاح**’ın haşiyesinde: **فارس هداج**: o, **ربيعة بن مدلج الباهلي**’dir. Ve **الأصمعي** **الحارثية** için inşad etti; kavminden öldürüleni mersiye ederken, **باهلة**’nin **بني الحارث** ve **مراد** ve **خثعم** üzerine olduğu bir günde:
  **شقيق** ve **حرمي** kanlarımızı akıttılar                      Ve **فارس هداج** perçemleri ağarttı

**شقيق** ve **حرمي** ile murad etti: **شقيق بن جزء بن رياح الباهلي** ve **حرمي بن ضمرة النهشلي**. **هداج**: bir kabilenin babası. Ve **المستهدج**; **العجاج**’ın devekuşunu vasfettiği sözünde **الدال**’ın kesresiyle rivayet olundu:
  **أصك نغضا لا يني مستهدجا**

Yani acele eden; ve **ابن الأعرابي** dedi: o, **الدال**’ın fethasıyladır ve manası acele etmektir. Ve ona istidrâk olunanlardandır: devekuşu **هدج** eder, **يهدج** eder, **هدجانا**; ve **استهدج**: ve o, yürüyüş ve koşuş ve koşmadır; bunların hepsi, titremede olduğu zaman. Ve **ظليم هداج**. Ve **نعام هدج** ve **هوادج**; ve dersin ki: **الهوادج**’e **الهوادج** üzerinde baktım. Ve **الهدجدج**: devekuşu; yürüyüşündeki **هدجان**’ı sebebiyle bununla adlandırıldı. **ابن أحمر** dedi:
  Onun için **لهدجدج** uyuz, kızgınlıkları                      Onu bir ayı bir aya döndürdü

Ve **هدجة الريح**، harekeli: iniltisi olan; ve **هدجت** **هدجا** etti: yani inledi ve ses çıkardı; ve **ريح مهداج**. **أبو وجزة السعدي** yaban eşeklerini vasfederek dedi:
  Ta ki onlardan **الشوى**’yı bir misk içinde soktular                      Ufukları dolaşanın neslinden, **مـهـداج**

Çünkü rüzgâr bulutu sağdırır ve onu aşılar da yağmur yağar; su da onun neslindendir. Ve onun üzerine **تهدجوا** ettiler: onun lütfunu ortaya koydular. Ve **هداج**: **الأعشى**’nın kumandanının adı. Ve **هداج**: **ربيعة بن صيدح**’ın atının adı. Ve deve **هدجت**: hörgücü yükseldi ve büyüdü de onun üzerinde **الهودج**’e benzer bir şey oldu; bu mecazdır. Ve **عبد الله بن هداج الحنفي**: sahabî; ondan **هاشم بن عطاف** rivayet etti; ve doğrusu, babasından ondan, **الخضاب** hakkında; **ابن فهد**’in mu‘ceminde böyle.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَدَجَ
1 هَدَجَ ذ , aor. هَدِجَ , inf. n. هَدَجَانٌ (S, K) and هُدَاجٌ (K) and هَدْجٌ, (TA,) (tropical:) He walked gently, in a weak manner: (TA:) or he walked in the manner of an old man; (S, K;) and the like: (TA:) or he (an old man) walked with short steps: or walked hastily, without desiring to do so: (TA:) or he walked with unintermitting steps: (As:) or he walked in a shaking manner, by reason of old age. (IAar.) ― -b2- هَدَجَ, (S,) aor. هَدِجَ , inf. n. هَدَجَانٌ; and ↓ استهدج; (TA;) He (an ostrich) walked, or went, (or ran, TA,) in a tremulous manner. (S, TA.) ― -b3- هَدَجَتِ القِدْرُ (tropical:) The cooking-pot boiled vehemently. (TA.) ― -b4- هَدَجَتْ, (S,) inf. n. هَدَجٌ, (L,) She (a camel) yearned towards her young one; حَنَّتْ عَلَى وَلَدِهَا; (S, L;) as also ↓ تهدّجت; (L;) [and, app., uttered the cry produced by yearning towards her young one: see below:] or the latter signifies she was affectionate to her young one. (S, K.) ― -b5- Also, inf. n. as above, (assumed tropical:) It (the wind) made a sound; syn. حَنَّتْ and صَوَّتَتْ; from هدجت النّاقة. (L.)

هدّجت
2 هدّجت ذ (tropical:) She (a camel) became high and big in the hump, so that it bore a resemblance to a هَوْدَج. (TA.)

تهدّج
5 تهدّج ذ It (the voice, or a sound) became much intercepted, or interrupted, (تَقَطَّعَ) with a tremulous manner. (S, K.) See 1. -A2- تهدّجوا عَلَيْهِ They made apparent, or manifest, his gracious actions, or qualities, or his favours, or kindnesses. (TA.)

10 اِسْتَهْدَجَ see 1.

هَدَجَةٌ
هَدَجَةٌ ذ , (a subst., L,) The yearning, or the cry produced by yearning towards her young one, of a camel; حَنِينُ النَّاقَةِ: (K:) or the yearning of a she-camel towards her young one; حَنِينُ النَّاقُةِ عَلَى وَلَدِهَا. (S, L.)

هَدَجْدَجٌ
هَدَجْدَجٌ ذ : see هَدَّاجٌ.

هَدُوجٌ
هَدُوجٌ ذ : see مِهْدَاجٌ. ― -b2- قِدْرٌ هَدُوجٌ (tropical:) A cookingpot that boils vehemently: (TA:) or, quickly. (K.)

هَدَّاجٌ
هَدَّاجٌ ذ and ↓ هَدَجْدَجٌ One who walks in the manner termed هَدَجَانٌ: see 1. (K.) ― -b2- An ostrich that so walks, or runs. (S, TA.) One says ظَلِيمٌ هَدَّاجٌ, and نَعَامٌ هَدَّاجٌ and هَوَادِجُ: (TA:) [the last is pl. of ↓ هَادِجَةٌ, fem. act. part. n. of هَدَجَ]. ― -b3- Also, the ↓ latter, An ostrich: so called because it so walks, or runs: (TA:) [and so ↓ هَادِجَةٌ, pl. هَوَادِجُ, as in the following example.] نَظَرْتُ اِلَى الهَوَادِجِ عَلَى الهَوَادِجِ [I looked at the women's camel-litters upon the camels like ostriches]. (A.)

هَادِجَةٌ
هَادِجَةٌ ذ : see هَدَّاجٌ.

هَوْدَجٌ
هَوْدَجٌ ذ [A kind of camel-vehicle for women;] the vehicle of the Arab women of the desert: (JK:) a kind of vehicle for women, (S, K,) having a dome-like top (مُقَبَّبٌ); and one not having such a top: (S:) or [a camel-vehicle for women] made with staves, over which are put pieces of wood, and covered with a dome-like top: (M:) or a camel-vehicle (مَحْمِل) having a dome-like top (قُبَّة), covered with pieces of cloth, in which women ride: (Et-Towsheeh:) pl. هَوَادِجُ. (TA.) [See مَحْمِلٌ and مَحَارَةٌ.]

مِهْدَاجٌ
مِهْدَاجٌ ذ A she-camel that yearns, or that utters the cry produced by yearning towards her young one: (K:) or that yearns towards her young one: (S, L:) as also ↓ هَدُوجٌ. (TA.) ― -b2- Also, (assumed tropical:) A wind that has a sound; لَهَا حَنِينٌ: (S, L:) from حَنَّتِ النَّاقَةُ. (L.)

مُسْتَهْدَجٌ
مُسْتَهْدَجٌ ذ Haste. (K.)

مُسْتَهْدِجٌ
مُسْتَهْدِجٌ ذ Hasty. (K.)

##### Türkçe

**هَدَجَ**
1 **هَدَجَ** ذ , muzâri‘ **هَدِجَ** , mastar ismi **هَدَجَانٌ** (S, K) ve **هُدَاجٌ** (K) ve **هَدْجٌ**, (TA,) (mecaz:) Yumuşakça, zayıf bir tarzda yürüdü: (TA:) yahut yaşlı bir adamın yürüyüşü tarzında yürüdü; (S, K;) ve benzeri: (TA:) yahut o (yaşlı adam) kısa adımlarla yürüdü: yahut bunu istemeksizin acele yürüdü: (TA:) yahut kesintisiz adımlarla yürüdü: (As:) yahut yaşlılık sebebiyle sallanır bir tarzda yürüdü. (IAar.) ― -b2- **هَدَجَ**, (S,) muzâri‘ **هَدِجَ** , mastar ismi **هَدَجَانٌ**; ve ↓ **استهدج**; (TA;) O (devekuşu) titrek bir tarzda yürüdü, yahut gitti, (yahut koştu, TA,). (S, TA.) ― -b3- **هَدَجَتِ القِدْرُ** (mecaz:) Tencere şiddetle kaynadı. (TA.) ― -b4- **هَدَجَتْ**, (S,) mastar ismi **هَدَجٌ**, (L,) O (dişi deve) yavrusuna özlem duydu; **حَنَّتْ عَلَى وَلَدِهَا**; (S, L;) bunun gibi ayrıca ↓ **تهدّجت**; (L;) [ve, görünüşe göre, yavrusuna özlemden doğan sesi çıkardı: aşağıya bak:] yahut ikincisi, yavrusuna şefkatli oldu demektir. (S, K.) ― -b5- Yine, mastar ismi yukarıdaki gibi, (varsayılan mecaz:) O (rüzgâr) bir ses çıkardı; eş anlamlısı **حَنَّتْ** ve **صَوَّتَتْ**; **هدجت النّاقة**’den. (L.)

**هدّجت**
2 **هدّجت** ذ (mecaz:) O (dişi deve) hörgüçte yüksek ve büyük oldu; öyle ki bir **هَوْدَج**’e benzerlik taşıdı. (TA.)

**تهدّج**
5 **تهدّج** ذ O (ses, yahut bir ses) titrek bir tarzla çokça kesik kesik, yahut kesintili oldu, (**تَقَطَّعَ**). (S, K.) 1’e bak. -A2- **تهدّجوا عَلَيْهِ** Onun lütufkâr fiillerini, yahut vasıflarını, yahut ihsanlarını, yahut iyiliklerini açığa çıkardılar, yahut belirgin kıldılar. (TA.)

10 **اِسْتَهْدَجَ** 1’e bak.

**هَدَجَةٌ**
**هَدَجَةٌ** ذ , (bir isim, L,) Dişi devenin yavrusuna özlemi, yahut yavrusuna özlemden doğan sesi; **حَنِينُ النَّاقَةِ**: (K:) yahut dişi devenin yavrusuna özlemi; **حَنِينُ النَّاقُةِ عَلَى وَلَدِهَا**. (S, L.)

**هَدَجْدَجٌ**
**هَدَجْدَجٌ** ذ : **هَدَّاجٌ**’a bak.

**هَدُوجٌ**
**هَدُوجٌ** ذ : **مِهْدَاجٌ**’a bak. ― -b2- **قِدْرٌ هَدُوجٌ** (mecaz:) Şiddetle kaynayan bir tencere: (TA:) yahut, çabucak. (K.)

**هَدَّاجٌ**
**هَدَّاجٌ** ذ ve ↓ **هَدَجْدَجٌ** **هَدَجَانٌ** diye adlandırılan tarzda yürüyen kimse: 1’e bak. (K.) ― -b2- O tarzda yürüyen, yahut koşan bir devekuşu. (S, TA.) Denir ki **ظَلِيمٌ هَدَّاجٌ**, ve **نَعَامٌ هَدَّاجٌ** ve **هَوَادِجُ**: (TA:) [sonuncusu, ↓ **هَادِجَةٌ**’nin çoğuludur; **هَدَجَ**’ın müennes ism-i fâilidir]. ― -b3- Yine, ↓ ikincisi, Bir devekuşu: o tarzda yürüdüğü, yahut koştuğu için böyle adlandırılmıştır: (TA:) [ve böylece ↓ **هَادِجَةٌ**, çoğulu **هَوَادِجُ**, aşağıdaki örnekte olduğu gibi.] **نَظَرْتُ اِلَى الهَوَادِجِ عَلَى الهَوَادِجِ** [Devekuşları gibi develer üzerindeki kadın hevdeçlerine baktım]. (A.)

**هَادِجَةٌ**
**هَادِجَةٌ** ذ : **هَدَّاجٌ**’a bak.

**هَوْدَجٌ**
**هَوْدَجٌ** ذ [Kadınlar için bir tür deve aracı;] çölün Arap kadınlarının aracı: (JK:) kadınlar için bir tür araç, (S, K,) kubbe gibi bir üstü (**مُقَبَّبٌ**) olan; ve böyle bir üstü olmayan: (S:) yahut [kadınlar için bir deve aracı] sırıklarla yapılmış, onların üzerine tahta parçaları konulan ve kubbe gibi bir üstle örtülen: (M:) yahut kubbe gibi bir üstü (**قُبَّة**) olan, kumaş parçalarıyla örtülü, içinde kadınların bindiği bir deve aracı (**مَحْمِل**): (Et-Towsheeh:) çoğulu **هَوَادِجُ**. (TA.) [**مَحْمِلٌ** ve **مَحَارَةٌ**’a bak.]

**مِهْدَاجٌ**
**مِهْدَاجٌ** ذ Yavrusuna özlem duyan, yahut yavrusuna özlemden doğan sesi çıkaran bir dişi deve: (K:) yahut yavrusuna özlem duyan: (S, L:) bunun gibi ayrıca ↓ **هَدُوجٌ**. (TA.) ― -b2- Yine, (varsayılan mecaz:) Sesi olan bir rüzgâr; **لَهَا حَنِينٌ**: (S, L:) **حَنَّتِ النَّاقَةُ**’den. (L.)

**مُسْتَهْدَجٌ**
**مُسْتَهْدَجٌ** ذ Acele. (K.)

**مُسْتَهْدِجٌ**
**مُسْتَهْدِجٌ** ذ Aceleci. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَدَجَ
هَدَجَ I ( n. ac. هُدَاْج 24 ,  هَدَجَاْن 36 ),
a.  Tottered, was shaky.

b.  ( n. ac. هَدَجَة 4t ), Was fond of.

c.  Moaned ( wind ).

d.  see X .

e.  Bubbled.

تَهَدَّجَ
تَهَدَّجَ V ,
a.  Trembled, shook, quivered ( voice ).

b.  see I (b) .

c.  [ 'Ala ], Praised.

اِسْتَهْدَجَ
اِسْتَهْدَجَ X ,
a.  Ran unsteadily ( ostrich ).

هَدَجَة
هَدَجَة 4t ,
a.  Yearning cry.

هَاْدِجَة
هَاْدِجَة 21t , ( pl. هَوَاْدِجُ 41 ),
a.  Ostrich.

هَدُوْج
هَدُوْج 26 ,
a.  Boiling quickly ( cooking-pot ).

b.  see 45 (a) .

هَدَّاْج
هَدَّاْج 28 ,
a.  Tottering, unsteady; runing unsteadily ( ostrich ).

مِهْدَاْج
مِهْدَاْج 45 ,
a.  Fond ( camel ).

b.  Whistling ( wind ).

اِسْتَهْدَجَ
N. Ag. اِسْتَهْدَجَ X ,
a.  Hastening.

اِسْتَهْدَجَ
N. P. اِسْتَهْدَجَ X ,
a.  Haste.

هَوْدَج
هَوْدَج
a.  see under هَوَدَ

هَدَجْدَج
هَدَجْدَج
a.  see هَدَجَ هَدَّاْج 28 .

##### Türkçe

**هَدَجَ**
**هَدَجَ** I ( n. ac. **هُدَاْج** 24 ,  **هَدَجَاْن** 36 ),
a.  Sendelendi, sallantılı oldu.

b.  ( n. ac. **هَدَجَة** 4t ), Düşkün oldu.

c.  İnledi ( rüzgâr ).

d.  X’e bak.

e.  Kabarcıklandı.

**تَهَدَّجَ**
**تَهَدَّجَ** V ,
a.  Titredi, sarsıldı, ürperdi ( ses ).

b.  I (b)’ye bak.

c.  [ 'Ala ], Övdü.

**اِسْتَهْدَجَ**
**اِسْتَهْدَجَ** X ,
a.  Dengesizce koştu ( devekuşu ).

**هَدَجَة**
**هَدَجَة** 4t ,
a.  Özlem çığlığı.

**هَاْدِجَة**
**هَاْدِجَة** 21t , ( pl. **هَوَاْدِجُ** 41 ),
a.  Devekuşu.

**هَدُوْج**
**هَدُوْج** 26 ,
a.  Çabucak kaynayan ( tencere ).

b.  45 (a)’ya bak.

**هَدَّاْج**
**هَدَّاْج** 28 ,
a.  Sendeler, dengesiz; dengesizce koşan ( devekuşu ).

**مِهْدَاْج**
**مِهْدَاْج** 45 ,
a.  Düşkün ( deve ).

b.  Islık çalan ( rüzgâr ).

**اِسْتَهْدَجَ**
N. Ag. **اِسْتَهْدَجَ** X ,
a.  Acele eden.

**اِسْتَهْدَجَ**
N. P. **اِسْتَهْدَجَ** X ,
a.  Acele.

**هَوْدَج**
**هَوْدَج**
a.  **هَوَدَ** maddesi altında bak.

**هَدَجْدَج**
**هَدَجْدَج**
a.  **هَدَجَ** **هَدَّاْج** 28’e bak.
