# هدد — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AF%D8%AF/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: هدد

باب الهاء مع الدال
هد، د ه مستعملان
هد:
الهَدُّ: الهدْمُ الشّديد، كحائط يُهَدُّ بمرّةٍ فَيَنْهَدِمُ، والهَدَّةُ، صوت تَسمعُه من سقوط ركنٍ أو ناحية جبل.
والهادُّ: صوتٌ شديدٌ يَسْمعُه أهلُ السَّواحلِ، يأتيهم من قِبَلِ البَحْر له دَوِيّ في الأرض وربما كانت منه الزّلزلةُ، ودَوْيُّه هديرُه. والفَحْل يُهَدْهِدُ في هديره. قال:
يَتْبعْنَ ذا هَداهدٍ عَجَنَّسا		إذا الغُرابان به تَمَرَّسا
وهَدْهَدَةُ الهُدْهُدِ: صوتُه.
والهُداهِدُ: طائرٌ يُشْبِهُ الحَمام. قال الراعي:
كهُداهِدٍ كَسَر الرُّماةُ جناحَـه		يدعو بقارعةِ الطَّريقِ هَديلا
والتّهدّدُ، والتَّهداد والتَّهديد من الوعيد.
والهَدْهَدَةُ: تحريكُ الأمّ ولدَها لينامَ.
والهَدُّ من الرّجال: الضعيف. يقال: هذا هدُّ حيّ.
ويقال للرّجل: مهلاً هَدادَيْك.
وهَداد، حيّ من العرب.
ده:
دَهْ: كلمةٌ كانت العربُ تتكلّم بها. يَرى الرّجل ثَأْرَه. فتقول له: يا فلانُ إلاّ دَهٍ فلا دهٍ، أي: أنك إنْ لم تثأر بفلانٍ الآن لم تثأر به أبداً. وأما قول رؤبة:
وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فلا دَهِ
فيقال: إنّها فارسيةٌ حكى قول ظئره.
والدَّهْدَهَةُ: قذفُك الحجارةَ من أعلَى إلى أسفلَ دَحْرَجةً. قال عمرو يصف السيوف:
يُدَهْدِهْنَ الرُّءوسَ كما تُدَهْدِي		حَزاوِرَةٌ بأيديها الكُـرينـا
حوّل الهاءَ الآخرةَ ياءً، لأنّ الياء أقرب الحروف شبهاً بالهاء، ألا ترَى أن الياء مدّة والهاءَ نَفَس، ومن هنالك صار مجرى الياء والواو والألف والهاء في رويّ الشِّعر واحداً نحو قوله:
لمن طللٌ كالوَحْي عافٍ مَنازلُهْ
فاللاّمُ هو الرّويّ، والهاء وصل للرّويّ، كما أنّها لو لم تكن لمُدّتِ اللام حتى تخرجَ من مدّتها واو أو ياء، أو ألفٌ للوصل نحو: مَنازلو، مَنازلي، مَنازلا.

### Türkçe

باب **الهاء** مع **الدال**
**هد**، **د ه** kullanımdadır
**هد**:
**الهَدُّ**: şiddetli yıkım; bir duvar gibi, bir defada **يُهَدُّ** de **فَيَنْهَدِمُ**; ve **الهَدَّةُ**: bir köşenin düşmesinden yahut dağın bir yanından işittiğin ses.
Ve **الهادُّ**: sahil halkının işittiği şiddetli bir ses; onlara deniz tarafından gelir, yerde onun bir uğultusu vardır ve belki ondan zelzele olmuştur; ve onun uğultusu onun gürlemesidir. Ve aygır, gürlemesinde **يُهَدْهِدُ**. Dedi ki:
يَتْبعْنَ ذا هَداهدٍ عَجَنَّسا		إذا الغُرابان به تَمَرَّسا
Ve **هَدْهَدَةُ الهُدْهُدِ**: onun sesidir.
Ve **الهُداهِدُ**: güvercine benzeyen bir kuştur. Er-Râʿî dedi ki:
كهُداهِدٍ كَسَر الرُّماةُ جناحَـه		يدعو بقارعةِ الطَّريقِ هَديلا
Ve **التّهدّدُ** ve **التَّهداد** ve **التَّهديد**: tehdidden (vaîdden)dir.
Ve **الهَدْهَدَةُ**: annenin çocuğunu uyusun diye hareket ettirmesidir.
Ve erkeklerden **الهَدُّ**: zayıf olan. Denir: bu, bir kavmin zayıfıdır.
Ve erkeğe denir: yavaş, **هَدادَيْك**.
Ve **هَداد**: Araplardan bir kabiledir.
**ده**:
**دَهْ**: Arapların konuştuğu bir kelimedir. Adam kan davasını görür; ona şöyle dersin: ey falan, ancak **دَهٍ** yoksa **فلا دهٍ**; yani: sen eğer falanla şimdi öç almazsan onunla asla öç almazsın. Rü’be’nin sözüne gelince:
وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فلا دَهِ
denir ki: o Farsçadır; sütannesinin sözünü hikâye etmiştir.
Ve **الدَّهْدَهَةُ**: taşları yukarıdan aşağıya yuvarlayarak atmandır. Amr kılıçları vasfederek dedi ki:
يُدَهْدِهْنَ الرُّءوسَ كما تُدَهْدِي		حَزاوِرَةٌ بأيديها الكُـرينـا
Son **الهاء**’yı **ياء**’ya çevirdi; çünkü **ياء** harflerin **الهاء**’ya benzerlikçe en yakınıdır; görmez misin ki **ياء** bir uzatmadır, **الهاء** ise bir nefestir; oradan **ياء**’nın ve **الواو**’nun ve **الألف**’in ve **الهاء**’nın şiirin kafiye harfinde cereyanı bir olmuştur; onun sözü gibi:
لمن طللٌ كالوَحْي عافٍ مَنازلُهْ
Böylece **اللاّم** kafiye harfidir; **الهاء** kafiye harfine bir vasıldır; nitekim o olmasaydı **اللاّم** uzatılırdı, ta ki uzatmasından bir **واو** yahut **ياء** çıksın, yahut vasıl için bir **ألف**; şöyle: **مَنازلو**، **مَنازلي**، **مَنازلا**.
