# هدد — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AF%D8%AF/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: هدد

هدد
هَدَّ - يَهُدُّ (هَدَّ - يَهِدُّ) - هَدّ - هَدّاً
هَدَّ - يَهُدُّ (هَدَّ - يَهِدُّ) + كائن أو شيء + كائناً أو شيئاً: يدمره  ويسويه بالأرض: يكسره ويخربه حتى يسقط بناؤه ويخر من علوه وارتفاعه ويسويه بالأرض
هَدّ: اسم فعل " هَدَّ - يَهُدُّ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " هَدَّ - يَهُدُّ ": الخراب: بقايا البناء المنهدم المدمر
هَدّاً: حال من : هَدّ ": وهي مهدودة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدك والضرب بقوة ساحقة طاحنة مفتتة ومسوية للكائن بسطح الأرض" وهي:
بَسَّ - يَبُسُّ، دَكَّ - يَدُكُّ، سَحَقَ - يَسْحَقُ، حَطَمَ - يَحْطِمُ، هَدَّ - يَهُدُّ (هَدَّ - يَهِدُّ)، هَدَمَ - يَهْدِمُ
هد - هداً
 	﴿تكاد السماوات يتفطرن منه وتنشق الأرض وتخر الجبال هدا(90)﴾ مريم
مختار الصحاح
● [هدد] ه د د: هَدَّ البناء كسره وضعضعه وبابه ردَّ و هَدَّتْهُ المصيبة أوهنت ركنه و الهَدَّةُ صوت وقع الحائط ونحوه و التَهْدِيدُ و التَّهَدُدُ التخويف و الهُدْهُدُ طائر معروف و الهُدَاهِدُ بالضم مثله والجمع الهَدَاهِدُ بالفتح
الراغب
هدد
- الهد: هدم له وقع، وسقوط شيء ثقيل، والهدة: صوت وقعه. قال تعالى: }وتنشق الأرض وتخر الجبال هدا﴿[مريم/90] وهددت البقرة: إذا أوقعتها للذبح، والهد: المهدود كالذبح للمذبوح، ويعبر به عن الضعيف والجبان، وقيل: مررت برجل هدك من رجل (انظر المجمل 4/890)، كقولك: حسبك، وتحقيقه: يهدك ويزعجك وجود مثله، وهددت فلانا وتهددته: إذا زعزعته بالوعيد، والهدهدة: تحريك الصبي لينام، والهدهد: طائر معروف. قال تعالى:﴾مالي لا أرى الهدهد{ [النمل/20] وجمعه: هداهد، والهداهد بالضم واحد، قال الشاعر:
- 465 - كهداهد كسر الرماة جناحه * يدعو بقارعة الطريق هديلا
(البيت للراعي من قصيدة عدتها اثنان وتسعون بيتا، ومطلعها:
ما بال دفك بالفراش مذيلا * أقذى بعينك أم أردت رحيلا
وهو في ديوانه ص 238؛ والجمهرة 3/394؛ والمعاني الكبير 1/297؛ واللسان (هدد) )
ملخص اللسان
1.     الهَدُّ: الهَدْمُ الشديد والكسر كحائِط يُهَدُّ بمرَّة  فَيَنْهَدِم؛ هَدَّه يَهُدُّه هَدًّا وهُدُودا؛ وقد هدَّ يَهَدُّ ويَهِدُّ هَدًّا.
2.  وسمعت هادًّا أَي سمعت صوت هَدِّهِ. والهَدّة: صوت شديد تسمعه من سقوط ركن أَو حائط أَو ناحية جبل، تقول  منه: هَدَّ يَهِدُّ، بالكسر، هديداً؛ وفي حديث  الاستسقاء: ثم هَدّتْ ودَرَّتْ؛ الهَدَّةُ صوت ما يقع من السماء،. وهَدُّ البعير: هَدِيرُه؛ عن اللحياني. والهَدُّ والهَدَدُ:  الصوت الغليظ، والهادُّ: صوت يسمعه أَهل السواحل يأْتيهم من قِبَلِ البحر  له دَوِيٌّ في الأَرض وربما كانت منه الزَّلْزَلةُ، وهَدِيدُه دَوِيُّه؛
3.     وانهدَّ الحبَلُ أَي انكسر.
4.  وهَدَّني  الأَمرُ وهدَّ رُكْني إِذا بلغ منه وكسَره؛ وقولهم: ما هدَّه كذا أَي ما كَسَره كذا. وهدَّته المصيبةُ أَي أَوهَنَت رُكْنه. وانهدَّ الحبَلُ أَي انكسر. وهَدَّني  الأَمرُ وهدَّ رُكْني إِذا بلغ منه وكسَره؛
5.     الهَدُّ الهَدْمُ
6.     والهَدءة الخُسوف.
7.     وقد هَدَّ يَهِدُّ. وما سمعنا العامَ هادّةً أَي رَعْداً.
8.  والهَدُّ من  الرجال: الضعيف البدن، والجمع هَدُّونَ ولا يُكْسَرُ؛ وقد هدَّ يَهَدُّ ويَهِدُّ هَدًّا. والأَهَدُّ: الجبان. ويقول الرجل  للرجل إِذا أَوعده: إِني لغيرُ هَدٍّ أَي غيرُ ضعيف. واسْتَهْدَدْتُ فلاناً أَي اسْتَضْعَفْتُه؛
9.     والتَّهَدُّدُ والتهْديدُ والتَّهْدادُ: من الوعيد والتخوف.
10.          يُهَدْهَدُ إِليَّ كذا ويُهَدَّى إِليَّ كذا ويُسَوَّلُ  إِليَّ كذا ويُهَدى لي كذا ويُهَوَّلُ إِليَّ كذا ولي ويُوَسْوَسُ إِليَّ  كذا ويُخَيَّلُ إِليَّ ولي ويُخالُ لي كذا: تفسيره إِذا شَبَّه الإِنسان  في نفسه بالظن ما لم يُثْبِتْه ولم يَعْقِد عليه إِلا التشبيه.
11.                        وهَدْهَدَ  الطائرُ: قَرْقَر. وكلُّ ما قَرْقَرَ من الطير: هُدْهُدٌ وهُداهِدٌ؛
12.                        الهُدهُدُ  والهُداهِد الكثيرُ الهَديرِ من الحمام.
13.                        وهَدْهَدَ الشيءَ مِنْ عُلْوٍ إِلى سُفْلٍ: حَدَرَه. وهَدْهَدَهُ:  حرَّكه كما يُهِدْهَدُ الصبيُّ في المَهْدِ.
14.          وهَدْهَدَت المرأَةُ ابنها أَي  حرَّكَتْه لِينام، وهي الهَدْهَدَةُ. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه  وسلم، أَنه قال: جاء شيطان فَحَمَلَ بلالاً فجعل يُهَدْهِدُه كما  يُهَدْهَدُ الصبيُّ؛ وذلك حين نام عن إَِيقاظه القَوْمَ للصلاة. والهَدْهَدَةُ:  تحريك الأُم ولدها لينام.
لسان العرب
● - هدد: الهَدُّ: الهَدْمُ الشديد والكسر كحائِط يُهَدُّ بمرَّة  فَيَنْهَدِم؛ هَدَّه يَهُدُّه هَدًّا وهُدُودا؛ قال كثير عزة:  فَلَوْ كان ما بي بالجِبال لَهَدَّها،  وإِن كان في الدُّنيا شَدِيداً هدُوُدُها  الأَصمعي: هَدَّ البِناءَ يَهُدُّه هَدًّا إِذا كسره وضَعْضَعَه. قال:  وسمعت هادًّا أَي سمعت صوت هَدِّهِ. وانهدَّ الحبَلُ أَي انكسر. وهَدَّني  الأَمرُ وهدَّ رُكْني إِذا بلغ منه وكسَره؛ وقول أَبي ذؤيب:  يَقولوا قَدْ رأَيْنا خَيْرَ طِرْفٍ  بِزَقْيَةَ لا يُهَدُّ ولا يَخِيبُ  قال ابن سيده: هو من هذا. وروي عن بعضهم أَنه قال: ما هَدَّني موتُ أَحد  ما هدَّني موتُ الأَقْران. وقولهم: ما هدَّه كذا أَي ما كَسَره كذا.  وهدَّته المصيبةُ أَي أَوهَنَت رُكْنه.  والهَدّة: صوت شديد تسمعه من سقوط ركن أَو حائط أَو ناحية جبل، تقول  منه: هَدَّ يَهِدُّ، بالكسر، هديداً؛ وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه  وسلم، أَنه كان يقول: اللهم إني أَعوذ بك من الهَدِّ والهِدَّة؛ قال أَحمد  بن غياث المروزي: الهَدُّ الهَدْمُ والهَدءة الخُسوف. وفي حديث  الاستسقاء: ثم هَدّتْ ودَرَّتْ؛ الهَدَّةُ صوت ما يقع من السماء، ويروى: هَدَأَتْ  أَي سكنت. وهَدُّ البعير: هَدِيرُه؛ عن اللحياني. والهَدُّ والهَدَدُ:  الصوت الغليظ، والهادُّ: صوت يسمعه أَهل السواحل يأْتيهم من قِبَلِ البحر  له دَوِيٌّ في الأَرض وربما كانت منه الزَّلْزَلةُ، وهَدِيدُه دَوِيُّه؛  وفي التهذيب: ودَوِيُّه هَدِيدُه؛ وأَنشد:  داعٍ شَدِيدُ الصَّوْتُ ذُو هَدِيدِ  وقد هَدَّ يَهِدُّ. وما سمعنا العامَ هادّةً أَي رَعْداً. والهَدُّ من  الرجال: الضعيف البدن، والجمع هَدُّونَ ولا يُكْسَرُ؛ قال العباس بن عبد  المطلب:  ليسوا بِهَدِّينَ في الحُروبِ، إِذا  تُعْقَدُ فَوْقَ الْحراقِفِ النُّطُقُ  وقد هدَّ يَهَدُّ ويَهِدُّ هَدًّا. والأَهَدُّ: الجبان. ويقول الرجل  للرجل إِذا أَوعده: إِني لغيرُ هَدٍّ أَي غيرُ ضعيف. وقال ابن الأَعرابي:  الهَدُّ من الرجال الجَوادُ الكريم، وأَما الجبان الضعيف، فهو الهِدّ،  بالكسر. ابن الأَعرابي: الهَدّ، بفتح الهاء، الرجل القَويّ، قال: وإِذا أَردت  الذم يالضعف قلت: الهِدُّب بالكسر. وقال الأَصمعي: الهَدُّ من الرجال  الضعيف؛ وأَباها ابن الأَعرابي بالفتح. شمر: يقال رجل هدٌّ وهَدادةٌ وقوم  هَدادٌ أَي جُبناء؛ وأَنشد قول أُمية:  فأَدْخَلَهُم على رَبِذٍ يداهُ  بِفعْلِ الخَيْرِ لَيْسَ من الهَدادِ  والهَدِيدُ والفَدِيدُ: الصوتُ.  واسْتَهْدَدْتُ فلاناً أَي اسْتَضْعَفْتُه؛ وقال عدي بن زيد:  لم أَطْلُبِ الخُطَّةَ النَّبِيلَة بالْـ  ـقُوَّةِ، إن يُسْتَهَدَّ طالِبُها  وقال الأَصمعي: يقال للوعيدِ: من ورَاءُ ورَاءُ الفَدِيدُ والهَدِيدُ.  وأَكَمَةٌ هَدُودٌ: صَعْبَةُ المُنْحَدَر. والهَدُودُ: العَقَبةُ  الشاقَّةُ.  والهَدِيدُ: الرجل الطويلُ.  ومررت برجل هَدَّكَ من رجل أَي حَسْبُك، وهو مدح؛ وقيل: معناه  أَثْقَلَكَ وصْف محاسنِه، وفيه لغتان: منهم مَنْ يُجْرِيه مُجْرى المصدر فلا يؤنثه  ولا يثنيه ولا يجمعه، ومنهم من يجعله فِعْلاً فيثنى ويجمع، فيقال: مررت  برجل هَدّكَ من رجل، وبامرأَة هَدَّتْكَ من امرأَة، كقولك كفَاكَ  وكفَتْك؛ وبرجلين هدّاك وبرجال هَدُّوك، وبامرأَتين هَدَّتاك وبِنسوةٍ  هَدَّتَاك؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:  ولي صاحبٌ في الغارِ هَدَّكَ صاحِباً  قال: هَدّك صاحباً أَي ما أَجَلَّه ما أَنْبَلَهُ ما أَعلمه، يَصِفُ  ذِئْباً. وفي الحديث: أَن أَبا لهب قال: لَهَدَّ ما يَحَرَكم صاحِبُكُم؛  قال: لَهَدَّ كلمة يتعجب بها؛ يقال: لَهَدَّ الرجلُ أَي ما أَجْلَدَه. غيره:  وفلان يُهَدُّ، على ما لم يُسمّ فاعله، إِذا أُثْنِيَ عَلَيْه بالجَلَد  والقُوّة. ويقال: إِنه لهَدّ الرَّجلُ أَي لَنِعْمَ الرجلُ وذلك إِذا  أُثني عليه بِجَلَدٍ وشدّة، واللام للتأْكيد. ابن سيده: هَدَّ الرجلُ كما  تقول: نِعمَ الرجل.  ومَهْلاً هَدادَيْك أَي تَمَهَّلْ يَكْفِكَ.  والتَّهَدُّدُ والتهْديدُ والتَّهْدادُ: من الوعيد والتخوف. وهُدَدُ:  اسم لملك من ملوكِ حِمْيَر وهو هُدَدُ بن هَمَّال  (* قوله «هدد بن همال»  الذي اقتصر عليه البخاري في التفسير من صحيحه وصاحب القاموس هدد بن بدد.  راجع القسطلاني تقف على الخلاف في ضبط هدد وبدد).  ويروى أَن سليمان بن داود، عليهما السلام، زَوَّجَه بَلْقَه وهي بلقيس  بنت بَلْبَشْرَح  (* قوله «بنت بلبشرح» كذا في الأصل مضبوطاً والذي في  البيضاوي والخطيب بنت شراحيل ولعل في اسمه خلافاً أو أحدهما لقب.) ؛ وقول  العجاج:  سَيْباً ونُعْمى من إِلهٍ في دِرَرْ،  لا عَصْفَ جارٍ هَدَّ جارُ المُعْتَصَرْ  قوله: لا عَصْف جارٍ أَي ليسَ من كسْب جارٍ إنما الله تعالى، ثم قال:  هَدَّ جارُ المعتَصرْ كقولك هَدَّ الرجلُ جَلُدَ الرجل جارُ المُعْتَصَرِ  أَي نِعْم جارُ الملتَجَإِ.  وفي النوادر: يُهَدْهَدُ إِليَّ كذا ويُهَدَّى إِليَّ كذا ويُسَوَّلُ  إِليَّ كذا ويُهَدى لي كذا ويُهَوَّلُ إِليَّ كذا ولي ويُوَسْوَسُ إِليَّ  كذا ويُخَيَّلُ إِليَّ ولي ويُخالُ لي كذا: تفسيره إِذا شَبَّه الإِنسان  في نفسه بالظن ما لم يُثْبِتْه ولم يَعْقِد عليه إِلا التشبيه. وهَدْهَدَ  الطائرُ: قَرْقَر. وكلُّ ما قَرْقَرَ من الطير: هُدْهُدٌ وهُداهِدٌ؛ قالل  الأَزهري: والهُداهِدُ طائر يشبه الخَمان؛ قال الراعي:  كَهُداهِدٍ كَسَرَ الرُّماةُ جَناحَه،  يَدْعُو بقارِعةِ الطَّريقِ هَدِيلا  والجمع هَداهِدُ، بالفتح، وهَداهِيدُ؛ الأَخيرة عن كراع؛ قال ابن سيده:  ولا أَعرف لها وجهاً إِلا أَن يكون الواحد هَدْهاداً. وقال الأَصمعي:  الهُداهِد يعْني به الفاخِتَةُ أَو الدُّبْسِيُّ أَو الوَرَشانُ أَو  الهُدْهُدُ أَو الدُّخَّلُ أَو الأَيْكُ؛ وقال اللحياني: قال الكسائي: إِنما  أَراد الراعي في شعره بِهُداهِدٍ تصغير هُدْهُد فأَنكر الأَصمعي ذلك، قال:  ولا أَعرفه تصغيراً، قال: وإِنما يقال ذلك في كل ما هَدَلَ وهَدَرَ؛ قال  ابن سيده: وهو الصحيح لأَنه ليس فيه ياء تصغير إِلا أَنَّ من العرب من  يقول دُوابَّة وشُوابَّة في دُوَيْبّة وشُوَيْبّة، قال: فعلى هذا إِنما هو  هُدَيْهِدٌ ثم أَبدل الأَلف مكان الياء على ذلك الحدّ، غير أَن الذين  يقولون دُوابَّة لا يجاوزون بناء المدغم. وقال أَبو حنيفة: الهُدهُدُ  والهُداهِد الكثيرُ الهَديرِ من الحمام. وفَحْلٌ هُداهدٌ: كثير الهَدْهَدَةِ  يَهْدِرُ في الإِبل ولا يَقْرَعُها؛ قال:  فَحَسْبُكَ مِنْ هُداهِدَةٍ وزَغْدِ  جعله اسماً للمصدر وقد يكون على الحذف أَي من هَدِيد هُداهِد أَوْ  هَدْهَدَةِ هُداهِدٍ.  الجوهري: وهَدْهَدَةُ الحَمامِ إِذا سمعت دَوِيَّ هَدِيرِه، والفحل  يُهَدْهِدُ في هَدِيرِه هَدْهَدة، وجمع الهَدْهَدَةِ هَداهِدُ؛ قال  الشاعر:يَتْبَعْنَ ذا هَداهِدٍ عَجَنَّسا  مُواصِلا قُفّاً، ورَمْلا أَدْهَسَا  والهُدْهُدُ: طائر معروف، وهو مما يُقَرْقِرُ، وهَدْهَدَتُه: صوته،  والهُداهِدُ مثله؛ وأَنشد بيت الراعي أَيضاً:  كَهُداهِدٍ كَسَرَ الرُّماةُ جنَاحَه،  يَدْعُو بقارعةِ الطَّرِيقِ هَدِيلا  قال ابن بري: الهَدِيل صوته، وانتصابه على المصدر على تقدير يَهْدِلِ  هَديلاً لأَنَّ يَدْعو يدل عليه، والمُشَيَّهُ بالهدهد الذي كُسِرَ  جَناحُه، هو رجل أَخذ المُصَدِّقُ إِبله بدليل قوله في البيت قبله:  أَخَذوا حَمُولَته فأَصبَحَ قاعِداً،  لا يَسْتَطِيعُ عن الدِّيارِ حَوِيلا  يَدْعُو أَميرَ المؤمِنِينَ، ودونَه  خَرْقٌ تَجُرُّ به الرِّياحُ ذُيُولا  قال ابن سيده: وبيت ابن أَحمر:  ثم اقْتَحَمْتُ مُناجِداً ولَزِمْتُه،  وفؤَادُه زَجِل كعَزْفِ الهُدْهُدِ  يروى: كعَزْفِ الهُدْهُد، وكعَزْف الهَدْهَد، فالهُدهُدُ: ما تقدم،  والهَدْهَدُ قيل في تفسيره: أَصواتُ الجنِّ ولا واحد له.
وهَدْهَدَ الشيءَ مِنْ عُلْوٍ إِلى سُفْلٍ: حَدَرَه. وهَدْهَدَهُ:  حرَّكه كما يُهِدْهَدُ الصبيُّ في المَهْدِ. وهَدْهَدَت المرأَةُ ابنها أَي  حرَّكَتْه لِينام، وهي الهَدْهَدَةُ. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه  وسلم، أَنه قال: جاء شيطان فَحَمَلَ بلالاً فجعل يُهَدْهِدُه كما  يُهَدْهَدُ الصبيُّ؛ وذلك حين نام عن إَِيقاظه القَوْمَ للصلاة. والهَدْهَدَةُ:  تحريك الأُم ولدها لينام.  وهُداهِد: حي من اليمن. وهَدْهادٌ: اسم. وهَداد: حَيٌّ من اليمن.
مقاييس اللغة:
(هد) الهاء والدال: أصلٌ صحيح يدلُّ على كَسْر وهَضْم وهدم. وهَدَدْتُهُ هَدَّاً: هَدَمتُه. ويرجع الباب كلُّه إلى هذا القياس. فالهَدُّ من الرِّجال: الضَّعيف، كأنَّه هُدَّ. ورجال هَدُّونَ. وقد خُولف الأصمعيّ([19]) فخبّرني عليُّ بن إبراهيم القطّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي، وعن عمرو بن أبي عمرٍو عن أبيه قالا([20]): الهَدُّ من الرِّجال: الجواد الكريم، والجِبانُ هِدٌّ بالكسر([21]). وأنشدوا:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
فإن كان كذا فالجبان هِدٌّ، أي مهدود، كذِبْحٍ للمذبوح. والهَدّ: الكريم الهادُّ لِمالِه.
ومما يجري مجرى الأصوات الهَدَّة: صوتُ وقع الحائط. والهُدْهُد معروف. وهَدْهَدَ الحمامُ: صَوَّت. وهَدْهَدَت المرأةُ ابنَها: حَرَّكَتْه لينام.
ومما شذَّ عن الباب ولا أعرِفُ لـه قياساً، قولُهم: مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل، كقولهم: حسبُك من رجلٍ. وهي كلمةٌ كذا تقال. قال:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
القاموس المحيط:
الهَدُّ الهَدْمُ الشديدُ، والكسرُ، كالهُدودِ، والهَرَمُ، والرَّجُلُ الكريمُ، وهديرُ البَعيرِ، والصَّوْتُ الغليظُ، كالهَدَدِ، والرَّجُلُ الضَّعيفُ، ويكسرُ، ج هَدُّونَ، ويُكْسَرُ. وقد هَدَّ يَهَِدُّ، كيَمَلُّ ويَقِلُّ، هَدّاً. والهادُّ صوتٌ من البَحْرِ فيه دَوِيٌّ، وبالهاءِ الرَّعْدُ. والْأَهَدُّ الجبانُ، كالهَدادَةِ. ومَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدَّكَ من رَجُلٍ، وتكسرُ الدالُ، أي حَسْبُكَ من رَجُلٍ، الواحِدُ والجَمْعُ والْأُنْثَى سواءٌ، ويقالُ مَرَرْتُ بامْرأةٍ هَدَّتْكَ من امْرأةٍ، وبرَجُلَيْن هَدَّاكَ، وبرِجالٍ هَدُّوكَ، وبامرأتينِ هَدَّتاكَ، وبنِساءٍ هَدَدْنَكَ. وهُدَدُ بنُ بُدَدَ، كزُفَرَ المَلِكُ الذي كان يأخُذُ كُلَّ سفينةٍ غَصْباً، عن البُخارِيِّ. والهَدُودُ الأرضُ السَّهْلَةُ، والعَقَبَةُ الشَّاقَّةُ، والحَدورُ. والهَديدُ الرَّجُلُ الطَّويلُ. والهُدْهُدُ كُلُّ ما يُقَرْقِرُ من الطَّيْرِ، وطائِرٌ م، كالهُدَهِدِ، كعُلَبِطٍ وعُلابِطٍ، والحَمامُ الكثيرُ الهَدْهَدَةِ، جَمْعُ الكُلِّ هَداهِدُ وهَداهيدُ، وبفتحتينِ أصواتُ الجِنِّ بلا واحِدٍ. وهَدَّدَهُ خَوَّفَهُ. وهَدْهَدَ هَدَرَ، والطائِرُ قَرْقَرَ، والصَّبِيَّ حَرَّكَهُ لِينامَ، وحَدَرَ الشيءَ من عُلْوٍ إلى سُفْلٍ. وهُداهِدٌ حَيٌّ، وبالفتح الرِّفْقُ.
وهَدادَيْكَ، أي: مهلاً. ويُهَدْهَدُ إليَّ، أي: يُخَيَّلُ. وإنَّه لَهَدَّ الرَّجُلُ، أي: لَنِعْمَ الرَّجُلُ. وفلانٌ يُهَدُّ: إذا أُثْنِيَ عليه بالجَلَدِ. وهَدِّ، بكسر الدالِ المُشَدَّدَةِ: كَلِمَةٌ تقالُ عندَ شُرْبِ الحِمارِ. والهَدَّةُ: ع بينَ عُسْفانَ ومكَّةَ، أو هي منَ الطَّائِفِ، وقد تُخَفَّفُ، أو الصوابُ بالهمزِ، وتَقَدَّمَ. وهُدَيْدٌ، كزُبَيْرٍ: ابنُ جُمَحٍ. وهم يَتَهادُّونَ: يَتَساءَلونَ. وما في وُدِّهِ هُداهِدٌ: لُطْفٌ. والهَدْهادُ: صاحِبُ مسائلِ القاضي.
الهُدَبِدُ، كعُلَبِطٍ اللَّبَنُ الخاثِرُ جدّاً، كالهُدابِدِ، والخَفَشُ، وضَعْفُ العَيْنِ، وصَمْغٌ أسوَدُ، والضَّعيفُ البَصَرِ والعَشا، لا العَمَشُ، وغَلِطَ الجوهريُّ.
تاج العروس:
ه د د
الهَدُّ : الهَدْمُ الشَّدِيدُ وهو نَقْضُ البِنَاءِ وإِسْقَاطُه الهَدُّ : الكَسْرُ كحائِطٍ يُهَدُّ بَمَّرةٍ فيَنْهَدِمُ كالهُدُودِ بالضّم وقد هَدَّه هَدًّا وهُدُوداً قال كُثَيِّرُ عَزَّةَ :
" فَلَوْ كَانَ مَابِي بالِجِبَالِ لَهَدَّهَاوإِنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا شَدِيداً هُدُودُهَا وقال الأَصمعيُّ : هَدَّ البنَاءَ يَهُدُّه هَدًّا إِذا كَسَره وضَعْضَعَه وقولهم : ما هَدَّهُ كذَا : ما كَسَرَه . قلت : هذا هو المعروف في هذا البابِ أَعنِي تَعَدِّيه ونقل شيخُنَا عن أَبي حيَّانَ في أَثناءِ تفسيرِ مَريم أَنه يُقَالُ : هَدَّ الحائطُ يَهُدُّ إِذا سَقَطَ لازِماً ونقلَه السمينُ وسَلَّمَه
الهَدُّ الهَرَمُ مُحَرَّكةً وهو أَقْصَى الكِبَرِ قال ابنُ الأَعرابيّ : الهَدُّ : الرَّجُلُ الكريمُ الجَوَادُ القَوِيُّ . الهَدُّ : هَدِيرُ البَعِيرِ عن اللِّحْيَانِيّ الهَدُّ : الصَّوْتُ الغَلِيظُ كالهَدَدِ مُحَرَّكَةً الهَدُّ : الرَّجُلُ الضَّعِيفُ البَدنِ قاله الأَصمعيّن ونقَلَ الفتْح عن ابنِ الأَعرابيّ ويُكْسَر في هذه الأَخيرةِ ويقول الرجُلُ للرجُلِ إِذا أَوْعَدَه : إِني لَغَيْرُ هَدٍّ أَي غيرُ ضَعِيفٍ ولا جَبَان هَدُّونَ بالفَتْح ويُكْسَر قال العبّاس بنُ عَبْد المُطَّلب رضي الله عنه :
لَيْسُوا بِهِدِّين في الحُرُوب إِذا ... تُعْقَدُ فَوْقَ الحَرَاقِفِ النُّطُقُ ومنعَ بعضُهم الكَسْرَ وقد هَدَّا يَهَدُّ ويَهِدُّ كيَمَلُّ ويَقِلُّ أَي بالفَتْح والكسر هَدًّا مَصدَرهما . والهَادُّ : صَوْتٌ يأْتِي مِن قِبَلِ البَحْرِ يَسْمَعُه أَهْلُ السواحِلِ فيه وفي بعض الأُمهات : له دَوِيٌّ في الأَرض ورُبَّمَا كانَتْ منه الزَّلْزَلةُ وهَدِيدُهُ : دَوِيُّه وفي التهذيب : وَدِويُّه : هَدِيدُه وقد هَدَّ يَهَدُّ كمَلَّ يَمَلُّ
الهَادَّةُ . بالهاَءِ الرَّعْدُ تقولُ العَربُ : ما سَمِعْنَا العَامَ هَادَّةً أَي رَعْداً . والأَهَدُّ : الجَبانُ الضعيفُ كالهَدَادَةِ قال شَمِرٌ : يقال . رَجُلٌ هَدٌّ وهَدَادَةٌ وَقَوْمٌ هَدَادٌ : جُبَنَاءُ وأَنشد قَوْلَ أُمَيَّةَ بنِ أَبي الصَّلْتِ يَمْدَح عبدَ الله بن جُدْعَانَ :
فَأَدْخَلَهُمْ عَلَى رَبِذٍ يَدَاهُ ... بِفِعْلِ الخَيْرِ لَيْسَ مِن الهَدَادِ قولهم مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدَّك مِنْ رَجُلٍ وتكسِرُ الدَّالَ أَي حَسْبُكَ مِنْ رَجُلٍ ولا يَخْفَى أَن قولَه مِن رجُلٍ مرَّةً ثانِيةً تَكْرارٌ مُخِلٌّ للاختصارِ وهو مَدْحٌ قال الزمخشريُّ : يقال ذلك إِذا وُصِفَ بِجَلَدٍ وشِدَّةٍ انتهى . وقيل : مَعْنَاه : أُثْقَلَك وَصْفُ مَحاسِنِه وفيه لُغَتَانِ منهم من تُجْرِيه مُجْرَى المَصْدَرِ فحينئذٍ الوَاحِدُ والجَمْع والأُنْثَى سواءق منهم مَن يَجْعَله فِعْلاً فَيُثَنِّي ويَجْمَع يقال : مَرَرْتُ برجلٍ هَدَّك مِن رَجُلٍ وبامْرَأَةٍ هَدَّتْكَ مِن امرأَةٍ كقولِك كَفَاكَ وكَفَتْكَ في التَّثنية : مررْت برَجلين هَدَّاكَ . وفي الجميع مَرَرْتُ بِرجالٍ هَدُّوكَ وفي مثنَّى المُؤَنَّث : مَرَرْتُ بامْرَأَتينِ هَدَّتَاكَ . وفي جميع المُؤنّث مررْتُ بنساءٍ هَدَدْنَكَ وأَنشد ابنُ الأَعْرَابِيّ :
" ولِي صَاحِبٌ فِي الغَارِ هَدَّكَ صَاحِباً قال : أَي ما أَجَلَّه ما أَنْبَلَه ما أَعْلَمَه يَصِفُ ذِئْباً . وفي الحديث أَنَّ أَبا لَهَبٍ قال : لَهَدَّ ما سَحَرَكُم صاحبكم . وهي كَلِمَة يُتَعَجَّبُ بها يقال : لَهَدَّ الرجُلُ أَي ما أَجْلَدَه . وهُدَدُ بنُ بُدَدَ كزُفَرَ فيهما اسمُ المَلِك الذي كَانَ يَأْخُذُ كُلَّ سَفينةٍ غَصْباً جاءَ ذلك عن الإِمام أَبي عبد الله محمد بن إسماعيل البُخَارِيِّ في صحيحهِ في كتاب التفسير وقيل غيرُ ذلك
والهُدُودُ كصَبُورٍ : الأَرْضُ السَّهْلَة اللَّيِّنة الهَدُودُ : العَقَبَة الشَّاقَّةُ عن ابنِ الأَعرابيِّ وأَكَمَةٌ هَدُودٌ : صَعْبَةٌ المُنْحَدَرِ . الهَدُودُ : الحَدُورُ كصَبُورٍ مكانٌ يُنْحَدَر منه كالأُحْدُورِ . والهَدِيدُ : الرجلُ الطَّوِيلُ نقل الصاغانيّ . والهُدْهُدُ كقُنْفُذ وإِنما تَرَكَ الضَّبْطَ اعتماداً على الشُّهْرة : كُلُّ مَا يُقَرْقِرُ من الطَّيْرِ صَرَّح به غيرُ واحِدٍ من الأَئمَّة وهَدْهَدَ الطائرُ : قَرْقَرَ قوله تعالى " وتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لاَ أَرَى الهُدْهُدَ " قال المفسرون : وهو طائِرٌ أَي معروف كالهُدَهِدِ والهُدَاهِدِ كغُلَبِطٍ وعُلاَبِطٍ وقال ابنُ دُرْيد في تفسير الآيةِ : الهُدْهُد والهُدَاهِدُ : الحَمَامُ الكثيرُ الهَاْهَدَةِ أَي الصَّوْتِ وقال أَبو حَنِيفَة : الهُدْهُد والهُدَاهِد : الكَثيرُ الهَدِيرِ من الحَمَامِ وقال الليثُ : الُدَاهِدُ : طائرٌ يُشْبِه الحَمَامَ قال الراعِي يَصِفُ نفْسَه وحَاله :
كهُدَاهِدٍ كسَرَ الرُّمَاةُ جناحهُ ... يَدْعُو بِقارِعَةِ الطَّرِيقِ هدِيلاَ وقال الأَصمعيُّ : يُعْنَى به الفاخِتَةُ أَو الدُّبْسِيُّ أَو الوَرَشَانُ أَو الهُدْهُدُ أَو الدُّخلُ أَو الأَيْكُ وقال اللِّحْيَانّ : قال الكِسَائيُّ : إِنما أَرادَ الراعِي في شِعْرِه بِهُدَاهِدٍ تَصْغِيرَ هُدْهُدٍ فأَنْكَر الأَصمعيُّ ذلك قال : ولا أَعْرِفه مُصَغَّراً قال : إِنما يقال في كُلِّ ما هَدَلَ وهَدَرَ قال ابنُ سِيدَه : وهو الصحيحُ لأَنه ليس فيه ياءُ التصغيرِ . قال الصاغانيُّ : وقال الهُدْهُدَ وإِنما أَرادَ حَمامَةً ذَكَراً يُهَدْهِدُ في صَوْتِه والذي يَحْتَجُّ للكسائيِّ يقول تَصغِير هُدْهُدٍ قَلَبوا يَاءَ التصغيرِ أَلِفاً كما قالُوا دُوَابَّةٌ في تَصغير دَابَّةٍ جَمْع الكلِّ هَدَاهِدُ بالفتح وهدّاهِيدُ الأَخير عن كُراع قال ابنُ سِيدَه ولا أَعْرف لها وَجْهاً إِلاَّ أَن يكون الواحدُ هَدْهَاداً . الهَدْهَد بِفَتْحتينِ : أَصواتُ الجِنِّ بلا وَاحِدٍ وأَنشد ابنُ سِيدَه لابنِ أَحمر :
ثمَّ اقْتَحَمْتُ مُنَاجِداً وَلزِمْتُه ... وَفُؤَادُه زَجِلٌ كَعَزْفِ الهَدْهَدِ وهَدَّدَه تَهديداً : خَوَّفَه كالتَّهَدُّدِ والتَّهْدادِ وهو الوَعِيدُ والتَّخَوُّفُ . وهَدْهَدَ الحمامُ : هَدَرَ وهَدَلَ وهَدَهَدَةُ الحَمَامِ : دَوِيُّ هَدِيرِه . هَدْهَدَ الطَّائرُ : قَرْقَرَ والهَدْهَدَةُ هي القَرْقَرَةُ . هَدْهَدَ الصَّبِيَّ في مَهْدِه هَدْهَدَةً : حَرَّكَه لِينامَ وفي الحديث عن النبي صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ أَنه قال جَاءَ شَيْطَانٌ فَحَمَلَ بِلاَلاً فَجَعَلَ يُهَدْهِدُه كما يُهَدْهَدُ الصَّبِيُّ . وذلك حين نامَ عن إِيقاظِه القَوْمَ للصَّلاةِ . هَدْهَدَ : حَدَرَ الشيْءَ مِنْ عُلْوٍ إِلى سُفْلٍ كَدَهْدَهَ
وهُدَاهِدٌ : حَيٌّ من اليمن وهو بالضمّ بدليل ما بَعْدَه . وهَدَاهِدُ بالفَتْحِ الرِّفْقُ ومن ذلك قولُهم : هَدَادَيْكَ أَي مَهْلاً يَكْفِكَ . في النوادر : يُهَدْهَدُ إِليَّ كذا ويُهَدَّى إِليَّ كذا ويُسَوَّل إِليَّ كذا أَي يُخَيَّلُ إِليَّ ولِي ويُخَالُ لِي كَذا . تَفْسِيرُه إِذا شَبَّهَ الإِنسانُ في نَفْسِه بالظَّنّ ما لم يُثْبِتْهُ ولم يَعْقِد عليه إِلا التَّشْبِيه . يقال إِنَّه لَهَدَّ الرَّجُلُ أَي لَنِعْمَ الرجُلُ وذلك إِذا أُثْنِيَ عليه بِجَلَدٍ وشِدَّةٍ واللامُ للتأْكيدِ قال ابن سِيدهك هَدَّ الرَّجُلُ كما تقول : نِعْمَ الرجُلُ . وفُلاَنٌ يُهَدٌّ على ما لمْ يُسَمَّ فاعِلُه إِذا أُثْنِيَ عليه بالجَلَدِ والقُوَّةِ . وهَدِّن بكسرِ الدالِ المشدَّدَةِ أَي مع فَتْح الأَوّل : كلمةٌ تُقَال عند شُرْبِ الحِمَارِ نقلَه الصاغَانيّ . والهَدَّةُ : بين عُسْفَانَ ومَكَّةَ أَو هي من الطائف وفي معجم ياقوت : بين مَكَّة والطائِفِ والنسبَةُ إِليه هَدَوِيّ وهو مَوضع القُرودِ وَقَدْ يُخَفَّف ويقال بالتَّخفيف موضِعٌ آخَرُ عند مَرِّ الظَّهْرَانش وهو مَمْدَرَةُ أَهلِ مَكَّة ويقال لهَا : هَدَةُ زُلَيْفَةَ وزُلَيْفَةُ بَطْنٌ مِن هُذَيْلٍ أَو الصَّوَاب بالهمز وقد تَقَدَّمَ في بابِه فراجِعْه وهكذا ضَبَطَه أَبو عُبِيدٍ البَكريُّ الأَندَلُسِيّ . وهُدَيْدٌ كزُبَيْرٍ ابنُ جُمَعَ بن عمرو ابن هُصَيْص بن كَعْب بن لُؤيّ بن غالِبٍ أَخو سَعْدٍ وحُذَافَةَ . وهم يَتَهَادُّونَ أَي يَتَسَاتَلون أَي يَتتابَعُون واحداً بعدَ واِحدٍ . يقال ما فِي وُدِّهِ هَدَاهِدُ بالفتح أَي لُطْف ورِفْق . والهَدْهَادُ بالفتح : اسمُ رجل وهو صاحِبُ مَسائِل القاضِي عن ابنِ الأَعرابيّ
والهَدْهَاد بنُ شُرَحْبِيل أَبو بَلْقِيس مَلَك بَعْدَ إِفرِيقِش . ومما يستدرك عليه : أنْهَدَّ الجَبَلُ أَي انْكسرَ . وهَدَّني الأَمْرُ وهَدَّ رُكْنِي إِذا بَلَغَ مِنْه وكَسَرَه . ورُوِيَ عن بعضِهم أَنه قال : ما هَدَّنِي مَوْتُ أَحَدٍ ما هَدَّني مَوْتُ الأَقرانِ . وهَدَّتْه المُصيبة : أَي أَوْهَنَتْ رُكْنَه وهذا مَجازٌ كما في الأَساس . والهَدَّةُ : صَوْتٌ شَدِيدٌ تَسْمَعُه مِن سُقُوطِ رُكْنٍ أَو حائطٍ أَو نَاحِيَةِ جَبَلٍ . وفي الحديث عن النبيّ صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ أَنه كان يقول اللَّهمَّ إِنِّيُ أَعوذُ بِك مِنَ الهَدِّ والهَدَّةِ قال أَحمد بان غِيَاثٍ المَروزيّ : الهَدّ : الهَدْمُ والهَدَّةُ الخُسُوف ويقال : الهَدَّةُ صَوْتُ مَا يَقَعُ من السماءِ . والهَدِيدُ : دَوِيُّ الصَّوْتِ كالفَدِيد واستْهْدَدْتُ فُلاَناً أَي استضَعَفْتُه وقال عَدِيُّ بنُ زَيْدٍ :
لَمْ أَطْلُبِ الخُطَّةَ النَّبِيلَةَ بِال ... قُوَّةِ أَنْ يُسْتَهَدَّ طَالِبُهَا وقال الأَصمعيُّ : يقالُ للوَعيد مِنْ وَرَاءُ وَرَاءُ : الفَدِيدُ والهَدِيدُ . وهُدَدُ مُحَرَّكةً اسمٌ لِمَلِكٍ مِن مُلُوك حِمْيَر وهو هُدَدُ بن هَمَّال ويُرْوَى أَنّ سَيِّدنا سُلَيْمَانَ عليه السلامُ زَوّجَه بَلْقَه بنت بَلْبَشْرَح . وفَحْفٌ هُدَاهِدٌ : كَثِيرُ الهَدْهَدَةِ يَهْدِر في الإِبلِ ولا يَقْرَعُها . وجَمْعُ الهَدْهَدَةِ هَدَاهِدُ قال العجَّاج : يَتْبَعْنَ ذَا هَدَاهِدٍ عَجَنَّسَا مُوَاصِلاً قُفًّا ورَمْلاً أَدْهَسَا هكذا أَنشَدَه الجوهريُّ قال الصاغانيُّ : إِنما هو لِعِلْقَةَ التَّيْمِيِّ قال : وأَنشدَه أَبو زِيَادٍ الكلابيُّ في نوادِرِه لسِرَاجِ بنِ قُرَّةَ الكِلابِيّ . وهَدَادٌ كسَحَابٍك حيٌّ من اليَمن ويقال إِنه ابن زَيْدِ مَناةَ . والهِدَانٌ بالكسر : الرجل الجافِي الأَحْمق وتُلَيْلٌ بِالسِّيِّ يُسْتدَلُّ به وبآخَرَ مِثْلِه والهِدَانُ أَيضاً مَوْضِعٌ بِحِمَى ضَرِيَّةَ عن أَبي موسى

### Türkçe

**هدد**
**هَدَّ - يَهُدُّ** (**هَدَّ - يَهِدُّ**) - **هَدّ** - **هَدّاً**
**هَدَّ - يَهُدُّ** (**هَدَّ - يَهِدُّ**) + bir varlık veya şey + bir varlığı veya şeyi: onu tahrip eder ve onu yerle bir eder: onu kırar ve yıkar; yapısı düşene ve yüksekliğinden ve yükselişinden çökene kadar; ve onu yerle bir eder.
**هَدّ**: **" هَدَّ - يَهُدُّ "** fiilinin isim-fiilidir; ve yine **" هَدَّ - يَهُدُّ "** fiilinin fiiliyle olan şeydir: haraplık: yıkılmış, tahrip edilmiş binanın kalıntıları.
**هَدّاً**: **" هَدّ "**dan hâl: ve o, yıkılmıştır.

Ve lafız, “varlığı yer yüzeyiyle dümdüz eden; ezici, öğütücü, parçalayıcı ve tesviye edici bir kuvvetle bastırma ve vurma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَسَّ - يَبُسُّ**، **دَكَّ - يَدُكُّ**، **سَحَقَ - يَسْحَقُ**، **حَطَمَ - يَحْطِمُ**، **هَدَّ - يَهُدُّ** (**هَدَّ - يَهِدُّ**)، **هَدَمَ - يَهْدِمُ**
**هد - هداً**
	﴿Neredeyse gökler ondan çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar **هدا** (90) çökecek﴾ Meryem

Muhtâr es-Sıhâh
● [**هدد**] ه د د: **هَدَّ** binayı: onu kırdı, onu sarstı; ve babı **ردَّ**’dir. Ve musibet onu **هَدَّتْهُ**: onun direğini zayıflattı. Ve **الهَدَّةُ**: duvarın düşüşünün ve benzerinin sesidir. Ve **التَهْدِيدُ** ve **التَّهَدُدُ**: korkutmadır. Ve **الهُدْهُدُ**: bilinen bir kuştur. Ve **الهُدَاهِدُ** (damme ile) onun gibidir; ve cem‘i **الهَدَاهِدُ** (fetha ile)’dır.

Râgıb
**هدد**
- **الهد**: düşüşü olan bir yıkımdır; ve ağır bir şeyin düşmesidir. Ve **الهدة**: düşüşünün sesidir. Yüce Allah dedi ki: }ve yer yarılır ve dağlar **هدا** çöker﴿[Meryem/90]. Ve inek **هددت**: onu boğazlamak için yere düşürdüğün zaman. Ve **الهد**: boğazlanana nispetle boğazlama gibi, yıkılmış olandır; ve onunla zayıf ve korkak kastedilir. Ve denildi ki: “Bir adamın yanından geçtim: **هدك** bir adamdan” (bk. el-Mücmel 4/890); “**حسبك**” demen gibi. Ve tahkiki: onun gibisinin varlığı seni sarsar ve seni rahatsız eder. Ve “Falancayı **هددت** ve onu **تهددته**”: onu tehditle sarstığın zaman. Ve **الهدهدة**: çocuğu uyusun diye sallamaktır. Ve **الهدهد**: bilinen bir kuştur. Yüce Allah dedi ki:﴾Bana ne oluyor da **الهدهد**’ü görmüyorum{ [Neml/20]. Ve cem‘i: **هداهد**’dir. Ve **الهداهد** (damme ile) bir tanedir. Şair dedi ki:
- 465 - Okçular kanadını kırmış bir **هداهد** gibi * yolun kavşağında **هديلا** diye çağırır
(Beyit, er-Râî’ye aittir; sayısı doksan iki beyit olan bir kasidedendir; ve matla‘ı:
“Yatağında eteğin sürünürken sana ne oldu * gözüne bir şey mi kaçtı yoksa ayrılmak mı istedin”
Ve onun divanında s. 238’dedir; el-Cemhere 3/394; el-Me‘ânî el-Kebîr 1/297; Lisân (**هدد**) )

Lisân’ın özeti
1. **الهَدُّ**: şiddetli yıkım ve kırmadır; bir duvar gibi, bir defada **يُهَدُّ** de **فَيَنْهَدِم**; onu **هَدَّه**: onu **يَهُدُّه** **هَدًّا** ve **هُدُودا**; ve **هدَّ** **يَهَدُّ** ve **يَهِدُّ** **هَدًّا** da gelmiştir.
2. Ve “**هادًّا** işittim” yani onun **هَدِّ** sesini işittim. Ve **الهَدّة**: bir köşenin yahut bir duvarın yahut bir dağ tarafının düşmesinden işittiğin şiddetli sestir; ondan dersin: **هَدَّ - يَهِدُّ** (kesre ile) **هديداً**. Ve yağmur duası hadîsinde: “sonra **هَدّتْ** ve **دَرَّتْ**”; **الهَدَّةُ**: gökten düşen şeyin sesidir. Ve devenin **هَدُّ**’ü: onun **هَدِيرُ**’idir; el-Lihyânî’den. Ve **الهَدُّ** ve **الهَدَدُ**: kalın sestir. Ve **الهادُّ**: sahil halkının deniz tarafından kendilerine gelen, yerde bir uğultusu olan ve bazen ondan zelzele olan bir sestir; ve onun **هَدِيدُ**’i: onun uğultusudur.
3. Ve ip **انهدَّ**: yani kırıldı.
4. Ve iş beni **هَدَّ** ve direğimi **هَدَّ**: ondan (bana) ulaşıp beni kırdığı zaman. Ve onların sözü: “Bunu şu **ما هدَّه**” yani şu onu kırmadı. Ve musibet onu **هدَّته**: yani direğini zayıflattı. Ve ip **انهدَّ**: yani kırıldı. Ve iş beni **هَدَّ** ve direğimi **هَدَّ**: ondan (bana) ulaşıp beni kırdığı zaman.
5. **الهَدُّ**: yıkımdır.
6. Ve **الهَدءة**: ay tutulmasıdır.
7. Ve **هَدَّ - يَهِدُّ** de gelmiştir. Ve “bu yıl bir **هادّةً** işitmedik” yani bir gök gürültüsü.
8. Erkeklerden **الهَدُّ**: bedeni zayıf olandır; cem‘i **هَدُّونَ**’dur ve kırılmaz (çoğul yapılmaz); ve **هدَّ - يَهَدُّ - يَهِدُّ** **هَدًّا** da gelmiştir. Ve **الأَهَدُّ**: korkaktır. Ve adam, bir adamı tehdit ettiğinde ona der ki: “Ben **هَدٍّ** değilim” yani zayıf değilim. Ve **اسْتَهْدَدْتُ** falancayı: yani onu zayıf saydım.
9. **التَّهَدُّدُ** ve **التهْديدُ** ve **التَّهْدادُ**: tehdit ve korkutmadan (olan şey)dir.
10. Bana şöyle **يُهَدْهَدُ** edilir ve bana şöyle **يُهَدَّى** edilir ve bana şöyle **يُسَوَّلُ** edilir ve bana şöyle **يُهَدى** edilir ve bana ve benim için şöyle **يُهَوَّلُ** edilir ve bana şöyle **يُوَسْوَسُ** edilir ve bana ve benim için şöyle **يُخَيَّلُ** edilir ve bana şöyle **يُخالُ**: bunun tefsiri; insanın, ispat etmediği ve üzerine bağlamadığı şeyi, sırf benzetme ile, zann ile kendi nefsinde benzetmesidir.
11. Kuş **هَدْهَدَ**: **قَرْقَر** etti. Ve kuşlardan **قَرْقَرَ** eden her şey: **هُدْهُدٌ** ve **هُداهِدٌ**’dir.
12. **الهُدهُدُ** ve **الهُداهِد**: güvercinden çok **الهَدير**li olandır.
13. Bir şeyi yukarıdan aşağıya **هَدْهَدَ**: onu yuvarladı/indirdi. Ve onu **هَدْهَدَهُ**: beşikte çocuğun **يُهِدْهَدُ** edildiği gibi onu hareket ettirdi.
14. Kadın oğlunu **هَدْهَدَت**: yani onu uyusun diye hareket ettirdi; ve bu **الهَدْهَدَةُ**’dir. Ve Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, hadîste: “Bir şeytan geldi; Bilâl’i taşıdı; onu, çocuğun **يُهَدْهَدُ** edildiği gibi **يُهَدْهِدُ** etmeye başladı”; bu, namaz için kavmi uyandırmaktan uyuyakaldığı zamandır. Ve **الهَدْهَدَةُ**: annenin çocuğunu uyusun diye hareket ettirmesidir.

Lisânü’l-‘Arab
● - **هدد**: **الهَدُّ**: şiddetli yıkım ve kırmadır; bir duvar gibi, bir defada **يُهَدُّ** de **فَيَنْهَدِم**; onu **هَدَّه**: onu **يَهُدُّه** **هَدًّا** ve **هُدُودا**; Kesîr ‘Azze dedi ki:
“Eğer bende olan dağlarda olsaydı, onları elbette **لَهَدَّها**,
ve eğer dünyada şiddetli olsaydı, onun **هدُوُدُها** (şiddetli yıkımı) (olurdu).”
el-Asma‘î: Binayı **هَدَّ**: onu **يَهُدُّه** **هَدًّا**, onu kırdığı ve sarstığı zaman. Dedi ki: “**هادًّا** işittim” yani onun **هَدِّ** sesini işittim. Ve ip **انهدَّ**: yani kırıldı. Ve iş beni **هَدَّ** ve direğimi **هَدَّ**: ondan (bana) ulaşıp beni kırdığı zaman. Ve Ebû Züeyb’in sözü:
“Derler ki: Biz en hayırlı tarafı gördük,
**بِزَقْيَةَ**’de; ne **يُهَدُّ** edilir ne de boşa çıkar.”
İbn Sîde dedi ki: Bu, bundandır. Bazılarından rivayet edildi ki dedi: “Hiç kimsenin ölümü beni, akranların ölümü kadar **ما هدَّني** etmedi.” Ve onların sözü: “Şu, onu **ما هدَّه**” yani şu onu kırmadı. Ve musibet onu **هدَّته**: yani direğini zayıflattı. Ve **الهَدّة**: bir köşenin yahut bir duvarın yahut bir dağ tarafının düşmesinden işittiğin şiddetli sestir; ondan dersin: **هَدَّ - يَهِدُّ** (kesre ile) **هديداً**. Ve Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, hadîste: “Allah’ım, ben sana **الهَدِّ** ve **الهِدَّة**’den sığınırım.” Ahmed b. Gıyâs el-Mervezî dedi ki: **الهَدُّ** yıkımdır; ve **الهَدءة** ay tutulmasıdır. Ve yağmur duası hadîsinde: “sonra **هَدّتْ** ve **دَرَّتْ**”; **الهَدَّةُ**: gökten düşen şeyin sesidir; ve “**هَدَأَتْ**” diye de rivayet edilir: yani sakinleşti. Ve devenin **هَدُّ**’ü: onun **هَدِيرُ**’idir; el-Lihyânî’den. Ve **الهَدُّ** ve **الهَدَدُ**: kalın sestir. Ve **الهادُّ**: sahil halkının deniz tarafından kendilerine gelen, yerde bir uğultusu olan ve bazen ondan zelzele olan bir sestir; ve onun **هَدِيدُ**’i: onun uğultusudur. Tehzîb’de: “ve onun uğultusu, onun **هَدِيدُ**’idir.” Ve şu beyit okundu:
“Çağıran; şiddetli sesli, **هَدِيدِ** sahibi.”
Ve **هَدَّ - يَهِدُّ** de gelmiştir. Ve “bu yıl bir **هادّةً** işitmedik” yani bir gök gürültüsü. Erkeklerden **الهَدُّ**: bedeni zayıf olandır; cem‘i **هَدُّونَ**’dur ve kırılmaz; Abbas b. Abdülmuttalib dedi ki:
“Savaşlarda **بِهَدِّينَ** değiller;
kuşaklar kalça kemiklerinin üstüne bağlandığında.”
Ve **هدَّ - يَهَدُّ - يَهِدُّ** **هَدًّا** da gelmiştir. Ve **الأَهَدُّ**: korkaktır. Ve adam, bir adamı tehdit ettiğinde ona der ki: “Ben **هَدٍّ** değilim” yani zayıf değilim. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Erkeklerden **الهَدُّ**: cömert, kerim attır; ama korkak zayıf ise o **الهِدّ**’dir (kesre ile). İbnü’l-A‘râbî: **الهَدّ** (ه’nin fethasıyla) güçlü adamdır; dedi ki: zemmi, yani zayıflığı kastettiğinde kesre ile **الهِدّ** dersin. el-Asma‘î dedi ki: Erkeklerden **الهَدُّ** zayıftır; İbnü’l-A‘râbî ise fetha ile bunu reddetti. Şemmer: “Adam **هدٌّ** ve **هَدادةٌ**; kavim **هَدادٌ**” denir: yani korkaklar; ve Ümeyye’nin sözü okundu:
“Onları, elleriyle **رَبِذٍ** üzerine soktu;
hayır fiiliyle; **الهَدادِ**’dan değildir.”
Ve **الهَدِيدُ** ve **الفَدِيدُ**: sestir. Ve **اسْتَهْدَدْتُ** falancayı: yani onu zayıf saydım. ‘Adî b. Zeyd dedi ki:
“Ben, soylu planı güçle istemedim;
eğer onu isteyen **يُسْتَهَدَّ** edilirse, (o) uzar.”
el-Asma‘î dedi ki: Tehdide “**من ورَاءُ ورَاءُ الفَدِيدُ والهَدِيدُ**” denir. Ve **أَكَمَةٌ هَدُودٌ**: inişi zor olandır. Ve **الهَدُودُ**: meşakkatli geçittir. Ve **الهَدِيدُ**: uzun adamdır. Ve “Bir adamın yanından geçtim: **هَدَّكَ** bir adamdan” yani “**حَسْبُك**”; ve bu övgüdür. Ve denildi ki: manası, onun güzelliklerinin vasfı seni ağırlaştırdı; ve onda iki lehçe vardır: onlardan kimi onu masdarın yürüdüğü yere yürütür; onu müennes yapmaz, tesniye etmez, cem‘ etmez. Onlardan kimi onu fiil yapar; tesniye ve cem‘ eder; şöyle denir: “Bir adamın yanından geçtim: **هَدَّكَ** bir adamdan”; ve “bir kadının yanından: **هَدَّتْكَ** bir kadından”; “**كفَاكَ**” ve “**كفَتْك**” demen gibi. Ve “iki adamdan: **هدّاك**”; ve “adamlar(ın)dan: **هَدُّوك**”; ve “iki kadından: **هَدَّتاك**”; ve “kadınlar(ın)dan: **هَدَّتَاك**.” İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
“Mağarada bir arkadaşım var: **هَدَّكَ** bir arkadaş.”
Dedi ki: “**هَدّك** bir arkadaş” yani “onu ne kadar yüce, ne kadar soylu, ne kadar bilgili!”; bir kurdu vasfeder. Ve hadîste: Ebû Leheb dedi ki: “**لَهَدَّ** sizi arkadaşınız ne kadar hareketlendirdi!” Dedi ki: **لَهَدَّ** hayret edilen bir kelimedir; “Adam **لَهَدَّ**” denir: yani “onu ne kadar dayanıklı!” Başkası: “Falanca **يُهَدُّ**” (faili zikredilmeden) denir; dayanıklılık ve kuvvetle övüldüğü zaman. Ve “O, **لهَدّ** adamdır” denir: yani “ne iyi adamdır”; bu, dayanıklılık ve şiddetle övüldüğü zamandır; ve **اللام** te’kîd içindir. İbn Sîde: “Adam **هَدَّ**” tıpkı “**نِعمَ** adam” demen gibi. Ve “**مَهْلاً هَدادَيْك**” yani “yavaş ol; (bu) sana yeter.” Ve **التَّهَدُّدُ** ve **التهْديدُ** ve **التَّهْدادُ**: tehdit ve korkutmadan (olan şey)dir. Ve **هُدَدُ**: Himyer krallarından bir kralın adıdır; o, **هُدَدُ بن هَمَّال**’dır. (Söz: “**هدد بن همال**”; Buhârî’nin Sahîh’inin tefsirinde bununla yetindiği; ve Kâmûs sahibinin **هدد بن بدد** dediği. Kastalânî’ye müracaat et; **هدد** ve **بدد**’in ضبطındaki ihtilafı görürsün.) Ve rivayet edilir ki Süleyman b. Dâvûd, ikisine selâm olsun, onu **بَلْقَه** ile evlendirdi; o, **بلقيس بنت بَلْبَشْرَح**’dır. (Söz: “**بنت بلبشرح**”; asılda böyle ضبطlıdır; Beyzâvî ve Hatîb’de “bint Şerâhîl”dir; belki isminde ihtilaf vardır yahut ikisinden biri lakaptır.) Ve el-‘Accâc’ın sözü:
“Bir akış ve bir nimet; bir ilâhtan, inciler içinde;
komşunun kazancı olan bir **عَصْف** değil; **هَدَّ** komşu, **المُعْتَصَر**’ın komşusu.”
Sözü: “**لا عَصْف جارٍ**” yani komşunun kazancından değildir; ancak Allah Teâlâ’dandır. Sonra dedi: “**هَدَّ جارُ المعتَصرْ**” tıpkı “Adam **هَدَّ**: adam **جَلُدَ**” demen gibi; **جارُ المُعْتَصَرِ** yani sığınılacak yerin komşusu: “ne iyi sığınılacak yerin komşusu!” Ve Nevâdir’de: Bana şöyle **يُهَدْهَدُ** edilir ve bana şöyle **يُهَدَّى** edilir ve bana şöyle **يُسَوَّلُ** edilir ve bana şöyle **يُهَدى** edilir ve bana ve benim için şöyle **يُهَوَّلُ** edilir ve bana şöyle **يُوَسْوَسُ** edilir ve bana ve benim için şöyle **يُخَيَّلُ** edilir ve bana şöyle **يُخالُ**: bunun tefsiri; insanın, ispat etmediği ve üzerine bağlamadığı şeyi, sırf benzetme ile, zann ile kendi nefsinde benzetmesidir. Ve kuş **هَدْهَدَ**: **قَرْقَر** etti. Ve kuşlardan **قَرْقَرَ** eden her şey: **هُدْهُدٌ** ve **هُداهِدٌ**’dir. el-Ezherî dedi ki: Ve **الهُداهِدُ**: **الخَمان**’a benzeyen bir kuştur. er-Râî dedi ki:
“Okçular kanadını kırmış bir **هُداهِدٍ** gibi,
yolun kavşağında **هَدِيلا** diye çağırır.”
Ve cem‘: **هَداهِدُ** (fetha ile) ve **هَداهِيدُ**’dir; ikincisi Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi ki: Ona bir vecih bilmiyorum; ancak tekilin **هَدْهاداً** olması (ihtimali) dışında. el-Asma‘î dedi ki: **الهُداهِد** ile **الفاخِتَةُ** yahut **الدُّبْسِيُّ** yahut **الوَرَشانُ** yahut **الهُدْهُدُ** yahut **الدُّخَّلُ** yahut **الأَيْكُ** kastedilir. el-Lihyânî dedi ki: el-Kisâî dedi: er-Râî şiirinde **بِهُداهِدٍ** ile, **هُدْهُد**’ün tasğîrini kastetti; el-Asma‘î bunu inkâr etti; dedi ki: Ben onu tasğîr olarak bilmem. Dedi ki: Bu, ancak **هَدَلَ** ve **هَدَرَ** eden her şeyde söylenir. İbn Sîde dedi ki: Doğru olan budur; çünkü onda tasğîr yâ’sı yoktur; ancak Araplardan kimi **دُوابَّة** ve **شُوابَّة** der; **دُوَيْبّة** ve **شُوَيْبّة** yerine. Dedi ki: Buna göre o ancak **هُدَيْهِدٌ** olur; sonra o sınır üzere yâ’nın yerine elif bedel kılınmıştır; ancak **دُوابَّة** diyenler, idğamlı bina(lar)ın yapısını aşmazlar. Ebû Hanîfe dedi ki: **الهُدهُدُ** ve **الهُداهِد**: güvercinden çok **الهَدير**li olandır. Ve **فَحْلٌ هُداهدٌ**: çok **الهَدْهَدَةِ**li; develer içinde **يَهْدِرُ** eder ve onları **يَقْرَعُ** etmez. Dedi ki:
“**هُداهِدَةٍ** ve **زَغْدِ**’den sana yeter.”
Onu masdarın ismi yaptı; ve hazif üzere de olabilir: yani **هَدِيد** bir **هُداهِد**’den yahut bir **هُداهِدٍ**’in **هَدْهَدَةِ**’sinden. el-Cevherî: Güvercinin **هَدْهَدَةُ**’si, onun **هَدِيرِ** uğultusunu işittiğin zamandır. Ve erkek deve, onun **هَدِيرِ**’inde **يُهَدْهِدُ** eder: **هَدْهَدة** ile. Ve **الهَدْهَدَةِ**’nin cem‘i **هَداهِدُ**’dir. Şair dedi ki:
“**ذا هَداهِدٍ**’i izlerler; **عَجَنَّسا**;
**قُفّاً** ve **رَمْلا أَدْهَسَا**’yı birleştirerek.”
**الهُدْهُدُ**: bilinen bir kuştur; ve o, **يُقَرْقِرُ** edenlerdendir. Ve onun **هَدْهَدَتُه**: onun sesidir. Ve **الهُداهِدُ** onun gibidir. Ve er-Râî’nin beyti de okundu:
“Okçular kanadını kırmış bir **هُداهِدٍ** gibi,
yolun kavşağında **هَدِيلا** diye çağırır.”
İbn Berrî dedi ki: **الهَدِيل** onun sesidir. Ve onun nasbı, masdar üzerinedir; takdir: **يَهْدِلِ هَديلاً**; çünkü “**يَدْعو**” ona delâlet eder. Ve kanadı kırılmış **الهدهد**’e benzetilen, bir adamdır; zekât memurunun onun develerini almış olması sebebiyle; bir önceki beyitteki sözü buna delildir:
“Yükünü aldılar; o da oturur hâle geldi,
diyarlardan bir dönüşe güç yetiremez.”
“Müminlerin emîrini çağırır; onunla arasında
rüzgârların etekler sürüklediği bir boşluk vardır.”
İbn Sîde dedi ki: Ve İbn Ahmer’in beyti:
“Sonra **مُناجِداً**’ya daldım ve ona yapıştım;
ve onun kalbi, **الهُدْهُدِ**’ün **عَزْفِ**’i gibi **زَجِل** idi.”
Şöyle rivayet edilir: **كعَزْفِ الهُدْهُد** ve **كعَزْف الهَدْهَد**. **الهُدهُدُ**: geçen (açıklama)dır. Ve **الهَدْهَدُ** ise, tefsirinde denildi ki: cinlerin sesleridir; onun tekili yoktur.

Ve **هَدْهَدَ** şeyi yukarıdan aşağıya: onu aşağı yuvarladı/indirdi. Ve **هَدْهَدَهُ**: onu, çocuğun beşikte **يُهِدْهَدُ** edildiği gibi hareket ettirdi. Ve kadın **هَدْهَدَت** oğlunu; yani onu uyusun diye hareket ettirdi; bu da **الهَدْهَدَةُ**’dir. Ve Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, hadis’te: onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): Bir şeytan geldi de Bilâl’i taşıdı; sonra onu, çocuğun **يُهَدْهَدُ** edildiği gibi **يُهَدْهِدُ** etmeye başladı; bu, kavmi namaza uyandırmaktan uyuyakaldığı zamandı. Ve **الهَدْهَدَةُ**: annenin çocuğunu uyusun diye hareket ettirmesi. Ve **هُداهِد**: Yemen’den bir kabile. Ve **هَدْهادٌ**: bir isim. Ve **هَداد**: Yemen’den bir kabile.

**مقاييس اللغة:**
(**هد**) **الهاء** ve **الدال**: sahih bir asıl; kırmaya, ezmeye ve yıkmaya delâlet eder. **هَدَدْتُهُ هَدًّا**: onu yıktım. Bap bütünüyle bu kıyasa döner. O hâlde erkeklerden **الهَدُّ**: zayıf (kimsedir); sanki o **هُدَّ** edilmiştir. Ve **رِجال هَدُّونَ**. Ve **الأصمعيّ**’ye muhalefet edilmiştir; bana Ali b. İbrahim el-Kattân haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den; ve Amr b. Ebî Amr’dan, babasından; ikisi dediler: erkeklerden **الهَدُّ**: cömert, kerîm (kimsedir); ve korkak **هِدٌّ**’dür, kesre ile. Ve şu beyti okudular:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
Eğer böyle ise, korkak **هِدٌّ**’dür; yani **مهدود**; tıpkı kesilmiş için **ذِبْحٍ** gibi. Ve **الهَدّ**: malını **الهادُّ** eden (yani malını tüketircesine veren) kerîm.

Ve sesler yolunda cereyan edenlerden **الهَدَّة**: duvarın düşüşünün sesi. Ve **الهُدْهُد** mâlûmdur. Ve **هَدْهَدَ** güvercin: ses çıkardı. Ve kadın **هَدْهَدَت** oğlunu: onu uyusun diye hareket ettirdi.

Ve babdan şâz olup onun için bir kıyas bilmediğim şey: onların şu sözü: **مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل**; onların “**حسبُك من رجلٍ**” demeleri gibi. Bu, böyle söylenen bir kelimedir. Dedi ki:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])

**القاموس المحيط:**
**الهَدُّ**: şiddetli yıkım; ve kırma; **الهُدودِ** gibi; ve ihtiyarlık; ve kerîm adam; ve devenin böğürtüsü; ve kalın ses; **الهَدَدِ** gibi; ve zayıf adam; ve kesrelenir; çoğulu **هَدُّونَ**; ve kesrelenir. Ve **هَدَّ يَهَِدُّ** oldu; **يَمَلُّ** ve **يَقِلُّ** gibi; mastarı **هَدّاً**. Ve **الهادُّ**: denizden (gelen) bir sestir; onda bir uğultu vardır; ve **بالهاءِ** (ile) **الرَّعْدُ** (vardır). Ve **الْأَهَدُّ**: korkak; **الهَدادَةِ** gibi. Ve “**مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدَّكَ من رَجُلٍ**”; ve **الدال** kesrelenir; yani: “**حَسْبُكَ من رَجُلٍ**”; tekil, çoğul ve dişi eşittir. Ve denir: “**مَرَرْتُ بامْرأةٍ هَدَّتْكَ من امْرأةٍ**”; ve “**وبرَجُلَيْن هَدَّاكَ**”; ve “**وبرِجالٍ هَدُّوكَ**”; ve “**وبامرأتينِ هَدَّتاكَ**”; ve “**وبنِساءٍ هَدَدْنَكَ**”. Ve **هُدَدُ بنُ بُدَدَ**; **زُفَرَ** gibi: her gemiyi zorla alan melik; **البُخارِيِّ**’den. Ve **الهَدُودُ**: düz arazi; ve meşakkatli geçit; ve iniş. Ve **الهَديدُ**: uzun adam. Ve **الهُدْهُدُ**: kuşlardan ötüşü **يُقَرْقِرُ** olan her şey; ve bir kuştur, müzekker; **الهُدَهِدِ** gibi; **عُلَبِطٍ** ve **عُلابِطٍ** gibi. Ve **الحَمامُ**: **الهَدْهَدَةِ**’si çok olan (güvercin). “Küll”ün cem‘i: **هَداهِدُ** ve **هَداهيدُ**. Ve iki fetha ile: cinlerin sesleri; tekili olmaksızın. Ve **هَدَّدَهُ**: onu korkuttu. Ve **هَدْهَدَ**: aşağı yuvarladı/indirdi; ve kuş **قَرْقَرَ** etti; ve çocuğu uyusun diye hareket ettirdi; ve şeyi yukarıdan aşağıya indirdi. Ve **هُداهِدٌ**: bir kabile; ve fetha ile **الرِّفْقُ** (yumuşaklık).

Ve **هَدادَيْكَ**: yani “yavaşça!”. Ve “**يُهَدْهَدُ إليَّ**”: yani “bana hayal ettirilir”. Ve “**وإنَّه لَهَدَّ الرَّجُلُ**”: yani “ne iyi adamdır”. Ve falan **يُهَدُّ**: kendisine dayanıklılıkla övgü yapıldığı zaman. Ve **هَدِّ**; şeddeli **الدال**’ın kesresiyle: eşeğin su içmesi sırasında söylenen bir kelime. Ve **الهَدَّةُ**: ‘Usfân ile Mekke arasında bir yer; yahut Tâif’tendir; ve hafifletilebilir; yahut doğrusu hemze iledir; ve geçti. Ve **هُدَيْدٌ**; **زُبَيْرٍ** gibi: Cumah’ın oğlu. Ve onlar **يَتَهادُّونَ**: birbirlerine sorarlar. Ve onun sevgisinde **هُداهِدٌ** yoktur: lütuf (yoktur). Ve **الهَدْهادُ**: kadının meselelerinin sahibi.

**الهُدَبِدُ**; **عُلَبِطٍ** gibi: çok katılaşmış süt; **الهُدابِدِ** gibi; ve **الخَفَشُ**; ve göz zayıflığı; ve siyah bir zamk; ve görmesi zayıf olan ve gece körlüğü; **العَمَشُ** değil. Ve Cevherî hata etti.

**تاج العروس:**
ه د د
**الهَدُّ**: şiddetli yıkımdır; o da binayı bozmak ve onu düşürmektir. **الهَدُّ**: kırmadır; bir duvar gibi; bir defada **يُهَدُّ** edilir de yıkılır; **الهُدُودِ** gibi, damme ile. Ve onu **هَدَّه هَدًّا** ve **هُدُوداً** etti. Kesîr ‘Azze dedi ki:
" فَلَوْ كَانَ مَابِي بالِجِبَالِ لَهَدَّهَاوإِنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا شَدِيداً هُدُودُهَا
Ve **الأَصمعيُّ** dedi: **هَدَّ** binayı **يَهُدُّه** **هَدًّا**; onu kırdığı ve sarstığı zaman. Ve onların sözü: “**ما هَدَّهُ كذَا**”: “onu şöyle şöyle ne kırdı”. Dedim: bu, bu bapta bilinen şeydir; yani onun müteaddî oluşu. Ve şeyhimiz, Ebû Hayyân’dan, Meryem tefsiri sırasında nakletti: denilir ki: **هَدَّ** duvar **يَهُدُّ**; lâzım olarak düştüğü zaman. Ve Semîn onu nakletti ve kabul etti.

**الهَدُّ**: ihtiyarlıktır; harekeli; o, yaşlılığın en uç noktasıdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهَدُّ**: kerîm, cömert, güçlü adam. **الهَدُّ**: devenin böğürtüsüdür; Lihyânî’den. **الهَدُّ**: kalın sestir; **الهَدَدِ** gibi, harekeli. **الهَدُّ**: bedeni zayıf adamdır; bunu **الأَصمعيّن** söyledi. Ve İbnü’l-A‘râbî’den fethayı nakletti; ve bu sonuncuda kesrelenir. Ve adam, adama onu tehdit ettiği zaman der ki: “Ben elbette **غَيْرُ هَدٍّ**’im”; yani zayıf da değilim, korkak da değilim. **هَدُّونَ** fetha ile; ve kesrelenir. Abbâs b. Abdülmuttalib رضي الله عنه dedi ki:
لَيْسُوا بِهِدِّين في الحُرُوب إِذا ... تُعْقَدُ فَوْقَ الحَرَاقِفِ النُّطُقُ
Ve bazısı kesreyi men etti. Ve **هَدَّا يَهَدُّ ويَهِدُّ**; **يَمَلُّ** ve **يَقِلُّ** gibi; yani fetha ve kesre ile; ikisinin mastarı **هَدًّا**’dır. Ve **الهَادُّ**: deniz tarafından gelen bir sestir; sahil halkı onu işitir; onda (bu sesin) vardır. Ve bazı “ümmehât”ta: onun yerde bir uğultusu vardır; ve bazen ondan zelzele olur. Ve onun **هَدِيدُهُ**: onun uğultusudur. Ve **التهذيب**’de: ve onun uğultusu: onun **هَدِيدُهُ**’dur. Ve **هَدَّ يَهَدُّ** oldu; **مَلَّ يَمَلُّ** gibi.

**الهَادَّةُ**: **بالهاءِ** (ile) gök gürültüsüdür. Araplar der: “Bu yıl **هَادَّةً** işitmedik”; yani gök gürültüsü. Ve **الأَهَدُّ**: korkak zayıftır; **الهَدَادَةِ** gibi. Şemir dedi: denilir: adam **هَدٌّ** ve **هَدَادَةٌ**; ve kavim **هَدَادٌ**: korkaklar. Ve Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın, Abdullah b. Cüd‘ân’ı övdüğü sözünü okudu:
فَأَدْخَلَهُمْ عَلَى رَبِذٍ يَدَاهُ ... بِفِعْلِ الخَيْرِ لَيْسَ مِن الهَدَادِ
Onların sözü: “**مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدَّك مِنْ رَجُلٍ**”; ve **الدَّال**’ı kesreler; yani: “**حَسْبُكَ مِنْ رَجُلٍ**”. Ve gizli değildir ki “**مِن رجُلٍ**” sözünü ikinci defa söylemesi, ihtisarı bozan bir tekrardır; ve bu bir övgüdür. Zemahşerî dedi: bu, dayanıklılık ve şiddetle vasfedildiği zaman söylenir; bitti. Ve denildi: manası: onun güzelliklerinin vasfı seni ağırlaştırdı. Ve onda iki lugat vardır: onlardan kimi onu mastar yürüyüşüne yürütür; o vakit tekil, çoğul ve dişi eşittir. Onlardan kimi onu fiil yapar; böylece tesniye eder ve cem‘ eder. Denilir: “**مَرَرْتُ برجلٍ هَدَّك مِن رَجُلٍ**” ve “**وبامْرَأَةٍ هَدَّتْكَ مِن امرأَةٍ**”; senin “**كَفَاكَ**” ve “**كَفَتْكَ**” demen gibi. Tesniyede: “**مررْت برَجلين هَدَّاكَ**”. Ve cem‘de: “**مَرَرْتُ بِرجالٍ هَدُّوكَ**”. Ve müennesin tesniyesinde: “**مَرَرْتُ بامْرَأَتينِ هَدَّتَاكَ**”. Ve müennesin cem‘inde: “**مررْتُ بنساءٍ هَدَدْنَكَ**”. Ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
" ولِي صَاحِبٌ فِي الغَارِ هَدَّكَ صَاحِباً
Dedi ki: yani “onu ne yüce, onu ne soylu, onu ne bilgili”; bir kurdu vasfeder. Ve hadiste: Ebû Leheb’in şöyle dediği: “Elbette **لَهَدَّ** sizi arkadaşınız büyüledi.” Ve bu, kendisiyle taaccüb edilen bir kelimedir. Denilir: “**لَهَدَّ الرجُلُ**”; yani “onu ne dayanıklı”. Ve **هُدَدُ بنُ بُدَدَ**; **زُفَرَ** gibi: ikisinde de, her gemiyi zorla alan melikin ismidir; bu, imam Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail **البُخَارِيِّ**’den, Sahîh’inde, Tefsir kitabında gelmiştir. Ve bunun dışında da denilmiştir.

**والهُدُودُ** k**صَبُورٍ**: yumuşak, latif düz arazi.
**الهَدُودُ**: İbnü’l-A‘râbî’den; meşakkatli yokuş.
**وأَكَمَةٌ هَدُودٌ**: inişi sarp.

**الهَدُودُ**: k**صَبُورٍ**; **الحَدُورُ**: kendisinden aşağı inilen yer; **الأُحْدُورِ** gibi.

**والهَدِيدُ**: uzun boylu adam; es-Sağânî nakletti.

**والهُدْهُدُ** k**قُنْفُذ**; şöhrete dayanarak ضبط’ı terk etti: imamların birinden fazlasının açıkça belirttiği üzere, kuşlardan ötüşü **يُقَرْقِرُ** olan her şey.
**وهَدْهَدَ الطائرُ**: **قَرْقَرَ**. Yüce Allah’ın sözü: “**وتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لاَ أَرَى الهُدْهُدَ**”. Müfessirler dedi ki: O, yani bilinen bir kuştur; **الهُدَهِدِ** ve **الهُدَاهِدِ** gibi; k**غُلَبِطٍ** ve **عُلاَبِطٍ**.
İbn Düreyd âyetin tefsirinde dedi ki: **الهُدْهُد** ve **الهُدَاهِدُ**: sesi çok olan güvercin; yani ses.
Ebû Hanîfe dedi ki: **الهُدْهُد** ve **الهُدَاهِد**: güvercinden **الهَدِيرِ**’i çok olan.
el-Leys dedi ki: **الُدَاهِدُ**: güvercine benzeyen bir kuş. er-Râ‘î kendisini ve hâlini vasfederek dedi ki:
كهُدَاهِدٍ كسَرَ الرُّمَاةُ جناحهُ ... يَدْعُو بِقارِعَةِ الطَّرِيقِ هدِيلاَ
el-Asma‘î dedi ki: Bununla **الفاخِتَةُ** yahut **الدُّبْسِيُّ** yahut **الوَرَشَانُ** yahut **الهُدْهُدُ** yahut **الدُّخلُ** yahut **الأَيْكُ** kastedilir.
el-Lihyânî: el-Kisâî dedi ki: er-Râ‘î şiirinde **بِهُدَاهِدٍ** ile ancak **هُدْهُدٍ**’ün küçültmesini kastetti. el-Asma‘î bunu inkâr etti; dedi ki: Onu küçültülmüş olarak bilmem. Dedi ki: Ancak **هَدَلَ** ve **هَدَرَ** olan her şey hakkında söylenir.
İbn Sîde dedi ki: Bu doğrudur; çünkü onda küçültme **ياء**’sı yoktur.
es-Sağânî dedi ki: Ve **الهُدْهُدَ** dedi; ancak sesiyle **يُهَدْهِدُ** eden erkek bir güvercini kastetti. el-Kisâî için delil getiren kimse der ki: **هُدْهُدٍ**’ün küçültmesidir; küçültme **ياء**’sını **ألف**’e çevirdiler; **دَابَّةٍ**’nin küçültmesinde **دُوَابَّةٌ** dedikleri gibi.
Hepsinin çoğulu: **هَدَاهِدُ** (fetha ile) ve **هدّاهِيدُ**; sonuncusu Kurâ‘’dan. İbn Sîde dedi ki: Bunun bir vechi olduğunu bilmem; ancak tekilin **هَدْهَاداً** olması müstesna.

**الهَدْهَد** (iki fetha ile): cinlerin sesleri; tekili yoktur. İbn Sîde, İbn Ahmer’den şu beyti rivayet etti:
ثمَّ اقْتَحَمْتُ مُنَاجِداً وَلزِمْتُه ... وَفُؤَادُه زَجِلٌ كَعَزْفِ الهَدْهَدِ

**وهَدَّدَه تَهديداً**: onu korkuttu; **التَّهَدُّدِ** ve **التَّهْدادِ** gibi; o, tehdit ve korkutmadır.
**وهَدْهَدَ الحمامُ**: **هَدَرَ** ve **هَدَلَ**.
**وهَدَهَدَةُ الحَمَامِ**: onun **هَدِيرِ**’inin uğultusu.
**هَدْهَدَ الطَّائرُ**: **قَرْقَرَ**; **الهَدْهَدَةُ** ise **القَرْقَرَةُ**’dir.
**هَدْهَدَ الصَّبِيَّ في مَهْدِه هَدْهَدَةً**: uyusun diye onu salladı. Hadiste, Peygamber صلى اللهُ عَليه وسلَّم’den: “Bir şeytan geldi, Bilâl’i taşıdı; onu, çocuğun **يُهَدْهَدُ** edildiği gibi **يُهَدْهِدُ** etmeye başladı” buyurdu. Bu, onu kavmi namaza uyandırmaktan alıkoyan uykuya daldığı zamandı.
**هَدْهَدَ**: bir şeyi yukarıdan aşağıya indirdi; **كَدَهْدَهَ** gibi.

**وهُدَاهِدٌ**: Yemen’den bir kabile; bundan sonrakinin delâletiyle damme iledir.
**وهَدَاهِدُ** (fetha ile): yumuşaklık; bundan “**هَدَادَيْكَ**” yani “yavaş, sana yeter” sözleri.
**في النوادر**: “Bana şöyle **يُهَدْهَدُ** edilir, bana şöyle **يُهَدَّى** edilir, bana şöyle **يُسَوَّل** edilir” yani bana ve benim için şöyle hayal ettirilir ve bana şöyle zannedilir. Bunun tefsiri: insanın, ispat etmediği ve üzerine akit yapmadığı şeyi, yalnız benzetme ile, zann ile kendi nefsinde benzetmesidir.
“Şüphesiz o, **لَهَدَّ الرَّجُلُ**” denir; yani “ne iyi adam”; bu, sabır ve şiddetle övüldüğü zaman; **اللامُ** te’kîd içindir. İbn Sîde dedi ki: **هَدَّ الرَّجُلُ**; “**نِعْمَ الرجُلُ**” dediğin gibi.
Ve falan kimse, faili adlandırılmadan “**يُهَدٌّ**” olunur; sabır ve kuvvetle övüldüğü zaman.
**وهَدِّن** (şeddeli **الدال**’in kesresiyle; yani ilkin fethasıyla birlikte): eşek içtiği sırada söylenen bir kelime; es-Sağânî nakletti.

**والهَدَّةُ**: **عُسْفَانَ** ile **مَكَّةَ** arasında; yahut Tâif’tendir. Yâkût’un Mu‘cem’inde: **مَكَّة** ile **الطائِفِ** arasında; ona nisbet **هَدَوِيّ**’dir; maymunların yeridir. Hafifletilebilir; hafifletme ile, **مَرِّ الظَّهْرَانش** yanında başka bir yer denir; Mekke ehlinin çamurlu yeri; ona “**هَدَةُ زُلَيْفَةَ**” denir. **زُلَيْفَةُ**: **هُذَيْلٍ**’den bir batındır; yahut doğrusu hemze iledir; babında daha önce geçti; ona müracaat et. Endülüslü Ebû ‘Ubeyd el-Bekrî onu böyle ضبط etti.

**وهُدَيْدٌ** k**زُبَيْرٍ**: **جُمَعَ** b. ‘Amr b. **هُصَيْص** b. Ka‘b b. Lu’eyy b. Gâlib’in oğlu; Sa‘d ve Huzâfe’nin kardeşi.
“**وهم يَتَهَادُّونَ**” yani birbirleriyle boğuşurlar; yani birbiri ardınca gelirler; birer birer.
“Onun sevgisinde **هَدَاهِدُ** (fetha ile) yoktur” denir; yani lütuf ve yumuşaklık yoktur.
**والهَدْهَادُ** (fetha ile): bir adamın adı; İbnü’l-A‘râbî’den, kadının meselelerinin sahibi.
**والهَدْهَاد بنُ شُرَحْبِيل أَبو بَلْقِيس**: İfrîkış’tan sonra bir melik.

Ve ona ilâve olarak: **أنْهَدَّ الجَبَلُ**: yani kırıldı.
**وهَدَّني الأَمْرُ وهَدَّ رُكْنِي**: ondan (bana) ulaştı ve onu kırdı.
Bazılarından rivayet olundu ki dedi: “Hiç kimsenin ölümü beni, akranların ölümü kadar **هَدَّنِي** etmedi.”
**وهَدَّتْه المُصيبة**: yani onun dayanağını zayıflattı; bu, **الأَساس**’ta olduğu gibi mecazdır.
**والهَدَّةُ**: bir köşenin yahut duvarın yahut dağın bir tarafının düşmesinden işittiğin şiddetli ses.
Hadiste, Peygamber صلى اللهُ عَليه وسلَّم’in şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Allah’ım, ben sana **الهَدِّ** ve **الهَدَّةِ**’den sığınırım.” Ahmed b. Gıyâs el-Mervezî dedi ki: **الهَدّ**: yıkımdır; **الهَدَّةُ**: çöküştür. Ve denir ki: **الهَدَّةُ** gökten düşen şeyin sesidir.
**والهَدِيدُ**: sesin uğultusu; **الفَدِيد** gibi.
**واستْهْدَدْتُ فُلاَناً**: yani onu zayıf saydım. ‘Adiyy b. Zeyd dedi ki:
لَمْ أَطْلُبِ الخُطَّةَ النَّبِيلَةَ بِال ... قُوَّةِ أَنْ يُسْتَهَدَّ طَالِبُهَا
el-Asma‘î dedi ki: arkadan gelen tehdit için: **الفَدِيدُ** ve **الهَدِيدُ** denir.

**وهُدَدُ** (harekeli): Himyer meliklerinden bir melikin adıdır; o, **هُدَدُ بن هَمَّال**’dir. Rivayet olunur ki efendimiz Süleyman عليه السلام onu **بَلْقَه** bint **بَلْبَشْرَح** ile evlendirdi.
**وفَحْفٌ هُدَاهِدٌ**: **الهَدْهَدَةِ**’si çok; develer içinde **يَهْدِر** eder ve onları vurmaz.
**وجَمْعُ الهَدْهَدَةِ هَدَاهِدُ**. el-‘Accâc dedi ki:
يَتْبَعْنَ ذَا هَدَاهِدٍ عَجَنَّسَا مُوَاصِلاً قُفًّا ورَمْلاً أَدْهَسَا
el-Cevherî onu böyle rivayet etti. es-Sağânî dedi ki: Bu ancak ‘İlka et-Teymî’nindir. Dedi ki: Ebû Ziyâd el-Kilâbî onu **نوادِرِه**’inde Sirâc b. Kurra el-Kilâbî’ye nisbetle rivayet etti.

**وهَدَادٌ** k**سَحَابٍ**: Yemen’den bir kabile; ve denir ki o, Zeyd Menât’ın oğludur.
**والهِدَانٌ** (kesre ile): kaba, ahmak adam.
**وتُلَيْلٌ بِالسِّيِّ**: onunla ve onun benzeri bir başkasıyla delil getirilir.
**والهِدَانُ** ayrıca: Ebû Mûsâ’dan; **حِمَى ضَرِيَّةَ**’de bir yerdir.
