# هدد (ه-د-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AF%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Devirmek

- Harfler: ه - د - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [هَدًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%87%D9%8E%D8%AF%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فَعْلًا | Devirmek | 1 | 1 | [19:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF/ayet/19:90.md) |

## Mücavir kökler — 7 mücavir (8 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Sel suyunun yardığı hendek demektir
2. [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Fıtr ; “Futr” mantar demektir
3. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Neredeyse o
4. [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Şıkk, kopmuş parça demektir
5. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dağ anlamındadır
6. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
7. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هدد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md), [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md), [دكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%83%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [شيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır ve yüksek bir yapının gürültü kopararak aniden çökmesi ve yıkılması |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik ve ontolojik dengenin sarsılmasıyla dağların dehşet verici bir gümbürtüyle yerle bir olması |
| Çekirdek Özet 3 | Şirkin ve sahte isnatların varlık düzeninde oluşturduğu metafizik baskı ve çöküş dinamiği |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel bir yıkım veya sıradan bir korkutma (tehdit) sanılması, yaradılış düzenine aykırı iddiaların varlık üzerindeki ontolojik yıkıcı etkisinin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هد | Sarsılarak düşme, çökme, ritmik ve yankılı bir hareket veya ses çıkarma; nitekim [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) bir yapıyı tamamen yıkıp yerle bir etmeyi, [هدهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%87%D8%AF.md) ritmik hareket ve ses çıkarmayı, [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) ise hedefe doğru yönlendirip akıtmayı ifade eder | د | Katlamalı (mükerrer) harf eklenerek sarsıntının, düşüşün ve çöküş sesinin şiddeti, sürekliliği ve yere çarparak dağılma etkisi kuvvetlendirilmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Aniden beliren büyük bir etki, dışa vurulan şiddetli bir nida ve açığa çıkan sarsıntı gücü |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir eşikten geçiş, sınırın zorlanması, bir engelin veya duruşun kırılarak aşağı doğru hareket etmesi |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Harekete direncin tamamen kalkması, nihai geçiş ve yapının tabana çarparak geri dönülmez biçimde kırılması |
| هدد | Açığa çıkan muazzam bir etkinin eşikleri aşarak nesneyi tabanına doğru şiddetle devirmesi | Dik duran, yüksek ve muhkem bir kütlenin taşıyıcı direncini yitirerek gürültülü bir biçimde yerle bir olması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yüksek bir duvarın, dağ yamacının veya yapının birdenbire büyük bir ses ve yankı çıkararak çökmesi; denizin kıyıya vururken çıkardığı ve yeri sarsan derin uğultu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî veya Kuseyyir Azze gibi erken dönem şairlerinin şiirlerinde dağları sarsacak keder veya yıkılmayan güçlü süvari bağlamında geçer; Kuseyyir Azze şöyle der: فَلَوْ كان ما بي بالجِبال لَهَدَّها / وإِن كان في الدُّنيا شَدِيداً هدُوُدُها |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin rüknünü kırmak, direncini çökertmek anlamında مجاز olarak «هدّني هذا الأمر» denilmesi; ayrıca kurbanlık deveyi veya sığırı kesilmek üzere yere devirmek (هددت البقرة) ve çocuğu uyutmak için sallamak (هدهدة) manalarında kullanılmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, el-Müfredât, Esâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Arapça هدد kökü, Afro-Asyatik dil ailesinin Sami kolunda ses taklidine (onomatopeik) ve ritmik harekete dayanan ilksel kök katmanıyla ilişkilidir. Çekirdek form olan /hd/, ağır bir kütlenin düşmesiyle çıkan gürültüyü, boğuk bir yankıyı veya düzenli bir sallantıyı temsil eder. İbranicede /h-d-d/ doğrudan bir kök olarak zayıf olmakla birlikte, dağların yankılanması ve sevinç ya da savaş haykırışı anlamındaki /hêdâd/ (הֵידָד) kelimesinde sesin gürültülü ve yankılı patlaması katmanıyla benzer bir fonetik kökene dayanır. Süryanicede /hadd/ biçimindeki sesleniş ve sarsıntı çağrışımları da bu eksendedir. Arapçada kök, hem bu işitsel şiddeti (hedde: çöküş anında duyulan korkunç ses, deniz uğultusu) hem de doğrudan kütlesel yıkımı (hedm: temeli sarsıp yerle bir etme) bünyesinde toplayarak tam bir fiziksel devrilme ve kırılma kavramına evrilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisānü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çökme sesi ve kütlesel yıkım | Gürültülü çöküşten (hedde) iradeyi sarsan korkutmaya (tehdit) ve ritmik sallamaya (hehdede) doğru genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice /hêdâd/ ve Süryanice akustik yankı kökleri | Yüksek sesli patlama, dağlarda yankılanan haykırış ve sarsıcı gürültü ortaklığı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Ses taklidi kökenli Afro-Asyatik taban | Ağır nesnelerin çarpmasıyla oluşan tok ve rezonant seslerin dilde kökleşmesi | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisānü’l-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هدد | Anlamlı | Gürültüyle yıkılma ve devrilme | Kütlesel bir ağırlığın çökmesi, ses çıkarması ve direncin kırılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دهد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız bir üçlü kök olarak işlenmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| دده | Anlamlı | Eğlence, oyun, vakit geçirme | Çocuk oyunu veya boş uğraş için kullanılan ses ve hareket | Kitābü’l-ʿAyn müsta'mel kaydı; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هدد | Merkez | Yıkılma ve çöküş | Ağır ve yüksek bir yapının büyük bir gürültü ve sarsıntıyla bir anda devrilmesi | Çöküşün hem mekanik ağırlığını hem de dehşet verici akustik etkisini içerir |
| [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) | Komşu | Yıkma ve ortadan kaldırma | Bir binanın veya duvarın parçalanıp düzlenmesi | هدد kökündeki dehşetli düşüş sesi ve kendiliğinden devrilme vurgusu yerine yapının bozulması esastır |
| [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Düşme ve yere kapanma | Yukarıdan aşağıya akarcasına veya kendinden geçercesine hızla inme | Ses ve düşüş vardır ancak هدد gibi kütlesel bir parçalanma ve çöküş rezonansı şart değildir |
| [دكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%83%D9%83.md) | Komşu | Parçalama ve düzleme | Çarparak veya ezerek yükseltiyi ufalamak, toz haline getirmek | هدد anî bir devrilmeyi ve kırılmayı, [دكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%83%D9%83.md) ise ezilip un ufak edilerek yerle bir olmayı belirtir |
| [شيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%AF.md) | Zıt | Yükseltme ve sağlamlaştırma | Yapıyı harçla, kireçle muhkem kılıp yukarıya doğru yükseltmek | هدد aşağıya doğru gürültülü yıkılışı, [شيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%AF.md) yukarıya doğru sağlam inşaatı ifade eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هدد | Gürültüyle çökme, devrilme | Yüksek ve ağır bir yapının sarsılarak kırılması ve ses çıkarması | Kesin |
| Latince | Ruina, collapsus | Çöküş, gürültülü yıkım | Ruina fiziksel yıkıntıyı ve devrilmeyi karşılar; ancak Arapçadaki özgül çöküş gürültüsü nüansı daha zayıftır | Güçlü |
| İngilizce | Crash, collapse, tumbling down | Gümbürtüyle çökme, devrilme | Crash sesi, collapse yapının çöküşünü verir; kökün her iki unsuru birleştiren bütünlüğünü iki kelime tamamlar | Güçlü |
| Almanca | Einsturz, Krachen | Çökme, gümbürtü | Einsturz yapının içe çöküşünü, Krachen ise kırılma ve yıkılma gürültüsünü karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Écroulement, fracas | Yıkılma, çatırdama | Écroulement bir kütlenin gürültüyle aşağı inmesini, fracas ise büyük yıkım sesini ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisānü’l-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَدًّا (Mef'ûl-i mutlak mastar) | Dağların dehşetli bir gürültü ve sarsıntıyla parçalanıp devrilmesi | Rahman'a çocuk isnat edilmesi karşısında göklerin çatlaması, yerin yarılması ve dağların bu iftiranın ağırlığı altında yıkılıp çökmesi bağlamı (Meryem [19:90](https://lisan.digital/tr/ayet/19:90.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tenzihi zedeleyen şirk isnatlarının ontolojik ağırlığı | Allah'a evlat isnat etmenin alemin ontolojik dengesini bozan, kozmosun nizamını çatlatacak kadar ağır bir cürüm olması | Varlığın yaratılış gayesine aykırı iddiaların tüm kâinatta yarattığı metafizik sarsıntı ve tepki |
| Fıkıh | İkrah ve tehdit hukuku | Kişinin canına veya malına yönelik helak edici baskının (tehdîd) hukuki tasarruflara ve sorumluluğa etkisi | Bir kimsenin irade ve direncini kırıcı, çökertici korkutma fiili |
| Tefsir | Meryem [19:90](https://lisan.digital/tr/ayet/19:90.md) ayetinin tasviri | Dağların «hedden» düşüşünün hakiki bir kozmik infial mi yoksa temsili bir dehşet tasviri mi olduğu | Dağ gibi en muhkem sabitelerin bile tevhid zedelendiğinde dayanamayıp gürültüyle çökeceği bilinci |
| Hadis | Yıkıntı ve helakten sığınma duaları | Hz. Peygamber'in «yıkıntı altında kalmaktan» (el-hedd ve'l-hedme) Allah'a sığınması | Ansızın çöken ağır duvar, tavan veya toprak kütlesinin altında kalarak can verme tehlikesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirk zıtlığı | Metafizik dengenin bozulması | Sahte isnatların ağırlığını göstermek | Allah'ın aşkınlığına aykırı iddialar, yaratılışın taşıyıcı kolonlarını sarsarak varlığı çöküş eşiğine getirir | Kesin |
| İlmi | Yapısal statik ve rezonans | Taşıyıcı kapasitenin aşılması | Yapının mukavemetini yitirip çökmesi | Bir cismin taşıyabileceğinden fazla gerilime maruz kalarak aniden kırılması ve tabanına devrilmesi mekanizmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet kaybı | İktidar rüknünün çökmesi | Otoritenin aniden devrilmesi | Adalet zeminini kaybeden tiranlıkların, dışarıdan sağlam görünse de içten kırılarak bir anda gürültüyle yıkılması | Güçlü |
| İktisadi | Balon ve spekülasyon | Finansal sistemin gürültülü çöküşü | Temelsiz büyümenin iflasla sonlanması | Gerçek üretim ve değere dayanmayan borç ve şişkinlik yapılarının piyasada anî ve sarsıcı bir çöküş yaratması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kritik eşik aşımı ve yapısal çökme (structural failure / buckling) | Katı cisimler mekaniğinde bir sütunun veya jeolojik kütlenin limit yükü aştığında plastik deformasyona uğramadan aniden kırılarak enerjisini gürültüyle boşaltması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal anomi ve kurumsal çözülme | Toplumu ayakta tutan ahlaki ve hukuki taşıyıcı ilkeler ihlal edildiğinde, kurumların birikimli stres sonucu bir anda meşruiyetini yitirerek çökmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün gündelik Arapçadaki türevi olan «tehdit» (korkutma, gözdağı verme) kelimesine hapsedilerek Kur'an'daki somut, kütlesel ve ontolojik çöküş boyutunun unutulması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, tevhid akidesinin ihlal edilmesine karşı göklerin, yerin ve dağların duyduğu dehşet verici sarsıntıyı ve kozmik taşıyıcılığın iflas ederek kütlelerin gümbürtüyle devrilmesini anlatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şirki ve teolojik sapmaları yalnızca bireysel bir kanaat veya soyut bir düşünce olarak görmek; bu sapmaların varlığın bütünü ve kozmik nizam üzerinde meydana getirdiği ontolojik tahribatı kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ontolojik olarak tesadüfi ve şuursuz bir madde yığını olmadığını, kâinatın baştan başa tevhid temeli üzerine kurulu bulunduğunu ve şirkin bu temeli sarsıcı en ağır cürüm olduğunu en somut ve sarsıcı fiziksel tasvirle gösterdiği için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Meryem Suresi'nde Hristiyanlığın ve müşriklerin Allah'a çocuk isnat etmelerini (veled isnadı) reddeden ve bu iddianın ağırlığını kâinatın tepkisi üzerinden betimleyen ayet grubunda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın şirk ve küfür karşısında kayıtsız olduğu zannını ortadan kaldırır; dağların صلابة (sertlik ve sarsılmazlık) vasfının bile ancak Allah'ın tenzihiyle ayakta durabildiğini gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağır, yüksek ve muhkem bir kütlenin taşıyıcı zeminini kaybederek korkunç bir gümbürtü ve sarsıntıyla tabanına doğru yıkılıp parçalanması.
- Soyut anlam: Varlığın kurucu ve koruyucu ilkesine aykırı bir iddia veya baskı karşısında en sağlam dayanakların dahi mukavemetini yitirerek çökecek raddeye gelmesi.
- Sistematik karşılık: Ontolojik veya yapısal sistemlerde taşınamaz bir yük birikiminin kritik eşiği aşması sonucu oluşan katastrofik ve geri döndürülemez çöküş dinamiği.
- LaTeX modeli: $$\lim_{\sigma \to \sigma_c} \left[ \frac{\partial^2 x}{\partial t^2} + \gamma \frac{\partial x}{\partial t} + U(x) \right] \implies \Delta E \gg 0 \quad \text{ve} \quad x \to 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\sigma$ yapıya binen metafizik veya fiziksel gerilimi, $\sigma_c$ yapının dayanabileceği kritik mukavemet eşiğini temsil eder. Gerilim kritik sınıra yaklaştığında sisteme ait hareket denklemi kararlılığını yitirir; ortaya çıkan muazzam enerji boşalımı ($\Delta E \gg 0$) akustik ve kinetik bir patlamayı (çöküş gürültüsünü) ifade eder; yapının konumu veya direnç düzeyi ($x$) aniden sıfıra inerek yerle bir olur ($x \to 0$).

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AF%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Meryem 19:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF/ayet/19:90.md) — هَدًّا

تَكَادُ السَّمَوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا

Meal (IK): Neredeyse gökler parçalanacak, yer yarılacak ve dağlar göçecekti;

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء مع الدال
هد، د ه مستعملان
هد:
الهَدُّ: الهدْمُ الشّديد، كحائط يُهَدُّ بمرّةٍ فَيَنْهَدِمُ، والهَدَّةُ، صوت تَسمعُه من سقوط ركنٍ أو ناحية جبل.
والهادُّ: صوتٌ شديدٌ يَسْمعُه أهلُ السَّواحلِ، يأتيهم من قِبَلِ البَحْر له دَوِيّ في الأرض وربما كانت منه الزّلزلةُ، ودَوْيُّه هديرُه. والفَحْل يُهَدْهِدُ في هديره. قال:
يَتْبعْنَ ذا هَداهدٍ عَجَنَّسا		إذا الغُرابان به تَمَرَّسا
وهَدْهَدَةُ الهُدْهُدِ: صوتُه.
والهُداهِدُ: طائرٌ يُشْبِهُ الحَمام. قال الراعي:
كهُداهِدٍ كَسَر الرُّماةُ جناحَـه		يدعو بقارعةِ الطَّريقِ هَديلا
والتّهدّدُ، والتَّهداد والتَّهديد من الوعيد.
والهَدْهَدَةُ: تحريكُ الأمّ ولدَها لينامَ.
والهَدُّ من الرّجال: الضعيف. يقال: هذا هدُّ حيّ.
ويقال للرّجل: مهلاً هَدادَيْك.
وهَداد، حيّ من العرب.
ده:
دَهْ: كلمةٌ كانت العربُ تتكلّم بها. يَرى الرّجل ثَأْرَه. فتقول له: يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا دهٍ، أي: أنك إنْ لم تثأر بفلانٍ الآن لم تثأر به أبداً. وأما قول رؤبة:
وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فلا دَهِ
فيقال: إنّها فارسيةٌ حكى قول ظئره.
والدَّهْدَهَةُ: قذفُك الحجارةَ من أعلَى إلى أسفلَ دَحْرَجةً. قال عمرو يصف السيوف:
يُدَهْدِهْنَ الرُّءوسَ كما تُدَهْدِي		حَزاوِرَةٌ بأيديها الكُـرينـا
حوّل الهاءَ الآخرةَ ياءً، لأنّ الياء أقرب الحروف شبهاً بالهاء، ألا ترَى أن الياء مدّة والهاءَ نَفَس، ومن هنالك صار مجرى الياء والواو والألف والهاء في رويّ الشِّعر واحداً نحو قوله:
لمن طللٌ كالوَحْي عافٍ مَنازلُهْ
فاللاّمُ هو الرّويّ، والهاء وصل للرّويّ، كما أنّها لو لم تكن لمُدّتِ اللام حتى تخرجَ من مدّتها واو أو ياء، أو ألفٌ للوصل نحو: مَنازلو، مَنازلي، مَنازلا.

##### Türkçe

باب **الهاء** مع **الدال**
**هد**، **د ه** kullanımdadır
**هد**:
**الهَدُّ**: şiddetli yıkım; bir duvar gibi, bir defada **يُهَدُّ** de **فَيَنْهَدِمُ**; ve **الهَدَّةُ**: bir köşenin düşmesinden yahut dağın bir yanından işittiğin ses.
Ve **الهادُّ**: sahil halkının işittiği şiddetli bir ses; onlara deniz tarafından gelir, yerde onun bir uğultusu vardır ve belki ondan zelzele olmuştur; ve onun uğultusu onun gürlemesidir. Ve aygır, gürlemesinde **يُهَدْهِدُ**. Dedi ki:
يَتْبعْنَ ذا هَداهدٍ عَجَنَّسا		إذا الغُرابان به تَمَرَّسا
Ve **هَدْهَدَةُ الهُدْهُدِ**: onun sesidir.
Ve **الهُداهِدُ**: güvercine benzeyen bir kuştur. Er-Râʿî dedi ki:
كهُداهِدٍ كَسَر الرُّماةُ جناحَـه		يدعو بقارعةِ الطَّريقِ هَديلا
Ve **التّهدّدُ** ve **التَّهداد** ve **التَّهديد**: tehdidden (vaîdden)dir.
Ve **الهَدْهَدَةُ**: annenin çocuğunu uyusun diye hareket ettirmesidir.
Ve erkeklerden **الهَدُّ**: zayıf olan. Denir: bu, bir kavmin zayıfıdır.
Ve erkeğe denir: yavaş, **هَدادَيْك**.
Ve **هَداد**: Araplardan bir kabiledir.
**ده**:
**دَهْ**: Arapların konuştuğu bir kelimedir. Adam kan davasını görür; ona şöyle dersin: ey falan, ancak **دَهٍ** yoksa **فلا دهٍ**; yani: sen eğer falanla şimdi öç almazsan onunla asla öç almazsın. Rü’be’nin sözüne gelince:
وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فلا دَهِ
denir ki: o Farsçadır; sütannesinin sözünü hikâye etmiştir.
Ve **الدَّهْدَهَةُ**: taşları yukarıdan aşağıya yuvarlayarak atmandır. Amr kılıçları vasfederek dedi ki:
يُدَهْدِهْنَ الرُّءوسَ كما تُدَهْدِي		حَزاوِرَةٌ بأيديها الكُـرينـا
Son **الهاء**’yı **ياء**’ya çevirdi; çünkü **ياء** harflerin **الهاء**’ya benzerlikçe en yakınıdır; görmez misin ki **ياء** bir uzatmadır, **الهاء** ise bir nefestir; oradan **ياء**’nın ve **الواو**’nun ve **الألف**’in ve **الهاء**’nın şiirin kafiye harfinde cereyanı bir olmuştur; onun sözü gibi:
لمن طللٌ كالوَحْي عافٍ مَنازلُهْ
Böylece **اللاّم** kafiye harfidir; **الهاء** kafiye harfine bir vasıldır; nitekim o olmasaydı **اللاّم** uzatılırdı, ta ki uzatmasından bir **واو** yahut **ياء** çıksın, yahut vasıl için bir **ألف**; şöyle: **مَنازلو**، **مَنازلي**، **مَنازلا**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هَدَّ البناءَ يَهُدُّهُ هَدًّا: كسره وضعضعه. وهَدَّته المصيبة: أي أوهنتْ ركنَه. الأصمعيّ: يقال: فلانٌ يُهَدُّ، على ما لم يسمّ فاعله، إذا أُثنيَ عليه بالجَلَد والقوَّة. وتقول: مررتُ برجلٍ هدَّكَ من رَجلٍ، معناه أثْقَلَكَ وصْفُ محاسنِه. وفيه لغتان: منهم مَنْ يُجريه مجرى المصدر فلا يؤنِّثه ولا يثنِّيه ولا يجمعه، ومنهم من يجعله فعلاً فيثنِّي ويجمع. تقول: مررت برجل هَدَّكَ من رجلٍ، وبامرأة هَدَّتْكَ من امرأة، وبرجلين هَدَّاكَ، وبرجالٍ هَدُّوكَ، وبامرأتين هَدَّتاكَ، وبنسوةٍ هَدَدْنَكَ. وانْهَدَّ الجبل، أي انكسر. وقولهم: ما هَدَّهُ كذا، أي ما كسره كذا. والتهديدُ: التخويف. وكذلك التَهَدُّدُ. قال الأصمعيّ: الهَدُّ: الرجل الضعيف. يقول الرجل للرجل إذا أوعدَهُ: إنِّي لَغَيْرُ هَدٍّ، أي غير ضعيف. وقال ابن الأعرابي: الهَدُّ من الرجال: الجواد الكريم، وأمَّا الجبان الضعيف فهو الهِدُّ بالكسر. والهَدَّةُ: صوت الحائط ونحوه. تقول منه: هَدَّ يَهِدُّ بالكسر، هَديداً. والهادُّ: صوت يسمعه أهل الساحل يأتيهم من قِبَلِ البحر له دويٌّ في الأرض، وربَّما كانت معه الزلزلة. ودَويُّه: هَديدُهُ.

##### Türkçe

**هَدَّ** binayı **يَهُدُّهُ** **هَدًّا**: onu kırdı ve yerle bir etti. Ve musibet onu **هَدَّتْهُ**: yani onun direğini zayıflattı. el-Asmaʿî: denir ki: “Falan **يُهَدُّ**”, faili adlandırılmamış üzere, kendisine dayanıklılık ve kuvvet ile övgü yapıldığı zaman. Ve dersin: “Bir adamın yanından geçtim; bir adam olarak seni **هَدَّكَ**”; manası: onun güzelliklerinin vasfı seni ağırlaştırdı. Ve onda iki lugat vardır: onlardan kimi onu masdarın yürütüldüğü yere yürütür; böylece onu müennes yapmaz, tesniye etmez ve cem etmez; onlardan kimi de onu fiil yapar; böylece tesniye eder ve cem eder. Dersin: “Bir adamın yanından geçtim; bir adam olarak seni **هَدَّكَ**”; ve “Bir kadının yanından geçtim; bir kadın olarak seni **هَدَّتْكَ**”; ve “İki adamın yanından geçtim; seni **هَدَّاكَ**”; ve “Adamların yanından geçtim; seni **هَدُّوكَ**”; ve “İki kadının yanından geçtim; seni **هَدَّتاكَ**”; ve “Kadınlar topluluğunun yanından geçtim; seni **هَدَدْنَكَ**”. Ve dağ **انْهَدَّ**: yani kırıldı. Ve onların sözü: “Onu şu **ما هَدَّهُ**”: yani şu onu kırmadı. Ve **التهديدُ**: korkutmadır. Ve كذلك **التَهَدُّدُ**. el-Asmaʿî dedi: **الهَدُّ**: zayıf adamdır. Adam, onu tehdit ettiği zaman adama der ki: “Şüphesiz ben **لَغَيْرُ هَدٍّ**”; yani zayıf olmayanım. Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: erkeklerden **الهَدُّ**: cömert, kerim olandır; ama korkak zayıf ise o **الهِدُّ**dur, kesre ile. Ve **الهَدَّةُ**: duvarın ve benzerinin sesidir. Ondan dersin: **هَدَّ يَهِدُّ** kesre ile, **هَديداً**. Ve **الهادُّ**: sahil ehlinin deniz tarafından kendilerine gelen, yerde bir uğultusu olan bir ses işittikleri (şey)dir; bazen onunla beraber zelzele olur. Ve onun uğultusu: onun **هَديدُهُ**dur.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الهد: هدم له وقع، وسقوط شيء ثقيل، والهدة: صوت وقعه. قال تعالى: ﴿وتنشق الأرض وتخر الجبال هدا﴾ [مريم/90] وهددت البقرة: إذا أوقعتها للذبح، والهد: المهدود كالذبح للمذبوح، ويعبر به عن الضعيف والجبان، وقيل: مررت برجل هدك من رجل (انظر المجمل 4/890)، كقولك: حسبك، وتحقيقه: يهدك ويزعجك وجود مثله، وهددت فلانا وتهددته: إذا زعزعته بالوعيد، والهدهدة: تحريك الصبي لينام، والهدهد: طائر معروف. قال تعالى: ﴿مالي لا أرى الهدهد﴾ [النمل/20] وجمعه: هداهد، والهداهد بالضم واحد، قال الشاعر:
*كهداهد كسر الرماة جناحه ** يدعو بقارعة الطريق هديلا*
(البيت للراعي من قصيدة عدتها اثنان وتسعون بيتا، ومطلعها:
*ما بال دفك بالفراش مذيلا * أقذى بعينك أم أردت رحيلا*
وهو في ديوانه ص 238؛ والجمهرة 3/394؛ والمعاني الكبير 1/297؛ واللسان (هدد) )

##### Türkçe

- **الهد**: yıkım; onun için bir ağırlık/etki vardır; ve ağır bir şeyin düşmesi. **الهدة**: onun düşüşünün sesi. Yüce Allah dedi ki: ﴿وتنشق الأرض وتخر الجبال هدا﴾ [Meryem/90]. **وهددت البقرة**: onu boğazlamak için yere düşürdüğün zaman. **والهد**: **المهدود** (yere düşürülmüş) (gibidir); boğazlanmış için “boğazlama” gibi. Onunla zayıf ve korkak hakkında da ifade edilir. Ve denildi ki: “Bir adamın yanından geçtim; adam, adamdan **هدك** (idi)” (bk. **المجمل** 4/890); “**حسبك**” demen gibi. Onun tahkiki: onun gibi birinin varlığı seni **يهدك** (sarsar) ve seni **يزعجك** (rahatsız eder). **وهددت فلانا وتهددته**: onu tehditle sarstığın zaman. **والهدهدة**: çocuğu uyusun diye hareket ettirmek. **والهدهد**: bilinen bir kuş. Yüce Allah dedi ki: ﴿مالي لا أرى الهدهد﴾ [Neml/20]. Onun çoğulu: **هداهد**. **والهداهد** (ضم ile) tekildir. Şair dedi ki:
*كهداهد كسر الرماة جناحه ** يدعو بقارعة الطريق هديلا*
(Beyit, **الراعي**’nindir; sayısı doksan iki beyit olan bir kasidedendir; onun matlaı:
*ما بال دفك بالفراش مذيلا * أقذى بعينك أم أردت رحيلا*
Ve o, onun divanında s. 238’dedir; ve **الجمهرة** 3/394; ve **المعاني الكبير** 1/297; ve **اللسان** (**هدد**) )

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه د د
هدّ البيت فانهدّ وهو هدم بشدّة صوت‏.‏
وسمعت هدّةً‏:‏ صوت وقع حائط أو صخرة‏.‏
وسمع أهل الساحل هادّاً من قبل البحر‏:‏ صوتاً له هديدٌ أي دويّ وربما كانت منه الزلزلة‏.‏
قال‏:‏ وهد هدّ يهدّ‏.‏
وهدّده وتهدّده‏:‏ أوعده‏.‏
وهدهدت المرأة ولدها‏:‏ حركته لينام‏.‏
وهدهد الحمام‏:‏ صوّت‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هدّني هذا الأمر هدّ ركني إذا بلغ منك وكسرك‏.‏
قال النمر‏:‏ على فاجع هدّ العشيرة فقده به أعلن الناعي الحديث المجمجما وهذا رجل هدّك من رجل إذا وُصف بجلد وشدّة أي غلبك وكسرك وهذه امرأة هدّتك من امرأة‏.‏
وعن أبي عمر الجرميّ‏:‏ مررت برجل هدّك من رجل وبامرأة هدّك من امرأة بمعنى هادّك وهادّتك والأوّل هو الكثير‏.‏
وقال يعقوب‏:‏ لهدّ الرجل هو إذا أُثني عليه بالجلد والشدّة‏.‏
وأنشد الأصمعيّ لدكين‏:‏ ولي صاحب بالقاع هدّك صاحباً أخو الجون إلا أنه لا يعلّل وإن فؤادي منه في طول صحبتي وأنسى به في الفينتين لأوجل هرب من مروان والتجأ إلى عماية فألفه الأسد والجون‏:‏ الليل لأنه يصطاد بالليل‏.‏
وجاءوا متهادّين ومتساتلين أي متتابعين كأن بعضهم يهدّ بعضاً‏.‏

##### Türkçe

ه د د
Evi **هدّ** etti de yıkıldı; ve o, şiddetli bir sesle yıkımdır.
Bir **هدّةً** işittim: bir duvarın yahut bir kayanın düşüş sesi.
Sahil halkı deniz tarafından bir **هادّاً** işitti: **هديدٌ**’i, yani gümbürtüsü olan bir ses; belki ondan zelzele olmuştur.
Dedi ki: ve **هد هدّ يهدّ**.
Onu **هدّده** ve **تهدّده**: onu tehdit etti.
Kadın çocuğunu **هدهدت**: uyusun diye onu salladı.
Güvercin **هدهد** etti: ses çıkardı.
Mecazdan: Bu iş beni **هدّني** etti, yani direğimi **هدّ** etti; senden (gücünü) tüketip seni kırdığı zaman.
Nemer dedi ki:
Bir musibet üzerine—kabileyi onun kaybı **هدّ** etti—
ağıtçı, geveleyip duran sözü ilan etti
Ve bu, bir adamdan “seni **هدّك** eden bir adam”dır; dayanıklılık ve şiddetle vasfedildiği zaman, yani seni yendi ve seni kırdı; ve bu, bir kadından “seni **هدّتك** eden bir kadın”dır.
Ebû Ömer el-Cermî’den: “Bir adamdan seni **هدّك** eden bir adama ve bir kadından seni **هدّك** eden bir kadına uğradım”; **هادّك** ve **هادّتك** mânâsında; birincisi ise daha çok olandır.
Ya‘kūb dedi ki: Adamın **لهدّ**’i, dayanıklılık ve şiddetle övüldüğü zamandır.
Asma‘î, Dukeyn’e ait olarak inşad etti:
Ve benim ovada bir yoldaşım var, yoldaş olarak seni **هدّك** eden bir yoldaş;
**الجون**’un kardeşi; ancak o oyalanmaz
Ve kalbim, onunla uzun yoldaşlığımda;
iki korkuda onunla unuturum; daha çok korkarım
Mervân’dan kaçtı ve bir karanlığa sığındı; derken aslan onu buldu; ve **الجون**: gecedir; çünkü geceleyin avlanır.
**متهادّين** ve **متساتلين** olarak geldiler; yani peş peşe; sanki bazısı bazısını **يهدّ** ediyor gibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَدُّ: الهَدْمُ الشديد والكسر كحائِط يُهَدُّ بمرَّة
فَيَنْهَدِم؛ هَدَّه يَهُدُّه هَدًّا وهُدُودا؛ قال كثير عزة: فَلَوْ كان ما بي بالجِبال لَهَدَّها،
وإِن كان في الدُّنيا شَدِيداً هدُوُدُها
الأَصمعي: هَدَّ البِناءَ يَهُدُّه هَدًّا إِذا كسره وضَعْضَعَه. قال: وسمعت هادًّا أَي سمعت صوت هَدِّهِ. وانهدَّ الحبَلُ أَي انكسر. وهَدَّني الأَمرُ وهدَّ رُكْني إِذا بلغ منه وكسَره؛ وقول أَبي ذؤيب: يَقولوا قَدْ رأَيْنا خَيْرَ طِرْفٍ
بِزَقْيَةَ لا يُهَدُّ ولا يَخِيبُ
قال ابن سيده: هو من هذا. وروي عن بعضهم أَنه قال: ما هَدَّني موتُ أَحد ما هدَّني موتُ الأَقْران. وقولهم: ما هدَّه كذا أَي ما كَسَره كذا. وهدَّته المصيبةُ أَي أَوهَنَت رُكْنه.
والهَدّة: صوت شديد تسمعه من سقوط ركن أَو حائط أَو ناحية جبل، تقول منه: هَدَّ يَهِدُّ، بالكسر، هديداً؛ وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه كان يقول: اللهم إني أَعوذ بك من الهَدِّ والهِدَّة؛ قال أَحمد بن غياث المروزي: الهَدُّ الهَدْمُ والهَدءة الخُسوف. وفي حديث الاستسقاء: ثم هَدّتْ ودَرَّتْ؛ الهَدَّةُ صوت ما يقع من السماء، ويروى: هَدَأَتْ أَي سكنت. وهَدُّ البعير: هَدِيرُه؛ عن اللحياني. والهَدُّ والهَدَدُ: الصوت الغليظ، والهادُّ: صوت يسمعه أَهل السواحل يأْتيهم من قِبَلِ البحر له دَوِيٌّ في الأَرض وربما كانت منه الزَّلْزَلةُ، وهَدِيدُه دَوِيُّه؛ وفي التهذيب: ودَوِيُّه هَدِيدُه؛ وأَنشد:
داعٍ شَدِيدُ الصَّوْتُ ذُو هَدِيدِ
وقد هَدَّ يَهِدُّ. وما سمعنا العامَ هادّةً أَي رَعْداً. والهَدُّ من الرجال: الضعيف البدن، والجمع هَدُّونَ ولا يُكْسَرُ؛ قال العباس بن عبد المطلب:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحُروبِ، إِذا
تُعْقَدُ فَوْقَ الْحراقِفِ النُّطُقُ
وقد هدَّ يَهَدُّ ويَهِدُّ هَدًّا. والأَهَدُّ: الجبان. ويقول الرجل للرجل إِذا أَوعده: إِني لغيرُ هَدٍّ أَي غيرُ ضعيف. وقال ابن الأَعرابي: الهَدُّ من الرجال الجَوادُ الكريم، وأَما الجبان الضعيف، فهو الهِدّ، بالكسر. ابن الأَعرابي: الهَدّ، بفتح الهاء، الرجل القَويّ، قال: وإِذا أَردت الذم يالضعف قلت: الهِدُّب بالكسر. وقال الأَصمعي: الهَدُّ من الرجال الضعيف؛ وأَباها ابن الأَعرابي بالفتح. شمر: يقال رجل هدٌّ وهَدادةٌ وقوم هَدادٌ أَي جُبناء؛ وأَنشد قول أُمية:
فأَدْخَلَهُم على رَبِذٍ يداهُ
بِفعْلِ الخَيْرِ لَيْسَ من الهَدادِ
والهَدِيدُ والفَدِيدُ: الصوتُ.
واسْتَهْدَدْتُ فلاناً أَي اسْتَضْعَفْتُه؛ وقال عدي بن زيد: لم أَطْلُبِ الخُطَّةَ النَّبِيلَة بالْـ
ـقُوَّةِ، إن يُسْتَهَدَّ طالِبُها
وقال الأَصمعي: يقال للوعيدِ: من ورَاءُ ورَاءُ الفَدِيدُ والهَدِيدُ. وأَكَمَةٌ هَدُودٌ: صَعْبَةُ المُنْحَدَر. والهَدُودُ: العَقَبةُ الشاقَّةُ.
والهَدِيدُ: الرجل الطويلُ.
ومررت برجل هَدَّكَ من رجل أَي حَسْبُك، وهو مدح؛ وقيل: معناه أَثْقَلَكَ وصْف محاسنِه، وفيه لغتان: منهم مَنْ يُجْرِيه مُجْرى المصدر فلا يؤنثه ولا يثنيه ولا يجمعه، ومنهم من يجعله فِعْلاً فيثنى ويجمع، فيقال: مررت برجل هَدّكَ من رجل، وبامرأَة هَدَّتْكَ من امرأَة، كقولك كفَاكَ وكفَتْك؛ وبرجلين هدّاك وبرجال هَدُّوك، وبامرأَتين هَدَّتاك وبِنسوةٍ هَدَّتَاك؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
ولي صاحبٌ في الغارِ هَدَّكَ صاحِباً
قال: هَدّك صاحباً أَي ما أَجَلَّه ما أَنْبَلَهُ ما أَعلمه، يَصِفُ ذِئْباً. وفي الحديث: أَن أَبا لهب قال: لَهَدَّ ما يَحَرَكم صاحِبُكُم؛ قال: لَهَدَّ كلمة يتعجب بها؛ يقال: لَهَدَّ الرجلُ أَي ما أَجْلَدَه. غيره: وفلان يُهَدُّ، على ما لم يُسمّ فاعله، إِذا أُثْنِيَ عَلَيْه بالجَلَد والقُوّة. ويقال: إِنه لهَدّ الرَّجلُ أَي لَنِعْمَ الرجلُ وذلك إِذا أُثني عليه بِجَلَدٍ وشدّة، واللام للتأْكيد. ابن سيده: هَدَّ الرجلُ كما تقول: نِعمَ الرجل.
ومَهْلاً هَدادَيْك أَي تَمَهَّلْ يَكْفِكَ.
والتَّهَدُّدُ والتهْديدُ والتَّهْدادُ: من الوعيد والتخوف. وهُدَدُ: اسم لملك من ملوكِ حِمْيَر وهو هُدَدُ بن هَمَّال
(* قوله «هدد بن همال»
الذي اقتصر عليه البخاري في التفسير من صحيحه وصاحب القاموس هدد بن بدد. راجع القسطلاني تقف على الخلاف في ضبط هدد وبدد).
ويروى أَن سليمان بن داود، عليهما السلام، زَوَّجَه بَلْقَه وهي بلقيس بنت بَلْبَشْرَح
(* قوله «بنت بلبشرح» كذا في الأصل مضبوطاً والذي في
البيضاوي والخطيب بنت شراحيل ولعل في اسمه خلافاً أو أحدهما لقب.) ؛ وقول العجاج:
سَيْباً ونُعْمى من إِلهٍ في دِرَرْ،
لا عَصْفَ جارٍ هَدَّ جارُ المُعْتَصَرْ
قوله: لا عَصْف جارٍ أَي ليسَ من كسْب جارٍ إنما الله تعالى، ثم قال: هَدَّ جارُ المعتَصرْ كقولك هَدَّ الرجلُ جَلُدَ الرجل جارُ المُعْتَصَرِ أَي نِعْم جارُ الملتَجَإِ.
وفي النوادر: يُهَدْهَدُ إِليَّ كذا ويُهَدَّى إِليَّ كذا ويُسَوَّلُ إِليَّ كذا ويُهَدى لي كذا ويُهَوَّلُ إِليَّ كذا ولي ويُوَسْوَسُ إِليَّ كذا ويُخَيَّلُ إِليَّ ولي ويُخالُ لي كذا: تفسيره إِذا شَبَّه الإِنسان في نفسه بالظن ما لم يُثْبِتْه ولم يَعْقِد عليه إِلا التشبيه. وهَدْهَدَ الطائرُ: قَرْقَر. وكلُّ ما قَرْقَرَ من الطير: هُدْهُدٌ وهُداهِدٌ؛ قالل الأَزهري: والهُداهِدُ طائر يشبه الخَمان؛ قال الراعي:
كَهُداهِدٍ كَسَرَ الرُّماةُ جَناحَه،
يَدْعُو بقارِعةِ الطَّريقِ هَدِيلا
والجمع هَداهِدُ، بالفتح، وهَداهِيدُ؛ الأَخيرة عن كراع؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف لها وجهاً إِلا أَن يكون الواحد هَدْهاداً. وقال الأَصمعي: الهُداهِد يعْني به الفاخِتَةُ أَو الدُّبْسِيُّ أَو الوَرَشانُ أَو الهُدْهُدُ أَو الدُّخَّلُ أَو الأَيْكُ؛ وقال اللحياني: قال الكسائي: إِنما أَراد الراعي في شعره بِهُداهِدٍ تصغير هُدْهُد فأَنكر الأَصمعي ذلك، قال: ولا أَعرفه تصغيراً، قال: وإِنما يقال ذلك في كل ما هَدَلَ وهَدَرَ؛ قال ابن سيده: وهو الصحيح لأَنه ليس فيه ياء تصغير إِلا أَنَّ من العرب من يقول دُوابَّة وشُوابَّة في دُوَيْبّة وشُوَيْبّة، قال: فعلى هذا إِنما هو هُدَيْهِدٌ ثم أَبدل الأَلف مكان الياء على ذلك الحدّ، غير أَن الذين يقولون دُوابَّة لا يجاوزون بناء المدغم. وقال أَبو حنيفة: الهُدهُدُ والهُداهِد الكثيرُ الهَديرِ من الحمام. وفَحْلٌ هُداهدٌ: كثير الهَدْهَدَةِ يَهْدِرُ في الإِبل ولا يَقْرَعُها؛ قال:
فَحَسْبُكَ مِنْ هُداهِدَةٍ وزَغْدِ
جعله اسماً للمصدر وقد يكون على الحذف أَي من هَدِيد هُداهِد أَوْ هَدْهَدَةِ هُداهِدٍ.
الجوهري: وهَدْهَدَةُ الحَمامِ إِذا سمعت دَوِيَّ هَدِيرِه، والفحل يُهَدْهِدُ في هَدِيرِه هَدْهَدة، وجمع الهَدْهَدَةِ هَداهِدُ؛ قال الشاعر:يَتْبَعْنَ ذا هَداهِدٍ عَجَنَّسا
مُواصِلا قُفّاً، ورَمْلا أَدْهَسَا
والهُدْهُدُ: طائر معروف، وهو مما يُقَرْقِرُ، وهَدْهَدَتُه: صوته، والهُداهِدُ مثله؛ وأَنشد بيت الراعي أَيضاً:
كَهُداهِدٍ كَسَرَ الرُّماةُ جنَاحَه،
يَدْعُو بقارعةِ الطَّرِيقِ هَدِيلا
قال ابن بري: الهَدِيل صوته، وانتصابه على المصدر على تقدير يَهْدِلِ هَديلاً لأَنَّ يَدْعو يدل عليه، والمُشَيَّهُ بالهدهد الذي كُسِرَ جَناحُه، هو رجل أَخذ المُصَدِّقُ إِبله بدليل قوله في البيت قبله: أَخَذوا حَمُولَته فأَصبَحَ قاعِداً،
لا يَسْتَطِيعُ عن الدِّيارِ حَوِيلا
يَدْعُو أَميرَ المؤمِنِينَ، ودونَه
خَرْقٌ تَجُرُّ به الرِّياحُ ذُيُولا
قال ابن سيده: وبيت ابن أَحمر:
ثم اقْتَحَمْتُ مُناجِداً ولَزِمْتُه،
وفؤَادُه زَجِل كعَزْفِ الهُدْهُدِ
يروى: كعَزْفِ الهُدْهُد، وكعَزْف الهَدْهَد، فالهُدهُدُ: ما تقدم، والهَدْهَدُ قيل في تفسيره: أَصواتُ الجنِّ ولا واحد له.
وهَدْهَدَ الشيءَ مِنْ عُلْوٍ إِلى سُفْلٍ: حَدَرَه. وهَدْهَدَهُ: حرَّكه كما يُهِدْهَدُ الصبيُّ في المَهْدِ. وهَدْهَدَت المرأَةُ ابنها أَي حرَّكَتْه لِينام، وهي الهَدْهَدَةُ. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: جاء شيطان فَحَمَلَ بلالاً فجعل يُهَدْهِدُه كما يُهَدْهَدُ الصبيُّ؛ وذلك حين نام عن إَِيقاظه القَوْمَ للصلاة. والهَدْهَدَةُ: تحريك الأُم ولدها لينام.
وهُداهِد: حي من اليمن. وهَدْهادٌ: اسم. وهَداد: حَيٌّ من اليمن.

##### Türkçe

**الهَدُّ**: şiddetli yıkım ve kırma; bir duvar gibi, bir defada **يُهَدُّ** da **فَيَنْهَدِم** (yıkılır); **هَدَّه يَهُدُّه هَدًّا وهُدُودا**; Kesîr ‘Azze dedi ki:
فَلَوْ كان ما بي بالجِبال لَهَدَّها،
وإِن كان في الدُّنيا شَدِيداً هدُوُدُها

el-Asma‘î: **هَدَّ البِناءَ يَهُدُّه هَدًّا**: onu kırıp parçaladığı ve sarstığı zaman. Dedi ki:
Ve **هادًّا** işittim; yani onun **هَدِّ** sesini işittim. Ve **انهدَّ الحبَلُ**: yani kırıldı. Ve **هَدَّني الأَمرُ** ve **هدَّ رُكْني**: ondan (bana) ulaşıp (beni) kırdığı zaman; Ebû Züeyb’in sözü:
يَقولوا قَدْ رأَيْنا خَيْرَ طِرْفٍ
بِزَقْيَةَ لا يُهَدُّ ولا يَخِيبُ

İbn Sîde dedi ki: o, bundandır. Ve bazılarından rivayet edildi ki o dedi: **ما هَدَّني موتُ أَحد ما هدَّني موتُ الأَقْران**. Ve onların sözü: **ما هدَّه كذا**: yani onu şu kırmadı.
Ve **هدَّته المصيبةُ**: yani onun dayanağını zayıflattı.

Ve **الهَدّة**: bir köşenin yahut bir duvarın yahut bir dağ tarafının düşmesinden işittiğin şiddetli ses; ondan şöyle dersin: **هَدَّ يَهِدُّ** (kesre ile), **هديداً**; ve hadiste Peygamber’den, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun: o şöyle derdi: **اللهم إني أَعوذ بك من الهَدِّ والهِدَّة**; Ahmed b. Gıyâs el-Mervezî dedi ki: **الهَدُّ** yıkımdır, **الهَدءة** ise tutulmadır. Yağmur duası hadîsinde: **ثم هَدّتْ ودَرَّتْ**; **الهَدَّةُ** gökten düşen şeyin sesidir; ve şöyle rivayet edilir: **هَدَأَتْ** yani sakinleşti. Ve **هَدُّ البعير**: onun böğürtüsü; el-Lihyânî’den. Ve **الهَدُّ** ve **الهَدَدُ**: kalın ses; ve **الهادُّ**: sahil halkının deniz tarafından kendilerine gelen, yerde bir uğultusu olan ve bazen ondan zelzele olan bir ses; ve onun **هَدِيدُه**: onun uğultusudur;
ve **التهذيب**’de: ve onun uğultusu onun **هَدِيدُه**’dur; ve şu beyit okundu:
داعٍ شَدِيدُ الصَّوْتُ ذُو هَدِيدِ

Ve **هَدَّ يَهِدُّ** olmuştur. Ve bu yıl **هادّةً** işitmedik: yani gök gürültüsü. Ve erkeklerden **الهَدُّ**: bedeni zayıf olan; çoğulu **هَدُّونَ**dır ve kırılmaz; el-‘Abbâs b. ‘Abdülmuttalib dedi ki:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحُروبِ، إِذا
تُعْقَدُ فَوْقَ الْحراقِفِ النُّطُقُ

Ve **هدَّ يَهَدُّ ويَهِدُّ هَدًّا** olmuştur. Ve **الأَهَدُّ**: korkak. Ve adam, bir adamı tehdit ettiğinde ona şöyle der: **إِني لغيرُ هَدٍّ**: yani zayıf olmayanım. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: erkeklerden **الهَدُّ**: cömert, kerîm atlı; ama korkak zayıf ise o **الهِدّ**’dir, kesre ile. İbnü’l-A‘râbî: **الهَدّ** (هاء’nın fethiyle) güçlü adamdır; dedi ki: ve zayıflıkla yermeyi istediğinde şöyle dersin: **الهِدُّب** (kesre ile). el-Asma‘î dedi ki: erkeklerden **الهَدُّ** zayıftır; İbnü’l-A‘râbî ise feth ile bunu reddetti. Şemmer: **رجل هدٌّ** ve **هَدادةٌ** ve **قوم هَدادٌ** denir: yani korkaklar; ve Ümeyye’nin sözü okundu:
فأَدْخَلَهُم على رَبِذٍ يداهُ
بِفعْلِ الخَيْرِ لَيْسَ من الهَدادِ

Ve **الهَدِيدُ** ve **الفَدِيدُ**: sestir.
Ve **اسْتَهْدَدْتُ فلاناً**: yani onu zayıf saydım; ‘Adiyy b. Zeyd dedi ki:
لم أَطْلُبِ الخُطَّةَ النَّبِيلَة بالْـ
ـقُوَّةِ، إن يُسْتَهَدَّ طالِبُها

el-Asma‘î dedi ki: tehdide şöyle denir: **من ورَاءُ ورَاءُ الفَدِيدُ والهَدِيدُ**.
Ve **أَكَمَةٌ هَدُودٌ**: inişi zor olan. Ve **الهَدُودُ**: meşakkatli geçit.

Ve **الهَدِيدُ**: uzun boylu adamdır.

Ve bir adamın yanından geçtim: **هَدَّكَ من رجل**: yani sana yeter; bu övgüdür; ve denildi ki: manası, onun güzelliklerini vasfetmek seni ağırlaştırdı; ve onda iki lehçe vardır: onlardan kimi onu masdar yürüyüşüne yürütür de onu dişilleştirmez, ikilemez, çoğul yapmaz; onlardan kimi onu fiil yapar da ikiler ve çoğul yapar; şöyle denir: **مررت برجل هَدّكَ من رجل**; ve **وبامرأَة هَدَّتْكَ من امرأَة**; senin “**كفَاكَ**” ve “**وكفَتْك**” demen gibi; ve **وبرجلين هدّاك** ve **وبرجال هَدُّوك**; ve **وبامرأَتين هَدَّتاك** ve **وبِنسوةٍ هَدَّتَاك**; İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
ولي صاحبٌ في الغارِ هَدَّكَ صاحِباً

Dedi ki: **هَدّك صاحباً**: yani ne yüce, ne soylu, ne bilgili; bir kurdu vasfeder. Ve hadiste: Ebû Leheb dedi ki: **لَهَدَّ ما يَحَرَكم صاحِبُكُم**; dedi ki: **لَهَدَّ** hayret edilen bir kelimedir; denir: **لَهَدَّ الرجلُ**: yani ne dayanıklı. Başkası: ve falan **يُهَدُّ** (faili adlandırılmadan) olur: kendisine dayanıklılık ve güç ile övgü yapıldığı zaman. Ve denir: **إِنه لهَدّ الرَّجلُ**: yani ne iyi adam; bu, kendisine dayanıklılık ve şiddetle övgü yapıldığı zamandır; ve **اللام** pekiştirme içindir. İbn Sîde: **هَدَّ الرجلُ**; senin “**نِعمَ الرجل**” demen gibi.

Ve **مَهْلاً هَدادَيْك**: yani yavaş ol; sana yeter.

Ve **التَّهَدُّدُ** ve **التهْديدُ** ve **التَّهْدادُ**: tehdit ve korkutmadan (olan). Ve **هُدَدُ**: Himyer krallarından bir kralın adıdır; o **هُدَدُ بن هَمَّال**’dır
(* sözü: «هدد بن همال»; Buhârî’nin Sahîh’inin tefsirinde onunla yetindiği; ve Kâmûs sahibinin **هدد بن بدد** (dediği). Kastallânî’ye müracaat et; **هدد** ve **بدد**’in ضبطındaki ihtilâfı görürsün).
Ve rivayet edilir ki Süleyman b. Dâvûd, ikisine de selâm olsun, onu **بَلْقَه** ile evlendirdi; o, **بلقيس بنت بَلْبَشْرَح**’tır
(* sözü: «بنت بلبشرح»; asılda böyle ضبطlıdır; Beydâvî ve Hatîb’te olan ise **بنت شراحيل**’dir; belki isminde ihtilâf vardır yahut ikisinden biri lakaptır.) ; ve el-‘Accâc’ın sözü:
سَيْباً ونُعْمى من إِلهٍ في دِرَرْ،
لا عَصْفَ جارٍ هَدَّ جارُ المُعْتَصَرْ

Onun sözü: **لا عَصْف جارٍ**: yani bir komşunun kazancından değildir; ancak Allah Teâlâ’dandır; sonra dedi: **هَدَّ جارُ المعتَصرْ**; senin “**هَدَّ الرجلُ**” (yani) “**جَلُدَ الرجلُ**” demen gibi; **جارُ المُعْتَصَرِ**: yani sığınılacak komşu ne iyi komşudur.

Ve **النوادر**’de: **يُهَدْهَدُ إِليَّ كذا** ve **يُهَدَّى إِليَّ كذا** ve **يُسَوَّلُ إِليَّ كذا** ve **يُهَدى لي كذا** ve **يُهَوَّلُ إِليَّ كذا ولي** ve **يُوَسْوَسُ إِليَّ كذا** ve **يُخَيَّلُ إِليَّ ولي** ve **يُخالُ لي كذا**: bunun tefsiri, insanın kendi nefsinde, sabitlemediği ve üzerine bağlamadığı şeyi, yalnız benzetme ile, zan ile kendisine benzetmesidir. Ve **هَدْهَدَ الطائرُ**: gıdakladı. Ve kuşlardan her ne gıdaklarsa: **هُدْهُدٌ** ve **هُداهِدٌ**’dir; el-Ezherî dedi ki: ve **الهُداهِدُ** **الخَمان**’a benzeyen bir kuştur; er-Râ‘î dedi ki:
كَهُداهِدٍ كَسَرَ الرُّماةُ جَناحَه،
يَدْعُو بقارِعةِ الطَّريقِ هَدِيلا

Ve çoğulu **هَداهِدُ** (feth ile) ve **هَداهِيدُ**’dur; sonuncusu Kurâ‘dan; İbn Sîde dedi ki: onun için bir yön bilmiyorum; ancak tekilinin **هَدْهاداً** olması (ihtimali) dışında. el-Asma‘î dedi ki: **الهُداهِد** ile **الفاخِتَةُ** yahut **الدُّبْسِيُّ** yahut **الوَرَشانُ** yahut **الهُدْهُدُ** yahut **الدُّخَّلُ** yahut **الأَيْكُ** kastedilir; el-Lihyânî dedi ki: el-Kisâî dedi: er-Râ‘î şiirinde **بِهُداهِدٍ** ile **هُدْهُد**’ün küçültmesini kastetti; el-Asma‘î bunu inkâr etti; dedi ki: onu küçültme olarak bilmem; dedi ki: ancak bu, her **هَدَلَ** ve **هَدَرَ** eden şeyde söylenir; İbn Sîde dedi ki: doğru olan budur; çünkü onda küçültme **ياء**’sı yoktur; ancak Araplardan kimi **دُوابَّة** ve **شُوابَّة** der; **دُوَيْبّة** ve **شُوَيْبّة** (yerine); dedi ki: buna göre o ancak **هُدَيْهِدٌ** olur; sonra o sınır üzere **الياء** yerine **الألف**’i بدل etti; ancak **دُوابَّة** diyenler, idğamlı bina’yı aşmazlar. Ebû Hanîfe dedi ki: **الهُدهُدُ** ve **الهُداهِد**: güvercinlerden çok **الهَديرِ** sahibi olandır. Ve **فَحْلٌ هُداهدٌ**: çok **الهَدْهَدَةِ** sahibi; develer içinde böğürür ve onları vurmaz; dedi ki:
فَحَسْبُكَ مِنْ هُداهِدَةٍ وزَغْدِ

Onu masdar için isim yaptı; ve hazif üzere olabilir: yani **من هَدِيد هُداهِد** yahut **هَدْهَدَةِ هُداهِدٍ**.

el-Cevherî: ve **هَدْهَدَةُ الحَمامِ**: onun böğürtüsünün uğultusunu işittiğin zaman; ve erkek deve onun böğürtüsünde **يُهَدْهِدُ**: **هَدْهَدة** ile; ve **الهَدْهَدَةِ**’nin çoğulu **هَداهِدُ**’dür; şair dedi ki:
يَتْبَعْنَ ذا هَداهِدٍ عَجَنَّسا
مُواصِلا قُفّاً، ورَمْلا أَدْهَسَا

Ve **الهُدْهُدُ**: bilinen bir kuştur; o, **يُقَرْقِرُ** olanlardandır; ve onun **هَدْهَدَتُه**: onun sesidir; ve **الهُداهِدُ** de onun gibidir; er-Râ‘î’nin beyti de okundu:
كَهُداهِدٍ كَسَرَ الرُّماةُ جنَاحَه،
يَدْعُو بقارعةِ الطَّرِيقِ هَدِيلا

İbn Berrî dedi ki: **الهَدِيل** onun sesidir; onun nasbı masdar üzerinedir; takdir: **يَهْدِلِ هَديلاً**; çünkü **يَدْعو** ona delâlet eder; ve kanadı kırılan hüdhüde benzetilen, bir adamdır; zekât memuru onun develerini almıştır; bir önceki beyitteki sözü delilidir:
أَخَذوا حَمُولَته فأَصبَحَ قاعِداً،
لا يَسْتَطِيعُ عن الدِّيارِ حَوِيلا
يَدْعُو أَميرَ المؤمِنِينَ، ودونَه
خَرْقٌ تَجُرُّ به الرِّياحُ ذُيُولا

İbn Sîde dedi ki: ve İbn Ahmer’in beyti:
ثم اقْتَحَمْتُ مُناجِداً ولَزِمْتُه،
وفؤَادُه زَجِل كعَزْفِ الهُدْهُدِ

Şöyle rivayet edilir: **كعَزْفِ الهُدْهُد** ve **كعَزْف الهَدْهَد**; **الهُدهُدُ**: geçen (şey)dir; ve **الهَدْهَدُ** onun tefsirinde denildi: cinlerin sesleridir; onun tekili yoktur.

Ve **هَدْهَدَ الشيءَ مِنْ عُلْوٍ إِلى سُفْلٍ**: onu aşağı yuvarladı. Ve **هَدْهَدَهُ**: onu hareket ettirdi; çocuk beşikte nasıl sallanırsa. Ve kadın **هَدْهَدَت** oğlunu: yani uyusun diye onu salladı; o, **الهَدْهَدَةُ**’dir. Ve hadiste Peygamber’den, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun: o dedi: bir şeytan geldi; Bilâl’i taşıdı; onu, çocuk sallanır gibi **يُهَدْهِدُه** kıldı; bu, namaz için kavmi uyandırmaktan uyuduğu zamandı. Ve **الهَدْهَدَةُ**: annenin çocuğunu uyusun diye sallaması.

Ve **هُداهِد**: Yemen’den bir kabiledir. Ve **هَدْهادٌ**: bir addır. Ve **هَداد**: Yemen’den bir kabiledir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه د د * * هَدَّ * البناء كسره وضعضعه وبابه ردَّ و * هَدَّتْهُ * المصيبة أوهنت ركنه و * الهَدَّةُ * صوت وقع الحائط ونحوه و * التَهْدِيدُ * و * التَّهَدُدُ * التخويف و * الهُدْهُدُ * طائر معروف و * الهُدَاهِدُ * بالضم مثله والجمع الهَدَاهِدُ بالفتح

##### Türkçe

* ه د د * **هَدَّ**: binayı kırdı ve onu çökertti; babı **رَدَّ**’dir. Ve **هَدَّتْهُ**: musibet onu zayıflattı; onun direğini gevşetti. Ve **الهَدَّةُ**: duvarın ve benzerinin düşüş sesidir. Ve **التَهْدِيدُ** ve **التَّهَدُدُ**: korkutmadır. Ve **الهُدْهُدُ**: bilinen bir kuştur. Ve **الهُدَاهِدُ** (ضم ile): onun gibidir; cem‘i **الهَدَاهِدُ** (فتح ile)’dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهد: الهدم الشديد، وهو نقض البناء وإسقاطه، الهد: الكسر كحائط يهد بمرة فينهدم، كالهدود، بالضم، وقد هده هدا وهدودا، قال كثير عزة:

  فلو كان مابي بالجبال لهدهاوإن كان في الدنيا شديدا هدودها وقال الأصمعي: هد البناء يهده هدا، إذا كسره وضعضعه، وقولهم: ما هده كذا: ما كسره. قلت: هذا هو المعروف في هذا الباب، أعني تعديه، ونقل شيخنا عن أبي حيان في أثناء تفسير مريم أنه يقال: هد الحائط يهد، إذا سقط، لازما، ونقله السمين وسلمه.
 الهد، الهرم، محركة، وهو أقصى الكبر، قال ابن الأعرابي: الهد: الرجل الكريم الجواد القوي. الهد: هدير البعير، عن اللحياني، الهد: الصوت الغليظ، كالهدد، محركة الهد: الرجل الضعيف البدن، قاله الأصمعين ونقل الفتح عن ابن الأعرابي، ويكسر في هذه الأخيرة، ويقول الرجل للرجل إذا أوعده: إني لغير هد، أي غير ضعيف ولا جبان، هدون، بالفتح، ويكسر، قال العباس بن عبد المطلب رضي الله عنه:
  ليسوا بهدين في الحروب إذا                      تعقد فوق الحراقف النطق ومنع بعضهم الكسر، وقد هدا يهد ويهد، كيمل ويقل، أي بالفتح والكسر، هدا، مصدرهما. والهاد: صوت يأتي من قبل البحر يسمعه أهل السواحل، فيه، وفي بعض الأمهات: له دوي في الأرض، وربما كانت منه الزلزلة، وهديده: دويه، وفي التهذيب: ودويه: هديده، وقد هد يهد، كمل يمل.
 الهادة. بالهاء، الرعد، تقول العرب: ما سمعنا العام هادة، أي رعدا. والأهد: الجبان الضعيف، كالهدادة، قال شمر: يقال. رجل هد وهدادة، وقوم هداد: جبناء، وأنشد قول أمية بن أبي الصلت يمدح عبد الله بن جدعان:
  فأدخلهم عـلـى ربـذ يداه                      بفعل الخير ليس من الهداد قولهم مررت برجل هدك من رجل، وتكسر الدال، أي حسبك من رجل، ولا يخفى أن قوله من رجل مرة ثانية تكرار مخل للاختصار، وهو مدح، قال الزمخشري: يقال ذلك إذا وصف بجلد وشدة، انتهى. وقيل: معناه: أثقلك وصف محاسنه، وفيه لغتان، منهم من تجريه مجرى المصدر، فحينئذ الواحد والجمع والأنثى سواءق، منهم من يجعله فعلا فيثني ويجمع، يقال: مررت برجل هدك من رجل، وبامرأة هدتك من امرأة، كقولك، كفاك وكفتك، في التثنية: مررت برجلين هداك. وفي الجميع مررت برجال هدوك، وفي مثنى المؤنث: مررت بامرأتين هدتاك. وفي جميع المؤنث مررت بنساء هددنك، وأنشد ابن الأعرابي:
  ولي صاحب في الغار هدك صاحبا قال: أي ما أجله، ما أنبله، ما أعلمه، يصف ذئبا. وفي الحديث أن أبا لهب قال: لهد ما سحركم صاحبكم. وهي كلمة يتعجب بها، يقال: لهد الرجل، أي ما أجلده. وهدد بن بدد، كزفر، فيهما، اسم الملك الذي كان يأخذ كل سفينة غصبا، جاء ذلك عن الإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري في صحيحه، في كتاب التفسير، وقيل غير ذلك.

  والهدود، كصبور: الأرض السهلة اللينة، الهدود: العقبة الشاقة، عن ابن الأعرابي، وأكمة هدود: صعبة المنحدر. الهدود: الحدور، كصبور، مكان ينحدر منه، كالأحدور. والهديد: الرجل الطويل نقل الصاغاني. والهدهد، كقنفذ، وإنما ترك الضبط اعتمادا على الشهرة: كل ما يقرقر من الطير، صرح به غير واحد من الأئمة، وهدهد الطائر: قرقر، قوله تعالى،  وتفقد الطير فقال مالي لا أرى الهدهد  قال المفسرون: وهو طائر أي معروف كالهدهد والهداهد كغلبط وعلابط، وقال ابن دريد في تفسير الآية: الهدهد والهداهد: الحمام الكثير الهاهدة، أي الصوت، وقال أبو حنيفة: الهدهد والهداهد: الكثير الهدير من الحمام، وقال الليث: الداهد: طائر يشبه الحمام، قال الراعي يصف نفسه وحاله:
  كهداهد كسر الرماة جناحـه                      يدعو بقارعة الطريق هديلا وقال الأصمعي: يعنى به الفاختة أو الدبسي أو الورشان أو الهدهد أو الدخل أو الأيك وقال اللحيان: قال الكسائي: إنما أراد الراعي في شعره بهداهد تصغير هدهد، فأنكر الأصمعي ذلك، قال: ولا أعرفه مصغرا، قال: إنما يقال في كل ما هدل وهدر، قال ابن سيده: وهو الصحيح، لأنه ليس فيه ياء التصغير. قال الصاغاني: وقال الهدهد، وإنما أراد حمامة ذكرا يهدهد في صوته، والذي يحتج للكسائي يقول تصغير هدهد، قلبوا ياء التصغير ألفا، كما قالوا دوابة في تصغير دابة، جمع الكل هداهد، بالفتح، وهداهيد، الأخير عن كراع، قال ابن سيده، ولا أعرف لها وجها إلا أن يكون الواحد هدهادا. الهدهد، بفتحتين: أصوات الجن، بلا واحد، وأنشد ابن سيده لابن أحمر:
  ثم اقتحمت مناجدا ولزمتـه                      وفؤاده زجل كعزف الهدهد وهدده تهديدا: خوفه، كالتهدد والتهداد، وهو الوعيد والتخوف. وهدهد الحمام: هدر وهدل، وهدهدة الحمام: دوي هديره. هدهد الطائر: قرقر، والهدهدة هي القرقرة. هدهد الصبي في مهده هدهدة: حركه لينام، وفي الحديث عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال جاء شيطان فحمل بلالا فجعل يهدهده كما يهدهد الصبي. وذلك حين نام عن إيقاظه القوم للصلاة. هدهد: حدر الشيء من علو إلى سفل كدهده.

  وهداهد: حي من اليمن، وهو بالضم، بدليل ما بعده. وهداهد، بالفتح الرفق، ومن ذلك قولهم: هداديك، أي مهلا، يكفك. في النوادر: يهدهد إلي كذا، ويهدى إلي كذا ويسول إلي كذا، أي يخيل إلي ولي، ويخال لي كذا. تفسيره إذا شبه الإنسان في نفسه بالظن ما لم يثبته ولم يعقد عليه إلا التشبيه. يقال إنه لهد الرجل، أي لنعم الرجل، وذلك إذا أثني عليه بجلد وشدة، واللام للتأكيد، قال ابن سيدهك هد الرجل، كما تقول: نعم الرجل. وفلان يهد، على ما لم يسم فاعله، إذا أثني عليه بالجلد والقوة. وهدن بكسر الدال المشددة أي مع فتح الأول: كلمة تقال عند شرب الحمار، نقله الصاغاني. والهدة: بين عسفان ومكة أو هي من الطائف وفي معجم ياقوت: بين مكة والطائف والنسبة إليه هدوي، وهو موضع القرود وقد يخفف ويقال بالتخفيف موضع آخر عند مر الظهرانش، وهو ممدرة أهل مكة، ويقال لها: هدة زليفة، وزليفة بطن من هذيل، أو الصواب بالهمز، وقد تقدم في بابه فراجعه، وهكذا ضبطه أبو عبيد البكري الأندلسي. وهديد، كزبير، ابن جمع بن عمرو ابن هصيص بن كعب بن لؤي بن غالب، أخو سعد وحذافة. وهم يتهادون، أي يتساتلون أي يتتابعون واحدا بعد واحد. يقال، ما في وده هداهد بالفتح أي لطف ورفق. والهدهاد، بالفتح: اسم رجل، وهو صاحب مسائل القاضي، عن ابن الأعرابي.
 والهدهاد بن شرحبيل أبو بلقيس ملك بعد إفريقش. ومما يستدرك عليه: أنهد الجبل، أي انكسر. وهدني الأمر، وهد ركني، إذا بلغ منه وكسره. وروي عن بعضهم أنه قال: ما هدني موت أحد ما هدني موت الأقران. وهدته المصيبة: أي أوهنت ركنه، وهذا مجاز، كما في الأساس. والهدة: صوت شديد تسمعه من سقوط ركن أو حائط أو ناحية جبل. وفي الحديث عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه كان يقول اللهم إني أعوذ بك من الهد والهدة قال أحمد بان غياث المروزي: الهد: الهدم، والهدة، الخسوف، ويقال: الهدة صوت ما يقع من السماء. والهديد: دوي الصوت، كالفديد واستهددت فلانا، أي استضعفته، وقال عدي بن زيد:
  لم أطلب الخطة النبيلة بال                      قوة أن يستهد طالبـهـا وقال الأصمعي: يقال للوعيد من وراء وراء: الفديد والهديد. وهدد، محركة، اسم لملك من ملوك حمير، وهو هدد بن همال، ويروى أن سيدنا سليمان عليه السلام زوجه بلقه بنت بلبشرح. وفحف هداهد: كثير الهدهدة يهدر في الإبل ولا يقرعها. وجمع الهدهدة هداهد، قال العجاج: يتبعن ذا هداهد عجنسا مواصلا قفا ورملا أدهسا هكذا، أنشده الجوهري، قال الصاغاني: إنما هو لعلقة التيمي، قال: وأنشده أبو زياد الكلابي في نوادره لسراج بن قرة الكلابي. وهداد، كسحابك حي من اليمن، ويقال إنه ابن زيد مناة. والهدان، بالكسر: الرجل الجافي الأحمق، وتليل بالسي يستدل به وبآخر مثله والهدان أيضا موضع بحمى ضرية، عن أبي موسى.

##### Türkçe

**الهد**: şiddetli yıkım; o, binayı bozmak ve onu düşürmektir. **الهد**: kırma; bir duvar gibi, bir defada **يهد** (yıkılır) da yıkılır; **كالهدود** (gibi), zamme ile. Ve onu **هده** (yıktı) **هدا** ve **هدودا** (yıkışla/yıkmalarla). Kesîr ‘Azze dedi ki:

  Eğer bende olan dağlarda olsaydı, onları mutlaka yıkardı;
  Ve eğer dünyada şiddetli olsaydı, onun yıkışları (da) (şiddetli olurdu).

El-Asma‘î dedi: **هد** (yıktı) binayı, **يهده** (yıkar) **هدا**; onu kırdığı ve parçaladığı zaman. Ve onların sözü: **ما هده كذا**: onu şöyle şöyle kırmadı. Dedim: Bu, bu bapta bilinen şeydir; yani onun geçişli oluşunu. Şeyhimiz, Meryem tefsirinin arasında Ebû Hayyân’dan nakletti ki şöyle denir: **هد الحائط يهد**; düştüğü zaman, لازِم (geçişsiz) olarak. Semîn de onu nakletti ve kabul etti.

**الهد**: ihtiyarlık; harekeli (yani harekeleriyle); o, yaşlılığın en uç noktasıdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهد**: kerîm, cömert, güçlü adam. **الهد**: devenin böğürmesi; el-Lihyânî’den. **الهد**: kalın ses; **كالهدد** (gibi), harekeli. **الهد**: bedeni zayıf adam; bunu el-Asma‘iyyân söyledi; ve İbnü’l-A‘râbî’den **الفتح** nakletti. Ve bu sonuncuda kesrelenir. Ve adam, adamı tehdit ettiğinde ona der ki: **إني لغير هد**; yani zayıf da değilim, korkak da değilim. **هدون**: fetha ile; ve kesrelenir. Abbâs b. Abdülmuttalib (Allah ondan razı olsun) dedi ki:
  Savaşlarda **هدين** (zayıflar) değiller;
  **النطق** (kuşaklar) **الحراقف** (kalça kemikleri) üzerine bağlandığı zaman.

Bazıları kesreyi menetti. Ve **هدا يهد ويهد**; **كيمل ويقل** (gibi); yani fetha ve kesre ile. **هدا**: ikisinin masdarıdır. **والهاد**: deniz tarafından gelen bir ses; sahil halkı onu işitir. Onda—ve bazı ana kaynaklarda: “yerde onun bir uğultusu vardır; belki ondan zelzele olur”—ve onun **هديده**: onun uğultusudur. **التهذيب**’de: “ve onun uğultusu: onun **هديده**’dir.” Ve **هد يهد**; **كمل يمل** (gibi).

**الهادة**: **بالهاء** (ه ile), gök gürültüsü. Araplar der ki: **ما سمعنا العام هادة**; yani gök gürültüsü. **الأهد**: korkak zayıf; **كالهدادة** (gibi). Şemmer dedi: denir: **رجل هد وهدادة**; ve **قوم هداد**: korkaklar. Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın, Abdullah b. Cüd‘ân’ı övdüğü sözünü inşad etti:
  Onları, elleri **ربذ** üzerine soktu;
  Hayır fiiliyle; **الهداد**’dan (korkaklardan) değildir.

Onların sözü: **مررت برجل هدك من رجل**; ve **الدال** kesrelenir; yani “sana bir adam olarak yeter.” Ve gizli değildir ki “**من رجل**” sözünün ikinci defa gelmesi, kısalığa zarar veren bir tekrardır; ve o, övgüdür. Zemahşerî dedi: bu, dayanıklılık ve şiddetle vasfedildiği zaman söylenir; bitti. Ve denildi ki: manası, onun güzel vasıflarını saymanın seni ağırlaştırmasıdır. Ve onda iki lugat vardır: onlardan kimi onu masdarın yürütüldüğü yere yürütür; o vakit tekil, çoğul ve dişi eşittir. Onlardan kimi onu fiil yapar; böylece ikiler ve çoğullar yapılır. Denir: **مررت برجل هدك من رجل**; ve **وبامرأة هدتك من امرأة**; senin sözün gibi: **كفاك** ve **كفتك**. Tesniyede: **مررت برجلين هداك**. Ve cemî‘de: **مررت برجال هدوك**. Dişinin tesniyesinde: **مررت بامرأتين هدتاك**. Dişinin cemî‘inde: **مررت بنساء هددنك**. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  Ve mağarada bir arkadaşım var; **هدك** (sana yeter) bir arkadaş.

Dedi: yani “ne yüce, ne soylu, ne bilgili”; bir kurdu vasfeder. Hadiste: Ebû Leheb dedi ki: **لهد ما سحركم صاحبكم**. O, kendisiyle taaccüb edilen bir kelimedir. Denir: **لهد الرجل**; yani “ne dayanıklı!” **وهدد بن بدد**; **كزفر** (gibi); ikisinde de: zorla her gemiyi alan kralın adı. Bu, imam Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâ‘îl el-Buhârî’den, Sahîh’inde, Kitâbü’t-Tefsîr’de geldi. Ve başka türlü de denildi.

  **والهدود**: **كصبور** (gibi): yumuşak, kolay arazi. **الهدود**: meşakkatli yokuş/engebe; İbnü’l-A‘râbî’den. **وأكمة هدود**: inişi zor. **الهدود**: **الحدور**; **كصبور** (gibi): kendisinden aşağı inilen yer; **كالأحدور** (gibi). **الهديد**: uzun boylu adam; es-Sâgânî nakletti. **والهدهد**: **كقنفذ** (gibi); ضبط (harekeleme) ancak şöhrete dayanarak terk edildi: kuşlardan “**يقرقر**” eden her şey. Bunu imamların birden fazlası açıkça söyledi. **وهدهد الطائر**: **قرقر** (gıdakladı). Yüce Allah’ın sözü: **وتفقد الطير فقال مالي لا أرى الهدهد**. Müfessirler dedi: o, bilinen bir kuştur; **كالهدهد**. Ve **الهداهد**: **كغلبط وعلابط** (gibi). İbn Düreyd, âyetin tefsirinde dedi: **الهدهد والهداهد**: çok **الهاهدة** (yani ses) olan güvercin. Ebû Hanîfe dedi: **الهدهد والهداهد**: güvercinden çok **الهدير** (böğürtü) sahibi olan. Leys dedi: **الداهد**: güvercine benzeyen bir kuş. er-Râ‘î, kendisini ve hâlini vasfederek dedi ki:
  Okçuların kanadını kırdığı **كهداهد** (gibi);
  Yolun kavşağında **هديلا** (seslenir).

El-Asma‘î dedi: onunla **الفاختة** yahut **الدبسي** yahut **الورشان** yahut **الهدهد** yahut **الدخل** yahut **الأيك** kastedilmiştir. El-Lihyânî dedi: el-Kisâî dedi ki: Râ‘î, şiirinde **هداهد** ile ancak **هدهد**’ün küçültmesini kastetti. El-Asma‘î bunu inkâr etti; dedi: onu küçültülmüş olarak tanımıyorum. Dedi: ancak **هدل** ve **هدر** eden her şey hakkında söylenir. İbn Sîde dedi: doğru olan budur; çünkü onda küçültme **ياء**’sı yoktur. es-Sâgânî dedi: Ve **الهدهد** dedi; ancak o, sesinde **يهدهد** eden erkek bir güvercini kastetti. Kisâî için delil getiren kimse “**هدهد**’ün küçültmesi” der: küçültmenin **ياء**’sını **ألف**’e çevirdiler; **دوابة** dedikleri gibi, **دابة**’nin küçültmesinde. Hepsinin cemi: **هداهد**; fetha ile. Ve **هداهيد**; sonuncusu Kurâ‘’dan. İbn Sîde dedi: onun için bir vech tanımıyorum; ancak tekil **هدهادا** olursa başka. **الهدهد**: iki fetha ile: cinlerin sesleri; tekili yoktur. İbn Sîde, İbn Ahmer için inşad etti:
  Sonra yüksek yerlere atıldım ve ona yapıştım;
  Ve onun kalbi, **كعزف الهدهد** (hüdhüdün çalması gibi) bir **زجل** (çınlama).

**وهدده تهديدا**: onu korkuttu; **كالتهدد والتهداد** (gibi); o, tehdit ve korkutmadır. **وهدهد الحمام**: **هدر** ve **هدل** etti. **وهدهدة الحمام**: onun **هدير**’inin uğultusu. **هدهد الطائر**: **قرقر** etti; ve **الهدهدة**: **القرقرة**’dir. **هدهد الصبي في مهده هدهدة**: onu uyusun diye salladı. Hadiste, Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayetle: “Bir şeytan geldi; Bilâl’i taşıdı; onu, çocuğu salladığı gibi sallamaya başladı.” Bu, kavmi namaza uyandırmaktan uyuyakaldıkları zamandı. **هدهد**: bir şeyi yükseklikten aşağıya indirdi; **كدهده** (gibi).

**وهداهد**: Yemen’den bir kabiledir; o, zamme iledir; ondan sonraki (şey)in deliliyle. Ve **هداهد** fetha ile: yumuşaklık; ve bundan (olarak) onların sözü: **هداديك**; yani “yavaş ol”, (bu) sana yeter. **النوادر**’de: “Bana şunu **يهدهد** eder”, ve “Bana şunu **يهدى** eder” ve “Bana şunu **يسول** eder”; yani bana ve benim için (onu) hayal ettirir; ve bana şöyle zannedilir. Onun tefsiri: insanın kendi nefsinde, ispat etmediği ve üzerine bağlamadığı (şeyi), sırf benzetme dışında, zan ile benzetmesidir. “Şüphesiz o, **لهد** adamdır” denir; yani “ne iyi adam”; ve bu, dayanıklılık ve şiddet ile övüldüğü zaman (söylenir); ve **اللام** te’kid içindir. İbn Sîde dedi ki: **هد الرجل**; tıpkı senin “**نعم الرجل**” demen gibi. Ve falan **يهد** (faili adlandırılmamış üzere), dayanıklılık ve kuvvet ile övüldüğü zaman. Ve **هدن** (şeddeli **الدال**’in kesresi ile), yani ilkin fethası ile: eşek içtiği sırada söylenen bir kelime; onu Sâgânî nakletti. Ve **الهدة**: ʿUsfân ile Mekke arasında; yahut o, Tâif’tendir. Ve Yâkût’un Muʿcem’inde: Mekke ile Tâif arasında; ve ona nisbet: **هدوي**; ve o, maymunların yeridir. Ve bazen hafifletilir ve hafifletme ile denir: Merru’z-Zahrân yanında başka bir yer; ve o, Mekke ehlinin çamurluğudur; ve ona denir: **هدة زليفة**; ve **زليفة** Huzeyl’den bir karındır; yahut doğrusu hemze iledir; ve onun babında geçti, ona müracaat et. Ve Endülüslü Ebû ʿUbeyd el-Bekrî onu böyle ضبط etti. Ve **هديد**, **زبير** gibi: Cemʿ b. ʿAmr b. Huṣayṣ b. Kaʿb b. Luʾey b. Gâlib’in oğludur; Saʿd ve Ḥuzâfe’nin kardeşidir. Ve onlar **يتهـادون**; yani **يتساتلون**; yani birbiri ardınca, birer birer peş peşe gelirler. Denir: onda **هداهد** (fetha ile) yoktur; yani lütuf ve yumuşaklık (yoktur). Ve **الهدهاد** (fetha ile): bir adamın adıdır; o, kadının meselelerinin sahibidir; İbnü’l-Aʿrâbî’den.

Ve **الهدهاد بن شرحبيل** Ebû Belkīs, İfrîḳış’tan sonra hükümdar oldu. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: “Dağ **أنهد** etti”; yani kırıldı. Ve iş beni **هدني** etti, ve rüknümü **هد** etti; ondan (bana) ulaştığı ve onu kırdığı zaman. Bazılarından rivayet olundu ki o dedi: “Hiç kimsenin ölümü beni, akranların ölümü kadar **هدني** etmedi.” Ve musibet onu **هدته** etti; yani rüknünü gevşetti; ve bu, **الأساس**’ta olduğu gibi mecazdır. Ve **الهدة**: bir rüknün yahut bir duvarın yahut bir dağ tarafının düşmesinden işittiğin şiddetli bir sestir. Ve hadiste, Peygamber’den صلى الله عليه وسلم: o şöyle derdi: “Allah’ım, ben sana **الهد** ve **الهدة**’den sığınırım.” Ahmed b. Gıyâs el-Mervezî dedi ki: **الهد**: yıkmadır; ve **الهدة**: ay tutulmasıdır; ve denir: **الهدة** gökten düşen şeyin sesidir. Ve **الهديد**: sesin uğultusudur; **الفديد** gibi. Ve “Falancayı **استهددت**”; yani onu zayıf saydım. Ve ʿAdî b. Zeyd dedi ki:
لم أطلب الخطة النبيلة بال                      قوة أن يستهد طالبـهـا
Ve el-Asmaʿî dedi ki: arkadan arkaya (gelen) tehdide denir: **الفديد** ve **الهديد**. Ve **هدد** (harekeli): Himyer krallarından bir kralın adıdır; o, Hemmâl oğlu **هدد**’dir; ve rivayet olunur ki efendimiz Süleyman عليه السلام onu, Belḳa bint Belbüşraḥ ile evlendirdi. Ve **فحف هداهد**: çok **الهدهدة**’li; develerde böğürür ve onları vurmaz. Ve **الهدهدة**’nin cemi **هداهد**’dir. el-ʿAccâc dedi ki:
يتبعن ذا هداهد عجنسا مواصلا قفا ورملا أدهسا
Böyle; Cevherî onu böyle inşâd etti. Sâgânî dedi ki: o ancak ʿAlaḳa et-Teymî’nindir. Dedi ki: ve Ebû Ziyâd el-Kilâbî onu **نوادر**’inde Sirâc b. Ḳurra el-Kilâbî’ye (ait olarak) inşâd etti. Ve **هداد** ( **سحاب** gibi): Yemen’den bir kabiledir; ve denir ki o, Zeyd Menât’ın oğludur. Ve **الهدان** (kesre ile): kaba, ahmak adamdır; ve **تليل** ( **السي** ile) onunla ve onun benzeri bir başkasıyla delil getirilir. Ve **الهدان** ayrıca Ḥimâ Ḍariyye’de bir yerdir; Ebû Mûsâ’dan.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَدَّ
هَدَّ U ( n. ac. هَدّ 1 ,  هُدُوْد 27 ),
a.  Broke, crushed; demolished, pulled down; overhelmed ( misfortune ).

b.  I ( n. ac. هَدِيْد 25 ), Fell down; crashed.

c.  ( n. ac. هَدّ 1 ), Brayed.

d.  A ,  I ( n. ac. هَدّ 1 ), Was decrepit.

هَدَّدَ
هَدَّدَ II ,
a.  Frightened; threatened, intimidated.

تَهَدَّدَ
تَهَدَّدَ V ,
a.  see II .

اِنْهَدَدَ
اِنْهَدَدَ VII ,
a.  Fell down; was demolished.

اِسْتَهْدَدَ
اِسْتَهْدَدَ X ,
a.  Deemed weak.

هَدّ
هَدّ 1 ,
a.  Demolition, destruction.

b.  Feeble, decrepit.

c.  Weakness, decrepitude.

d.  Generous.

e.  Rough, harsh sound: roar; bray &c.

هَدَّة
هَدَّة 1t ,
a.  Crash; uproar; thud.

هِدّ
هِدّ 2 ,
a.  see 1 (b) .

هَدَد
هَدَد 4 ,
a.  see 1 (e) .

أَهْدَدُ
أَهْدَدُ 14 ,
a.  see 22t .

مِهْدَدَة
مِهْدَدَة 20t
a.  [ coll. ], Large hammer, sledgehammer.

هَاْدِد
هَاْدِد 21 ,
a.  Roaring of the sea; rumbling, murmuring.

هَاْدِدَة
هَاْدِدَة 21t ,
a.  Thunder.

هَدَاْد
هَدَاْد 22 ,
a.  see 22t .

هَدَاْدَة
هَدَاْدَة 22t ,
a.  Timid, cowardly.

هَدِيْد
هَدِيْد 25 ,
a.  Sound, noise, cry.

b.  see 1t .

c.  Tall.

هَدُوْد
هَدُوْد 26 ,
a.  Plain.

b.  Declivity.

هَدَّدَ
N. Ac. هَدَّدَ II ,  تَهَدَّدَ V ,
a.  Threatening, intimidation.

هَدَادَيْك
هَدَادَيْك
a.  Gently!

مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدِّكَ مِن رَجُلٍ
مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدِّكَ مِن رَجُلٍ هَدڤدَ I
a.  came upon your better.

لَهَدَّ الرَّجُلُ
لَهَدَّ الرَّجُلُ
a.  How hardy is the man!

##### Türkçe

**هَدَّ**
**هَدَّ** U (n. ac. **هَدّ** 1, **هُدُوْد** 27),
a. Kırdı, ezdi; yıktı, aşağı çekti; (musibet) bastırdı (bunaltıp ezdi).

b. I (n. ac. **هَدِيْد** 25), Düştü; gürültüyle çöktü.

c. (n. ac. **هَدّ** 1), Anırdı.

d. A, I (n. ac. **هَدّ** 1), Kocamıştı, düşkün idi.

**هَدَّدَ**
**هَدَّدَ** II,
a. Korkuttu; tehdit etti, yıldırdı.

**تَهَدَّدَ**
**تَهَدَّدَ** V,
a. II’ye bak.

**اِنْهَدَدَ**
**اِنْهَدَدَ** VII,
a. Düştü; yıkıldı.

**اِسْتَهْدَدَ**
**اِسْتَهْدَدَ** X,
a. Zayıf saydı.

**هَدّ**
**هَدّ** 1,
a. Yıkma, tahrip.

b. Zayıf, düşkün.

c. Zayıflık, düşkünlük.

d. Cömert.

e. Kaba, sert ses: kükreme; anırma vb.

**هَدَّة**
**هَدَّة** 1t,
a. Çöküş gürültüsü; velvele; pat diye düşme sesi.

**هِدّ**
**هِدّ** 2,
a. 1 (b)’ye bak.

**هَدَد**
**هَدَد** 4,
a. 1 (e)’ye bak.

**أَهْدَدُ**
**أَهْدَدُ** 14,
a. 22t’ye bak.

**مِهْدَدَة**
**مِهْدَدَة** 20t
a. [topl.], Büyük çekiç, balyoz.

**هَاْدِد**
**هَاْدِد** 21,
a. Denizin kükremesi; uğultu, mırıltı.

**هَاْدِدَة**
**هَاْدِدَة** 21t,
a. Gök gürültüsü.

**هَدَاْد**
**هَدَاْد** 22,
a. 22t’ye bak.

**هَدَاْدَة**
**هَدَاْدَة** 22t,
a. Ürkek, korkak.

**هَدِيْد**
**هَدِيْد** 25,
a. Ses, gürültü, çığlık.

b. 1t’ye bak.

c. Uzun boylu.

**هَدُوْد**
**هَدُوْد** 26,
a. Düzlük.

b. Yokuş aşağı eğim.

**هَدَّدَ**
N. Ac. **هَدَّدَ** II, **تَهَدَّدَ** V,
a. Tehdit etme, yıldırma.

**هَدَادَيْك**
**هَدَادَيْك**
a. Yavaşça!

**مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدِّكَ مِن رَجُلٍ**
**مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدِّكَ مِن رَجُلٍ هَدڤدَ** I
a. Senden daha iyi birine rastladı.

**لَهَدَّ الرَّجُلُ**
**لَهَدَّ الرَّجُلُ**
a. Adam ne kadar dayanıklıdır!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

هدد
هَدَّ - يَهُدُّ (هَدَّ - يَهِدُّ) - هَدّ - هَدّاً
هَدَّ - يَهُدُّ (هَدَّ - يَهِدُّ) + كائن أو شيء + كائناً أو شيئاً: يدمره  ويسويه بالأرض: يكسره ويخربه حتى يسقط بناؤه ويخر من علوه وارتفاعه ويسويه بالأرض
هَدّ: اسم فعل " هَدَّ - يَهُدُّ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " هَدَّ - يَهُدُّ ": الخراب: بقايا البناء المنهدم المدمر
هَدّاً: حال من : هَدّ ": وهي مهدودة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدك والضرب بقوة ساحقة طاحنة مفتتة ومسوية للكائن بسطح الأرض" وهي:
بَسَّ - يَبُسُّ، دَكَّ - يَدُكُّ، سَحَقَ - يَسْحَقُ، حَطَمَ - يَحْطِمُ، هَدَّ - يَهُدُّ (هَدَّ - يَهِدُّ)، هَدَمَ - يَهْدِمُ
هد - هداً
 	﴿تكاد السماوات يتفطرن منه وتنشق الأرض وتخر الجبال هدا(90)﴾ مريم
مختار الصحاح
● [هدد] ه د د: هَدَّ البناء كسره وضعضعه وبابه ردَّ و هَدَّتْهُ المصيبة أوهنت ركنه و الهَدَّةُ صوت وقع الحائط ونحوه و التَهْدِيدُ و التَّهَدُدُ التخويف و الهُدْهُدُ طائر معروف و الهُدَاهِدُ بالضم مثله والجمع الهَدَاهِدُ بالفتح
الراغب
هدد
- الهد: هدم له وقع، وسقوط شيء ثقيل، والهدة: صوت وقعه. قال تعالى: }وتنشق الأرض وتخر الجبال هدا﴿[مريم/90] وهددت البقرة: إذا أوقعتها للذبح، والهد: المهدود كالذبح للمذبوح، ويعبر به عن الضعيف والجبان، وقيل: مررت برجل هدك من رجل (انظر المجمل 4/890)، كقولك: حسبك، وتحقيقه: يهدك ويزعجك وجود مثله، وهددت فلانا وتهددته: إذا زعزعته بالوعيد، والهدهدة: تحريك الصبي لينام، والهدهد: طائر معروف. قال تعالى:﴾مالي لا أرى الهدهد{ [النمل/20] وجمعه: هداهد، والهداهد بالضم واحد، قال الشاعر:
- 465 - كهداهد كسر الرماة جناحه * يدعو بقارعة الطريق هديلا
(البيت للراعي من قصيدة عدتها اثنان وتسعون بيتا، ومطلعها:
ما بال دفك بالفراش مذيلا * أقذى بعينك أم أردت رحيلا
وهو في ديوانه ص 238؛ والجمهرة 3/394؛ والمعاني الكبير 1/297؛ واللسان (هدد) )
ملخص اللسان
1.     الهَدُّ: الهَدْمُ الشديد والكسر كحائِط يُهَدُّ بمرَّة  فَيَنْهَدِم؛ هَدَّه يَهُدُّه هَدًّا وهُدُودا؛ وقد هدَّ يَهَدُّ ويَهِدُّ هَدًّا.
2.  وسمعت هادًّا أَي سمعت صوت هَدِّهِ. والهَدّة: صوت شديد تسمعه من سقوط ركن أَو حائط أَو ناحية جبل، تقول  منه: هَدَّ يَهِدُّ، بالكسر، هديداً؛ وفي حديث  الاستسقاء: ثم هَدّتْ ودَرَّتْ؛ الهَدَّةُ صوت ما يقع من السماء،. وهَدُّ البعير: هَدِيرُه؛ عن اللحياني. والهَدُّ والهَدَدُ:  الصوت الغليظ، والهادُّ: صوت يسمعه أَهل السواحل يأْتيهم من قِبَلِ البحر  له دَوِيٌّ في الأَرض وربما كانت منه الزَّلْزَلةُ، وهَدِيدُه دَوِيُّه؛
3.     وانهدَّ الحبَلُ أَي انكسر.
4.  وهَدَّني  الأَمرُ وهدَّ رُكْني إِذا بلغ منه وكسَره؛ وقولهم: ما هدَّه كذا أَي ما كَسَره كذا. وهدَّته المصيبةُ أَي أَوهَنَت رُكْنه. وانهدَّ الحبَلُ أَي انكسر. وهَدَّني  الأَمرُ وهدَّ رُكْني إِذا بلغ منه وكسَره؛
5.     الهَدُّ الهَدْمُ
6.     والهَدءة الخُسوف.
7.     وقد هَدَّ يَهِدُّ. وما سمعنا العامَ هادّةً أَي رَعْداً.
8.  والهَدُّ من  الرجال: الضعيف البدن، والجمع هَدُّونَ ولا يُكْسَرُ؛ وقد هدَّ يَهَدُّ ويَهِدُّ هَدًّا. والأَهَدُّ: الجبان. ويقول الرجل  للرجل إِذا أَوعده: إِني لغيرُ هَدٍّ أَي غيرُ ضعيف. واسْتَهْدَدْتُ فلاناً أَي اسْتَضْعَفْتُه؛
9.     والتَّهَدُّدُ والتهْديدُ والتَّهْدادُ: من الوعيد والتخوف.
10.          يُهَدْهَدُ إِليَّ كذا ويُهَدَّى إِليَّ كذا ويُسَوَّلُ  إِليَّ كذا ويُهَدى لي كذا ويُهَوَّلُ إِليَّ كذا ولي ويُوَسْوَسُ إِليَّ  كذا ويُخَيَّلُ إِليَّ ولي ويُخالُ لي كذا: تفسيره إِذا شَبَّه الإِنسان  في نفسه بالظن ما لم يُثْبِتْه ولم يَعْقِد عليه إِلا التشبيه.
11.                        وهَدْهَدَ  الطائرُ: قَرْقَر. وكلُّ ما قَرْقَرَ من الطير: هُدْهُدٌ وهُداهِدٌ؛
12.                        الهُدهُدُ  والهُداهِد الكثيرُ الهَديرِ من الحمام.
13.                        وهَدْهَدَ الشيءَ مِنْ عُلْوٍ إِلى سُفْلٍ: حَدَرَه. وهَدْهَدَهُ:  حرَّكه كما يُهِدْهَدُ الصبيُّ في المَهْدِ.
14.          وهَدْهَدَت المرأَةُ ابنها أَي  حرَّكَتْه لِينام، وهي الهَدْهَدَةُ. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه  وسلم، أَنه قال: جاء شيطان فَحَمَلَ بلالاً فجعل يُهَدْهِدُه كما  يُهَدْهَدُ الصبيُّ؛ وذلك حين نام عن إَِيقاظه القَوْمَ للصلاة. والهَدْهَدَةُ:  تحريك الأُم ولدها لينام.
لسان العرب
● - هدد: الهَدُّ: الهَدْمُ الشديد والكسر كحائِط يُهَدُّ بمرَّة  فَيَنْهَدِم؛ هَدَّه يَهُدُّه هَدًّا وهُدُودا؛ قال كثير عزة:  فَلَوْ كان ما بي بالجِبال لَهَدَّها،  وإِن كان في الدُّنيا شَدِيداً هدُوُدُها  الأَصمعي: هَدَّ البِناءَ يَهُدُّه هَدًّا إِذا كسره وضَعْضَعَه. قال:  وسمعت هادًّا أَي سمعت صوت هَدِّهِ. وانهدَّ الحبَلُ أَي انكسر. وهَدَّني  الأَمرُ وهدَّ رُكْني إِذا بلغ منه وكسَره؛ وقول أَبي ذؤيب:  يَقولوا قَدْ رأَيْنا خَيْرَ طِرْفٍ  بِزَقْيَةَ لا يُهَدُّ ولا يَخِيبُ  قال ابن سيده: هو من هذا. وروي عن بعضهم أَنه قال: ما هَدَّني موتُ أَحد  ما هدَّني موتُ الأَقْران. وقولهم: ما هدَّه كذا أَي ما كَسَره كذا.  وهدَّته المصيبةُ أَي أَوهَنَت رُكْنه.  والهَدّة: صوت شديد تسمعه من سقوط ركن أَو حائط أَو ناحية جبل، تقول  منه: هَدَّ يَهِدُّ، بالكسر، هديداً؛ وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه  وسلم، أَنه كان يقول: اللهم إني أَعوذ بك من الهَدِّ والهِدَّة؛ قال أَحمد  بن غياث المروزي: الهَدُّ الهَدْمُ والهَدءة الخُسوف. وفي حديث  الاستسقاء: ثم هَدّتْ ودَرَّتْ؛ الهَدَّةُ صوت ما يقع من السماء، ويروى: هَدَأَتْ  أَي سكنت. وهَدُّ البعير: هَدِيرُه؛ عن اللحياني. والهَدُّ والهَدَدُ:  الصوت الغليظ، والهادُّ: صوت يسمعه أَهل السواحل يأْتيهم من قِبَلِ البحر  له دَوِيٌّ في الأَرض وربما كانت منه الزَّلْزَلةُ، وهَدِيدُه دَوِيُّه؛  وفي التهذيب: ودَوِيُّه هَدِيدُه؛ وأَنشد:  داعٍ شَدِيدُ الصَّوْتُ ذُو هَدِيدِ  وقد هَدَّ يَهِدُّ. وما سمعنا العامَ هادّةً أَي رَعْداً. والهَدُّ من  الرجال: الضعيف البدن، والجمع هَدُّونَ ولا يُكْسَرُ؛ قال العباس بن عبد  المطلب:  ليسوا بِهَدِّينَ في الحُروبِ، إِذا  تُعْقَدُ فَوْقَ الْحراقِفِ النُّطُقُ  وقد هدَّ يَهَدُّ ويَهِدُّ هَدًّا. والأَهَدُّ: الجبان. ويقول الرجل  للرجل إِذا أَوعده: إِني لغيرُ هَدٍّ أَي غيرُ ضعيف. وقال ابن الأَعرابي:  الهَدُّ من الرجال الجَوادُ الكريم، وأَما الجبان الضعيف، فهو الهِدّ،  بالكسر. ابن الأَعرابي: الهَدّ، بفتح الهاء، الرجل القَويّ، قال: وإِذا أَردت  الذم يالضعف قلت: الهِدُّب بالكسر. وقال الأَصمعي: الهَدُّ من الرجال  الضعيف؛ وأَباها ابن الأَعرابي بالفتح. شمر: يقال رجل هدٌّ وهَدادةٌ وقوم  هَدادٌ أَي جُبناء؛ وأَنشد قول أُمية:  فأَدْخَلَهُم على رَبِذٍ يداهُ  بِفعْلِ الخَيْرِ لَيْسَ من الهَدادِ  والهَدِيدُ والفَدِيدُ: الصوتُ.  واسْتَهْدَدْتُ فلاناً أَي اسْتَضْعَفْتُه؛ وقال عدي بن زيد:  لم أَطْلُبِ الخُطَّةَ النَّبِيلَة بالْـ  ـقُوَّةِ، إن يُسْتَهَدَّ طالِبُها  وقال الأَصمعي: يقال للوعيدِ: من ورَاءُ ورَاءُ الفَدِيدُ والهَدِيدُ.  وأَكَمَةٌ هَدُودٌ: صَعْبَةُ المُنْحَدَر. والهَدُودُ: العَقَبةُ  الشاقَّةُ.  والهَدِيدُ: الرجل الطويلُ.  ومررت برجل هَدَّكَ من رجل أَي حَسْبُك، وهو مدح؛ وقيل: معناه  أَثْقَلَكَ وصْف محاسنِه، وفيه لغتان: منهم مَنْ يُجْرِيه مُجْرى المصدر فلا يؤنثه  ولا يثنيه ولا يجمعه، ومنهم من يجعله فِعْلاً فيثنى ويجمع، فيقال: مررت  برجل هَدّكَ من رجل، وبامرأَة هَدَّتْكَ من امرأَة، كقولك كفَاكَ  وكفَتْك؛ وبرجلين هدّاك وبرجال هَدُّوك، وبامرأَتين هَدَّتاك وبِنسوةٍ  هَدَّتَاك؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:  ولي صاحبٌ في الغارِ هَدَّكَ صاحِباً  قال: هَدّك صاحباً أَي ما أَجَلَّه ما أَنْبَلَهُ ما أَعلمه، يَصِفُ  ذِئْباً. وفي الحديث: أَن أَبا لهب قال: لَهَدَّ ما يَحَرَكم صاحِبُكُم؛  قال: لَهَدَّ كلمة يتعجب بها؛ يقال: لَهَدَّ الرجلُ أَي ما أَجْلَدَه. غيره:  وفلان يُهَدُّ، على ما لم يُسمّ فاعله، إِذا أُثْنِيَ عَلَيْه بالجَلَد  والقُوّة. ويقال: إِنه لهَدّ الرَّجلُ أَي لَنِعْمَ الرجلُ وذلك إِذا  أُثني عليه بِجَلَدٍ وشدّة، واللام للتأْكيد. ابن سيده: هَدَّ الرجلُ كما  تقول: نِعمَ الرجل.  ومَهْلاً هَدادَيْك أَي تَمَهَّلْ يَكْفِكَ.  والتَّهَدُّدُ والتهْديدُ والتَّهْدادُ: من الوعيد والتخوف. وهُدَدُ:  اسم لملك من ملوكِ حِمْيَر وهو هُدَدُ بن هَمَّال  (* قوله «هدد بن همال»  الذي اقتصر عليه البخاري في التفسير من صحيحه وصاحب القاموس هدد بن بدد.  راجع القسطلاني تقف على الخلاف في ضبط هدد وبدد).  ويروى أَن سليمان بن داود، عليهما السلام، زَوَّجَه بَلْقَه وهي بلقيس  بنت بَلْبَشْرَح  (* قوله «بنت بلبشرح» كذا في الأصل مضبوطاً والذي في  البيضاوي والخطيب بنت شراحيل ولعل في اسمه خلافاً أو أحدهما لقب.) ؛ وقول  العجاج:  سَيْباً ونُعْمى من إِلهٍ في دِرَرْ،  لا عَصْفَ جارٍ هَدَّ جارُ المُعْتَصَرْ  قوله: لا عَصْف جارٍ أَي ليسَ من كسْب جارٍ إنما الله تعالى، ثم قال:  هَدَّ جارُ المعتَصرْ كقولك هَدَّ الرجلُ جَلُدَ الرجل جارُ المُعْتَصَرِ  أَي نِعْم جارُ الملتَجَإِ.  وفي النوادر: يُهَدْهَدُ إِليَّ كذا ويُهَدَّى إِليَّ كذا ويُسَوَّلُ  إِليَّ كذا ويُهَدى لي كذا ويُهَوَّلُ إِليَّ كذا ولي ويُوَسْوَسُ إِليَّ  كذا ويُخَيَّلُ إِليَّ ولي ويُخالُ لي كذا: تفسيره إِذا شَبَّه الإِنسان  في نفسه بالظن ما لم يُثْبِتْه ولم يَعْقِد عليه إِلا التشبيه. وهَدْهَدَ  الطائرُ: قَرْقَر. وكلُّ ما قَرْقَرَ من الطير: هُدْهُدٌ وهُداهِدٌ؛ قالل  الأَزهري: والهُداهِدُ طائر يشبه الخَمان؛ قال الراعي:  كَهُداهِدٍ كَسَرَ الرُّماةُ جَناحَه،  يَدْعُو بقارِعةِ الطَّريقِ هَدِيلا  والجمع هَداهِدُ، بالفتح، وهَداهِيدُ؛ الأَخيرة عن كراع؛ قال ابن سيده:  ولا أَعرف لها وجهاً إِلا أَن يكون الواحد هَدْهاداً. وقال الأَصمعي:  الهُداهِد يعْني به الفاخِتَةُ أَو الدُّبْسِيُّ أَو الوَرَشانُ أَو  الهُدْهُدُ أَو الدُّخَّلُ أَو الأَيْكُ؛ وقال اللحياني: قال الكسائي: إِنما  أَراد الراعي في شعره بِهُداهِدٍ تصغير هُدْهُد فأَنكر الأَصمعي ذلك، قال:  ولا أَعرفه تصغيراً، قال: وإِنما يقال ذلك في كل ما هَدَلَ وهَدَرَ؛ قال  ابن سيده: وهو الصحيح لأَنه ليس فيه ياء تصغير إِلا أَنَّ من العرب من  يقول دُوابَّة وشُوابَّة في دُوَيْبّة وشُوَيْبّة، قال: فعلى هذا إِنما هو  هُدَيْهِدٌ ثم أَبدل الأَلف مكان الياء على ذلك الحدّ، غير أَن الذين  يقولون دُوابَّة لا يجاوزون بناء المدغم. وقال أَبو حنيفة: الهُدهُدُ  والهُداهِد الكثيرُ الهَديرِ من الحمام. وفَحْلٌ هُداهدٌ: كثير الهَدْهَدَةِ  يَهْدِرُ في الإِبل ولا يَقْرَعُها؛ قال:  فَحَسْبُكَ مِنْ هُداهِدَةٍ وزَغْدِ  جعله اسماً للمصدر وقد يكون على الحذف أَي من هَدِيد هُداهِد أَوْ  هَدْهَدَةِ هُداهِدٍ.  الجوهري: وهَدْهَدَةُ الحَمامِ إِذا سمعت دَوِيَّ هَدِيرِه، والفحل  يُهَدْهِدُ في هَدِيرِه هَدْهَدة، وجمع الهَدْهَدَةِ هَداهِدُ؛ قال  الشاعر:يَتْبَعْنَ ذا هَداهِدٍ عَجَنَّسا  مُواصِلا قُفّاً، ورَمْلا أَدْهَسَا  والهُدْهُدُ: طائر معروف، وهو مما يُقَرْقِرُ، وهَدْهَدَتُه: صوته،  والهُداهِدُ مثله؛ وأَنشد بيت الراعي أَيضاً:  كَهُداهِدٍ كَسَرَ الرُّماةُ جنَاحَه،  يَدْعُو بقارعةِ الطَّرِيقِ هَدِيلا  قال ابن بري: الهَدِيل صوته، وانتصابه على المصدر على تقدير يَهْدِلِ  هَديلاً لأَنَّ يَدْعو يدل عليه، والمُشَيَّهُ بالهدهد الذي كُسِرَ  جَناحُه، هو رجل أَخذ المُصَدِّقُ إِبله بدليل قوله في البيت قبله:  أَخَذوا حَمُولَته فأَصبَحَ قاعِداً،  لا يَسْتَطِيعُ عن الدِّيارِ حَوِيلا  يَدْعُو أَميرَ المؤمِنِينَ، ودونَه  خَرْقٌ تَجُرُّ به الرِّياحُ ذُيُولا  قال ابن سيده: وبيت ابن أَحمر:  ثم اقْتَحَمْتُ مُناجِداً ولَزِمْتُه،  وفؤَادُه زَجِل كعَزْفِ الهُدْهُدِ  يروى: كعَزْفِ الهُدْهُد، وكعَزْف الهَدْهَد، فالهُدهُدُ: ما تقدم،  والهَدْهَدُ قيل في تفسيره: أَصواتُ الجنِّ ولا واحد له.
وهَدْهَدَ الشيءَ مِنْ عُلْوٍ إِلى سُفْلٍ: حَدَرَه. وهَدْهَدَهُ:  حرَّكه كما يُهِدْهَدُ الصبيُّ في المَهْدِ. وهَدْهَدَت المرأَةُ ابنها أَي  حرَّكَتْه لِينام، وهي الهَدْهَدَةُ. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه  وسلم، أَنه قال: جاء شيطان فَحَمَلَ بلالاً فجعل يُهَدْهِدُه كما  يُهَدْهَدُ الصبيُّ؛ وذلك حين نام عن إَِيقاظه القَوْمَ للصلاة. والهَدْهَدَةُ:  تحريك الأُم ولدها لينام.  وهُداهِد: حي من اليمن. وهَدْهادٌ: اسم. وهَداد: حَيٌّ من اليمن.
مقاييس اللغة:
(هد) الهاء والدال: أصلٌ صحيح يدلُّ على كَسْر وهَضْم وهدم. وهَدَدْتُهُ هَدَّاً: هَدَمتُه. ويرجع الباب كلُّه إلى هذا القياس. فالهَدُّ من الرِّجال: الضَّعيف، كأنَّه هُدَّ. ورجال هَدُّونَ. وقد خُولف الأصمعيّ([19]) فخبّرني عليُّ بن إبراهيم القطّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي، وعن عمرو بن أبي عمرٍو عن أبيه قالا([20]): الهَدُّ من الرِّجال: الجواد الكريم، والجِبانُ هِدٌّ بالكسر([21]). وأنشدوا:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
فإن كان كذا فالجبان هِدٌّ، أي مهدود، كذِبْحٍ للمذبوح. والهَدّ: الكريم الهادُّ لِمالِه.
ومما يجري مجرى الأصوات الهَدَّة: صوتُ وقع الحائط. والهُدْهُد معروف. وهَدْهَدَ الحمامُ: صَوَّت. وهَدْهَدَت المرأةُ ابنَها: حَرَّكَتْه لينام.
ومما شذَّ عن الباب ولا أعرِفُ لـه قياساً، قولُهم: مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل، كقولهم: حسبُك من رجلٍ. وهي كلمةٌ كذا تقال. قال:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
القاموس المحيط:
الهَدُّ الهَدْمُ الشديدُ، والكسرُ، كالهُدودِ، والهَرَمُ، والرَّجُلُ الكريمُ، وهديرُ البَعيرِ، والصَّوْتُ الغليظُ، كالهَدَدِ، والرَّجُلُ الضَّعيفُ، ويكسرُ، ج هَدُّونَ، ويُكْسَرُ. وقد هَدَّ يَهَِدُّ، كيَمَلُّ ويَقِلُّ، هَدّاً. والهادُّ صوتٌ من البَحْرِ فيه دَوِيٌّ، وبالهاءِ الرَّعْدُ. والْأَهَدُّ الجبانُ، كالهَدادَةِ. ومَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدَّكَ من رَجُلٍ، وتكسرُ الدالُ، أي حَسْبُكَ من رَجُلٍ، الواحِدُ والجَمْعُ والْأُنْثَى سواءٌ، ويقالُ مَرَرْتُ بامْرأةٍ هَدَّتْكَ من امْرأةٍ، وبرَجُلَيْن هَدَّاكَ، وبرِجالٍ هَدُّوكَ، وبامرأتينِ هَدَّتاكَ، وبنِساءٍ هَدَدْنَكَ. وهُدَدُ بنُ بُدَدَ، كزُفَرَ المَلِكُ الذي كان يأخُذُ كُلَّ سفينةٍ غَصْباً، عن البُخارِيِّ. والهَدُودُ الأرضُ السَّهْلَةُ، والعَقَبَةُ الشَّاقَّةُ، والحَدورُ. والهَديدُ الرَّجُلُ الطَّويلُ. والهُدْهُدُ كُلُّ ما يُقَرْقِرُ من الطَّيْرِ، وطائِرٌ م، كالهُدَهِدِ، كعُلَبِطٍ وعُلابِطٍ، والحَمامُ الكثيرُ الهَدْهَدَةِ، جَمْعُ الكُلِّ هَداهِدُ وهَداهيدُ، وبفتحتينِ أصواتُ الجِنِّ بلا واحِدٍ. وهَدَّدَهُ خَوَّفَهُ. وهَدْهَدَ هَدَرَ، والطائِرُ قَرْقَرَ، والصَّبِيَّ حَرَّكَهُ لِينامَ، وحَدَرَ الشيءَ من عُلْوٍ إلى سُفْلٍ. وهُداهِدٌ حَيٌّ، وبالفتح الرِّفْقُ.
وهَدادَيْكَ، أي: مهلاً. ويُهَدْهَدُ إليَّ، أي: يُخَيَّلُ. وإنَّه لَهَدَّ الرَّجُلُ، أي: لَنِعْمَ الرَّجُلُ. وفلانٌ يُهَدُّ: إذا أُثْنِيَ عليه بالجَلَدِ. وهَدِّ، بكسر الدالِ المُشَدَّدَةِ: كَلِمَةٌ تقالُ عندَ شُرْبِ الحِمارِ. والهَدَّةُ: ع بينَ عُسْفانَ ومكَّةَ، أو هي منَ الطَّائِفِ، وقد تُخَفَّفُ، أو الصوابُ بالهمزِ، وتَقَدَّمَ. وهُدَيْدٌ، كزُبَيْرٍ: ابنُ جُمَحٍ. وهم يَتَهادُّونَ: يَتَساءَلونَ. وما في وُدِّهِ هُداهِدٌ: لُطْفٌ. والهَدْهادُ: صاحِبُ مسائلِ القاضي.
الهُدَبِدُ، كعُلَبِطٍ اللَّبَنُ الخاثِرُ جدّاً، كالهُدابِدِ، والخَفَشُ، وضَعْفُ العَيْنِ، وصَمْغٌ أسوَدُ، والضَّعيفُ البَصَرِ والعَشا، لا العَمَشُ، وغَلِطَ الجوهريُّ.
تاج العروس:
ه د د
الهَدُّ : الهَدْمُ الشَّدِيدُ وهو نَقْضُ البِنَاءِ وإِسْقَاطُه الهَدُّ : الكَسْرُ كحائِطٍ يُهَدُّ بَمَّرةٍ فيَنْهَدِمُ كالهُدُودِ بالضّم وقد هَدَّه هَدًّا وهُدُوداً قال كُثَيِّرُ عَزَّةَ :
" فَلَوْ كَانَ مَابِي بالِجِبَالِ لَهَدَّهَاوإِنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا شَدِيداً هُدُودُهَا وقال الأَصمعيُّ : هَدَّ البنَاءَ يَهُدُّه هَدًّا إِذا كَسَره وضَعْضَعَه وقولهم : ما هَدَّهُ كذَا : ما كَسَرَه . قلت : هذا هو المعروف في هذا البابِ أَعنِي تَعَدِّيه ونقل شيخُنَا عن أَبي حيَّانَ في أَثناءِ تفسيرِ مَريم أَنه يُقَالُ : هَدَّ الحائطُ يَهُدُّ إِذا سَقَطَ لازِماً ونقلَه السمينُ وسَلَّمَه
الهَدُّ الهَرَمُ مُحَرَّكةً وهو أَقْصَى الكِبَرِ قال ابنُ الأَعرابيّ : الهَدُّ : الرَّجُلُ الكريمُ الجَوَادُ القَوِيُّ . الهَدُّ : هَدِيرُ البَعِيرِ عن اللِّحْيَانِيّ الهَدُّ : الصَّوْتُ الغَلِيظُ كالهَدَدِ مُحَرَّكَةً الهَدُّ : الرَّجُلُ الضَّعِيفُ البَدنِ قاله الأَصمعيّن ونقَلَ الفتْح عن ابنِ الأَعرابيّ ويُكْسَر في هذه الأَخيرةِ ويقول الرجُلُ للرجُلِ إِذا أَوْعَدَه : إِني لَغَيْرُ هَدٍّ أَي غيرُ ضَعِيفٍ ولا جَبَان هَدُّونَ بالفَتْح ويُكْسَر قال العبّاس بنُ عَبْد المُطَّلب رضي الله عنه :
لَيْسُوا بِهِدِّين في الحُرُوب إِذا ... تُعْقَدُ فَوْقَ الحَرَاقِفِ النُّطُقُ ومنعَ بعضُهم الكَسْرَ وقد هَدَّا يَهَدُّ ويَهِدُّ كيَمَلُّ ويَقِلُّ أَي بالفَتْح والكسر هَدًّا مَصدَرهما . والهَادُّ : صَوْتٌ يأْتِي مِن قِبَلِ البَحْرِ يَسْمَعُه أَهْلُ السواحِلِ فيه وفي بعض الأُمهات : له دَوِيٌّ في الأَرض ورُبَّمَا كانَتْ منه الزَّلْزَلةُ وهَدِيدُهُ : دَوِيُّه وفي التهذيب : وَدِويُّه : هَدِيدُه وقد هَدَّ يَهَدُّ كمَلَّ يَمَلُّ
الهَادَّةُ . بالهاَءِ الرَّعْدُ تقولُ العَربُ : ما سَمِعْنَا العَامَ هَادَّةً أَي رَعْداً . والأَهَدُّ : الجَبانُ الضعيفُ كالهَدَادَةِ قال شَمِرٌ : يقال . رَجُلٌ هَدٌّ وهَدَادَةٌ وَقَوْمٌ هَدَادٌ : جُبَنَاءُ وأَنشد قَوْلَ أُمَيَّةَ بنِ أَبي الصَّلْتِ يَمْدَح عبدَ الله بن جُدْعَانَ :
فَأَدْخَلَهُمْ عَلَى رَبِذٍ يَدَاهُ ... بِفِعْلِ الخَيْرِ لَيْسَ مِن الهَدَادِ قولهم مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدَّك مِنْ رَجُلٍ وتكسِرُ الدَّالَ أَي حَسْبُكَ مِنْ رَجُلٍ ولا يَخْفَى أَن قولَه مِن رجُلٍ مرَّةً ثانِيةً تَكْرارٌ مُخِلٌّ للاختصارِ وهو مَدْحٌ قال الزمخشريُّ : يقال ذلك إِذا وُصِفَ بِجَلَدٍ وشِدَّةٍ انتهى . وقيل : مَعْنَاه : أُثْقَلَك وَصْفُ مَحاسِنِه وفيه لُغَتَانِ منهم من تُجْرِيه مُجْرَى المَصْدَرِ فحينئذٍ الوَاحِدُ والجَمْع والأُنْثَى سواءق منهم مَن يَجْعَله فِعْلاً فَيُثَنِّي ويَجْمَع يقال : مَرَرْتُ برجلٍ هَدَّك مِن رَجُلٍ وبامْرَأَةٍ هَدَّتْكَ مِن امرأَةٍ كقولِك كَفَاكَ وكَفَتْكَ في التَّثنية : مررْت برَجلين هَدَّاكَ . وفي الجميع مَرَرْتُ بِرجالٍ هَدُّوكَ وفي مثنَّى المُؤَنَّث : مَرَرْتُ بامْرَأَتينِ هَدَّتَاكَ . وفي جميع المُؤنّث مررْتُ بنساءٍ هَدَدْنَكَ وأَنشد ابنُ الأَعْرَابِيّ :
" ولِي صَاحِبٌ فِي الغَارِ هَدَّكَ صَاحِباً قال : أَي ما أَجَلَّه ما أَنْبَلَه ما أَعْلَمَه يَصِفُ ذِئْباً . وفي الحديث أَنَّ أَبا لَهَبٍ قال : لَهَدَّ ما سَحَرَكُم صاحبكم . وهي كَلِمَة يُتَعَجَّبُ بها يقال : لَهَدَّ الرجُلُ أَي ما أَجْلَدَه . وهُدَدُ بنُ بُدَدَ كزُفَرَ فيهما اسمُ المَلِك الذي كَانَ يَأْخُذُ كُلَّ سَفينةٍ غَصْباً جاءَ ذلك عن الإِمام أَبي عبد الله محمد بن إسماعيل البُخَارِيِّ في صحيحهِ في كتاب التفسير وقيل غيرُ ذلك
والهُدُودُ كصَبُورٍ : الأَرْضُ السَّهْلَة اللَّيِّنة الهَدُودُ : العَقَبَة الشَّاقَّةُ عن ابنِ الأَعرابيِّ وأَكَمَةٌ هَدُودٌ : صَعْبَةٌ المُنْحَدَرِ . الهَدُودُ : الحَدُورُ كصَبُورٍ مكانٌ يُنْحَدَر منه كالأُحْدُورِ . والهَدِيدُ : الرجلُ الطَّوِيلُ نقل الصاغانيّ . والهُدْهُدُ كقُنْفُذ وإِنما تَرَكَ الضَّبْطَ اعتماداً على الشُّهْرة : كُلُّ مَا يُقَرْقِرُ من الطَّيْرِ صَرَّح به غيرُ واحِدٍ من الأَئمَّة وهَدْهَدَ الطائرُ : قَرْقَرَ قوله تعالى " وتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لاَ أَرَى الهُدْهُدَ " قال المفسرون : وهو طائِرٌ أَي معروف كالهُدَهِدِ والهُدَاهِدِ كغُلَبِطٍ وعُلاَبِطٍ وقال ابنُ دُرْيد في تفسير الآيةِ : الهُدْهُد والهُدَاهِدُ : الحَمَامُ الكثيرُ الهَاْهَدَةِ أَي الصَّوْتِ وقال أَبو حَنِيفَة : الهُدْهُد والهُدَاهِد : الكَثيرُ الهَدِيرِ من الحَمَامِ وقال الليثُ : الُدَاهِدُ : طائرٌ يُشْبِه الحَمَامَ قال الراعِي يَصِفُ نفْسَه وحَاله :
كهُدَاهِدٍ كسَرَ الرُّمَاةُ جناحهُ ... يَدْعُو بِقارِعَةِ الطَّرِيقِ هدِيلاَ وقال الأَصمعيُّ : يُعْنَى به الفاخِتَةُ أَو الدُّبْسِيُّ أَو الوَرَشَانُ أَو الهُدْهُدُ أَو الدُّخلُ أَو الأَيْكُ وقال اللِّحْيَانّ : قال الكِسَائيُّ : إِنما أَرادَ الراعِي في شِعْرِه بِهُدَاهِدٍ تَصْغِيرَ هُدْهُدٍ فأَنْكَر الأَصمعيُّ ذلك قال : ولا أَعْرِفه مُصَغَّراً قال : إِنما يقال في كُلِّ ما هَدَلَ وهَدَرَ قال ابنُ سِيدَه : وهو الصحيحُ لأَنه ليس فيه ياءُ التصغيرِ . قال الصاغانيُّ : وقال الهُدْهُدَ وإِنما أَرادَ حَمامَةً ذَكَراً يُهَدْهِدُ في صَوْتِه والذي يَحْتَجُّ للكسائيِّ يقول تَصغِير هُدْهُدٍ قَلَبوا يَاءَ التصغيرِ أَلِفاً كما قالُوا دُوَابَّةٌ في تَصغير دَابَّةٍ جَمْع الكلِّ هَدَاهِدُ بالفتح وهدّاهِيدُ الأَخير عن كُراع قال ابنُ سِيدَه ولا أَعْرف لها وَجْهاً إِلاَّ أَن يكون الواحدُ هَدْهَاداً . الهَدْهَد بِفَتْحتينِ : أَصواتُ الجِنِّ بلا وَاحِدٍ وأَنشد ابنُ سِيدَه لابنِ أَحمر :
ثمَّ اقْتَحَمْتُ مُنَاجِداً وَلزِمْتُه ... وَفُؤَادُه زَجِلٌ كَعَزْفِ الهَدْهَدِ وهَدَّدَه تَهديداً : خَوَّفَه كالتَّهَدُّدِ والتَّهْدادِ وهو الوَعِيدُ والتَّخَوُّفُ . وهَدْهَدَ الحمامُ : هَدَرَ وهَدَلَ وهَدَهَدَةُ الحَمَامِ : دَوِيُّ هَدِيرِه . هَدْهَدَ الطَّائرُ : قَرْقَرَ والهَدْهَدَةُ هي القَرْقَرَةُ . هَدْهَدَ الصَّبِيَّ في مَهْدِه هَدْهَدَةً : حَرَّكَه لِينامَ وفي الحديث عن النبي صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ أَنه قال جَاءَ شَيْطَانٌ فَحَمَلَ بِلاَلاً فَجَعَلَ يُهَدْهِدُه كما يُهَدْهَدُ الصَّبِيُّ . وذلك حين نامَ عن إِيقاظِه القَوْمَ للصَّلاةِ . هَدْهَدَ : حَدَرَ الشيْءَ مِنْ عُلْوٍ إِلى سُفْلٍ كَدَهْدَهَ
وهُدَاهِدٌ : حَيٌّ من اليمن وهو بالضمّ بدليل ما بَعْدَه . وهَدَاهِدُ بالفَتْحِ الرِّفْقُ ومن ذلك قولُهم : هَدَادَيْكَ أَي مَهْلاً يَكْفِكَ . في النوادر : يُهَدْهَدُ إِليَّ كذا ويُهَدَّى إِليَّ كذا ويُسَوَّل إِليَّ كذا أَي يُخَيَّلُ إِليَّ ولِي ويُخَالُ لِي كَذا . تَفْسِيرُه إِذا شَبَّهَ الإِنسانُ في نَفْسِه بالظَّنّ ما لم يُثْبِتْهُ ولم يَعْقِد عليه إِلا التَّشْبِيه . يقال إِنَّه لَهَدَّ الرَّجُلُ أَي لَنِعْمَ الرجُلُ وذلك إِذا أُثْنِيَ عليه بِجَلَدٍ وشِدَّةٍ واللامُ للتأْكيدِ قال ابن سِيدهك هَدَّ الرَّجُلُ كما تقول : نِعْمَ الرجُلُ . وفُلاَنٌ يُهَدٌّ على ما لمْ يُسَمَّ فاعِلُه إِذا أُثْنِيَ عليه بالجَلَدِ والقُوَّةِ . وهَدِّن بكسرِ الدالِ المشدَّدَةِ أَي مع فَتْح الأَوّل : كلمةٌ تُقَال عند شُرْبِ الحِمَارِ نقلَه الصاغَانيّ . والهَدَّةُ : بين عُسْفَانَ ومَكَّةَ أَو هي من الطائف وفي معجم ياقوت : بين مَكَّة والطائِفِ والنسبَةُ إِليه هَدَوِيّ وهو مَوضع القُرودِ وَقَدْ يُخَفَّف ويقال بالتَّخفيف موضِعٌ آخَرُ عند مَرِّ الظَّهْرَانش وهو مَمْدَرَةُ أَهلِ مَكَّة ويقال لهَا : هَدَةُ زُلَيْفَةَ وزُلَيْفَةُ بَطْنٌ مِن هُذَيْلٍ أَو الصَّوَاب بالهمز وقد تَقَدَّمَ في بابِه فراجِعْه وهكذا ضَبَطَه أَبو عُبِيدٍ البَكريُّ الأَندَلُسِيّ . وهُدَيْدٌ كزُبَيْرٍ ابنُ جُمَعَ بن عمرو ابن هُصَيْص بن كَعْب بن لُؤيّ بن غالِبٍ أَخو سَعْدٍ وحُذَافَةَ . وهم يَتَهَادُّونَ أَي يَتَسَاتَلون أَي يَتتابَعُون واحداً بعدَ واِحدٍ . يقال ما فِي وُدِّهِ هَدَاهِدُ بالفتح أَي لُطْف ورِفْق . والهَدْهَادُ بالفتح : اسمُ رجل وهو صاحِبُ مَسائِل القاضِي عن ابنِ الأَعرابيّ
والهَدْهَاد بنُ شُرَحْبِيل أَبو بَلْقِيس مَلَك بَعْدَ إِفرِيقِش . ومما يستدرك عليه : أنْهَدَّ الجَبَلُ أَي انْكسرَ . وهَدَّني الأَمْرُ وهَدَّ رُكْنِي إِذا بَلَغَ مِنْه وكَسَرَه . ورُوِيَ عن بعضِهم أَنه قال : ما هَدَّنِي مَوْتُ أَحَدٍ ما هَدَّني مَوْتُ الأَقرانِ . وهَدَّتْه المُصيبة : أَي أَوْهَنَتْ رُكْنَه وهذا مَجازٌ كما في الأَساس . والهَدَّةُ : صَوْتٌ شَدِيدٌ تَسْمَعُه مِن سُقُوطِ رُكْنٍ أَو حائطٍ أَو نَاحِيَةِ جَبَلٍ . وفي الحديث عن النبيّ صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ أَنه كان يقول اللَّهمَّ إِنِّيُ أَعوذُ بِك مِنَ الهَدِّ والهَدَّةِ قال أَحمد بان غِيَاثٍ المَروزيّ : الهَدّ : الهَدْمُ والهَدَّةُ الخُسُوف ويقال : الهَدَّةُ صَوْتُ مَا يَقَعُ من السماءِ . والهَدِيدُ : دَوِيُّ الصَّوْتِ كالفَدِيد واستْهْدَدْتُ فُلاَناً أَي استضَعَفْتُه وقال عَدِيُّ بنُ زَيْدٍ :
لَمْ أَطْلُبِ الخُطَّةَ النَّبِيلَةَ بِال ... قُوَّةِ أَنْ يُسْتَهَدَّ طَالِبُهَا وقال الأَصمعيُّ : يقالُ للوَعيد مِنْ وَرَاءُ وَرَاءُ : الفَدِيدُ والهَدِيدُ . وهُدَدُ مُحَرَّكةً اسمٌ لِمَلِكٍ مِن مُلُوك حِمْيَر وهو هُدَدُ بن هَمَّال ويُرْوَى أَنّ سَيِّدنا سُلَيْمَانَ عليه السلامُ زَوّجَه بَلْقَه بنت بَلْبَشْرَح . وفَحْفٌ هُدَاهِدٌ : كَثِيرُ الهَدْهَدَةِ يَهْدِر في الإِبلِ ولا يَقْرَعُها . وجَمْعُ الهَدْهَدَةِ هَدَاهِدُ قال العجَّاج : يَتْبَعْنَ ذَا هَدَاهِدٍ عَجَنَّسَا مُوَاصِلاً قُفًّا ورَمْلاً أَدْهَسَا هكذا أَنشَدَه الجوهريُّ قال الصاغانيُّ : إِنما هو لِعِلْقَةَ التَّيْمِيِّ قال : وأَنشدَه أَبو زِيَادٍ الكلابيُّ في نوادِرِه لسِرَاجِ بنِ قُرَّةَ الكِلابِيّ . وهَدَادٌ كسَحَابٍك حيٌّ من اليَمن ويقال إِنه ابن زَيْدِ مَناةَ . والهِدَانٌ بالكسر : الرجل الجافِي الأَحْمق وتُلَيْلٌ بِالسِّيِّ يُسْتدَلُّ به وبآخَرَ مِثْلِه والهِدَانُ أَيضاً مَوْضِعٌ بِحِمَى ضَرِيَّةَ عن أَبي موسى

##### Türkçe

**هدد**
**هَدَّ - يَهُدُّ** (**هَدَّ - يَهِدُّ**) - **هَدّ** - **هَدّاً**
**هَدَّ - يَهُدُّ** (**هَدَّ - يَهِدُّ**) + bir varlık veya şey + bir varlığı veya şeyi: onu tahrip eder ve onu yerle bir eder: onu kırar ve yıkar; yapısı düşene ve yüksekliğinden ve yükselişinden çökene kadar; ve onu yerle bir eder.
**هَدّ**: **" هَدَّ - يَهُدُّ "** fiilinin isim-fiilidir; ve yine **" هَدَّ - يَهُدُّ "** fiilinin fiiliyle olan şeydir: haraplık: yıkılmış, tahrip edilmiş binanın kalıntıları.
**هَدّاً**: **" هَدّ "**dan hâl: ve o, yıkılmıştır.

Ve lafız, “varlığı yer yüzeyiyle dümdüz eden; ezici, öğütücü, parçalayıcı ve tesviye edici bir kuvvetle bastırma ve vurma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَسَّ - يَبُسُّ**، **دَكَّ - يَدُكُّ**، **سَحَقَ - يَسْحَقُ**، **حَطَمَ - يَحْطِمُ**، **هَدَّ - يَهُدُّ** (**هَدَّ - يَهِدُّ**)، **هَدَمَ - يَهْدِمُ**
**هد - هداً**
	﴿Neredeyse gökler ondan çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar **هدا** (90) çökecek﴾ Meryem

Muhtâr es-Sıhâh
● [**هدد**] ه د د: **هَدَّ** binayı: onu kırdı, onu sarstı; ve babı **ردَّ**’dir. Ve musibet onu **هَدَّتْهُ**: onun direğini zayıflattı. Ve **الهَدَّةُ**: duvarın düşüşünün ve benzerinin sesidir. Ve **التَهْدِيدُ** ve **التَّهَدُدُ**: korkutmadır. Ve **الهُدْهُدُ**: bilinen bir kuştur. Ve **الهُدَاهِدُ** (damme ile) onun gibidir; ve cem‘i **الهَدَاهِدُ** (fetha ile)’dır.

Râgıb
**هدد**
- **الهد**: düşüşü olan bir yıkımdır; ve ağır bir şeyin düşmesidir. Ve **الهدة**: düşüşünün sesidir. Yüce Allah dedi ki: }ve yer yarılır ve dağlar **هدا** çöker﴿[Meryem/90]. Ve inek **هددت**: onu boğazlamak için yere düşürdüğün zaman. Ve **الهد**: boğazlanana nispetle boğazlama gibi, yıkılmış olandır; ve onunla zayıf ve korkak kastedilir. Ve denildi ki: “Bir adamın yanından geçtim: **هدك** bir adamdan” (bk. el-Mücmel 4/890); “**حسبك**” demen gibi. Ve tahkiki: onun gibisinin varlığı seni sarsar ve seni rahatsız eder. Ve “Falancayı **هددت** ve onu **تهددته**”: onu tehditle sarstığın zaman. Ve **الهدهدة**: çocuğu uyusun diye sallamaktır. Ve **الهدهد**: bilinen bir kuştur. Yüce Allah dedi ki:﴾Bana ne oluyor da **الهدهد**’ü görmüyorum{ [Neml/20]. Ve cem‘i: **هداهد**’dir. Ve **الهداهد** (damme ile) bir tanedir. Şair dedi ki:
- 465 - Okçular kanadını kırmış bir **هداهد** gibi * yolun kavşağında **هديلا** diye çağırır
(Beyit, er-Râî’ye aittir; sayısı doksan iki beyit olan bir kasidedendir; ve matla‘ı:
“Yatağında eteğin sürünürken sana ne oldu * gözüne bir şey mi kaçtı yoksa ayrılmak mı istedin”
Ve onun divanında s. 238’dedir; el-Cemhere 3/394; el-Me‘ânî el-Kebîr 1/297; Lisân (**هدد**) )

Lisân’ın özeti
1. **الهَدُّ**: şiddetli yıkım ve kırmadır; bir duvar gibi, bir defada **يُهَدُّ** de **فَيَنْهَدِم**; onu **هَدَّه**: onu **يَهُدُّه** **هَدًّا** ve **هُدُودا**; ve **هدَّ** **يَهَدُّ** ve **يَهِدُّ** **هَدًّا** da gelmiştir.
2. Ve “**هادًّا** işittim” yani onun **هَدِّ** sesini işittim. Ve **الهَدّة**: bir köşenin yahut bir duvarın yahut bir dağ tarafının düşmesinden işittiğin şiddetli sestir; ondan dersin: **هَدَّ - يَهِدُّ** (kesre ile) **هديداً**. Ve yağmur duası hadîsinde: “sonra **هَدّتْ** ve **دَرَّتْ**”; **الهَدَّةُ**: gökten düşen şeyin sesidir. Ve devenin **هَدُّ**’ü: onun **هَدِيرُ**’idir; el-Lihyânî’den. Ve **الهَدُّ** ve **الهَدَدُ**: kalın sestir. Ve **الهادُّ**: sahil halkının deniz tarafından kendilerine gelen, yerde bir uğultusu olan ve bazen ondan zelzele olan bir sestir; ve onun **هَدِيدُ**’i: onun uğultusudur.
3. Ve ip **انهدَّ**: yani kırıldı.
4. Ve iş beni **هَدَّ** ve direğimi **هَدَّ**: ondan (bana) ulaşıp beni kırdığı zaman. Ve onların sözü: “Bunu şu **ما هدَّه**” yani şu onu kırmadı. Ve musibet onu **هدَّته**: yani direğini zayıflattı. Ve ip **انهدَّ**: yani kırıldı. Ve iş beni **هَدَّ** ve direğimi **هَدَّ**: ondan (bana) ulaşıp beni kırdığı zaman.
5. **الهَدُّ**: yıkımdır.
6. Ve **الهَدءة**: ay tutulmasıdır.
7. Ve **هَدَّ - يَهِدُّ** de gelmiştir. Ve “bu yıl bir **هادّةً** işitmedik” yani bir gök gürültüsü.
8. Erkeklerden **الهَدُّ**: bedeni zayıf olandır; cem‘i **هَدُّونَ**’dur ve kırılmaz (çoğul yapılmaz); ve **هدَّ - يَهَدُّ - يَهِدُّ** **هَدًّا** da gelmiştir. Ve **الأَهَدُّ**: korkaktır. Ve adam, bir adamı tehdit ettiğinde ona der ki: “Ben **هَدٍّ** değilim” yani zayıf değilim. Ve **اسْتَهْدَدْتُ** falancayı: yani onu zayıf saydım.
9. **التَّهَدُّدُ** ve **التهْديدُ** ve **التَّهْدادُ**: tehdit ve korkutmadan (olan şey)dir.
10. Bana şöyle **يُهَدْهَدُ** edilir ve bana şöyle **يُهَدَّى** edilir ve bana şöyle **يُسَوَّلُ** edilir ve bana şöyle **يُهَدى** edilir ve bana ve benim için şöyle **يُهَوَّلُ** edilir ve bana şöyle **يُوَسْوَسُ** edilir ve bana ve benim için şöyle **يُخَيَّلُ** edilir ve bana şöyle **يُخالُ**: bunun tefsiri; insanın, ispat etmediği ve üzerine bağlamadığı şeyi, sırf benzetme ile, zann ile kendi nefsinde benzetmesidir.
11. Kuş **هَدْهَدَ**: **قَرْقَر** etti. Ve kuşlardan **قَرْقَرَ** eden her şey: **هُدْهُدٌ** ve **هُداهِدٌ**’dir.
12. **الهُدهُدُ** ve **الهُداهِد**: güvercinden çok **الهَدير**li olandır.
13. Bir şeyi yukarıdan aşağıya **هَدْهَدَ**: onu yuvarladı/indirdi. Ve onu **هَدْهَدَهُ**: beşikte çocuğun **يُهِدْهَدُ** edildiği gibi onu hareket ettirdi.
14. Kadın oğlunu **هَدْهَدَت**: yani onu uyusun diye hareket ettirdi; ve bu **الهَدْهَدَةُ**’dir. Ve Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, hadîste: “Bir şeytan geldi; Bilâl’i taşıdı; onu, çocuğun **يُهَدْهَدُ** edildiği gibi **يُهَدْهِدُ** etmeye başladı”; bu, namaz için kavmi uyandırmaktan uyuyakaldığı zamandır. Ve **الهَدْهَدَةُ**: annenin çocuğunu uyusun diye hareket ettirmesidir.

Lisânü’l-‘Arab
● - **هدد**: **الهَدُّ**: şiddetli yıkım ve kırmadır; bir duvar gibi, bir defada **يُهَدُّ** de **فَيَنْهَدِم**; onu **هَدَّه**: onu **يَهُدُّه** **هَدًّا** ve **هُدُودا**; Kesîr ‘Azze dedi ki:
“Eğer bende olan dağlarda olsaydı, onları elbette **لَهَدَّها**,
ve eğer dünyada şiddetli olsaydı, onun **هدُوُدُها** (şiddetli yıkımı) (olurdu).”
el-Asma‘î: Binayı **هَدَّ**: onu **يَهُدُّه** **هَدًّا**, onu kırdığı ve sarstığı zaman. Dedi ki: “**هادًّا** işittim” yani onun **هَدِّ** sesini işittim. Ve ip **انهدَّ**: yani kırıldı. Ve iş beni **هَدَّ** ve direğimi **هَدَّ**: ondan (bana) ulaşıp beni kırdığı zaman. Ve Ebû Züeyb’in sözü:
“Derler ki: Biz en hayırlı tarafı gördük,
**بِزَقْيَةَ**’de; ne **يُهَدُّ** edilir ne de boşa çıkar.”
İbn Sîde dedi ki: Bu, bundandır. Bazılarından rivayet edildi ki dedi: “Hiç kimsenin ölümü beni, akranların ölümü kadar **ما هدَّني** etmedi.” Ve onların sözü: “Şu, onu **ما هدَّه**” yani şu onu kırmadı. Ve musibet onu **هدَّته**: yani direğini zayıflattı. Ve **الهَدّة**: bir köşenin yahut bir duvarın yahut bir dağ tarafının düşmesinden işittiğin şiddetli sestir; ondan dersin: **هَدَّ - يَهِدُّ** (kesre ile) **هديداً**. Ve Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, hadîste: “Allah’ım, ben sana **الهَدِّ** ve **الهِدَّة**’den sığınırım.” Ahmed b. Gıyâs el-Mervezî dedi ki: **الهَدُّ** yıkımdır; ve **الهَدءة** ay tutulmasıdır. Ve yağmur duası hadîsinde: “sonra **هَدّتْ** ve **دَرَّتْ**”; **الهَدَّةُ**: gökten düşen şeyin sesidir; ve “**هَدَأَتْ**” diye de rivayet edilir: yani sakinleşti. Ve devenin **هَدُّ**’ü: onun **هَدِيرُ**’idir; el-Lihyânî’den. Ve **الهَدُّ** ve **الهَدَدُ**: kalın sestir. Ve **الهادُّ**: sahil halkının deniz tarafından kendilerine gelen, yerde bir uğultusu olan ve bazen ondan zelzele olan bir sestir; ve onun **هَدِيدُ**’i: onun uğultusudur. Tehzîb’de: “ve onun uğultusu, onun **هَدِيدُ**’idir.” Ve şu beyit okundu:
“Çağıran; şiddetli sesli, **هَدِيدِ** sahibi.”
Ve **هَدَّ - يَهِدُّ** de gelmiştir. Ve “bu yıl bir **هادّةً** işitmedik” yani bir gök gürültüsü. Erkeklerden **الهَدُّ**: bedeni zayıf olandır; cem‘i **هَدُّونَ**’dur ve kırılmaz; Abbas b. Abdülmuttalib dedi ki:
“Savaşlarda **بِهَدِّينَ** değiller;
kuşaklar kalça kemiklerinin üstüne bağlandığında.”
Ve **هدَّ - يَهَدُّ - يَهِدُّ** **هَدًّا** da gelmiştir. Ve **الأَهَدُّ**: korkaktır. Ve adam, bir adamı tehdit ettiğinde ona der ki: “Ben **هَدٍّ** değilim” yani zayıf değilim. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Erkeklerden **الهَدُّ**: cömert, kerim attır; ama korkak zayıf ise o **الهِدّ**’dir (kesre ile). İbnü’l-A‘râbî: **الهَدّ** (ه’nin fethasıyla) güçlü adamdır; dedi ki: zemmi, yani zayıflığı kastettiğinde kesre ile **الهِدّ** dersin. el-Asma‘î dedi ki: Erkeklerden **الهَدُّ** zayıftır; İbnü’l-A‘râbî ise fetha ile bunu reddetti. Şemmer: “Adam **هدٌّ** ve **هَدادةٌ**; kavim **هَدادٌ**” denir: yani korkaklar; ve Ümeyye’nin sözü okundu:
“Onları, elleriyle **رَبِذٍ** üzerine soktu;
hayır fiiliyle; **الهَدادِ**’dan değildir.”
Ve **الهَدِيدُ** ve **الفَدِيدُ**: sestir. Ve **اسْتَهْدَدْتُ** falancayı: yani onu zayıf saydım. ‘Adî b. Zeyd dedi ki:
“Ben, soylu planı güçle istemedim;
eğer onu isteyen **يُسْتَهَدَّ** edilirse, (o) uzar.”
el-Asma‘î dedi ki: Tehdide “**من ورَاءُ ورَاءُ الفَدِيدُ والهَدِيدُ**” denir. Ve **أَكَمَةٌ هَدُودٌ**: inişi zor olandır. Ve **الهَدُودُ**: meşakkatli geçittir. Ve **الهَدِيدُ**: uzun adamdır. Ve “Bir adamın yanından geçtim: **هَدَّكَ** bir adamdan” yani “**حَسْبُك**”; ve bu övgüdür. Ve denildi ki: manası, onun güzelliklerinin vasfı seni ağırlaştırdı; ve onda iki lehçe vardır: onlardan kimi onu masdarın yürüdüğü yere yürütür; onu müennes yapmaz, tesniye etmez, cem‘ etmez. Onlardan kimi onu fiil yapar; tesniye ve cem‘ eder; şöyle denir: “Bir adamın yanından geçtim: **هَدَّكَ** bir adamdan”; ve “bir kadının yanından: **هَدَّتْكَ** bir kadından”; “**كفَاكَ**” ve “**كفَتْك**” demen gibi. Ve “iki adamdan: **هدّاك**”; ve “adamlar(ın)dan: **هَدُّوك**”; ve “iki kadından: **هَدَّتاك**”; ve “kadınlar(ın)dan: **هَدَّتَاك**.” İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
“Mağarada bir arkadaşım var: **هَدَّكَ** bir arkadaş.”
Dedi ki: “**هَدّك** bir arkadaş” yani “onu ne kadar yüce, ne kadar soylu, ne kadar bilgili!”; bir kurdu vasfeder. Ve hadîste: Ebû Leheb dedi ki: “**لَهَدَّ** sizi arkadaşınız ne kadar hareketlendirdi!” Dedi ki: **لَهَدَّ** hayret edilen bir kelimedir; “Adam **لَهَدَّ**” denir: yani “onu ne kadar dayanıklı!” Başkası: “Falanca **يُهَدُّ**” (faili zikredilmeden) denir; dayanıklılık ve kuvvetle övüldüğü zaman. Ve “O, **لهَدّ** adamdır” denir: yani “ne iyi adamdır”; bu, dayanıklılık ve şiddetle övüldüğü zamandır; ve **اللام** te’kîd içindir. İbn Sîde: “Adam **هَدَّ**” tıpkı “**نِعمَ** adam” demen gibi. Ve “**مَهْلاً هَدادَيْك**” yani “yavaş ol; (bu) sana yeter.” Ve **التَّهَدُّدُ** ve **التهْديدُ** ve **التَّهْدادُ**: tehdit ve korkutmadan (olan şey)dir. Ve **هُدَدُ**: Himyer krallarından bir kralın adıdır; o, **هُدَدُ بن هَمَّال**’dır. (Söz: “**هدد بن همال**”; Buhârî’nin Sahîh’inin tefsirinde bununla yetindiği; ve Kâmûs sahibinin **هدد بن بدد** dediği. Kastalânî’ye müracaat et; **هدد** ve **بدد**’in ضبطındaki ihtilafı görürsün.) Ve rivayet edilir ki Süleyman b. Dâvûd, ikisine selâm olsun, onu **بَلْقَه** ile evlendirdi; o, **بلقيس بنت بَلْبَشْرَح**’dır. (Söz: “**بنت بلبشرح**”; asılda böyle ضبطlıdır; Beyzâvî ve Hatîb’de “bint Şerâhîl”dir; belki isminde ihtilaf vardır yahut ikisinden biri lakaptır.) Ve el-‘Accâc’ın sözü:
“Bir akış ve bir nimet; bir ilâhtan, inciler içinde;
komşunun kazancı olan bir **عَصْف** değil; **هَدَّ** komşu, **المُعْتَصَر**’ın komşusu.”
Sözü: “**لا عَصْف جارٍ**” yani komşunun kazancından değildir; ancak Allah Teâlâ’dandır. Sonra dedi: “**هَدَّ جارُ المعتَصرْ**” tıpkı “Adam **هَدَّ**: adam **جَلُدَ**” demen gibi; **جارُ المُعْتَصَرِ** yani sığınılacak yerin komşusu: “ne iyi sığınılacak yerin komşusu!” Ve Nevâdir’de: Bana şöyle **يُهَدْهَدُ** edilir ve bana şöyle **يُهَدَّى** edilir ve bana şöyle **يُسَوَّلُ** edilir ve bana şöyle **يُهَدى** edilir ve bana ve benim için şöyle **يُهَوَّلُ** edilir ve bana şöyle **يُوَسْوَسُ** edilir ve bana ve benim için şöyle **يُخَيَّلُ** edilir ve bana şöyle **يُخالُ**: bunun tefsiri; insanın, ispat etmediği ve üzerine bağlamadığı şeyi, sırf benzetme ile, zann ile kendi nefsinde benzetmesidir. Ve kuş **هَدْهَدَ**: **قَرْقَر** etti. Ve kuşlardan **قَرْقَرَ** eden her şey: **هُدْهُدٌ** ve **هُداهِدٌ**’dir. el-Ezherî dedi ki: Ve **الهُداهِدُ**: **الخَمان**’a benzeyen bir kuştur. er-Râî dedi ki:
“Okçular kanadını kırmış bir **هُداهِدٍ** gibi,
yolun kavşağında **هَدِيلا** diye çağırır.”
Ve cem‘: **هَداهِدُ** (fetha ile) ve **هَداهِيدُ**’dir; ikincisi Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi ki: Ona bir vecih bilmiyorum; ancak tekilin **هَدْهاداً** olması (ihtimali) dışında. el-Asma‘î dedi ki: **الهُداهِد** ile **الفاخِتَةُ** yahut **الدُّبْسِيُّ** yahut **الوَرَشانُ** yahut **الهُدْهُدُ** yahut **الدُّخَّلُ** yahut **الأَيْكُ** kastedilir. el-Lihyânî dedi ki: el-Kisâî dedi: er-Râî şiirinde **بِهُداهِدٍ** ile, **هُدْهُد**’ün tasğîrini kastetti; el-Asma‘î bunu inkâr etti; dedi ki: Ben onu tasğîr olarak bilmem. Dedi ki: Bu, ancak **هَدَلَ** ve **هَدَرَ** eden her şeyde söylenir. İbn Sîde dedi ki: Doğru olan budur; çünkü onda tasğîr yâ’sı yoktur; ancak Araplardan kimi **دُوابَّة** ve **شُوابَّة** der; **دُوَيْبّة** ve **شُوَيْبّة** yerine. Dedi ki: Buna göre o ancak **هُدَيْهِدٌ** olur; sonra o sınır üzere yâ’nın yerine elif bedel kılınmıştır; ancak **دُوابَّة** diyenler, idğamlı bina(lar)ın yapısını aşmazlar. Ebû Hanîfe dedi ki: **الهُدهُدُ** ve **الهُداهِد**: güvercinden çok **الهَدير**li olandır. Ve **فَحْلٌ هُداهدٌ**: çok **الهَدْهَدَةِ**li; develer içinde **يَهْدِرُ** eder ve onları **يَقْرَعُ** etmez. Dedi ki:
“**هُداهِدَةٍ** ve **زَغْدِ**’den sana yeter.”
Onu masdarın ismi yaptı; ve hazif üzere de olabilir: yani **هَدِيد** bir **هُداهِد**’den yahut bir **هُداهِدٍ**’in **هَدْهَدَةِ**’sinden. el-Cevherî: Güvercinin **هَدْهَدَةُ**’si, onun **هَدِيرِ** uğultusunu işittiğin zamandır. Ve erkek deve, onun **هَدِيرِ**’inde **يُهَدْهِدُ** eder: **هَدْهَدة** ile. Ve **الهَدْهَدَةِ**’nin cem‘i **هَداهِدُ**’dir. Şair dedi ki:
“**ذا هَداهِدٍ**’i izlerler; **عَجَنَّسا**;
**قُفّاً** ve **رَمْلا أَدْهَسَا**’yı birleştirerek.”
**الهُدْهُدُ**: bilinen bir kuştur; ve o, **يُقَرْقِرُ** edenlerdendir. Ve onun **هَدْهَدَتُه**: onun sesidir. Ve **الهُداهِدُ** onun gibidir. Ve er-Râî’nin beyti de okundu:
“Okçular kanadını kırmış bir **هُداهِدٍ** gibi,
yolun kavşağında **هَدِيلا** diye çağırır.”
İbn Berrî dedi ki: **الهَدِيل** onun sesidir. Ve onun nasbı, masdar üzerinedir; takdir: **يَهْدِلِ هَديلاً**; çünkü “**يَدْعو**” ona delâlet eder. Ve kanadı kırılmış **الهدهد**’e benzetilen, bir adamdır; zekât memurunun onun develerini almış olması sebebiyle; bir önceki beyitteki sözü buna delildir:
“Yükünü aldılar; o da oturur hâle geldi,
diyarlardan bir dönüşe güç yetiremez.”
“Müminlerin emîrini çağırır; onunla arasında
rüzgârların etekler sürüklediği bir boşluk vardır.”
İbn Sîde dedi ki: Ve İbn Ahmer’in beyti:
“Sonra **مُناجِداً**’ya daldım ve ona yapıştım;
ve onun kalbi, **الهُدْهُدِ**’ün **عَزْفِ**’i gibi **زَجِل** idi.”
Şöyle rivayet edilir: **كعَزْفِ الهُدْهُد** ve **كعَزْف الهَدْهَد**. **الهُدهُدُ**: geçen (açıklama)dır. Ve **الهَدْهَدُ** ise, tefsirinde denildi ki: cinlerin sesleridir; onun tekili yoktur.

Ve **هَدْهَدَ** şeyi yukarıdan aşağıya: onu aşağı yuvarladı/indirdi. Ve **هَدْهَدَهُ**: onu, çocuğun beşikte **يُهِدْهَدُ** edildiği gibi hareket ettirdi. Ve kadın **هَدْهَدَت** oğlunu; yani onu uyusun diye hareket ettirdi; bu da **الهَدْهَدَةُ**’dir. Ve Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, hadis’te: onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): Bir şeytan geldi de Bilâl’i taşıdı; sonra onu, çocuğun **يُهَدْهَدُ** edildiği gibi **يُهَدْهِدُ** etmeye başladı; bu, kavmi namaza uyandırmaktan uyuyakaldığı zamandı. Ve **الهَدْهَدَةُ**: annenin çocuğunu uyusun diye hareket ettirmesi. Ve **هُداهِد**: Yemen’den bir kabile. Ve **هَدْهادٌ**: bir isim. Ve **هَداد**: Yemen’den bir kabile.

**مقاييس اللغة:**
(**هد**) **الهاء** ve **الدال**: sahih bir asıl; kırmaya, ezmeye ve yıkmaya delâlet eder. **هَدَدْتُهُ هَدًّا**: onu yıktım. Bap bütünüyle bu kıyasa döner. O hâlde erkeklerden **الهَدُّ**: zayıf (kimsedir); sanki o **هُدَّ** edilmiştir. Ve **رِجال هَدُّونَ**. Ve **الأصمعيّ**’ye muhalefet edilmiştir; bana Ali b. İbrahim el-Kattân haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den; ve Amr b. Ebî Amr’dan, babasından; ikisi dediler: erkeklerden **الهَدُّ**: cömert, kerîm (kimsedir); ve korkak **هِدٌّ**’dür, kesre ile. Ve şu beyti okudular:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
Eğer böyle ise, korkak **هِدٌّ**’dür; yani **مهدود**; tıpkı kesilmiş için **ذِبْحٍ** gibi. Ve **الهَدّ**: malını **الهادُّ** eden (yani malını tüketircesine veren) kerîm.

Ve sesler yolunda cereyan edenlerden **الهَدَّة**: duvarın düşüşünün sesi. Ve **الهُدْهُد** mâlûmdur. Ve **هَدْهَدَ** güvercin: ses çıkardı. Ve kadın **هَدْهَدَت** oğlunu: onu uyusun diye hareket ettirdi.

Ve babdan şâz olup onun için bir kıyas bilmediğim şey: onların şu sözü: **مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل**; onların “**حسبُك من رجلٍ**” demeleri gibi. Bu, böyle söylenen bir kelimedir. Dedi ki:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])

**القاموس المحيط:**
**الهَدُّ**: şiddetli yıkım; ve kırma; **الهُدودِ** gibi; ve ihtiyarlık; ve kerîm adam; ve devenin böğürtüsü; ve kalın ses; **الهَدَدِ** gibi; ve zayıf adam; ve kesrelenir; çoğulu **هَدُّونَ**; ve kesrelenir. Ve **هَدَّ يَهَِدُّ** oldu; **يَمَلُّ** ve **يَقِلُّ** gibi; mastarı **هَدّاً**. Ve **الهادُّ**: denizden (gelen) bir sestir; onda bir uğultu vardır; ve **بالهاءِ** (ile) **الرَّعْدُ** (vardır). Ve **الْأَهَدُّ**: korkak; **الهَدادَةِ** gibi. Ve “**مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدَّكَ من رَجُلٍ**”; ve **الدال** kesrelenir; yani: “**حَسْبُكَ من رَجُلٍ**”; tekil, çoğul ve dişi eşittir. Ve denir: “**مَرَرْتُ بامْرأةٍ هَدَّتْكَ من امْرأةٍ**”; ve “**وبرَجُلَيْن هَدَّاكَ**”; ve “**وبرِجالٍ هَدُّوكَ**”; ve “**وبامرأتينِ هَدَّتاكَ**”; ve “**وبنِساءٍ هَدَدْنَكَ**”. Ve **هُدَدُ بنُ بُدَدَ**; **زُفَرَ** gibi: her gemiyi zorla alan melik; **البُخارِيِّ**’den. Ve **الهَدُودُ**: düz arazi; ve meşakkatli geçit; ve iniş. Ve **الهَديدُ**: uzun adam. Ve **الهُدْهُدُ**: kuşlardan ötüşü **يُقَرْقِرُ** olan her şey; ve bir kuştur, müzekker; **الهُدَهِدِ** gibi; **عُلَبِطٍ** ve **عُلابِطٍ** gibi. Ve **الحَمامُ**: **الهَدْهَدَةِ**’si çok olan (güvercin). “Küll”ün cem‘i: **هَداهِدُ** ve **هَداهيدُ**. Ve iki fetha ile: cinlerin sesleri; tekili olmaksızın. Ve **هَدَّدَهُ**: onu korkuttu. Ve **هَدْهَدَ**: aşağı yuvarladı/indirdi; ve kuş **قَرْقَرَ** etti; ve çocuğu uyusun diye hareket ettirdi; ve şeyi yukarıdan aşağıya indirdi. Ve **هُداهِدٌ**: bir kabile; ve fetha ile **الرِّفْقُ** (yumuşaklık).

Ve **هَدادَيْكَ**: yani “yavaşça!”. Ve “**يُهَدْهَدُ إليَّ**”: yani “bana hayal ettirilir”. Ve “**وإنَّه لَهَدَّ الرَّجُلُ**”: yani “ne iyi adamdır”. Ve falan **يُهَدُّ**: kendisine dayanıklılıkla övgü yapıldığı zaman. Ve **هَدِّ**; şeddeli **الدال**’ın kesresiyle: eşeğin su içmesi sırasında söylenen bir kelime. Ve **الهَدَّةُ**: ‘Usfân ile Mekke arasında bir yer; yahut Tâif’tendir; ve hafifletilebilir; yahut doğrusu hemze iledir; ve geçti. Ve **هُدَيْدٌ**; **زُبَيْرٍ** gibi: Cumah’ın oğlu. Ve onlar **يَتَهادُّونَ**: birbirlerine sorarlar. Ve onun sevgisinde **هُداهِدٌ** yoktur: lütuf (yoktur). Ve **الهَدْهادُ**: kadının meselelerinin sahibi.

**الهُدَبِدُ**; **عُلَبِطٍ** gibi: çok katılaşmış süt; **الهُدابِدِ** gibi; ve **الخَفَشُ**; ve göz zayıflığı; ve siyah bir zamk; ve görmesi zayıf olan ve gece körlüğü; **العَمَشُ** değil. Ve Cevherî hata etti.

**تاج العروس:**
ه د د
**الهَدُّ**: şiddetli yıkımdır; o da binayı bozmak ve onu düşürmektir. **الهَدُّ**: kırmadır; bir duvar gibi; bir defada **يُهَدُّ** edilir de yıkılır; **الهُدُودِ** gibi, damme ile. Ve onu **هَدَّه هَدًّا** ve **هُدُوداً** etti. Kesîr ‘Azze dedi ki:
" فَلَوْ كَانَ مَابِي بالِجِبَالِ لَهَدَّهَاوإِنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا شَدِيداً هُدُودُهَا
Ve **الأَصمعيُّ** dedi: **هَدَّ** binayı **يَهُدُّه** **هَدًّا**; onu kırdığı ve sarstığı zaman. Ve onların sözü: “**ما هَدَّهُ كذَا**”: “onu şöyle şöyle ne kırdı”. Dedim: bu, bu bapta bilinen şeydir; yani onun müteaddî oluşu. Ve şeyhimiz, Ebû Hayyân’dan, Meryem tefsiri sırasında nakletti: denilir ki: **هَدَّ** duvar **يَهُدُّ**; lâzım olarak düştüğü zaman. Ve Semîn onu nakletti ve kabul etti.

**الهَدُّ**: ihtiyarlıktır; harekeli; o, yaşlılığın en uç noktasıdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهَدُّ**: kerîm, cömert, güçlü adam. **الهَدُّ**: devenin böğürtüsüdür; Lihyânî’den. **الهَدُّ**: kalın sestir; **الهَدَدِ** gibi, harekeli. **الهَدُّ**: bedeni zayıf adamdır; bunu **الأَصمعيّن** söyledi. Ve İbnü’l-A‘râbî’den fethayı nakletti; ve bu sonuncuda kesrelenir. Ve adam, adama onu tehdit ettiği zaman der ki: “Ben elbette **غَيْرُ هَدٍّ**’im”; yani zayıf da değilim, korkak da değilim. **هَدُّونَ** fetha ile; ve kesrelenir. Abbâs b. Abdülmuttalib رضي الله عنه dedi ki:
لَيْسُوا بِهِدِّين في الحُرُوب إِذا ... تُعْقَدُ فَوْقَ الحَرَاقِفِ النُّطُقُ
Ve bazısı kesreyi men etti. Ve **هَدَّا يَهَدُّ ويَهِدُّ**; **يَمَلُّ** ve **يَقِلُّ** gibi; yani fetha ve kesre ile; ikisinin mastarı **هَدًّا**’dır. Ve **الهَادُّ**: deniz tarafından gelen bir sestir; sahil halkı onu işitir; onda (bu sesin) vardır. Ve bazı “ümmehât”ta: onun yerde bir uğultusu vardır; ve bazen ondan zelzele olur. Ve onun **هَدِيدُهُ**: onun uğultusudur. Ve **التهذيب**’de: ve onun uğultusu: onun **هَدِيدُهُ**’dur. Ve **هَدَّ يَهَدُّ** oldu; **مَلَّ يَمَلُّ** gibi.

**الهَادَّةُ**: **بالهاءِ** (ile) gök gürültüsüdür. Araplar der: “Bu yıl **هَادَّةً** işitmedik”; yani gök gürültüsü. Ve **الأَهَدُّ**: korkak zayıftır; **الهَدَادَةِ** gibi. Şemir dedi: denilir: adam **هَدٌّ** ve **هَدَادَةٌ**; ve kavim **هَدَادٌ**: korkaklar. Ve Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın, Abdullah b. Cüd‘ân’ı övdüğü sözünü okudu:
فَأَدْخَلَهُمْ عَلَى رَبِذٍ يَدَاهُ ... بِفِعْلِ الخَيْرِ لَيْسَ مِن الهَدَادِ
Onların sözü: “**مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدَّك مِنْ رَجُلٍ**”; ve **الدَّال**’ı kesreler; yani: “**حَسْبُكَ مِنْ رَجُلٍ**”. Ve gizli değildir ki “**مِن رجُلٍ**” sözünü ikinci defa söylemesi, ihtisarı bozan bir tekrardır; ve bu bir övgüdür. Zemahşerî dedi: bu, dayanıklılık ve şiddetle vasfedildiği zaman söylenir; bitti. Ve denildi: manası: onun güzelliklerinin vasfı seni ağırlaştırdı. Ve onda iki lugat vardır: onlardan kimi onu mastar yürüyüşüne yürütür; o vakit tekil, çoğul ve dişi eşittir. Onlardan kimi onu fiil yapar; böylece tesniye eder ve cem‘ eder. Denilir: “**مَرَرْتُ برجلٍ هَدَّك مِن رَجُلٍ**” ve “**وبامْرَأَةٍ هَدَّتْكَ مِن امرأَةٍ**”; senin “**كَفَاكَ**” ve “**كَفَتْكَ**” demen gibi. Tesniyede: “**مررْت برَجلين هَدَّاكَ**”. Ve cem‘de: “**مَرَرْتُ بِرجالٍ هَدُّوكَ**”. Ve müennesin tesniyesinde: “**مَرَرْتُ بامْرَأَتينِ هَدَّتَاكَ**”. Ve müennesin cem‘inde: “**مررْتُ بنساءٍ هَدَدْنَكَ**”. Ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
" ولِي صَاحِبٌ فِي الغَارِ هَدَّكَ صَاحِباً
Dedi ki: yani “onu ne yüce, onu ne soylu, onu ne bilgili”; bir kurdu vasfeder. Ve hadiste: Ebû Leheb’in şöyle dediği: “Elbette **لَهَدَّ** sizi arkadaşınız büyüledi.” Ve bu, kendisiyle taaccüb edilen bir kelimedir. Denilir: “**لَهَدَّ الرجُلُ**”; yani “onu ne dayanıklı”. Ve **هُدَدُ بنُ بُدَدَ**; **زُفَرَ** gibi: ikisinde de, her gemiyi zorla alan melikin ismidir; bu, imam Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail **البُخَارِيِّ**’den, Sahîh’inde, Tefsir kitabında gelmiştir. Ve bunun dışında da denilmiştir.

**والهُدُودُ** k**صَبُورٍ**: yumuşak, latif düz arazi.
**الهَدُودُ**: İbnü’l-A‘râbî’den; meşakkatli yokuş.
**وأَكَمَةٌ هَدُودٌ**: inişi sarp.

**الهَدُودُ**: k**صَبُورٍ**; **الحَدُورُ**: kendisinden aşağı inilen yer; **الأُحْدُورِ** gibi.

**والهَدِيدُ**: uzun boylu adam; es-Sağânî nakletti.

**والهُدْهُدُ** k**قُنْفُذ**; şöhrete dayanarak ضبط’ı terk etti: imamların birinden fazlasının açıkça belirttiği üzere, kuşlardan ötüşü **يُقَرْقِرُ** olan her şey.
**وهَدْهَدَ الطائرُ**: **قَرْقَرَ**. Yüce Allah’ın sözü: “**وتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لاَ أَرَى الهُدْهُدَ**”. Müfessirler dedi ki: O, yani bilinen bir kuştur; **الهُدَهِدِ** ve **الهُدَاهِدِ** gibi; k**غُلَبِطٍ** ve **عُلاَبِطٍ**.
İbn Düreyd âyetin tefsirinde dedi ki: **الهُدْهُد** ve **الهُدَاهِدُ**: sesi çok olan güvercin; yani ses.
Ebû Hanîfe dedi ki: **الهُدْهُد** ve **الهُدَاهِد**: güvercinden **الهَدِيرِ**’i çok olan.
el-Leys dedi ki: **الُدَاهِدُ**: güvercine benzeyen bir kuş. er-Râ‘î kendisini ve hâlini vasfederek dedi ki:
كهُدَاهِدٍ كسَرَ الرُّمَاةُ جناحهُ ... يَدْعُو بِقارِعَةِ الطَّرِيقِ هدِيلاَ
el-Asma‘î dedi ki: Bununla **الفاخِتَةُ** yahut **الدُّبْسِيُّ** yahut **الوَرَشَانُ** yahut **الهُدْهُدُ** yahut **الدُّخلُ** yahut **الأَيْكُ** kastedilir.
el-Lihyânî: el-Kisâî dedi ki: er-Râ‘î şiirinde **بِهُدَاهِدٍ** ile ancak **هُدْهُدٍ**’ün küçültmesini kastetti. el-Asma‘î bunu inkâr etti; dedi ki: Onu küçültülmüş olarak bilmem. Dedi ki: Ancak **هَدَلَ** ve **هَدَرَ** olan her şey hakkında söylenir.
İbn Sîde dedi ki: Bu doğrudur; çünkü onda küçültme **ياء**’sı yoktur.
es-Sağânî dedi ki: Ve **الهُدْهُدَ** dedi; ancak sesiyle **يُهَدْهِدُ** eden erkek bir güvercini kastetti. el-Kisâî için delil getiren kimse der ki: **هُدْهُدٍ**’ün küçültmesidir; küçültme **ياء**’sını **ألف**’e çevirdiler; **دَابَّةٍ**’nin küçültmesinde **دُوَابَّةٌ** dedikleri gibi.
Hepsinin çoğulu: **هَدَاهِدُ** (fetha ile) ve **هدّاهِيدُ**; sonuncusu Kurâ‘’dan. İbn Sîde dedi ki: Bunun bir vechi olduğunu bilmem; ancak tekilin **هَدْهَاداً** olması müstesna.

**الهَدْهَد** (iki fetha ile): cinlerin sesleri; tekili yoktur. İbn Sîde, İbn Ahmer’den şu beyti rivayet etti:
ثمَّ اقْتَحَمْتُ مُنَاجِداً وَلزِمْتُه ... وَفُؤَادُه زَجِلٌ كَعَزْفِ الهَدْهَدِ

**وهَدَّدَه تَهديداً**: onu korkuttu; **التَّهَدُّدِ** ve **التَّهْدادِ** gibi; o, tehdit ve korkutmadır.
**وهَدْهَدَ الحمامُ**: **هَدَرَ** ve **هَدَلَ**.
**وهَدَهَدَةُ الحَمَامِ**: onun **هَدِيرِ**’inin uğultusu.
**هَدْهَدَ الطَّائرُ**: **قَرْقَرَ**; **الهَدْهَدَةُ** ise **القَرْقَرَةُ**’dir.
**هَدْهَدَ الصَّبِيَّ في مَهْدِه هَدْهَدَةً**: uyusun diye onu salladı. Hadiste, Peygamber صلى اللهُ عَليه وسلَّم’den: “Bir şeytan geldi, Bilâl’i taşıdı; onu, çocuğun **يُهَدْهَدُ** edildiği gibi **يُهَدْهِدُ** etmeye başladı” buyurdu. Bu, onu kavmi namaza uyandırmaktan alıkoyan uykuya daldığı zamandı.
**هَدْهَدَ**: bir şeyi yukarıdan aşağıya indirdi; **كَدَهْدَهَ** gibi.

**وهُدَاهِدٌ**: Yemen’den bir kabile; bundan sonrakinin delâletiyle damme iledir.
**وهَدَاهِدُ** (fetha ile): yumuşaklık; bundan “**هَدَادَيْكَ**” yani “yavaş, sana yeter” sözleri.
**في النوادر**: “Bana şöyle **يُهَدْهَدُ** edilir, bana şöyle **يُهَدَّى** edilir, bana şöyle **يُسَوَّل** edilir” yani bana ve benim için şöyle hayal ettirilir ve bana şöyle zannedilir. Bunun tefsiri: insanın, ispat etmediği ve üzerine akit yapmadığı şeyi, yalnız benzetme ile, zann ile kendi nefsinde benzetmesidir.
“Şüphesiz o, **لَهَدَّ الرَّجُلُ**” denir; yani “ne iyi adam”; bu, sabır ve şiddetle övüldüğü zaman; **اللامُ** te’kîd içindir. İbn Sîde dedi ki: **هَدَّ الرَّجُلُ**; “**نِعْمَ الرجُلُ**” dediğin gibi.
Ve falan kimse, faili adlandırılmadan “**يُهَدٌّ**” olunur; sabır ve kuvvetle övüldüğü zaman.
**وهَدِّن** (şeddeli **الدال**’in kesresiyle; yani ilkin fethasıyla birlikte): eşek içtiği sırada söylenen bir kelime; es-Sağânî nakletti.

**والهَدَّةُ**: **عُسْفَانَ** ile **مَكَّةَ** arasında; yahut Tâif’tendir. Yâkût’un Mu‘cem’inde: **مَكَّة** ile **الطائِفِ** arasında; ona nisbet **هَدَوِيّ**’dir; maymunların yeridir. Hafifletilebilir; hafifletme ile, **مَرِّ الظَّهْرَانش** yanında başka bir yer denir; Mekke ehlinin çamurlu yeri; ona “**هَدَةُ زُلَيْفَةَ**” denir. **زُلَيْفَةُ**: **هُذَيْلٍ**’den bir batındır; yahut doğrusu hemze iledir; babında daha önce geçti; ona müracaat et. Endülüslü Ebû ‘Ubeyd el-Bekrî onu böyle ضبط etti.

**وهُدَيْدٌ** k**زُبَيْرٍ**: **جُمَعَ** b. ‘Amr b. **هُصَيْص** b. Ka‘b b. Lu’eyy b. Gâlib’in oğlu; Sa‘d ve Huzâfe’nin kardeşi.
“**وهم يَتَهَادُّونَ**” yani birbirleriyle boğuşurlar; yani birbiri ardınca gelirler; birer birer.
“Onun sevgisinde **هَدَاهِدُ** (fetha ile) yoktur” denir; yani lütuf ve yumuşaklık yoktur.
**والهَدْهَادُ** (fetha ile): bir adamın adı; İbnü’l-A‘râbî’den, kadının meselelerinin sahibi.
**والهَدْهَاد بنُ شُرَحْبِيل أَبو بَلْقِيس**: İfrîkış’tan sonra bir melik.

Ve ona ilâve olarak: **أنْهَدَّ الجَبَلُ**: yani kırıldı.
**وهَدَّني الأَمْرُ وهَدَّ رُكْنِي**: ondan (bana) ulaştı ve onu kırdı.
Bazılarından rivayet olundu ki dedi: “Hiç kimsenin ölümü beni, akranların ölümü kadar **هَدَّنِي** etmedi.”
**وهَدَّتْه المُصيبة**: yani onun dayanağını zayıflattı; bu, **الأَساس**’ta olduğu gibi mecazdır.
**والهَدَّةُ**: bir köşenin yahut duvarın yahut dağın bir tarafının düşmesinden işittiğin şiddetli ses.
Hadiste, Peygamber صلى اللهُ عَليه وسلَّم’in şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Allah’ım, ben sana **الهَدِّ** ve **الهَدَّةِ**’den sığınırım.” Ahmed b. Gıyâs el-Mervezî dedi ki: **الهَدّ**: yıkımdır; **الهَدَّةُ**: çöküştür. Ve denir ki: **الهَدَّةُ** gökten düşen şeyin sesidir.
**والهَدِيدُ**: sesin uğultusu; **الفَدِيد** gibi.
**واستْهْدَدْتُ فُلاَناً**: yani onu zayıf saydım. ‘Adiyy b. Zeyd dedi ki:
لَمْ أَطْلُبِ الخُطَّةَ النَّبِيلَةَ بِال ... قُوَّةِ أَنْ يُسْتَهَدَّ طَالِبُهَا
el-Asma‘î dedi ki: arkadan gelen tehdit için: **الفَدِيدُ** ve **الهَدِيدُ** denir.

**وهُدَدُ** (harekeli): Himyer meliklerinden bir melikin adıdır; o, **هُدَدُ بن هَمَّال**’dir. Rivayet olunur ki efendimiz Süleyman عليه السلام onu **بَلْقَه** bint **بَلْبَشْرَح** ile evlendirdi.
**وفَحْفٌ هُدَاهِدٌ**: **الهَدْهَدَةِ**’si çok; develer içinde **يَهْدِر** eder ve onları vurmaz.
**وجَمْعُ الهَدْهَدَةِ هَدَاهِدُ**. el-‘Accâc dedi ki:
يَتْبَعْنَ ذَا هَدَاهِدٍ عَجَنَّسَا مُوَاصِلاً قُفًّا ورَمْلاً أَدْهَسَا
el-Cevherî onu böyle rivayet etti. es-Sağânî dedi ki: Bu ancak ‘İlka et-Teymî’nindir. Dedi ki: Ebû Ziyâd el-Kilâbî onu **نوادِرِه**’inde Sirâc b. Kurra el-Kilâbî’ye nisbetle rivayet etti.

**وهَدَادٌ** k**سَحَابٍ**: Yemen’den bir kabile; ve denir ki o, Zeyd Menât’ın oğludur.
**والهِدَانٌ** (kesre ile): kaba, ahmak adam.
**وتُلَيْلٌ بِالسِّيِّ**: onunla ve onun benzeri bir başkasıyla delil getirilir.
**والهِدَانُ** ayrıca: Ebû Mûsâ’dan; **حِمَى ضَرِيَّةَ**’de bir yerdir.
