# هدر (ه-د-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AF%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - د - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والدّال والرّاء معهما
ه د ر،ه ر د، د ه ر، ر ه د، د ر ه، ر د ه هدر: الهَدْرُ: ما يَبْطُلُ. هَدَرَ دَمُهُ يَهْدِرُ هَدْرا، وأَهْدَرْتُه أنا إهداراً.
وهَدَرَ البعير يَهْدِر هديراً وهَدْراً.
والحمامةُ تَهْدِر، وجرّةُ النَّبيذ تَهْدِرُ.
والأرضُ الهادرة. والعُشْبُ الهادِرُ: الكثير.
وبنو فُلانٍ هِدَرَةٌ، أي: ساقطون ليسوا بشيء.
هرد: الهُرْدِيَّةُ قَصَباتٌ مَلْويّة مَطْويّة تُضَمُّ بطاقات الكَرْم يُرْسَلُ عليها قُضبانُ الكَرْم .
وهَرَّدتُ اللّحم فهو مُهَرَّدْ، أي شَوَيْتُه فهو مَشْويٌ . وقد هَرِد اللَّحْم. نَفِجَ .
دهر: الدَّهْر: الأبد الممدود. ورجل دُهْرٌِي: قديمٌ، والدُّهْرِيُّ الذي يقولُ ببقاءِ الدَّهْرو لايُؤمِنُ بالآخرة.
ودَهْوَريُّ الصَّوتِ. أي: صُلْبُ الصَّوتِ.
والدَّهاديرُ: أوّلُ الدَّهْرِ من الزَّمانِ الماضي يُقال: كان ذلك في دَهْر الدَّهاريرُ ولا يُفْرَد منه دِهْرِير.
والدَّهْرُ: النّازلة. دَهَرَهُمْ أَمْرٌ، أي: نَزَل بِهِمْ مكروهٌ.
وما دَهْري كذا وكذا، أي: ما هِمّتي.
والدَّهْوَرةُ: جَمْعُ الشَّيء ثمّ قَذْفُه في مَهْواة.
وقوله: "لا تَسُبُّوا الدَّهْرَ فإنّ الله هو الدَّهْرُ". يعني: ما أصابك من الدَّهْر فاللهُ فاعِلُهُ، ليس الدّهرِ، فإذا سَبَبْتَ الدَّهْر أردتَ به الله عزّ وجلّ.
رهد: الرَّهيدُ: النّاعم، والمصدر: الرَّهادة. وفتاةٌ رَهِيدةٌ، أي: رَخْصَة.
دره: أُمِيتَ فِعلُهُ، إلاّ قولهم: رجلٌ مِدْرَهُ حَرْبٍ، و هو مِدْرَهُ القومِ، أي: الدّافع عنهم.
رده: الرَّدْهُ: شِبْهُ أَكمَةٍ خَشِنَةٍ، كثيرةِ الحِجارة. والواحدةُ: رَدْهة، والجميع: رَدَهٌ. ورُبّما جاءت الرَّدْهة في وصْفِ بئرٍ تُحْفَرُ في القُفِّ، أو تكون خِلْقةٌ فيه.
ويُقالُ للبيتِ العظيم الذي لا أعظمَ منه: الرَّدْهة، وجمعُه: الرِّداهُ، وقد رَدَهتِ المرأةُ بيتَها تَرْدَهُهُ رَدْهاً.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الدّال** ve **الرّاء** onlarla birlikte

ه د ر،ه ر د، د ه ر، ر ه د، د ر ه، ر د ه **هدر**: **الهَدْرُ**: bâtıl olan şey. “**هَدَرَ** dâmı **يَهْدِرُ** **هَدْرا**”; ve ben onu **أَهْدَرْتُه**: **إهداراً**.

Ve deve **هَدَرَ** **يَهْدِر** **هديراً** ve **هَدْراً**.

Ve güvercin **تَهْدِر**; ve şarap küpü **تَهْدِرُ**.

Ve **الأرضُ الهادرة**. Ve **العُشْبُ الهادِرُ**: çok olan.

Ve “Benû falân **هِدَرَةٌ**”, yani: düşkünlerdir; bir şey değildirler.

**هرد**: **الهُرْدِيَّةُ**: bükülmüş, katlanmış kamışlardır; asma demetleriyle bir araya getirilir; asma çubukları onun üzerine salınır.

Ve eti **هَرَّدتُ**; o da **مُهَرَّدْ** olur; yani onu kızarttım; o da kızarmış olur. Ve et **هَرِد**: şişti.

**دهر**: **الدَّهْر**: uzatılmış ebediyet. Ve “adam **دُهْرٌِي**”: eski; ve **الدُّهْرِيُّ**: **الدَّهْر**’in kalıcılığını söyleyen ve âhirete iman etmeyen kimsedir.

Ve “**دَهْوَريُّ** ses”: yani sesin serti.

Ve **الدَّهاديرُ**: geçmiş zamandan zamanın **الدَّهْر**’inin evveli; denilir ki: “Bu, **دَهْر الدَّهاريرُ**’de idi”; ondan **دِهْرِير** tekil yapılmaz.

Ve **الدَّهْرُ**: musibet. “Onlara bir iş **دَهَرَهُمْ**”: yani onlara bir hoşlanılmayan şey indi.

Ve “Benim **دَهْري** şöyle şöyle değildir”: yani himmetim değildir.

Ve **الدَّهْوَرةُ**: şeyi toplamak, sonra onu bir uçuruma atmak.

Ve onun sözü: “**لا تَسُبُّوا الدَّهْرَ فإنّ الله هو الدَّهْرُ**”. Yani: **الدَّهْر**’den sana isabet eden şey, Allah onun yapanıdır; **الدَّهْر** değil. Öyleyse **الدَّهْر**’e sövdüğünde onunla Aziz ve Celil olan Allah’ı kastetmiş olursun.

**رهد**: **الرَّهيدُ**: yumuşak; masdar: **الرَّهادة**. Ve “kız **رَهِيدةٌ**”: yani yumuşak.

**دره**: fiili öldürülmüştür; ancak onların sözü müstesna: “adam **مِدْرَهُ حَرْبٍ**”; ve o, kavmin **مِدْرَهُ**’udur; yani onlardan savan (defeden) kimsedir.

**رده**: **الرَّدْهُ**: taşları çok, kaba bir tümseğe benzer şey. Tekili: **رَدْهة**; hepsi: **رَدَهٌ**. Ve bazen **الرَّدْهة**, **القُفِّ**’te kazılan bir kuyunun vasfında gelir; yahut onda yaratılıştan (doğuştan) olur.

Ve kendisinden daha büyüğü olmayan büyük eve: **الرَّدْهة** denilir; çoğulu: **الرِّداهُ**. Ve kadın evini **رَدَهتِ**: onu **تَرْدَهُهُ** **رَدْهاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هَدَرَ دمه يَهْدِرُ هَدْراً، أي بَطَلَ. وأَهْدَرَ السلطان دَمَهُ، أي أبطله وأباحه. وهَدَرَ الشرابُ يَهْدِرُ هَدْراً وتَهْداراً، أي غَلا. قال الأخطل يصف خمراً:
كُمَّتْ ثلاثةَ أحوالٍ بطِـينـهـاحتَّى إذا صَرَّحَتْ من بعد تَهْدارِ
وذهب دم فلان هَدْراً وهَدَراً بالتحريك، أي باطلاً ليس فيه قَوَدٌ ولا عَقْلٌ. ويقال أيضاً: بنو فلان هَدَرَةٌ بالتحريك، أي ساقطون ليسوا بشيء. ورجلٌ هُدَرَةٌ، أي ساقطٌ. وضربه فهَدَرَتْ رِئَتُهُ تَهْدِرُ هُدوراً، أي سقطتْ. وهَدَرَ الحمامُ هَديراً، أي صوَّت. وهَدَرَ البعير هَديراً، أي ردَّد صوته في حنجرته. وإبلٌ هَوادِرٌ. وكذلك هَدَّرَ تَهْديراً. والهادِرُ: اللبن إذا خثُر أعلاه وأسفله. وجوفٌ أَهْدَرُ، أي منتفخٌ. وهَدَرَ العَرْفَجُ، أي عظُم نباتُه.

##### Türkçe

**هَدَرَ** kanını **يَهْدِرُ** **هَدْراً**: yani boşa gitti. Ve sultan onun kanını **أَهْدَرَ**: yani onu boşa çıkardı ve onu mubah kıldı. Ve içki **هَدَرَ** **يَهْدِرُ** **هَدْراً** ve **تَهْداراً**: yani kaynadı. **الأخطل** şarap tasvir ederek dedi:
كُمَّتْ ثلاثةَ أحوالٍ بطِـينـهـاحتَّى إذا صَرَّحَتْ من بعد تَهْدارِ
Ve falanın kanı **هَدْراً** ve harekeli olarak **هَدَراً** gitti: yani boşa; onda ne **قَوَدٌ** vardır ne de **عَقْلٌ**. Ve yine denir: falanın oğulları harekeli olarak **هَدَرَةٌ**: yani düşkünlerdir, bir şey değildirler. Ve bir adam **هُدَرَةٌ**: yani düşkün. Ve ona vurdu da onun akciğeri **هَدَرَتْ** **تَهْدِرُ** **هُدوراً**: yani düştü. Ve güvercin **هَدَرَ** **هَديراً**: yani ses çıkardı. Ve deve **هَدَرَ** **هَديراً**: yani sesini gırtlağında tekrarladı. Ve develer **هَوادِرٌ**. Ve aynı şekilde **هَدَّرَ** **تَهْديراً**. Ve **الهادِرُ**: üstü ve altı pıhtılaştığı zaman süt. Ve **جوفٌ أَهْدَرُ**: yani şişkin. Ve **هَدَرَ** **العَرْفَجُ**: yani bitkisi büyüdü.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه د ر
هدر ، هرد ، دهر ، دره ، رهد ، رده : مستعملات كلها .
هدر : قال الليث : الهَدَر : ما يَبطُل : تقول : هَدَرَ دَمُه يَهْدِرُ هِداراً ، وأهدرْتُه أنا إهداراً ، وهدَرَ البعيرُ يَهدِر هديراً وهَدْراً والحمامةُ تَهدِر ، وجَرةُ النَّبِيذ تهدِر ، قال : والأرض الهادرة ، والعُشْب الهادِر : الكثير ، وبنو فلان هِدَرَةٌ : أي ساقطون ليسوا بشيءٍ .
قلتُ : هذا الحرف رَوَاه أبو عُبَيْد عن الأصمعي بفتح الهاء والدال : هَدَره ، وفسّره أنهم الساقطون .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابي : بنو فلانٍ هِدَرة بكسر الهاء ، وهُدَرةٌ بضم الهاء وبُذَرةٌ .
وقال بعضهم : واحِدُ الهِدَرَة هِدْر مثل قِرْد وقِرَدَة ، وأنشد ابن الأعرابي :
إنّي إذا حان الجَبانُ الهِدَرَهْ
قصدتُ من قَصْدِ الطريق مَنْجَرَه
وقال أبو صخر الهُذَلي :
إذا اسْتوْسَنَتْ واستَبْقَل الهَدَفُ الهِدْرُ
أبو عُبَيد ، عن الأصمعي : اللبن إذا خَثُرَ أعلاه وأسفَلُه رقيقٌ فهو هادِر .
وقال ابن شُميل : يقال للبقل : قد هَدَر : إذا بلغ إناهُ في الطُّول والعِظَم ، وكذلك قد هَدَرَت الأرضُ هَدِيراً : إذا انتهى بَقْلُها طُولاً ، والهادِرُ من العُشْب : الذي لا شيء فوقه .
أبو نصر ، عن الأصمعي : هدَرَ البعيرُ يَهْدِر هَدِيراً ، وضربتُه فَهَدَرَت رِئتُه تهدُر هُدُوراً : إذا سَقَطَتْ .
قال : وهَدَرَ دَمُه يَهْدِرُ هَدْراً ، ودَمُه هَدَرٌ : أي باطلٌ ليس فيه قَوَد ولا عَقْل ، ويقال : هو كالمُهَدِّر في العُنَّة : يضرب مثلاً للذي يصيح ويُجلِّب وليس وراء ذلك شيء ، كالبعير الذي يُحبَس في حَظيرةٍ يُمنَع من الضِّراب فهو يُهَدِّر ( قال الباهلي في قول العجاج :
وهَدَرَ الناسُ من الجِدِّ الهَدَرْ
فالهَدَر هاهنا معناه أَهْدَرَ ، أي الجدُّ أسْقَطَ من لا خير فيه من الناس ، والهَدَرُ : الذين لا خير فيهم ، وهَدَر الطائرُ وهَدَل يهْدِر ويهْدِل هَدِيراً وهَدِيلا .
أبو حاتم ، عن الأصمعي : هدر البعيرُ والحَمامُ يَهْدِر هَدْراً ودمُه هَدَرٌ : أي باطل ليس فيه قَوَدٌ ولا عقْل .
قال : ويقال : هَدَرَ دمُ القتيل يهدُر بالضم هَدَراً بفتح الدال ، وأهدَرَه السلطان .
ورَوَى أبو عُبَيد عن أبي زيد : هَدَر الدَّمُ يَهدِر ، وأنا أهْدَرْتُه .
وَرَوَى أبو تُراب للأصمعيّ : هَدَر الغُلامُ وهَدَلَ : إذا صوَّت .
قال : وقال أبو السَّمَيْدَع : ذاك : إذا أراغَ الكلام وهو صغير ، وأنشد قول ذي الرُّمّة :
طَوى البَطْنَ زَيّامٌ كأنّ سَحيلَه
عليهنَّ إذ وَلَّى هَدِيلُ غُلاَمِ
أي غِناءُ غُلام .
هرد : قال الليث : الهُرْدِيَّة قصَبات تُضَمّ مَلوِيّةً بطاقات الكَرْم يُرسَل عليها قُضبان الكرْم . وتقول : هرَّدْتُ اللحمَ فهو مُهَرَّد ، وقد هَرِد اللحمُ .
قلت : والذي حفظناه عن أئمَتنا في القصب الحُرْدِيّ بالحاء ، ولا يجوز عندهم بالهاء .
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : فإن أَدخلْتَ اللحمَ النارَ وأنضجْتَه فهو مُهرَّد ، وقد هَرَّدْتُه وهَرِدَ هو .
قال : والمُهَرَّأُ مثلُه .
وفي الحديث : ( ينزل عيسى إلى الأرض وعليه ثوبان مَهْرُودَان ) .
ورَوَى أبو العباس ، عن سَلَمة ، عن الفراء قال : الهَرْدُ : الشَّقّ .
قال : وفي خبر عيسى أنه ينزل في مَهْرُودَتيْن ، أي في شُقَّتين ، أو حُلَّتين .
وقال شَمِر : قال أبو عدنان : أخبرني العالم من أعراب باهلة أنّ الثَّوبَ يُصْبَغ بالوَرْس ثم بالزعفران فيجيء لونه مثل لون زَهْرة الحَوْذَانة ، فذلك الثوبُ المَهْرُود .
قال : أخبرني بعض أصحاب الحديث أنّه بَلَغه أن المَهْرُود : الذي يُصْبَغُ بالعُروق . قال : والعروق يقال لها الهُرْد .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : هَرَد ثوبَه ، وهَرَتَه : إذا شَقَّه فهو هَرِيدٌ وهَرِيتٌ وقال ساعدة الهُذَليّ :
غَداة شُواحِطٍ فَنَجَوْتَ شَدّاً
وَثَوْبُكَ في عباقِيَةٍ هَرِيدُ
أي مشقوق .
أبو عُبيد عن الأصمعي : هَرَت فلان الشيء ، وهَرَدَه : إذا أنضَجَه إنْضاجاً شديداً .
وقال ابن الأنباري في حديث عيسى رُوِي في مَهْرُودَتَيْن ، ورُوِي في مُمَصَّرتَيْن . قال : ومعناهما واحد ، وهي المصبوغة بالصُّفرة من زعفران أو غيره .
قال القُتيبيّ : هو عندي من النقلة خطأ ، وأراه مَهْرُوَّتين : أي صفراوَين . يقال : هرّيت العمامة : إذا لبِستها صفراء ، وفعلتُ منه : هرَوْتُ .
قال أبو بكر : لا تقول العرب : هرَوتُ الثوب ، ولكن يقولون هرَّيتُ ، فلو ثُنِّي على هذا لقِيلَ : ( مُهَرَّاتين ) في اسم مالم يُسَمَّ فاعله ، وبَعْدُ فإن العرب لا تقول : هرَّيْتُ إلا في العمامة خاصة ، فليس له أن يقيسَ الشُّقَّةَ على العمامة ؛ لأن اللغة رواية ، وقوله : من مَهْرُودَتين : أي من شُقَّتين أخدتا من الهَرْد وهو الشقّ خطأ ؛ لأن العرب لا تُسمِّي الشقّ للإصلاح هرْداً ، بل يسمون الخرق والإفساد : هرْداً .
وقال ابن السكيت : هرَد القَصَّارُ الثوب ، وهرَته : إذا خرقه ، وهرَد فلان عِرْضَ فلان ، وهرَته ، فهذا يدل على الإفساد ، والقول عندنا في الحديث : مهرودتين بالدال ، والذال : أي بين ممصَّرتين على ما جاء في الحديث ، ولم نسمعه إلا في الحديث كما لم نسمع الصِّيَر الصِّحناة ، وكذلك الثُّفّاءَ الحُرْف ، ونحوه .
قال : والدال ، والذال أختان تُبدل إحداهما عن الأخرى : يقال : رجلٌ مِدْلٌ ومِذْلٌ إذا كان قليل الجسم خفيّ الشخص ، وكذلك الدال و الذّال في قوله : مهروذتين .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الهِرْدَى : نَبْتٌ ، وقاله ابن الأنباريّ ، وهو أنثى .
دهر : قال الليث : الدَّهر : الأبَدُ المحدود ، ورجلٌ دُهْرِيٌّ : أي قديم ، ورجلٌ دَهْرِيّ : يقول ببقاء الدهر ، و لا يؤمن بالآخرة .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( لا تَسُبُّوا الدهر فإِن الله هو الدهر ) .
قال أبو عُبيد : قوله : فإِنّ الله هو الدهر مما لا ينبغي لأحد من أهل الإسلام أن يجهل وجهَه ، وذلك أنّ المعطِّلة به يحتجّون على المسلمين ، قال : ورأيتُ بعضَ من يُتَّهم بالزَّنْدَقة والدَّهْرِيّة يحتجّ بهذا الحديث ويقول : ( ألا تراه يقول : فإنّ الله هو الدَّهْر ) ؟ فقلتُ : وهل كان أحدٌ يسبُّ الله في آبادِ الدَّهر ؟
قد قال الأعشى في الجاهلية :
استأثر الله بالوفاء وبالحَمْ
دِ وَوَلّى الملاَمَةَ الرَّجُلاَ
قال : وتأويله عندي أنّ العَرَب كان شأنها أن تَذُمّ الدَّهْرَ وتَسُبَّه عند النوازل تنزل بهم : من مَوْتٍ أو هَرَم فيقولون : أصابتْهم قوارِعُ الدهرِ ، وأبادَهم الدَّهْرُ ، فيجعلون الدَّهر الذي يفعل ذلك ، فيذمّونه ، وقد ذكروا ذلك في أشعارهم ، وأَخبرَ الله عنهم بذلك ، ثم كَذَّبهم ، فقال جلّ وعزّ : ( تَذَكَّرُونَ وَقَالُواْ مَا هِىَ إِلاَّ حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَآ إِلاَّ الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ ) ( الجَاثيَة : 24 ) قال الله جلّ وعزّ : ( الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ ) ( الجَاثيَة : 24 ) .
فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تَسُبُّوا الدّهرَ ) على تأويل : لا تَسُبُّوا الدهر الذي يفعل بكم هذه الأشْياء ، فإنكم إذا سببتم فاعلها فإنما يقع السَّبُّ على الله لأنه الفاعل لها لا الدهرُ ، فهذا وجه الحديث إن شاء الله .
قلتُ : وقد قال الشافعي في تفسير هذا الحديث نَحْواً مما قال أبو عُبيد ، واحتج بالأبيات التي ذكرها أبو عبيد ، فظننت أبا عبيد عنه أخذ هذا التفسير لأنّه أوّل من فسره .
وقال شَمر : الزّمان والدَّهْر واحد ، واحتجّ بقوله :
إنّ دَهْراً يَلُفُّ حَبْلي بِجُمْل
لَزَمانٌ يَهُمُّ بالإحسانِ
فعارض أبو الهيثم شَمِراً في مقالته ، وخطأه في قوله : الزّمان والدّهر واحد ، وقال : الزمانُ : زَمانُ الرُّطَب ، وزمان الفاكهة ، وزمان الحرّ ، وزمانُ البرد ،
ويكون الزمان شهرين إلى ستة أشهر ، والدهر لا ينقطع . قلت : والدهر عند العرب يَقَع على بعض الدهر الأطوَلِ ، ويقَع على مُدّة الدنيا كلِّها وقد سمعت غير واحد من العرب يقول : أقمنا على ماء كذا وكذا دَهْراً ، ودارنا التي حللنا بها دَهْراً ، وإذا كان هذا هكذا جاز أن يقال : الزمان والدهر واحد في معنى دون معنًى وقد سمعتُ أعرابياً فصيحاً يقول : ماءُ كذا وكذا يحملنا الشَّهْرَ والشَّهْرَين ، ولا يحملنا الدّهر الطويل : أراد أنّ ما حوله من الكلأ ينفَدُ سَريعاً فنحتاج إلى حُضورِ ماء آخر ؛ لأن الماء إذا أكلت الماشية ما حوله من الكلأ لم يكن لحُضّاره بُدٌّ من طَلَبِ ماءٍ آخرَ يَرْعَوْنَ ما حَوْله ويجوز أن تقول : كنا أزمانَ ولاية فلانٍ بموضع كذا وكذا ، إن طالت مدّةُ ولايته والسَّنَة عند العرب أربعة أزمنة : ربيع الكلأ ، والقيظ والخَريف والشتاء ؛ ولا يجوز أن يقال : الدّهر أربعة أزمنة ، فهما يفترقان في هذا الموضع .
قال الشافعي : الحينُ يقع على مدّة الدنيا ، ويَوْم ، ولا نعلم للحين غايةً ، وكذلك زمانٌ ودَهْرٌ وأحقابٌ . ذكر هذا في كتاب ( الإيمان ) . حكاه المُزنّى في ( مُختصره ) عنه .
وقال ابن الأنباريّ يقال في النِّسْبة إلى الرجل القديم : دَهْرِيّ ، وإن كان من بني دَهْر بن عامر قلتَ دُهْرِيّ لا غير بضمّ الدال .
وقال ابن كَيْسان : ومما غُيِّرتْ حركاتُه في النِّسبة قولُهم : رجُلٌ سُهْليٌّ بضمّ السِّين في المنسوب إلى السَّهل ، وكذلك رَجُلٌ دُهريّ . قال : ولهما أمثالٌ كثيرة .
حدثنا عبد الله بن محمد بن هَاجَك ، عن ابن جَبَلة ، عن أبي عبيد ، عن ابن عُلَيّة ، عن أيوب ، عن ابن سيرين ، عن أبي بَكْرَة عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ألا إن الزَّمان قد استدار كهَيْئَته يومَ خَلَق الله السَّماوات والأرض ، السَّنة اثنا عشر شهراً ، أربعةٌ منها حُرُم ، ثلاثة منها متواليات : ذو القعدة وذو الحجة ومحرَّمٌ ورجب مُفرَد . قلتُ : أراد بالزمان الدَّهْرَ وسِنِيّه .
وقال الليث : الدَّهارير : أول الدهر من الزمان الماضي ، يقال : كان ذلك في دَهْر الدَّهارير ، قال : ولا يُفْرَد منه دِهْرِير .
قال : والدّهرُ : النازلة تنزل بالقوم تقول : دَهَرَهمْ أمرٌ : نَزَلتْ بهم نازِلةٌ ويقال : ما دَهري كذا وكذا : أي ما هِمَّتي .
وقال ابن السكيت : ما طِبِّي كذا : أي ما دهري :
قال الليث : ورَجُل دَهْوَرِيُّ الصَّوْت ، وهو الصُّلْبُ الصَّوْت . قلتُ : وهذا خَطَأ عندي ، والصوابُ رجلٌ جَهْوَرِيُّ الصَّوْت بالجيم : أي رَفيعُ الصوت فَخْمُه ؛ فصُحِّف وقلبت الجيمُ دالاً والله أعلم .
والدَّهْوَرة : جمعُ الشيء ثم قذفه في مَهْوَاة . وقال غير الليث دَهْوَرَ فلانٌ اللُّقَم إذا أدارها ثم التهمها .
وقال مجاهد في قول الله جلّ وعزّ : ( إذا الشمس كورت ) ( التّكوير : 1 ) : أي دُهْوِرتْ .
وقال الربيع بن خُثَيْم ) كوِّرت أي رُمِيَ بها . وقال بعضُ أهل اللغة : دَهْوَرْتُ الحائط : إذا طَرَحْتَه حتى يسقُطَ ، ويقال : طعنه فكوَّره : إذا ألْقاه وصَرَعه .
وقال الزَّجّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( فَكُبْكِبُواْ فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ ) ( الشُّعَرَاء : 94 ) أي في الجحيم . قال : ومعنى ( كُبْكِبُوا ) طُرح بعضهم على بعض . وقال غيره من أهل اللغة : معناه دُهْوِروا .
وفي حديث :
فإنّ ذا الدّهر أطوارا دهاريرُ
قال الأزهري : الدهرُ ذو حالين من بؤس ونُعْم .
وقال الفرزدق :
فإنى أنا الموْتُ الذي هو نازلٌ
بنفسكَ فانظر كيف أنت تُحاولهْ
خاطَبَ جريراً ، فأجابه :
أنا الدّهرُ يُفنِي الموتَ والدهرُ خالد
فجئني بمثلِ الدهر شيئاً يُطاوِله
قلتُ : جعل الدّهرَ الدنيا والآخرة ، لأن الموت يِفنَى بعد انقضاء الدنيا ، هكذا جاء في الحديث . وداهر : مَلِك الدَّيْبُل قتله محمد بن القاسم الثَّقَفيّ ابن عمّ الحجّاج ، فذكره جرير فقال :
وأَرْضَ هِرَقْلٍ قد قَهَرْتَ وداهراً
ويسعى لكم من آل كِسْرَى النَّواصِفُ
أراد بالنواصف الخَدَم .
رهد : في ( نوادر الأعراب ) : ما عندي في هذا الأمر رَهْوَدِيَّةٌ ولا رَخْوَدِيَّة : أي ليس عندي فيه رِفق والا مُهاوَدَة ، ولا هُوَيْدِيّة ولا رُوَيْدِيّة ، ولا هَوْداء ولا هَيْداء ، بمعنًى واحد .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : رَهَّدَ الرجلُ : إذا حَمُق حماقة محكمة .
وقال الليث : الرَّهِيد : الناعم ، والرَّهادَة هي الرَّخاصة ، تقول : فتاة رَهِيدَة : أي رَخْصَة .
رده : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : رَدَّهَ الرَّجُلُ : إذا ساد القومَ بشجاعةٍ أو سخاء أو غيرِهما .
وقال الليث : الرَّدْهُ : شِبْهُ أَكَمَةٍ خَشِنةٍ كثيرة الحجارة ، والواحدة رَدْهَة ، وهي قِلالُ القِفاف ، وأنشد لرؤبة :
من بَعْض أَنْضادِ القِفافِ الرُّدَّهِ
قال : وربما جاءت الرَّدهَة في وصف بئر تُحْفَر في قُفَ أو تكون خِلْقَةً فيه .
وقال أبو عُبيد : قال الأصمعيّ : الرَّدْهَة : النُّقرة في الجبل يُسْتنقَع فيها الماءُ ، وجمعُها رِدَاهٌ .
وقال أبو خَيْرَة : الرَّدْه شبه أكمة في رأس الجبل : صفاةٌ يُسْتَنْقَعُ فيها الماء ، وأنشد :
لِمن الديارُ بجانبِ الرَّدْهِ
قَفْراً مِنَ التَّأْييهِ والنَّدْهِ
التأييه : أن يُؤَيِّه بالفَرَس إذا نَفَر ، فيقول : إيهِ إيهِ . والنَّدْه بالإبل : أن يقول لها : هِدَهْ هِدَهْ .
وقال غيره : الرَّدْهَة : حَجَر مستنقَع في الماء ، وجمعها رِداهٌ . وقال ابن مُقبِل :
وقافِيَةٍ مِثلِ وَقْع الرِّدا
هِ لم تَتَّرِكْ لمجيبٍ مَقالا
وقال المؤرِّج : الرَّدْهة : الموْرِدُ ، والرّدْهة : الصَّخْرة في الماء ، وهي الأتانُ .
قال : والرَّدْهة أيضاً : ماءُ الثَّلْج .
قال : والرَّدْهة : الثَّوْبُ الخَلَق المُسَلْسَل .
ورجل رَدِهٌ : صُلْبٌ مَتينٌ لَجُوجٌ لا يُغْلَب .
قلتُ : لا أعرف الذي رَوَى للمُؤَرِّج هذه الأشياء ، وهي مُنْكَرةٌ عِنْدي .
وقال الليث : يُسَمَّى البَيْتُ العظيم الذي لا يكون أعظَمُ منه الرَّدْهة ، وجمعُها الرِّداهُ ، وقد ردَّهت المرأةُ بيتَها تَرْدَهُ رَدْهاً .
قلت : كان الأصل فيه رَدَحَتْ بالحاء ، فأُبدِلت هاءً ، ومنه قوله :
بَيْتَ حَتُوفٍ مُكْفَأً مَرْدُوحَا
حدّثنا أبو إسحاق قال : حدّثنا عثمان قال : حدّثنا هارون بن معروف قال : حدّثنا سفيان بن عيينة قال : حدّثنا العلاء بن أبي العبَّاس ، عن أبي الطفيل ، عن بكر بن قِرْواش ، عن سعد قال : سمعت النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) ذكر ذاك الذي قتل عليٌّ صلوات الله عليه : ذا الثُّدَيّة ، فقال شيطان الرَّدْهة ، راعِي الخيل ، يحتدِرُه رجلٌ من بَجِيلة : أي يُسْقِطه .
دره : قال الليث : أُمِيت فِعلُه إلاّ قولهم : رجل مِدْرَهُ حرب ، وهو مِدْرَهُ القوم وهو الدافع عنهم .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : المِدْرَهُ : لسان القوم والمتكلِّم عنهم ، وأنشد غيره :
وأنتَ في القوم أخُو عِفّةٍ
ومِدْرَهُ القومِ غداةَ الخِطابْ
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : دَرَه فلانٌ علينا ، ودَرَأ : إذا هَجَم من حيث لم تَحْتسبْه ، وأنشد :
عزيز عليَّ فَقْدُه ففقَدْتُه
فبان وخَلَّى دارهات النَّوائبِ
قال : دارِهاتُها : هاجِمَاتها . ويقال : إنّه لَذُو تُدْرَإ وذو تُدْرَأةٍ : إذا كان هجّاماً على أعدائه من حيث لا يحتسبونه .
عمرو عن أبيه قال : قال : الدَّرَهْرَهَةُ : المرأة القاهرةُ لبَعْلها ، قال : والسَّمَرْمَرَة : الغول ، ويقال لِلكَوكَبَةِ الوَقّادةِ إذا دَرَأَتْ بنُورِها من الأفق : دَرَهْرَهة .

##### Türkçe

ه د ر
**هدر** , **هرد** , **دهر** , **دره** , **رهد** , **رده** : hepsi kullanımdadır.

**هدر** : Leys dedi: **الهَدَر**: bâtıl olan şeydir; dersin ki: **هَدَرَ دَمُه يَهْدِرُ هِداراً**; ben de onu **أهدرْتُه أنا إهداراً** (bâtıl kıldım). Ve deve **هدَرَ البعيرُ يَهدِر هديراً وهَدْراً** (böğürür); güvercin de **تَهدِر**; şarap küpü **تهدِر**. Dedi: **الأرض الهادرة** ve **العُشْب الهادِر**: çok olan (demektir). Ve **بنو فلان هِدَرَةٌ**: yani düşkünlerdir, bir şey değillerdir.

Dedim: Bu harfi Ebû Ubeyd, Asmaî’den **هَدَره** şeklinde **الهاء** ve **الدال**’ı fetha ile rivayet etti; ve onları “düşkünler” diye açıkladı.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **بنو فلانٍ هِدَرة** **الهاء**’ın kesriyle; ve **هُدَرةٌ** **الهاء**’ın zammıyla; ve **بُذَرةٌ**.

Bazıları dedi: **الهِدَرَة**’nin teki **هِدْر**’dür; **قِرْد** ve **قِرَدَة** gibi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
إنّي إذا حان الجَبانُ الهِدَرَهْ
قصدتُ من قَصْدِ الطريق مَنْجَرَه

Ebû Sahr el-Hüzelî dedi:
إذا اسْتوْسَنَتْ واستَبْقَل الهَدَفُ الهِدْرُ

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Süt, üstü pıhtılaşıp altı ince olursa o **هادِر**’dir.

İbn Şümeyl dedi: Sebze için “**قد هَدَر**” denir; boy ve büyüklükte olgunluğuna ulaştığı zaman. Aynı şekilde “**قد هَدَرَت الأرضُ هَدِيراً**” (denir); otları boyca sona ulaştığı zaman. Ve ottan **الهادِر**: üstünde hiçbir şey olmayan (ottur).

Ebû Nasr, Asmaî’den: Deve **هدَرَ البعيرُ يَهْدِر هَدِيراً**. Ve ben ona vurdum da akciğeri **فَهَدَرَت رِئتُه تهدُر هُدُوراً**: düştüğü zaman.

Dedi: Ve **هَدَرَ دَمُه يَهْدِرُ هَدْراً**; ve **دَمُه هَدَرٌ**: yani bâtıldır; onda ne kısas vardır ne diyet. Ve denir ki: O, **كالمُهَدِّر في العُنَّة** gibidir: bağırıp çağıran, gürültü koparan ama bunun arkasında bir şey olmayan kimseye misal olarak söylenir; tıpkı bir ağıla hapsedilip çiftleşmekten men edilen devenin **يُهَدِّر** olması gibi. (Bâhilî, A‘câc’ın şu sözü hakkında dedi:
وهَدَرَ الناسُ من الجِدِّ الهَدَرْ
Burada **الهَدَر**’in manası **أَهْدَرَ**’dır; yani ciddiyet, insanlardan hayır olmayanı düşürüp atmıştır. Ve **الهَدَرُ**: kendilerinde hayır olmayanlardır. Ve kuş **هَدَر الطائرُ** ve **هَدَل**; **يهْدِر ويهْدِل هَدِيراً وهَدِيلا**.)

Ebû Hâtim, Asmaî’den: Deve ve güvercin **هدر** eder; **يَهْدِر هَدْراً**; ve **دمُه هَدَرٌ**: yani bâtıldır; onda ne kısas vardır ne diyet.

Dedi: Ve denir ki: **هَدَرَ دمُ القتيل يهدُر** zamm ile; **هَدَراً** **الدال**’ın fethasıyla; ve sultan onu **أهدَرَه**.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den rivayet etti: **هَدَر الدَّمُ يَهدِر**; ben de onu **أهْدَرْتُه**.

Ebû Turâb, Asmaî için rivayet etti: **هَدَر الغُلامُ وهَدَلَ**: ses çıkardığı zaman.

Dedi: Ebû’s-Semeyda‘ dedi: Bu, küçükken konuşmayı istemesi (durumudur). Zü’r-Rumme’nin şu sözünü okudu:
طَوى البَطْنَ زَيّامٌ كأنّ سَحيلَه
عليهنَّ إذ وَلَّى هَدِيلُ غُلاَمِ
Yani: bir çocuğun şarkısı.

**هرد** : Leys dedi: **الهُرْدِيَّة**: asma çubuklarının üzerine salınan asma dallarının üzerine, bükülmüş demetler halinde bir araya getirilen kamışlardır. Ve dersin ki: **هرَّدْتُ اللحمَ**; o da **مُهَرَّد** olur; ve et **هَرِد** olmuştur.

Dedim: Bizim imamlarımızdan kamış hakkında ezberlediğimiz **الحُرْدِيّ** (yani **الحاء** ile)dir; onların yanında **الهاء** ile caiz değildir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Eti ateşe sokup pişirirsen o **مُهرَّد** olur; ben onu **هَرَّدْتُه**; o da **هَرِدَ** oldu.

Dedi: **والمُهَرَّأُ** da onun gibidir.

Hadiste: (İsa yere iner; üzerinde **ثوبان مَهْرُودَان** vardır.)

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti: **الهَرْدُ**: yarıktır.

Dedi: İsa’nın haberinde, **مَهْرُودَتيْن** içinde indiği (geçer); yani iki yarık parça içinde; yahut iki hülle içinde.

Şemir dedi: Ebû Adnân dedi: Bâhile Araplarından âlim olan bana haber verdi ki elbise önce **الوَرْس** ile sonra safranla boyanır; rengi **زَهْرة الحَوْذَانة**’nın rengi gibi olur; işte o elbise **المَهْرُود**’dur.

Dedi: Hadis ehlinin bazıları bana haber verdi ki ona ulaşmış: **المَهْرُود**: **بالعُروق** ile boyanan (şey)dir. Dedi: **العروق**’a **الهُرْد** denir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **هَرَد ثوبَه** ve **هَرَتَه**: onu yardığı zaman; o da **هَرِيدٌ** ve **هَرِيتٌ** olur. Sâide el-Hüzelî dedi:
غَداة شُواحِطٍ فَنَجَوْتَ شَدّاً
وَثَوْبُكَ في عباقِيَةٍ هَرِيدُ
Yani: yırtık.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **هَرَت** falan kimse şeyi, ve **هَرَدَه**: onu şiddetli bir pişirme ile pişirdiği zaman.

İbnü’l-Enbârî, İsa hadisi hakkında dedi: **مَهْرُودَتَيْن** içinde rivayet edildi; ve **مُمَصَّرتَيْن** içinde rivayet edildi. Dedi: İkisinin manası birdir; o da safran veya başkasıyla sarılığa boyanmış olandır.

Kuteybî dedi: Bana göre bu, nakledenlerden bir hatadır; ben onu **مَهْرُوَّتين** görüyorum: yani iki sarı. Denir ki: **هرّيت العمامة**: onu sarı olarak giydiğin zaman; ve bundan yaptığım: **هرَوْتُ**.

Ebû Bekir dedi: Araplar “**هرَوتُ الثوب**” demez; fakat “**هرَّيتُ**” derler. Şu halde bu üzere tesniye edilse edilse, meçhul isimde “(**مُهَرَّاتين**)” denirdi. Sonra, Araplar **هرَّيْتُ**’ü yalnız sarık hakkında söyler; onun, **الشُّقَّة**’yi sarığa kıyas etmesi yoktur; çünkü dil rivayettir. Ve onun “**من مَهْرُودَتين**” sözü: yani “iki yarık parçadan” (alınmış) olup **الهَرْد**’den, yani yarıktan alınmıştır (demesi) hatadır; çünkü Araplar ıslah için yarığa **هرْداً** adını vermez; bilakis yırtma ve bozmayı **هرْداً** diye adlandırırlar.

İbnü’s-Sikkît dedi: Dokumacı **هرَد القَصَّارُ الثوب** ve **هرَته**: onu yırttığı zaman. Ve falan kimse falanın ırzını **هرَد** etti, ve **هرَته**; bu, bozmayı gösterir. Bizim yanımızda hadiste söz: **مهرودتين** **الدال** ile, ve **الذال** ile (olan)dır; yani hadiste geldiği üzere **بين ممصَّرتين**. Biz onu ancak hadiste işittik; tıpkı **الصِّيَر**’i **الصِّحناة** (olarak) işitmediğimiz gibi; ve aynı şekilde **الثُّفّاءَ**’yı **الحُرْف** (olarak) ve benzerini.

Dedi: **الدال** ve **الذال** iki kız kardeştir; biri ötekinden بدل edilir: “**رجلٌ مِدْلٌ**” ve “**مِذْلٌ**” denir; cismi az, şahsı gizli olduğu zaman. Aynı şekilde **الدال** ve **الذّال** onun sözü olan **مهروذتين**’de.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الهِرْدَى**: bir bitkidir. İbnü’l-Enbârî de bunu söyledi; ve o dişildir.

**دهر** : Leys dedi: **الدَّهر**: sınırlandırılmış ebediyettir. Ve **رجلٌ دُهْرِيٌّ**: yani eski. Ve **رجلٌ دَهْرِيّ**: dehrin bekasına inanır, ahirete iman etmez.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: ( **لا تَسُبُّوا الدهر فإِن الله هو الدهر** ).

Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü: “**فإِنّ الله هو الدهر**” öyle bir şeydendir ki İslam ehlinden hiç kimse onun vechini bilmezlik etmemelidir; çünkü muattıla bununla Müslümanlara karşı delil getirirler. Dedi: Zındıklık ve **الدَّهْرِيّة** ile itham edilenlerden bazısını gördüm; bu hadisle delil getiriyor ve diyor ki: “Onun ‘**فإنّ الله هو الدَّهْر**’ dediğini görmüyor musun?” Ben dedim: Dehrin ebedleri boyunca Allah’a söven biri hiç olmuş mudur?

A‘şâ cahiliyede demiştir:
استأثر الله بالوفاء وبالحَمْ
دِ وَوَلّى الملاَمَةَ الرَّجُلاَ

Dedi: Bana göre onun te’vili şudur: Arapların hali, başlarına ölüm yahut ihtiyarlık gibi musibetler indiğinde **الدَّهْر**’i yermek ve ona sövmek idi; derlerdi: “**قوارِعُ الدهرِ** onlara isabet etti”, “**أبادَهم الدَّهْرُ**”; bunu yapan olarak **الدَّهر**’i kılarlar, onu yererlerdi. Bunu şiirlerinde zikrettiler; Allah da onlardan bunu haber verdi; sonra onları yalanladı; celîl ve azîz buyurdu: **( تَذَكَّرُونَ وَقَالُواْ مَا هِىَ إِلاَّ حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَآ إِلاَّ الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ )** ( **الجَاثيَة : 24** ) Allah celîl ve azîz buyurdu: **( الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ )** ( **الجَاثيَة : 24** ).

Bunun üzerine Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) “**لا تَسُبُّوا الدّهرَ**” dedi; şu te’vil üzere: Sizinle bu şeyleri yapan **الدَّهر**’e sövmeyin; çünkü siz onun yapanına sövdüğünüzde sövme ancak Allah’a düşer; zira onları yapan O’dur, **الدَّهر** değil. İşte hadisin vechi budur, inşallah.

Dedim: Şâfiî de bu hadisin tefsirinde Ebû Ubeyd’in dediğine yakın bir şey söyledi; Ebû Ubeyd’in zikrettiği beyitlerle delil getirdi; böylece zannettim ki Ebû Ubeyd bu tefsiri ondan aldı; çünkü onu ilk tefsir eden odur.

Şemir dedi: **الزّمان** ve **الدَّهْر** birdir; şu sözüyle delil getirdi:
إنّ دَهْراً يَلُفُّ حَبْلي بِجُمْل
لَزَمانٌ يَهُمُّ بالإحسانِ

Ebû’l-Heysem, Şemir’e sözünde karşı çıktı ve “**الزّمان والدّهر واحد**” demesinde onu hatalı saydı; dedi: **الزمان**: hurmanın zamanı, meyvenin zamanı, sıcağın zamanı, soğuğun zamanı (gibidir); ve **الزمان** iki aydan altı aya kadar olur; **الدَّهْر** ise kesilmez. Dedim: **الدَّهْر** Araplarda daha uzun dehrin bir kısmına da vâki olur; dünyanın tamamının müddetine de vâki olur. Araplardan birden fazlasını işittim: “Şu şu su başında **دَهْراً** kaldık” ve “yerleştiğimiz evimizde **دَهْراً** (kaldık)” derler. Bu böyle olunca, bir manada değil de bir mana dışında, “**الزمان والدهر واحد**” denmesi caiz olur. Ve fasih bir bedeviyi işittim: “Şu şu su bizi bir ay ve iki ay taşır; uzun **الدّهر** bizi taşımaz” dedi; yani çevresindeki ot çabuk tükenir de başka bir suya gitmeye muhtaç oluruz; çünkü suyun çevresindeki otu hayvanlar yiyince, orada duranların başka bir su araması kaçınılmaz olur; onun çevresinde otlasınlar diye. Ve dersin ki: “Falanın vilayetinin **أزمانَ**’ında şu şu yerde idik”; vilayet müddeti uzunsa. Ve **السَّنَة** Araplarda dört **أزمنة**’dir: otun baharı, yaz sıcağı, güz ve kış. “**الدّهر** dört **أزمنة**’dir” denmesi caiz değildir; bu yerde ikisi ayrılır.

Şâfiî dedi: **الحينُ** dünyanın müddetine de vâki olur, bir güne de; **الحين** için bir nihayet bilmiyoruz. Aynı şekilde **زمانٌ** ve **دَهْرٌ** ve **أحقابٌ**. Bunu ( **الإيمان** ) kitabında zikretti. Müzenî, ( **مُختصره** )’nde ondan nakletti.

İbnü’l-Enbârî dedi: Eski adam nisbetinde “**دَهْرِيّ**” denir; eğer **دَهْر بن عامر** oğullarından ise “**دُهْرِيّ**” dersin; **الدال**’ın zammıyla, başka değil.

İbn Keysân dedi: Nisbetinde harekeleri değiştirilmiş olanlardan, onların “**رجُلٌ سُهْليٌّ**” demeleridir; **السَّهل**’e nisbet edilen (kimse)de **السِّين**’in zammıyla; aynı şekilde **رَجُلٌ دُهريّ**. Dedi: İkisinin çok misalleri vardır.

Bize Abdullah b. Muhammed b. Hâcek haber verdi; İbn Cebele’den; Ebû Ubeyd’den; İbn Uleyye’den; Eyyûb’dan; İbn Sîrîn’den; Ebû Bekre’den; Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem): (Dikkat edin, **الزَّمان** Allah’ın gökleri ve yeri yarattığı günkü heyetine göre dönüp dolaştı; **السَّنة** on iki aydır; onlardan dördü haramdır; üçü peş peşedir: **ذو القعدة** ve **ذو الحجة** ve **محرَّمٌ**; ve **رجب** tek olandır.) Dedim: **الزمان** ile **الدَّهْر**’i ve onun yıllarını kastetti.

Leys dedi: **الدَّهارير**: geçmiş zamandan dehrin evvelidir; “Bu, **دَهْر الدَّهارير**’de idi” denir. Dedi: Ondan **دِهْرِير** tekil yapılmaz.

Dedi: **الدّهرُ**: kavme inen musibettir; dersin ki: “**دَهَرَهمْ أمرٌ**”: onlara bir musibet indi. Ve denir ki: “**ما دَهري كذا وكذا**”: yani himmetim değildir.

İbnü’s-Sikkît dedi: “**ما طِبِّي كذا**”: yani “**ما دهري**”.

Leys dedi: Ve **رَجُل دَهْوَرِيُّ الصَّوْت**: sert sesli olandır; o, katı seslidir. Dedim: Bu bana göre hatadır; doğrusu **رجلٌ جَهْوَرِيُّ الصَّوْت** **الجيم** ile: yani sesi yüksek, gür olan; tashif edilmiş ve **الجيم** **دال**’a çevrilmiştir; Allah daha iyi bilir.

Ve **الدَّهْوَرة**: şeyi toplamak, sonra onu bir uçuruma atmak. Leys’ten başkası dedi: Falan kimse lokmaları **دَهْوَرَ** eder: onları çevirir, sonra yutar.

Mücâhid, Allah celîl ve azîz’in sözü hakkında: **( إذا الشمس كورت )** ( **التّكوير : 1** ): yani **دُهْوِرتْ**.

Rabî‘ b. Huseym dedi: “**كوِّرت**” yani onunla atıldı. Dil ehlinden bazıları dedi: “**دَهْوَرْتُ الحائط**”: onu düşene kadar attığım zaman. Ve denir ki: “Ona sapladı da onu **كوَّره**”: onu attığı ve yere serdiği zaman.

Zeccâc, Allah celîl ve azîz’in sözü hakkında: **( فَكُبْكِبُواْ فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ )** ( **الشُّعَرَاء : 94** ): yani cehennemde. Dedi: **( كُبْكِبُوا )**’nun manası: bazılarının bazılarının üzerine atılmasıdır. Dil ehlinden başkası dedi: manası **دُهْوِروا**’dur.

Bir hadiste:
فإنّ ذا الدّهر أطوارا دهاريرُ

Ezherî dedi: **الدهرُ** iki hal sahibidir: sıkıntı ve nimet.

Ferazdak dedi:
فإنى أنا الموْتُ الذي هو نازلٌ
بنفسكَ فانظر كيف أنت تُحاولهْ

Cerîr’e hitap etti; o da ona cevap verdi:
أنا الدّهرُ يُفنِي الموتَ والدهرُ خالد
فجئني بمثلِ الدهر شيئاً يُطاوِله

Dedim: **الدّهر**’i dünya ve ahiret kıldı; çünkü ölüm, dünyanın bitmesinden sonra yok olur; hadiste böyle geldi. Ve **داهر**: **الدَّيْبُل** kralıdır; onu Muhammed b. Kâsım es-Sekafî, Haccâc’ın amcaoğlu, öldürdü; Cerîr onu zikretti ve dedi:
وأَرْضَ هِرَقْلٍ قد قَهَرْتَ وداهراً
ويسعى لكم من آل كِسْرَى النَّواصِفُ
**النواصف** ile hizmetkârları kastetti.

**رهد** : ( **نوادر الأعراب** )’da: “Bu işte bende ne **رَهْوَدِيَّةٌ** var ne **رَخْوَدِيَّة**”: yani onda bende ne yumuşaklık vardır ne de yumuşak davranma; ne **هُوَيْدِيّة** ne **رُوَيْدِيّة**; ne **هَوْداء** ne **هَيْداء**; tek manadadır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **رَهَّدَ**: sağlamlaştırılmış bir ahmaklıkla ahmaklaştığı zaman.

Leys dedi: **الرَّهِيد**: yumuşak olandır; **الرَّهادَة** ise bolluk/rahatlıktır. Dersin ki: **فتاة رَهِيدَة**: yani yumuşak/rahat.

**رده** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **رَدَّهَ**: kavme cesaretle yahut cömertlikle yahut bunların dışındakilerle efendi olduğu zaman.

Leys dedi: **الرَّدْهُ**: taşları çok, kaba, tepecik benzeri (şey)dir; teki **رَدْهَة**’dir; ve o, kayalıkların tepeleridir. Rü’be için şu beyit okundu:
من بَعْض أَنْضادِ القِفافِ الرُّدَّهِ

Dedi: Bazen **الرَّدهَة**, kayalıkta kazılan bir kuyunun vasfında gelir; yahut onda yaratılıştan bulunur.

Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **الرَّدْهَة**: dağda suyun biriktiği çukurdur; çoğulu **رِدَاهٌ**’dır.

Ebû Hayra dedi: **الرَّدْه**: dağın başında tepecik benzeri (şey)dir: suyun biriktiği düz kaya. Şu beyit okundu:
لِمن الديارُ بجانبِ الرَّدْهِ
قَفْراً مِنَ التَّأْييهِ والنَّدْهِ

**التأييه**: at ürktüğü zaman onunla “**إيهِ إيهِ**” demendir. **النَّدْه** develerle: onlara “**هِدَهْ هِدَهْ**” demendir.

Başkası dedi: **الرَّدْهَة**: suda birikinti taşıdır; çoğulu **رِداهٌ**’dır. İbn Mukbil dedi:
وقافِيَةٍ مِثلِ وَقْع الرِّدا
هِ لم تَتَّرِكْ لمجيبٍ مَقالا

Müerric dedi: **الرَّدْهة**: suvarma yeridir; ve **الرّدْهة**: suda kaya parçasıdır; o da **الأتانُ**’dır.

Dedi: **الرَّدْهة** ayrıca: kar suyudur.

Dedi: **الرَّدْهة**: eski, zincirli elbisedir.

Ve **رجل رَدِهٌ**: sert, sağlam, inatçı, yenilmeyen.

Dedim: Müerric’e bu şeyleri kim rivayet etti bilmiyorum; bunlar benim yanımda münkerdir.

Leys dedi: Kendinden daha büyüğü olmayan büyük eve **الرَّدْهة** adı verilir; çoğulu **الرِّداهُ**’dur. Ve kadın evini **ردَّهت** eder: **تَرْدَهُ رَدْهاً**.

Dedim: Aslı **رَدَحَتْ** idi, **الحاء** ile; sonra **هاء** ile بدل edildi. Ondan şu sözdür:
بَيْتَ حَتُوفٍ مُكْفَأً مَرْدُوحَا

Ebû İshâk bize haber verdi; Osman bize haber verdi; Hârûn b. Ma‘rûf bize haber verdi; Süfyân b. Uyeyne bize haber verdi; Alâ b. Ebî’l-Abbâs bize haber verdi; Ebû’t-Tufeyl’den; Bekr b. Kırvâş’tan; Sa‘d’dan: Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) Ali’nin (Allah’ın salavatı onun üzerine olsun) öldürdüğü o kimseyi, **ذا الثُّدَيّة**’yi zikrederken işittim; “**شيطان الرَّدْهة**” dedi; “atların çobanı”; onu **بَجِيلة**’den bir adam **يحتدِرُه**: yani onu düşürür.

**دره** : Leys dedi: Fiili öldürülmüştür; ancak onların “**رجل مِدْرَهُ حرب**” sözü müstesna; o, **مِدْرَهُ القوم**’dur; yani onları savunandır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المِدْرَهُ**: kavmin dili ve onlar adına konuşandır. Başkası şu beyti okudu:
وأنتَ في القوم أخُو عِفّةٍ
ومِدْرَهُ القومِ غداةَ الخِطابْ

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den: Falan kimse bize **دَرَه** etti, ve **دَرَأ**: ummadığın yerden baskın yaptığı zaman. Şu beyit okundu:
عزيز عليَّ فَقْدُه ففقَدْتُه
فبان وخَلَّى دارهات النَّوائبِ
Dedi: **دارِهاتُها**: onun baskınlarıdır. Ve denir ki: O, **لَذُو تُدْرَإ** ve **ذو تُدْرَأةٍ**’dır: düşmanlarına onların ummadığı yerden baskın yapan olduğu zaman.

Amr, babasından: Dedi: **الدَّرَهْرَهَةُ**: kocasına galip gelen kadındır. Dedi: **السَّمَرْمَرَة**: guldür. Ve ufuktan nuru ile çıktığı zaman, parlayan yıldız için **دَرَهْرَهة** denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والدال وما يثلثهما)
(هدر) الهاء والدال والراء [يدلُّ] على سقوطِ شيء وإسقاطه، وعلى جنسٍ من الصَّوت. وهَدَرَ السُّلطانُ دمَ فلانٍ هَدْراً: أباحَه. وبنو فلان هَدَرَةٌ، أي ساقطون. ورجُلٌ هُدَرة. وبعضٌ يقولون: هَدَرةٌ: ساقط([1]). قال:
* إنّي إذا حَارَ الجبانُ الهُدَرَهْ([2]) *
والمعنى الآخر هَدَرتِ الحمامةُ تَهْدِرُ، وهَدَرَ الفحلُ هديراً، وهدَرَ العَصيرُ في غَلَيانه. وهَدَر العَرْفَج: عظُم نَباتُهُ فإذا وقعت فيه الرِّيحُ كان له كالهدير.
(هدع) الهاء والدال والعين: كلمةٌ. هي هِدَعْ، تُسكَّنُ بها صِغار الإبل عند نِفارها. والهَوْدَع: النَّعام.
(هدف) الهاء والدال والفاء: أُصَيْلٌ يدلُّ على انتصابٍ وارتفاع. والهَدَف: كلُّ شيء عظيمٍ مرتفع، ولذلك سمِّي الرَّجُل الشَّخيص الجافي هَدَفاً. قال:
إذا الهَدَفُ المِعزالُ صَوَّبَ رأسَه *** وأعجبهُ ضَفْوٌ من الثَّلَّةِ الخُطْلِ([3])
والهَدَف: الغرض. ورَكَب([4]) مستَهْدِف: عَرِيض. قال النَّابغة:
* وإذا طَعَنْتَ طَعَنْتَ في مستهدِفٍ([5]) *
وامرأة مُهْدِفَة: لَحِيمة. وأهْدَفَ لك الشّيءُ: انتصب.
ومن الباب الهِدْفة: الجماعةُ من النَّاس. فأمَّا قوله:
وحَتَّى سمِعْنا خَشْفَ بيضاءَ جَعْدةٍ *** على قَدَمَيْ مستهدِفٍ متقاصِرِ([6])
فالمستهدِف: الحالِب المُنتصِب. يقول: سَمِعنا صوتَ الرِّغوة تتساقط على قَدَمِ الحالب.
(هدق) الهاء والدال والقاف. فيه من طرائف ابن دريد([7]): الهَدْق: الكَسْر.
(هدك([8])) الهاء والدال والكاف. قال ابن دريد([9]): انهَدَكَ الرَّجُل علينا بكلامٍ كثيرٍ: انبَعَثَ([10]).
(هدل) الهاء والدال واللام: أصلانِ صحيحانِ: أحدُهما يدلُّ على استرخاءٍ في شيء، والآخر على ضربٍ من الصوت.
فالأول: الهَدَل: اسْتِرخاء مِشْفَر البعيرِ وكلِّ شيءٍ. يقال منه هَدِلَ. وهَدَلتُ الشَّيءَ أهْدِلُه، إذا أرسلتَه إلى أسفل. والهَدَال: كلُّ غصنٍ نَبَتَ مستقيماً في أراكةٍ أو طلحةٍ. والصحيح أنْ يقال ثَمَّ: يَتَهدَّلُ. قال:
يدعُو الهديلَ وساقَ حُرٍّ فوقَه *** أُصُلاً بأوديةٍ ذَواتِ هَدَالِ([11])
ويقال: الهَديل: فَرخ الحمام. فإنْ كان كذا فكأنَّه سمِّي بصوته. قال:
فقلتُ أتَبكِي ذاتُ شجوٍ تذكَّرتْ *** هَديلاً وقد أَوْدَى وما كان تُبَّعُ([12])
(هدم) الهاء والدال والميم: أصلٌ يدلُّ على حَطِّ بناء، ثم يقاس عليه، وهَدَمت الحائطَ أهدِمُه. والهَدَم: ما تهدَّم، بفتح الدال.
ومن الباب الهِدْم: الثَّوب البالي، والجمع أهْدام. ودماؤُهم هَدَم أي هَدَرٌ، كأنَّها قد هُدِمَتْ فلم يُطلَب بها. وقوله صلى الله عليه وسلم: "الدَّمُ الدَّمُ، والهَدَمُ الهَدَمُ"، قيل إنَّ معناه: مَحيانا مَحياكُم ومَماتُنا مَماتُكم. ويقال: ناقةٌ هَدِمةٌ: شديدة الضَّبَعة كأنَّها تنهدِم للفَحْل. والهَدْمَة: الدُّفعة من المَطَر، كأنَّها تتهدَّمُ في اندفاعها.
ومما شذَّ عن هذا القياس المهدوم([13]) من اللَّبَن، وهو الرَّثيئة.
(هدن) الهاء والدال والنون: أُصَيلٌ يدلُّ على سكونٍ واستقامة. سمعت أبا الحسن عليَّ بنَ إبراهيمَ القطّانَ يقول: سمعت ثعلباً يقول: تهادَنَ الأمر: استقام. وقال غيره: ومنه قياس الهُدْنة.
ومن الباب الرجل الهَدَان: الخاملُ لا حَرَاك به. قال:
ولا يَرعَوْنَ أكنافَ الهُوَينَى *** إذا حَلُّوا ولا أرضَ الهُدُونِ([14])
وهَدَّنَت المرأةُ صبِيَّها بكلامها، إذا أرادت أن يَرقد([15]). والتَّهدين: البُطء، وهو قياس الباب.
(هدي) الهاء والدال والحرف المعتلّ: أصلانِ [أحدهما] التقدُّمُ للإرشاد، والآخر بَعثة لَطَفٍ([16]).
فالأوَّل قولُهم: هدَيتُه الطَّريق هِدايةً، أي تقدّمتُه لأرشدَه. وكلُّ متقدِّمٍ لذلك هادٍ. قال:
إذا كان هادي الفتَى في البلا *** دِ صدر القَناةِ أطاعَ *الأميرا([17])
وينشعب هذا فيقال: الهُدَى: خِلافُ الضَّلالة. تقول: هَدَيته هُدىً. ويقال أقبلَتْ هَوادِي الخيل، أي أعناقها، ويقال هاديها: أوّلُ رَعِيل منها، لأنّه المتقدِّم. والهادِيَةُ: العصا، لأنَّها تتقدَّم مُمسِكَها كأنَّها تُرشِده.
ومن الباب قولهم: نَظَر فلانٌ هَدْيَ أمرِهِ أي جِهتَه، وما أحسَنَ هِدْيَتَهُ، أي هَدْيَه. ويقولون: جاء فلان يُهادِي بين اثنَين([18])، إذا كان يمشي بينهما معتمداً عليهما. ورَمَيْتُ بسهمٍ ثمَّ رميتُ بآخَرَ هُدَيَّاه، أي قَصْدَه.
والباب في هذا القياس كلِّه واحد.
والأصل الآخر الهَدِيّة: ما أهدَيْتَ من لَطَف إلى([19]) ذي مَودَّة. يقال: أهدَيْتُ أُهدِي إهداءً. والمِهْدَى: الطَّبقُ تُهدَى عليه.
ومن الباب الهَدِيُّ: العَروسُ، وقد هُدِيَتْ إلى بَعلها هِدَاءً. قال:
فإنْ تكُنِ النِّساء مُخَبَّآتٍ *** حُقَّ لكلِّ محصَنَةٍ هِداءُ([20])
والهَدْي والهدِيّ: ما أُهدِيَ من النَّعَم إلى الحَرَم قُربةً إلى الله تعالى. يقال هَدِيٌّ وهَدْيٌ. قال:
وطُرَيفة بن العَبدِ كانَ هدِيَّهُمْ *** ضَرَبوا صميمَ قذالِهِ بمهنَّدِ([21])
وقيل الهَدِيّ: الأسير.
أمَّا المهموز فمن غير هذا القياس، وأكثره يدلُّ على السكون. وهَدَأ هُدُوّاً، أي سكن. وهدَأت الرِّجْلُ، إذا نام النَّاسُ. وأهْدأت المرأةُ صبيَّها بيدها لينامَ، أي سكَّنَتْه. ومضى هَُدْءٌ من اللَّيل: بعد نَومةِ أوَّلَ ما يَسكنُ الناس. والهَدَأة([22]): ضربٌ من العَدْوِ السَّهل.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الهَدَأُ، وهو إقبال المَنْكِب نحوَ الصَّدر، كالجَنَأ.
(هدب) الهاء والدال والباء: أصلٌ صحيح يدلُّ على طُرَّةِ شيءٍ أو أغصانٍ تُشبِه الطُرّة. منه الهُدْب: طُرَّة الثَّوب. والهَدَب: أغصان الأرْطَى، وهي الهُدَّاب. قال:
فظَلَّ العَذارَى يَرتمينَ بلحمِها *** وشَحمٍ كهُدَّابِ الدِّمَقسِ المفتَّلِ([23])
ويقال: الهَدَب من ورق الشَّجَر: ما لم يكن له عَيْر. وهَيْدَبُ السَّحابِ: ما تهدَّبَ منه إذا أراد الوَدْقَ، كأنّه خيوطٌ. ورجلٌ أهْدب: كثيرُ أشفار العَين. وهَدَبَ الثَّمرةَ، إذا اجتَناها، يَهْدِبُها([24]) هَدْباً، كأنَّه أخَذَ هُدْبَ الشَّجرة.
وتستعار هذه الكلمة فيقال: هَدَب النَّاقة، إذا حلبَها([25]).
(هدج) الهاء والدال والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على ضربٍ من المَشْيِ والحركة. منه الهَدَجان: مِشْيةُ الشَّيخ، يقال هَدَجَ. وأهْدَجَ الظَّليمُ: مَشَى في ارتعاش، وهو هَدَّاجٌ وهَدَجْدَجٌ. وتهدَّجت النّاقةُ: مشَتْ نحوَ ولدِها عاطفة عليه. وهَدَجَتْ الرِّيح: هبَّت بحَنين.
والهَوْدَج عندنا من هذا القياس، لأنَّه يضطرب على ظَهر البَعير، ثم يشبَّه به فيقال: هَوْدَجَتْ النّاقةُ، إذا ارتفَعَ سَنامُها كأنَّه الهَوْدَج.
ومما شذَّ عن هذا الأصل التهدُّج: تقطُّع الصَّوت.
---------------------__
([1]) في المجمل بعد إنشاده الشاهد التالي: "وربما رووه: هَدَره".
([2]) للحصين بن بكير الربعي، كما في اللسان (هدر).
([3]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 43 واللسان (هدف، عزل، ضفو). وقد سبق في (خطل، ضفو).
([4]) في الأصل: "وركن"، صوابه في المجمل واللسان.
([5]) عجزه كما في الديوان 32 واللسان (هدف):
* رابي المجسة بالعبير مقرمد *
([6]) أنشده في المجمل واللسان (هدف).
([7]) الجمهرة (2: 295).
([8]) وردت هذه المادة في القاموس، ولم ترد في اللسان.
([9]) الجمهرة (2: 298).
([10]) الذي في القاموس: "هدك يهدك: هدم. وتهدك بالكلام: تهدم. والهودك، كجوهر: السمين".
([11]) وكذا أنشده في اللسان بدون نسبة.
([12]) البيت لنصيب أو لأبي وجزة، كما في اللسان (هدل). وقد سبق في (جوب). ورواية اللسان: "ذات طوق".
([13]) وكذا في المجمل. والذي في اللسان "المهدومة" بالهاء. والمهدوم والمهدومة بهذا المعنى لم تردا في القاموس.
([14]) البيت لأبي الغول الطهوي، كما في الحماسة (1: 9).
([15]) في الأصل: "أن ترقد". وفي المجمل: "أن ينام".
([16]) اللطف، بالتحريك: التحفة والهدية. وكلمة "بعثة" مهملة النقط في الأصل، وهي المرة من البعث.
([17]) للأعشى في ديوانه 69 واللسان (هدي).
([18]) في الأصل: "تهادى من اثنين"، صوابه في المجمل.
([19]) في الأصل: "أي".
([20]) لزهير في ديوانه 74 واللسان (هدي). وضبطت "النساء" في اللسان بالرفع. ويروى "فإن قالوا النساء".
([21]) الرواية: "كطريفة". والبيت للمتلمس في ديوانه 7 نسخة الشنقيطي واللسان (هدي).
([22]) ذكرت في القاموس، ولم تذكر في اللسان.
([23]) لامرئ القيس في معلقته المشهورة.
([24]) في الأصل: "بهدبها"، وأثبت ما في المجمل.
([25]) في الأصل: "حلبتها".

ـ

##### Türkçe

(**باب الهاء والدال وما يثلثهما**)

(**هدر**) **الهاء** ve **الدال** ve **الراء**; bir şeyin düşmesine ve onu düşürmeye, ve bir ses cinsine delâlet eder. Ve sultan falanın kanını **هَدْراً** **هَدَرَ**: onu mubah kıldı. Ve falanın oğulları **هَدَرَةٌ**’dir; yani düşmüşlerdir. Ve bir adam **هُدَرة**’dir. Ve bazısı derler: **هَدَرةٌ**: düşmüş. Şöyle dedi:
* Şüphesiz ben, korkak **الهُدَرَهْ** şaşırıp kaldığı zaman... *
Ve diğer mânâ: güvercin **تَهْدِرُ** **هَدَرتِ**; ve aygır **هديراً** **هَدَرَ**; ve şıra kaynamasında **هَدَرَ**. Ve **العَرْفَج** **هَدَرَ**: bitkisi büyüdü; içine rüzgâr düştüğü zaman onun için uğultu gibi olur.

(**هدع**) **الهاء** ve **الدال** ve **العين**: bir kelimedir. O **هِدَعْ**’dır; ürktüklerinde küçük develer onunla sakinleştirilir. Ve **الهَوْدَع**: devekuşlarıdır.

(**هدف**) **الهاء** ve **الدال** ve **الفاء**: dikilme ve yükselmeye delâlet eden bir kökçüktür. Ve **الهَدَف**: her büyük, yüksek şeydir; bu yüzden iri yapılı kaba adam **هَدَفاً** diye adlandırıldı. Şöyle dedi:
إذا الهَدَفُ المِعزالُ صَوَّبَ رأسَه *** وأعجبهُ ضَفْوٌ من الثَّلَّةِ الخُطْلِ
Ve **الهَدَف**: hedeftir. Ve **مستَهْدِف** binek: geniştir. Nâbiga dedi:
* وإذا طَعَنْتَ طَعَنْتَ في مستهدِفٍ *
Ve **مُهْدِفَة** kadın: etli (dolgun)dir. Ve şey sana **أهْدَفَ**: dikildi.
Ve bu bâbdan **الهِدْفة**: insanlardan topluluktur. Amma şu sözü:
وحَتَّى سمِعْنا خَشْفَ بيضاءَ جَعْدةٍ *** على قَدَمَيْ مستهدِفٍ متقاصِرِ
İşte **المستهدِف**: dikilen sağandır. Der ki: köpüğün, sağanın ayağı üzerine dökülüp düşmesinin sesini işittik.

(**هدق**) **الهاء** ve **الدال** ve **القاف**. İbn Düreyd’in nüktelerinden ondadır: **الهَدْق**: kırmadır.

(**هدك**) **الهاء** ve **الدال** ve **الكاف**. İbn Düreyd dedi: adam bize çok söz ile **انهَدَكَ**: fırlayıp çıktı.

(**هدل**) **الهاء** ve **الدال** ve **اللام**: iki sahih asıldır: birisi bir şeyde gevşemeye delâlet eder, diğeri sesin bir türüne.
Birincisi: **الهَدَل**: devenin dudağının ve her şeyin gevşemesidir. Ondan **هَدِلَ** denir. Ve ben şeyi aşağıya saldığın zaman: **أهْدِلُه** **هَدَلتُ**. Ve **الهَدَال**: **أراكة** yahut **طلحة** içinde dosdoğru biten her daldır. Ve doğru olan, orada şöyle denmesidir: **يَتَهدَّلُ**. Şöyle dedi:
يدعُو الهديلَ وساقَ حُرٍّ فوقَه *** أُصُلاً بأوديةٍ ذَواتِ هَدَالِ
Ve denir: **الهَديل**: güvercin yavrusudur. Eğer böyle ise, sanki sesiyle adlandırılmıştır. Şöyle dedi:
فقلتُ أتَبكِي ذاتُ شجوٍ تذكَّرتْ *** هَديلاً وقد أَوْدَى وما كان تُبَّعُ

(**هدم**) **الهاء** ve **الدال** ve **الميم**: bir asıl, bir yapıyı yıkmaya delâlet eder; sonra onun üzerine kıyas edilir. Ve duvarı **أهدِمُه** **هَدَمتُ**. Ve **الهَدَم**: yıkılmış olandır; **الدال**’ın fethiyle.
Ve bu bâbdan **الهِدْم**: eski elbise; çoğulu **أهْدام**. Ve onların kanları **هَدَم**’dir, yani **هَدَرٌ**; sanki yıkılmış da onunla talep edilmemiştir. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: “**الدَّمُ** **الدَّمُ**، و**الهَدَمُ** **الهَدَمُ**”; denildi ki mânâsı: bizim yaşayışımız sizin yaşayışınız, ve bizim ölümümüz sizin ölümünüzdür. Ve denir: **هَدِمةٌ** deve: şiddetli **الضَّبَعة** sahibidir; sanki aygıra doğru yıkılıp gider. Ve **الهَدْمَة**: yağmurdan bir itiştir; sanki akışında yıkılıp dökülür.
Ve bu kıyastan şâz olanlardan: sütten **المهدوم**; o da **الرَّثيئة**’dir.

(**هدن**) **الهاء** ve **الدال** ve **النون**: sükûna ve doğruluğa delâlet eden bir kökçüktür. Ebü’l-Hasen Ali b. İbrahim el-Kattân’ı şöyle derken işittim: Sa‘leb’i şöyle derken işittim: iş **تهادَنَ**: doğruldu. Ve başkası dedi: ve ondan **الهُدْنة**’nin kıyasıdır.
Ve bu bâbdan **الهَدَان** adam: tembel, onda hareket yoktur. Şöyle dedi:
ولا يَرعَوْنَ أكنافَ الهُوَينَى *** إذا حَلُّوا ولا أرضَ الهُدُونِ
Ve kadın çocuğunu sözüyle **هَدَّنَت**; uyumasını istediği zaman. Ve **التَّهدين**: yavaşlıktır; ve o, bâbın kıyasıdır.

(**هدي**) **الهاء** ve **الدال** ve illetli harf: iki asıldır; [birisi] irşad için öne geçmek, diğeri lütuf göndermesidir.
Birincisi onların sözü: ona yolu **هِدايةً** **هدَيتُه**; yani ona yol göstermek için onun önüne geçtim. Ve bunun için öne geçen herkes **هادٍ**’dir. Şöyle dedi:
إذا كان هادي الفتَى في البلا *** دِ صدر القَناةِ أطاعَ *الأميرا
Ve bu dallanır da denir: **الهُدَى**: sapıklığın zıddıdır. Dersin: ona **هُدىً** **هَدَيته**. Ve denir: atların **هَوادِي**’si geldi; yani boyunları. Ve denir: onun **هاديها**’sı: ondan bir bölüğün ilki; çünkü o öne geçendir. Ve **الهادِيَةُ**: asadır; çünkü onu tutanın önüne geçer, sanki ona yol gösterir.
Ve bu bâbdan onların sözü: falan, işinin **هَدْيَ**’ine baktı; yani yönüne. Ve onun **هِدْيَتَهُ** ne güzeldir; yani onun **هَدْيَه**’i. Ve derler: falan iki kişinin arasında **يُهادِي** geldi; iki kişiye dayanarak aralarında yürüdüğü zaman. Ve bir okla attım, sonra bir başkasıyla **هُدَيَّاه** attım; yani onun kastına.
Bu kıyasta bunun hepsinde bâb birdir.
Diğer asıl **الهَدِيّة**: sevgi sahibi olana lütuftan hediye ettiğin şeydir. Denir: **إهداءً** **أُهدِي** **أهدَيْتُ**. Ve **المِهْدَى**: üzerinde hediye götürülen tabaktır.
Ve bu bâbdan **الهَدِيُّ**: gelindir; ve kocasına **هِدَاءً** **هُدِيَتْ**. Şöyle dedi:
فإنْ تكُنِ النِّساء مُخَبَّآتٍ *** حُقَّ لكلِّ محصَنَةٍ هِداءُ
Ve **الهَدْي** ve **الهدِيّ**: Allah Teâlâ’ya yakınlık olarak Harem’e gönderilen davarlardır. **هَدِيٌّ** ve **هَدْيٌ** denir. Şöyle dedi:
وطُرَيفة بن العَبدِ كانَ هدِيَّهُمْ *** ضَرَبوا صميمَ قذالِهِ بمهنَّدِ
Ve denildi: **الهَدِيّ**: esirdir.
Amma hemzeli olan, bu kıyastan değildir; çoğu sükûna delâlet eder. Ve **هُدُوّاً** **هَدَأ**; yani sakinleşti. Ve insanlar uyuduğu zaman ayak **هدَأت**. Ve kadın çocuğunu eliyle uyusun diye **أهْدأت**; yani onu sakinleştirdi. Ve geceden bir **هَُدْءٌ** geçti: ilk uykudan sonra, insanların sakinleştiği vakit. Ve **الهَدَأة**: kolay koşunun bir türüdür.
Ve bu bâbdan şâz olanlardan: **الهَدَأُ**; o da omzun göğse doğru yönelmesidir; **الجَنَأ** gibi.

(**هدب**) **الهاء** ve **الدال** ve **الباء**: bir şeyin püskülüne yahut püsküle benzeyen dallara delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan **الهُدْب**: elbisenin püskülü. Ve **الهَدَب**: **الأرْطَى**’nın dallarıdır; onlar **الهُدَّاب**’dır. Şöyle dedi:
فظَلَّ العَذارَى يَرتمينَ بلحمِها *** وشَحمٍ كهُدَّابِ الدِّمَقسِ المفتَّلِ
Ve denir: ağaç yaprağından **الهَدَب**: **عَيْر**’i olmayan şeydir. Ve bulutun **هَيْدَبُ**’u: yağmur istediği zaman ondan püsküllenip sarkan şeydir; sanki ipliklerdir. Ve **أهْدب** adam: göz kirpikleri çok olan. Ve meyveyi **هَدَبَ**: onu topladı; **هَدْباً** **يَهْدِبُها**; sanki ağacın **هُدْب**’unu aldı.
Ve bu kelime ödünç alınır da denir: deveyi **هَدَب**; onu sağdığı zaman.

(**هدج**) **الهاء** ve **الدال** ve **الجيم**: yürüyüş ve hareketin bir türüne delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan **الهَدَجان**: ihtiyarın yürüyüşüdür; **هَدَجَ** denir. Ve devekuşu erkeği **أهْدَجَ**: titreyerek yürüdü; o **هَدَّاجٌ** ve **هَدَجْدَجٌ**’dır. Ve deve **تهدَّجت**: yavrusuna doğru ona şefkatle yürüdü. Ve rüzgâr **هَدَجَتْ**: inleyişle esti.
Ve bizce **الهَوْدَج** bu kıyastandır; çünkü devenin sırtında sallanır; sonra onunla benzetilir de denir: devenin hörgücü yükseldiği zaman **هَوْدَجَتْ**; sanki o **الهَوْدَج**’dir.
Ve bu asıldan şâz olanlardan: **التهدُّج**: sesin kesilip kesilip gelmesidir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه د ر
ذهب دمه هدراً وهدر دمه يهدر ويهدر وأهدره السلطان وهدره‏:‏ أبطله وأسقطه‏.‏
وهدر الفحل هدراً وهديراً وتهداراً وفحل هادر وهدّار وهدّر‏:‏ كرّر‏.‏
وفي مثل ‏"‏ كالمهدّر في العنّة ‏"‏ لمن يصيّح وليس وراءه شيء‏.‏
قال الوليد بن عقبة يخاطب معاوية رضي الله تعالى عنه‏:‏ قطعت الدهر كالسدم المعنّى تهدّر في دمشق وما تريم يريد المعنّن‏.‏
وفي معناه قول ابن هرمة‏:‏ فاهدر مكانك مطوياً على حنق هدر المعنّى على أذواده السّدم ومن المجاز‏:‏ ضربه فهدرت رئته إذا سقطت‏.‏
وقوم هدرةٌ‏:‏ ساقطون‏.‏
وفلان فحل هادر وقد هدرت شقشقته وهو يهدر في منطقه وفي خطبته‏.‏
وجرة النبيذ تهدر‏.‏
قال‏:‏ وجرّةٍ خضراً لها هدير يظل منها الشيخ يستدير وأرض هادرة وعشب هادر إذا تحرّك وطال‏.‏
وهدر كافور النخل‏:‏ انشقّ‏.‏
وهدر اللبن‏:‏ خثر وراب‏.‏
وهدر الرعد ورعد هدّار وسمعت هديره‏.‏
وهدر الحمام‏:‏ قرقر وكرّر صوته في حنجرته‏.‏

##### Türkçe

ه د ر
Onun kanı **هَدَرًا** gitti; ve onun kanı **يَهْدِرُ** ve **يُهْدِرُ**; ve sultan onu **أَهْدَرَهُ**; ve onu **هَدَرَهُ**: onu iptal etti ve onu düşürdü.

Ve aygır **هَدْرًا** ve **هَدِيرًا** ve **تَهْدَارًا** (olarak) **هَدَرَ**; ve **فَحْلٌ هَادِرٌ** ve **هَدَّارٌ** ve **هَدَّرَ**: tekrarladı.

Ve şu meselde: “**كالمهدّر في العنّة**” (vardır): arkasında bir şey olmadığı hâlde bağırıp çağıran kimse için.

**الوليد بن عقبة**’nin, **معاوية**’ye (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hitap ederek söyledi:
Zamanı, **السدم** gibi, **المعنّى** (olan) (kimse) gibi kestin; Şam’da **تَهَدَّرُ** ediyorsun ve ayrılmıyorsun; **المعنّن**’i kastediyor.

Ve onun mânâsında **ابن هرمة**’nin sözü:
Öfke üzerine dürülmüş olarak yerinde **فَاهْدِرْ**;
**السدم**’in, **أذواده** üzerinde **المعنّى**’nın **هَدْرَ**’ı (gibi).

Ve mecazdandır: Ona vurdu da onun akciğeri **هَدَرَتْ**; düştüğü zaman.

Ve **قَوْمٌ هَدَرَةٌ**: düşmüşlerdir.

Ve falan **فَحْلٌ هَادِرٌ**’dir; ve onun **شَقْشَقَتُهُ** **هَدَرَتْ**; ve o, konuşmasında ve hutbesinde **يَهْدِرُ**.

Ve şarap küpü **تَهْدِرُ**.

Dedi ki:
Ve yeşil bir küp; onun için bir **هَدِيرٌ** vardır;
Ondan ihtiyar, dönüp durur.

Ve **أَرْضٌ هَادِرَةٌ** ve **عُشْبٌ هَادِرٌ**: hareket ettiği ve uzadığı zaman.

Ve hurma kâfuru **هَدَرَ**: yarıldı.

Ve süt **هَدَرَ**: pıhtılaştı ve ekşidi.

Ve gök gürültüsü **هَدَرَ**; ve **رَعْدٌ هَدَّارٌ**; ve onun **هَدِيرَ**’ini işittim.

Ve güvercin **هَدَرَ**: gıgıldadı ve sesini gırtlağında tekrarladı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَدَرُ: ما يَبْطُلُ من دَمٍ وغيره. هَدَرَ يَهْدِرُ، بالكسر، ويَهْدُر، بالضم، هَدْراً وهَدَراً، بفتح الدال، أَي بطل. وهَدَرْتُه وأَهْدَرْتُه أَنا إِهْداراً وأَهْدَرَه السُّلْطانُ: أَبطله وأَباحه. ودماؤهم هَدَرٌ بينهم أَي مُهْتَدَرَةٌ* قوله « أي مهتدرة» عبارة القاموس مهدرة مبنياً للمفعول محذوف المثناة الفوقية. وتَهادَرَ القوم: أَهْدَرُوا دماءهم. وذَهَبَ دَمُ فلان هَدْراً وهَدَراً، بالتحريك، أَي باطلاً ليس فيه قَوَدٌ ولا عَقْلٌ ولم يُدْرَكْ بثأْره. وفي الحديث: أَن رجلاً عَضَّ يَدَ آخرَ فنَدَرَ سِنُّه فأَهْدَرَه أَي أَبطله. وفي الحديث: من اطَّلَع في دار بغير إِذن فقد هَدَرَتْ عينُه أَي إِنْ فَقَؤُوها ذهبت باطلةً لا قصاص فيها ولا دية. وضَرَبَهُ فهَدَر سَحْرَه أَي أَسْقَطَه، وفي الصحاح: ضَرَبَهُ فهَدَرَتْ رِئَتُه تَهْدِر هُدُوراً أَي سقطت.
والهَدْرُ والهادِرُ: الساقط؛ الأُولى عن كراع. وبنو فلان هَدَرَةٌ وهِدَرَةٌ وهُدَرَةٌ: ساقطون ليسوا بشيء؛ قال ابن سيده: والفتح أَقيس لأَنه جمع هادِرٍ فهو مثل كافر وكَفَرَةٍ، وأَما هِدَرَةٌ فلا يُكَسَّرُ عليه فاعل من الصحيح ولا المعتل، إِلا أَنه قد يكون من أَبنية الجموع، وأَما هُدَرَةٌ فلا يوافق ما قاله النحويون لأَن هذا بناء من الجمع لا يكون إِلا للمعتل دون الصحيح نحو غُزاة وقُضاة، اللهمّ إِلا أَن يكون اسماً للجمع، والذي روى هُدَرَةً، بالضم، إِنما هو ابن الأَعرابي وقد أُنْكِرَ ذلك عليه. ورجل هُدَرَةٌ، مثال هُمَزة، أَي ساقط؛ قال الحُصَين بن بكير الرَّبَعِيُّ:
إِني إِذا حارَ الجَبانُ الهُدَرَه،
رَكِبْتُ من قَصْدِ السَّبِيلِ مَنْجَرَه
والمَنْجَر: الطريق المستقيم. قال: وهو بالدال هنا أَجود منه بالذال المعجمة، وهي رواية أَبي سعيد. قال ابن سيده: وكذلك الاثنان والجمع والمؤنث؛ قال الأَزهري: هذا الحرف رواه أَبو عبيد عن الأَصمعي بفتح الهاء وهُدَرَة بضم الهاء وبُدَرَة، قال: وقال بعضهم واحد الهِدَرَةِ هِدْرٌ مثل قِرْدٍ وقِرَدَةٍ، وأَنشد بيت الحصين بن بكير؛ وقال أَبو صخر الهذلي: إِذا اسْتَوْسَنَتْ واسْتُثْقِلَ الهَدَفُ الهِدْرُ
وقال الباهلي في وقول العجاج:
وهَدَرَ الجَدُّ من الناسِ الهَدَرْ
فَهَدَرَ ههنا معناه أَهْدَر، أَي الجَدُّ أَسقط من لا خير فيه من الناس. والهَدَرُ: الذين لا خير فيهم.
وهَدَرَ البعيرُ يَهْدِرُ هَدْراً وهَدِيراً وهُدُوراً: صَوَّتَ في غير شِقْشِقَةٍ، وكذلك الحمام يَهْدِرُ، والجَرَّةُ تَهْدِرُ هَدِيراً وتَهْداراً؛ قال الأَخطل يصف خمراً:
كُمَّتْ ثلاثَةَ أَحوال بِطِينَتِها،
حتى إِذا صَرَّحَتْ من بعدِ تَهْدارِ
وجَرَّةٌ هَدُورٌ، بغير هاء؛ قال:
دَلَفْتُ لهم بباطِيَةٍ هَدُور
الجوهري: هَدَرَ البعيرُ هدِيراً أَي رَدَّدَ صوته في حَنْجَرَتِه. وفي الحديث: هَدَرْتَ فأَطْنَبْتَ؛ الهَدِيرُ: تَرَدُّدُ صوت البعير في حنجرته، وإِبل هَوادِرُ، وكذلك هَدَّرَ تَهْدِيراً. وفي المثل: كالمُهَدِّرِ في العُنَّةِ؛ يُضْرَبُ مَثَلاً للرجل يصيح ويُجَلِّبُ وليس وراء ذلك شيء كالبعير الذي يحبس في الحظيرة ويمنع من الضِّرابِ، وهو يُهَدِّرُ؛ قال الوليد بن عقبة يخاطب معاوية:
قَطَعْتَ الدَّهْرَ كالسَّدِمِ المُعَنَّى،
تُهَدِّرُ في دِمَشْقَ فما تَرِيمُ
وجَرَّة النبيذ تَهْدِرُ، وهَدَرَ الطائر وهَدَلَ يَهْدِرُ ويَهْدِلُ هَدِيراً وهَدِيلاً. الأَصمعي: هَدَرَ الغلام وهدَلَ إِذا صوّت. قال أَبو السَّمَيْدَعِ: هَدَرَ الغلام إِذا أَراغَ الكلامَ وهو صغير. وجَوْفٌ أَهْدَرُ أَي منتفخ. وهَدَرَ العَرْفَجُ أَي عَظُمَ نباتُه. والهادِرُ: اللبنُ الذي خَثُرَ أَعلاه ورَقَّ أَسفله، وذلك بعد الحُزُور. وهَدَرَ العُشْبُ هَدِيراً: كَثُرَ وتَمَّ. وقال أَبو حنيفة: الهادِرُ من العشب الكثيرُ، وقيل: هو الذي لا شيء أَطول منه، وقد هَدَرَ يَهْدِرُ هُدُوراً. وأَرض هادِرَة: كثيرة العشب متناهية. ابن شميل: يقال للبَقْلِ قد هَدَر إِذا بلغ إِناه في الطُّول والعِظَمِ، وكذلك قد هَدَرَت الأَرضُ هَدِيراً إِذا انتهى بقلها طولاً.
والهَدَّارُ: موضع أَو واد، وفي حديث مُسَيْلِمة ذكر الهَدَّار، هو بفتح الهاء وتشديد الدال، ناحية باليمامة كان بها مولد مسيلمة. وقوله في الحديث: لا تتزوّجنَّ هَيْدَرَةً أَي عجوزاً أَدبرت شهوتها وحَرارَتُها، وقيل: هو بالذال المعجمة من الهَذْر، وهو الكلام الكثير، والياء زائدة. وأَبو الهَدَّار: اسم شاعر؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
يَمْتَحِقُ الشيخُ أَبو الهَدَّارِ،
مثلَ امْتِحاقِ قَمَرِ السِّرارِ
الجوهري: هَدَرَ الشرابُ يَهْدِرُ هَدْراً وتَهْداراً أَي غلى.

##### Türkçe

**الهَدَرُ**: kandan ve başkasından bâtıl olan şey. **هَدَرَ يَهْدِرُ**; kesre ile, ve **يَهْدُر**; damme ile; **هَدْراً** ve **هَدَراً**; **الدال**’ın fethiyle; yani bâtıl oldu. Ve **هَدَرْتُه** ve **أَهْدَرْتُه** ben **إِهْداراً**; ve **أَهْدَرَه السُّلْطانُ**: onu iptal etti ve onu mubah kıldı. Ve “onların kanları aralarında **هَدَرٌ**” yani **مُهْتَدَرَةٌ**. *Onun “yani مهتدرة” sözü: قاموس’un ibaresidir; “مهدرة” mef‘ûle binaen, üstteki ikiz (ت) hazfedilmiş. Ve **تَهادَرَ القوم**: kanlarını **أَهْدَرُوا**. Ve “falancanın kanı **هَدْراً** ve **هَدَراً** gitti”, hareke ile; yani bâtıl olarak, onda ne **قَوَدٌ** vardır ne **عَقْلٌ**, ve onun intikamı ile erişilmedi. Hadiste: bir adam diğerinin elini ısırdı da dişi düştü; onu **فأَهْدَرَه**; yani onu iptal etti. Ve hadiste: “kim izinsiz bir evin içine bakarsa gözü **هَدَرَتْ**”; yani eğer onu çıkarırlarsa bâtıl olarak gider; onda ne kısas vardır ne diyet. Ve ona vurdu da **فهَدَر سَحْرَه**; yani onu düşürdü; ve **الصحاح**’ta: “ona vurdu da ciğeri **فهَدَرَتْ**; **تَهْدِر هُدُوراً**”; yani düştü.

Ve **الهَدْرُ** ve **الهادِرُ**: düşen; birincisi كراع’dan. Ve “falancanın oğulları **هَدَرَةٌ** ve **هِدَرَةٌ** ve **هُدَرَةٌ**”: düşkünlerdir, bir şey değildirler; İbn Sîde dedi: fetha daha kıyasîdir; çünkü o **هادِرٍ**’in cem‘idir; o, **كافر** ve **كَفَرَةٍ** gibidir. Ama **هِدَرَةٌ** üzerine sahih ve mu‘telden **فاعل** kırılmaz; ancak cem‘lerin binalarından olabilir. Ama **هُدَرَةٌ** nahivcilerin söylediklerine uymaz; çünkü bu, cem‘den bir bina olup ancak mu‘tel için olur, sahih için değil; **غُزاة** ve **قُضاة** gibi; meğer ki cem‘ ismi olsun. Ve **هُدَرَةً**’yı damme ile rivayet eden ancak İbnü’l-A‘râbî’dir; bu ona karşı inkâr edilmiştir. Ve bir adam **هُدَرَةٌ**, **هُمَزة** misali; yani düşkün; **الحُصَين بن بكير الرَّبَعِيُّ** dedi:
إِني إِذا حارَ الجَبانُ الهُدَرَه،
رَكِبْتُ من قَصْدِ السَّبِيلِ مَنْجَرَه
Ve **المَنْجَر**: dosdoğru yoldur. Dedi: burada **الدال** ile olanı, **الذال** المعجمة ile olandan daha iyidir; bu, Ebû Saîd’in rivayetidir. İbn Sîde dedi: ikisi, cem‘, ve müennes de böyledir. Ezherî dedi: bu harfi Ebû Ubeyd, Asma‘î’den **الهاء**’ın fethiyle ve **هُدَرَة** **الهاء**’ın dammesiyle ve **بُدَرَة** olarak rivayet etti. Dedi: bazıları dedi ki **الهِدَرَةِ**’nin teki **هِدْرٌ**’dür; **قِرْدٍ** ve **قِرَدَةٍ** gibi. Ve Husayn b. Bukeyr’in beytini inşad etti. Ve Ebû Sahr el-Hüzelî dedi:
إِذا اسْتَوْسَنَتْ واسْتُثْقِلَ الهَدَفُ الهِدْرُ
Ve Bâhilî, A‘câc’ın sözü hakkında:
وهَدَرَ الجَدُّ من الناسِ الهَدَرْ
Burada **فَهَدَرَ**’ın manası **أَهْدَر**’dır; yani **الجَدُّ**, insanlardan hayır olmayanı düşürdü. Ve **الهَدَرُ**: kendilerinde hayır olmayan kimseler.

Ve **هَدَرَ البعيرُ يَهْدِرُ هَدْراً وهَدِيراً وهُدُوراً**: **شِقْشِقَةٍ** dışında ses çıkardı; güvercin de böyle **يَهْدِرُ**; ve **الجَرَّةُ** **تَهْدِرُ هَدِيراً** ve **تَهْداراً**; Ahtal şarabı vasfederek dedi:
كُمَّتْ ثلاثَةَ أَحوال بِطِينَتِها،
حتى إِذا صَرَّحَتْ من بعدِ تَهْدارِ
Ve **جَرَّةٌ هَدُورٌ**, **هاء**sız; dedi:
دَلَفْتُ لهم بباطِيَةٍ هَدُور
Cevherî: **هَدَرَ البعيرُ هدِيراً**; yani sesini gırtlağında tekrarladı. Ve hadiste: “**هَدَرْتَ** de uzattın”; **الهَدِيرُ**: devenin sesinin gırtlağında tekrarlanmasıdır. Ve **إِبل هَوادِرُ**; ve **هَدَّرَ تَهْدِيراً** da böyledir. Ve meselde: “**كالمُهَدِّرِ في العُنَّةِ**”; bir adam için mesel olarak vurulur: bağırır ve çağırır, bunun ötesinde bir şey yoktur; tıpkı ağılda hapsedilip çiftleşmeden men edilen devenin **يُهَدِّرُ** olması gibi. Velîd b. Ukbe, Muâviye’ye hitap ederek dedi:
قَطَعْتَ الدَّهْرَ كالسَّدِمِ المُعَنَّى،
تُهَدِّرُ في دِمَشْقَ فما تَرِيمُ
Ve nebîz küpü **تَهْدِرُ**; ve kuş **هَدَرَ** ve **هَدَلَ**; **يَهْدِرُ** ve **يَهْدِلُ**; **هَدِيراً** ve **هَدِيلاً**. Asma‘î: **هَدَرَ الغلام** ve **هدَلَ**; ses çıkardığı zaman. Ebû’s-Semeyda‘ dedi: **هَدَرَ الغلام**; küçükken sözü geveler gibi yaptığı zaman. Ve **جَوْفٌ أَهْدَرُ**: yani şişkin. Ve **هَدَرَ العَرْفَجُ**: yani bitkisi büyüdü. Ve **الهادِرُ**: üstü pıhtılaşıp altı incelen süt; bu, **الحُزُور**dan sonra olur. Ve **هَدَرَ العُشْبُ هَدِيراً**: çoğaldı ve tamam oldu. Ebû Hanîfe dedi: **الهادِرُ** otun çoğundan olandır; ve denildi ki: o, ondan daha uzun hiçbir şey olmayan olandır; ve **هَدَرَ يَهْدِرُ هُدُوراً**. Ve **أَرض هادِرَة**: otu çok, nihayete varmış. İbn Şümeyl: **البَقْلِ** için “**قد هَدَر**” denir; uzunluk ve büyüklükte olgunluğuna ulaştığı zaman; ve yer de böyle “**هَدَرَت الأَرضُ هَدِيراً**”; sebzesi uzunlukça sona erdiği zaman.

Ve **الهَدَّارُ**: bir yer yahut bir vadi. Müseylime hadîsinde **الهَدَّار** zikri vardır; o, **الهاء**’ın fethi ve **الدال**’ın şeddelenmesi iledir; Yemâme’de bir yöredir; Müseylime’nin doğumu oradaydı. Ve hadisteki sözü: “**لا تتزوّجنَّ هَيْدَرَةً**”; yani şehveti ve harareti geri dönmüş bir kocakarı. Ve denildi ki: o, **الذال** المعجمة ile **الهَذْر**’dendir; o, çok sözdür; ve **الياء** ziyadedir. Ve **أَبو الهَدَّار**: bir şairin adıdır; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
يَمْتَحِقُ الشيخُ أَبو الهَدَّارِ،
مثلَ امْتِحاقِ قَمَرِ السِّرارِ
Cevherî: **هَدَرَ الشرابُ يَهْدِرُ هَدْراً وتَهْداراً**: yani kaynadı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه د ر * * هَدَر * دمه بطل وبابه ضرب و * أَهْدَرَهُ * السلطان أي أبطله وأباحه وذهب دمه * هَدْرا * بسكون الدال وفتحها أي باطلا ليس فيه قود ولا عقل و * هَدَرَ * الحمام صوَّت وهَدَرَ البعير ردَّد صوته في حنجرته تقول منهما هَدَرَ يهدِرُ بالكسر * هَدِيراً

##### Türkçe

* ه د ر * * **هَدَر** * kanı bâtıl oldu; bâbı ضرب’dır. Ve * **أَهْدَرَهُ** * sultan; yani onu iptal etti ve onu mubah kıldı; ve kanı * **هَدْرا** * ( **الدال** ’ın sükûnu ve fethi ile) yani bâtıl olarak; onda ne kısas vardır ne de diyet. Ve * **هَدَرَ** * güvercin ses çıkardı; ve **هَدَرَ** deve, sesini gırtlağında tekrarladı; ikisinden de şöyle dersin: **هَدَرَ** يهدِرُ (kesre ile) * **هَدِيراً**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهدر، محركة: ما يبطل من دم وغيره، يقال: هدر يهدر، بالكسر، ويهدر بالضم هدرا وهدرا، محركة، أي بطل، وهدرته. لازم متعد، وأهدرته أنا إهدارا. فعل وأفعل فيه بمعنى واحد، وأهدره السلطان: أباحه وأبطله. ودماؤهم هدر بينهم، محركة، أي مهدرة مباحة. ويقال: ذهب دم فلان هدرا وهدرا، أي باطلا لا قود فيه ولا عقل، ولم يدرك بثأره، وفي الحديث:  من اطلع في دار بغير إذن فقد هدرت عينه  ، أي إن فقووها ذهبت باطلة لا قصاص فيها ولا دية. وتهادروا: أهدروا دماءهم: أبطلوها. من المجاز: الهادر: اللبن الرائب الذي خثر أعلاه، وأسفله رقيق، وذلك بعد الحزور، ولو قال: ورق أسفله، كان مناسبا. والهدر، بالفتح، والهادر: الساقط، الأول عن كراع وهو مجاز. يقال: هم هدرة، محركة، وهدرة، كعنبة وهمزة، أي ساقطون ليسوا بشيء، قال ابن سيده: والفتح أقيس، لأنه جمع هادر، مثل كافر وكفرة. وأما هدرة، بالكسر، فلا يكسر عليه فاعل من الصحيح ولا من المعتل، إلا أنه قد يكون من أبنية الجموع، وأما هدرة بالضم، فلا يوافق ما قاله النحويون، لأن هذا بناء من الجمع لا يكون إلا للمعتل دون الصحيح، نحو غزاة وقضاة، اللهم إلا أن يكون اسما للجمع، والذي روى هدرة، بالضم إنما هو ابن الأعرابي، وقد أنكر ذلك عليه. وكذا الواحد والأنثى، يقال: رجل هدرة، مثل همزة: ساقط، قال الحصين بن بكير الربعي:
  إني إذا حار الجبان الـهـدره                      ركبت من قصد السبيل مثجره وهو بالدال هنا أجود منه بالذال المعجمة، وهي رواية أبي سعيد، وقال الأزهري: هذا رواه أبو عبيد عن الأصمعي بفتح الهاء، قال: ويقال أيضا: هدرة بدرة، بالضم، قال: وقال بعضهم واحد الهدرة هدر، مثل قردة وقرد وأنشد بيت الحصين بن بكير الربعي. قلت: وفي التكملة: وقال ابن الأعرابي: بنو فلان هدرة - بكسر الهاء وفتح الدال - أي ساقطون، وأنشد لحصين بن بكير الربعي:
  إني إذا حار الجبان الهدره بكسر الهاء، ويقال: الجبان هنا خرج مخرج قول الجعدي:
  يمشون والماذي فوقهم                      يتوقدون توقد النجـم أراد النجوم. وهو مخالف لما في المحكم، فتأمل. وهدر البعير يهدر، بالكسر، هدرا، بالفتح، وهديرا وهدورا، كذلك هدر تهديرا، إذا كرر، وقيل: صوت في غير شقشقة، وفي الصحاح: ردد صوته في حنجرته، وإبل هوادر، وفي المثل: كالمهدر في العنة. يضرب لمن يصيح وليس وراءه شيء. في الأساس أو يجلب ولا ينفذ قوله ولا فعله، كالبعير الذي يحبس في العنة، أي الحظيرة، ممنوعا من الضراب، وهو يهدر تهديرا. قال الوليد بن عقبة يخاطب معاوية:
  قطعت الدهر كالسدم المعنى                      تهدر في دمشق فما تـريم من المجاز: هدر الحمام يهدر، بالكسر، هدرا، بالفتح، وهديرا، نقله ابن القطاع، وكذلك هدل يهدل هديلا، وتهدارا، بالفتح، وكذلك التهدال، إذا صوت. وفي الأساس: قرقر وكرر صوته في حنجرته، كأنه على التشبيه بهدير البعير. وقرأت في كتاب غريب الحمام للحسن بن عبد الله الأصبهاني ما نصه: وهدر يهدر هديرا، الاسم والمصدر واحد، قال الشاعر:
  وورقاء يدعوها الهديل بسجعـه                      يجاوب ذاك السجع منها هديرها

  في الصحاح: هدر الشراب يهدر هدرا وتهدارا، أي غلا، وفي كلام المصنف نظر من وجوه: أولا فإنه ترك ذكر الهدير، وهو في الأساس وكتب الغريب. وثانيا: أورد التهدار في مصادر هدر الحمام، ولم يذكره أهل الغريب فيها مطلقا، وإنما ذكره الجوهري في مصادر هدر الشراب، كما ترى، والزمخشري في مصادر هدر الفحل؛ وثالثا: فرق بين هدر البعير وهدر الحمام في الذكر وهما واحد في المصادر والاستعمال، فكان ينبغي أن يقول: وهدر البعير، إلى آخره، ثم يقول: وكذا الحمام، كما فعله الأزهري وابن القطاع، ليكون أنسب للاختصار. من المجاز: هدر النخل يهدر هدرا: انشق كافوره. من المجاز: هدر العشب يهدر هدورا كقعود، عن أبي حنيفة، وهديرا، عن ابن شميل، إذا تحرك وطال جدا وكثر وتم. وأرض هادرة: كثيرة العشب متناهية. وقال أبو حنيفة: الهادر من العشب: الكثير، وقيل: هو الذي لا شيء أطول منه. وقال ابن شميل: يقال للبقل: قد هدر، إذا بلغ إناه في الطول والعظم، وكذلك قد هدرت الأرض هديرا، إذا انتهى بقلها طولا. الهدار كسحاب، هكذا في سائر النسخ، وصوابه كشداد، كما ضبطه ابن الأثير والصاغاني وغيرهما: ع، أو: واد باليمامة، ولد به مسيلمة بن حبيب الكذاب، وبه نشأ وكان من أهله، وكان له عليه طوي فسمعت به بنو حنيفة فكاتبوه واستجلبوه فأنزلوه حجرا، ولما قتل سبى خالد أهلها وأسكنها بني الأعرج، وهم بنو الحارث بن كعب بن سعد بن زيد مناة بن تميم، فهم أهلها إلى الآن. وأبو الهدار، مشددة، قد خالف هنا اصطلاحه فإنه لو قال: كشداد، لأصاب، اسم شاعر، عن ابن الأعرابي وأنشد:
  يمتحق الشيخ أبو الهـدار                      مثل امتحاق قمر السرار و نعيم بن هدار أو هبار أو همار أو خمار أو حمار، والصحيح، همار، غطفاني نزل الشام، روى عنه كثير بن مرة حديثا واحدا: وكان الأولى أن يذكره في ه-م-ر ولكنه تبع الصاغاني في ذكره هنا وقلده في إيراده الأقوال الثلاثة وتركه للقولين الأخيرين. والمنكدر بن عبد الله بن الهدير بن عبد العزى بن عامر التيمي، كزبير، صحابيان، قلت: وآل بيت الأخير يعرفون ببني الهدير، وأخوه ربيعة بن عبد الله بن الهدير ممن روى عنه عثمان التيمي، وصالح بن ربيعة بن الهدير، روى عن عائشة؛ وأبو بكر محمد بن المنكدر، روى عن جابر وأنس وعائشة، وأولاده عمر وإبراهيم ويوسف والمنكدر حدثوا، الأخير غلبت عليه العبادة فمنعته من الحفظ، روى عنه محرز. وولده عيسى بن المنكدر أبو محمد، نزيل مصر وقاضيها: ومن ولد عمر بن محمد بن المنكدر بن عبد الله إمام مرو ومحدثها أبو بكر أحمد بن محمد بن عمر بن عبد الرحمن بن عمر، توفي بها سنة 314 وولده أبو عمر عبد الواحد، روى عن أبيه. والهدراء: ماءة، وفي التكملة: ماء بنجد لبني عقيل، بينهم وبين بني الوحيد، وليس لعبادة فيه شيء. ورجل هدر، بالكسر: ثقيل لا خير فيه، والجمع هدرة كقرد وقردة، وقال أبو صخر الهذلي:
  إذا استوسنت واستثقل الهدف الهدر جوف أهدر، أي منتفخ، وقد هدر هدرا، قاله ابن القطاع. وفي الصحاح، والتهذيب لابن القطاع: ضربه فهدرت رئته تهدر هدورا، أي سقطت، وقال غيره: ضربه فهدر سحره، أي أسقطه. وهو مجاز. في التكملة: المهدرة: ما صغر من الثنايا. فيها أيضا: اهدودر المطر إذا انصب وانهمر، أنشد شمر:
  مهدودرا معندرا جفالا المعندر مثل المهدودر. قلت: وهو مجاز. ومما يستدرك عليه: الهدر، محركة: الأسقاط من الناس الذين لا خير فيهم، وبه فسر الباهلي قول العجاج:

  وهدر الجد من الناس الهدر أي أسقط الجد من لا خير فيه من الناس. وهدر الفحل تهدارا، وفحل هدار. من المجاز: هو فحل هادر، وهدرت شقشقته، وهو يهدر في منطقه وفي خطبته، كل ذلك على التشبيه، وهدرت جرة النبيذ تهدر هدرا وهديرا، وتهدارا وهو مجاز. قال الأخطل يصف خمرا:
  كمت ثلاثة أحوال بطينـتـهـا                      حتى إذا صرحت من بعد تهدار وجرة هدور، بغير هاء، قال:
  دلفت لهم بباطية هدور وقال الأصمعي: هدر الغلام وهدل: إذا صوت. وقال أبو السميدع: هدر الغلام: إذا أراغ الكلام وهو صغير. وهو مجاز. وكذلك هدر العرفج، إذا عظم نباته. ورعد هدار، وسمعت هديره، وهو مجاز. وفي الحديث:  لا تتزوجن هيدرة  أي عجوزا أدبرت شهوتها وحرارتها، وقيل: هو بالذال المعجمة، وسيأتي. والهدادرة: بطن من شرفاء المخلاف السليماني باليمن، بيت علم وصلاح، منهم ابن دعسق المشهور، وولده المشهور بولد السيد، المتوفى بتعز، والشريف السني عبد الله بن مهنا ساكن وادي مور. وهديرة، كجهينة: بطن من عك بن عدنان، باليمن، وهم بنو عبد الله بن زيد بن كثير بن عامر بن غنم.

##### Türkçe

**الهدر**، harekeli: kandan ve başkasından bâtıl olan şey; denir ki: **هدر يهدر**، kesre ile; ve **يهدر** zamme ile **هدرا** ve **هدرا** (harekeli), yani bâtıl oldu; ve **هدرته**. Lâzım, müteaddî. Ve ben onu **أهدرته** **إهدارا** (ile) yaptım. **فعل** ve **أفعل** onda tek bir mânâdadır. Ve **أهدره السلطان**: onu mubah kıldı ve iptal etti. Ve **ودماؤهم هدر بينهم** (harekeli): yani mubah kılınmış, heder edilmiş. Ve denir ki: **ذهب دم فلان هدرا وهدرا**: yani bâtıl olarak; onda ne kısas vardır ne diyet; ve onun kan davası ile erişilmedi. Ve hadiste: “**من اطلع في دار بغير إذن فقد هدرت عينه**”: yani eğer onu oysalar gözü bâtıl gider; onda ne kısas vardır ne diyet. Ve **تهادروا**: kanlarını **أهدروا**: onları iptal ettiler.

Mecazdan: **الهادر**: üstü pıhtılaşmış, altı ince olan ekşimiş süt; bu, **الحزور**dan sonra olur; eğer “ve altı inceldi” deseydi uygun olurdu. Ve **الهدر** fetha ile, ve **الهادر**: düşen; birincisi **كراع**dan (naklen) ve o mecazdır. Denir ki: **هم هدرة** (harekeli) ve **هدرة**, **كعنبة وهمزة**: yani düşkünlerdir, bir şey değillerdir. İbn Sîde dedi: fetha daha kıyasîdir; çünkü o, **هادر**’ın cem‘idir; **كافر وكفرة** gibi. Ama **هدرة** kesre ile: sahihte de mu‘tellde de **فاعل** onun üzerine kırılmaz; ancak cem‘lerin binalarından olabilir. Ama **هدرة** zamme ile: nahivcilerin dediğine uymaz; çünkü bu, cem‘den bir bina olup sahihte değil yalnız mu‘tellde olur; **غزاة** ve **قضاة** gibi; meğer ki cem‘ ismi olsun. Zamme ile **هدرة** rivayet eden ancak İbnü’l-A‘râbî’dir; ona bu inkâr edilmiştir. Keza müfred ve dişi: denir ki: **رجل هدرة**، **مثل همزة**: düşen. Husayn b. Bukayr er-Rabî‘î dedi:

  إني إذا حار الجبان الـهـدره                      ركبت من قصد السبيل مثجره

Ve burada **الدال** ile olanı, **الذال** mu‘ceme ile olandan daha iyidir; bu, Ebû Sa‘îd’in rivayetidir. Ezherî dedi: bunu Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den **الهاء**’nın fethasıyla rivayet etti; dedi ki: ve ayrıca denir: **هدرة بدرة** zamme ile. Dedi ki: ve bazıları dedi: **الهدرة**’nin bir teki **هدر**’dır; **قردة** ve **قرد** gibi. Ve Husayn b. Bukayr er-Rabî‘î’nin beytini inşad etti. Dedim: ve **التكملة**’de: İbnü’l-A‘râbî dedi: **بنو فلان هدرة** — **الهاء**’nın kesresi ve **الدال**’ın fethasıyla — yani düşkünlerdir; ve Husayn b. Bukayr er-Rabî‘î için inşad etti:

  إني إذا حار الجبان الهدره

**الهاء**’nın kesresiyle. Ve denir ki: buradaki **الجبان** şu Câ‘dî’nin sözü çıkışında çıkmıştır:

  يمشون والماذي فوقهم                      يتوقدون توقد النجـم

**النجوم**’u kastetti. Ve bu, **المحكم**’de olana muhaliftir; öyleyse düşün. Ve **هدر البعير يهدر** kesre ile, **هدرا** fetha ile, ve **هديرا** ve **هدورا**; keza **هدر تهديرا**: eğer tekrar ederse; ve denildi: **شقشقة** olmaksızın ses çıkardı. Ve **الصحاح**’ta: sesini gırtlağında tekrar etti. Ve **إبل هوادر**. Ve meselde: **كالمهدر في العنة**. Arkasında bir şey olmadığı hâlde bağıran için darb-ı meseldir. **الأساس**’ta: yahut bağırır da sözü ve fiili geçmez; **العنة**’de, yani ağılda, çiftleşmeden menedilmiş olarak hapsedilen deve gibi; o **يهدر تهديرا**. Velîd b. ‘Ukbe, Muâviye’ye hitap ederek dedi:

  قطعت الدهر كالسدم المعنى                      تهدر في دمشق فما تـريم

Mecazdan: **هدر الحمام يهدر** kesre ile, **هدرا** fetha ile, ve **هديرا**; bunu İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve keza **هدل يهدل هديلا** ve **تهدارا** fetha ile; ve keza **التهدال**: eğer ses çıkarırsa. **الأساس**’ta: gırtlağında gürledi ve sesini tekrar etti; sanki deve böğürtüsüne benzetme üzeredir. Ve Hasan b. ‘Abdullah el-İsfahânî’nin **غريب الحمام** kitabında lafzen şunu okudum: **وهدر يهدر هديرا**; isim ile masdar birdir. Şair dedi:

  وورقاء يدعوها الهديل بسجعـه                      يجاوب ذاك السجع منها هديرها

**الصحاح**’ta: **هدر الشراب يهدر هدرا وتهدارا**: yani kaynadı. Ve musannifin sözünde birkaç yönden nazar vardır: birincisi, **الهدير**’i anmayı terk etti; o, **الأساس**’ta ve **كتب الغريب**’dedir. İkincisi, **تهدار**’ı **هدر الحمام**’ın masdarlarında getirdi; **أهل الغريب** onu onda asla zikretmemiştir; onu ancak Cevherî **هدر الشراب**’ın masdarlarında zikretti, gördüğün gibi; ve Zemahşerî **هدر الفحل**’ın masdarlarında. Üçüncüsü, **هدر البعير** ile **هدر الحمام** arasında zikretmede ayırdı; hâlbuki ikisi masdarlarda ve استعمالda birdir; öyleyse ihtisar için daha uygun olmak üzere Ezherî ve İbnü’l-Kattâ‘ın yaptığı gibi “ve **هدر البعير** … sonra: ve keza **الحمام**” demesi gerekirdi.

Mecazdan: **هدر النخل يهدر هدرا**: **كافوره** yarıldı. Mecazdan: Ebû Hanîfe’den: **هدر العشب يهدر هدورا** **كقعود**; ve İbn Şümeyl’den: **هديرا**: eğer hareket eder, çok uzar, çoğalır ve tamamlanırsa. Ve **أرض هادرة**: otu çok, nihayete varmış. Ebû Hanîfe dedi: ottan **الهادر**: çok olandır; ve denildi: ondan daha uzun hiçbir şey olmayan olandır. İbn Şümeyl dedi: sebzeye denir: **قد هدر**: eğer uzunluk ve büyüklükte olgunluğuna ulaşırsa; ve keza **قد هدرت الأرض هديرا**: eğer onun sebzesi uzunlukça sona varırsa.

**الهدار** **كسحاب**: bütün nüshalarda böyledir; doğrusu **كشداد**’dır; İbnü’l-Esîr, Sâğânî ve başkaları onu böyle ضبط etti: ‘ayn (harfi), yahut: Yemâme’de bir vadi; Müseylime b. Habîb el-Kezzâb orada doğdu; orada yetişti ve onun ehlindendi; onun üzerinde bir **طوي** vardı; Benû Hanîfe onu işitti de ona mektup yazdılar ve onu celbettiler; onu **حجرا**’ya indirdiler. O öldürülünce Hâlid onun ehlini esir aldı ve oraya Benû’l-A‘rac’ı iskân etti; onlar, Benû’l-Hâris b. Ka‘b b. Sa‘d b. Zeyd Menât b. Temîm’dir; onlar şimdiye dek onun ehlidir.

Ve **أبو الهدار** (şeddeli): burada ıstılahına muhalefet etti; çünkü “**كشداد**” deseydi isabet ederdi. Bir şair adıdır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşad etti:

  يمتحق الشيخ أبو الهـدار                      مثل امتحاق قمر السرار

Ve **نعيم بن هدار** yahut **هبار** yahut **همار** yahut **خمار** yahut **حمار**; ve sahih olan **همار**’dır. Gatafânî’dir; Şam’a indi. Kesîr b. Murra ondan bir tek hadis rivayet etti. Ve onu **ه-م-ر**’de zikretmesi daha evlâ idi; fakat Sâğânî’ye burada zikretmede tâbi oldu ve onu, üç kavli getirmesinde ve son iki kavli terk etmesinde taklit etti.

Ve **المنكدر بن عبد الله بن الهدير بن عبد العزى بن عامر التيمي**، **كزبير**: iki sahâbîdir. Dedim: sonuncunun âl-i beyti **بني الهدير** diye bilinir. Ve onun kardeşi **ربيعة بن عبد الله بن الهدير**: ondan ‘Uthmân et-Teymî rivayet etti. Ve **صالح بن ربيعة بن الهدير**: Âişe’den rivayet etti. Ve **أبو بكر محمد بن المنكدر**: Câbir, Enes ve Âişe’den rivayet etti. Ve onun çocukları ‘Umer, İbrâhîm, Yûsuf ve el-Munkedir hadis rivayet ettiler; sonuncuya ibadet galip geldi de onu hıfızdan alıkoydu; ondan Muhriz rivayet etti. Ve onun oğlu **عيسى بن المنكدر أبو محمد**: Mısır’da ikamet eden ve onun kadısı. Ve ‘Umer b. Muhammed b. el-Munkedir b. ‘Abdullah’ın evladından: Merv’in imamı ve muhaddisi Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. ‘Umer b. ‘Abdirrahmân b. ‘Umer; orada 314 senesinde vefat etti. Ve onun oğlu Ebû ‘Umer ‘Abdülvâhid: babasından rivayet etti.

Ve **الهدراء**: bir su yeri. Ve **التكملة**’de: Necd’de Benû ‘Ukayl için bir su; Benû’l-Vahîd ile aralarındadır; ‘Ubâde’nin onda bir şeyi yoktur.

Ve **رجل هدر** kesre ile: ağır (hantal), onda hayır yok; cem‘i **هدرة** **كقرد وقردة**. Ebû Sahr el-Hüzelî dedi:

  إذا استوسنت واستثقل الهدف الهدر

**جوف أهدر**: yani şişkin; ve **هدر هدرا**; bunu İbnü’l-Kattâ‘ söyledi. Ve **الصحاح**’ta ve İbnü’l-Kattâ‘ın **التهذيب**’inde: “ona vurdu da **فهدرت رئته تهدر هدورا**”: yani düştü. Başkası dedi: “ona vurdu da **فهدر سحره**”: yani onu düşürdü. Ve o mecazdır.

**التكملة**’de: **المهدرة**: ön dişlerden küçük olan şey. Onda da: **اهدودر المطر**: eğer akıp boşanır ve sağanak olursa. Şemmer inşad etti:

  مهدودرا معندرا جفالا

**المعندر**: **المهدودر** gibidir. Dedim: ve o mecazdır.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **الهدر** (harekeli): insanlardan, kendilerinde hayır olmayan düşkünler; ve bununla Bâhilî, ‘Accâc’ın sözünü tefsir etti:

  وهدر الجد من الناس الهدر

Yani: ciddiyet, insanlardan hayır olmayanı düşürdü. Ve **هدر الفحل تهدارا**; ve **فحل هدار**. Mecazdan: o **فحل هادر**’dır; ve **هدرت شقشقته**; ve o, konuşmasında ve hutbesinde **يهدر**; bunların hepsi benzetme üzeredir. Ve **هدرت جرة النبيذ تهدر هدرا وهديرا وتهدارا**; ve o mecazdır. Ahtal, şarabı vasfederek dedi:

  كمت ثلاثة أحوال بطينـتـهـا                      حتى إذا صرحت من بعد تهدار

Ve **وجرة هدور** — **هاء**sız — dedi ki:

  دلفت لهم بباطية هدور

Asma‘î dedi: **هدر الغلام وهدل**: eğer ses çıkarırsa. Ebû’s-Semîd‘ dedi: **هدر الغلام**: eğer küçükken konuşmayı isterse. Ve o mecazdır. Keza **هدر العرفج**: eğer bitkisi büyürse. Ve **رعد هدار**; ve onun **هدير**’ini işittim; ve o mecazdır.

Ve hadiste: “**لا تتزوجن هيدرة**”: yani şehveti ve harareti geri dönmüş bir kocakarıyı; ve denildi: o, **الذال** mu‘ceme iledir; ileride gelecektir.

Ve **الهدادرة**: Yemen’de **المخلاف السليماني**’nin şereflilerinden bir batın; ilim ve salah evi; onlardan meşhur İbn Da‘sak ve onun, Ta‘izz’de vefat eden, **ولد السيد** diye meşhur olan oğlu; ve Vâdî Mûr’da oturan Şerîf es-Sünnî ‘Abdullah b. Muhannâ.

Ve **هديرة**، **كجهينة**: Yemen’de ‘Adnân’dan ‘Akk’ın bir batnı; onlar, ‘Abdullah b. Zeyd b. Kesîr b. ‘Âmir b. Ganm oğullarıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَدَرَ
1 هَدَرَ ذ , aor. هَدِرَ (S, A, Msb, K) and هَدُرَ , (Msb, K,) inf. n. هَدْرٌ (S, Msb, K) and هَدَرٌ, (K,) or the latter is a simple subst., (Msb,) It (a man's blood, S, A, Msb, K, or another thing, K) went for nothing; [meaning, in the case of blood, unretaliated, and uncompensated by a mulet; as shown below, voce هَدَرٌ;] it was, or became, of no account, null, or void; (S, A, Msb, K;) as also ↓ اهدر. (Msb.) -A2- هَدَرَهُ, (A, Msb, K,) aor. هَدُرَ , (Msb,) He (a man, Msb, K, or the Sultán, S, A,) made it (a man's blood) to go for nothing; [meaning, unretaliated, and uncompensated by a mulct;] he made it to be of no account; (A, Msb, K;) as also ↓ اهدرهُ; (S, A, Msb, K;) which means he made it (a man's blood) allowable to be taken, or shed. (S, TA.) Thus these two verbs are trans. as well as intrans. (Msb.) It is said in a trad, مَنِ اطَّلَعَ فِى دَارٍ بِغَيْرِ اِذْنٍ فَقَدْ هُدِرَتْ عَيْنُهُ [Whoso looketh into a house without permission, his eye shall be allowed to be put out; or] the putting out of his eye shall go for nothing, unretaliated, and uncompensated by a mulct. (TA.) One says also, هَدَرْتَنِى بِاِسْقَاطِ الحَدِّ عَنِّى [Thou hast made me (meaning my offence) to pass unnoticed, or host taken no account of me, by annulling in respect of me the prescribed castigation]. (K, art. بهرج.) And El-'Ajjáj says,
وَهَدَرَ الجَدَّ مِنَ النَّاسِ الهَذَرْ
which El-Báhilee explains as meaning, And the worthless people have made good fortune to become of no account. (TA.) -A3- هَذَرَ, (S, K,) aor. هَدِرَ (K) [and app. هَدُرَ also], inf. n. هَدِيرٌ (S, K) and هَدْرٌ (K) and هُدُورٌ, (TA,) said of a camel, (S, K,) that is advanced in age, (S, in art. نقض,) [He brayed; i. e.,] he reiterated his voice in his حَنْجَرَة [or windpipe, or the head of his windpipe]: (S:) or he uttered his voice, not in a شِقْشِقَة [q. v.]: (K:) and ↓ هدّر, (S, K,) inf. n. تَهْدِيرٌ, (S,) signifies the same: (S, K:) Z mentions also تَهْدَارٌ as an inf. n. of هَدَرَ said of a stallion, [meaning a stallioncamel.] (TA.) ― -b2- Hence the saying, (TA,) هُوَ يَهْدِرُ فِى مَنْطِقِهِ, and فِى خُطْبَتِهِ, (tropical:) [He is sonorous and fluent in his speech, and in his oration:] and هَدَرَتْ شِقْشِقَتُهُ (tropical:) [His utterance was sonorous and fluent.] (A, TA.) ― -b3- هَدَرَ is also said of a calf, [signifying, (assumed tropical:) He lowed] (TA, art. كت, from the Nh.) ― -b4- Also, of a lion, [signifying, (assumed tropical:) He roared.] (S, TA, voce قَبْقَبَ.) ― -b5- Also هَدَرَ, (S, A, Msb, K,) aor. هَدِرَ (Msb, K) and هَدُرَ , (Msb,) inf. n. هَدِيرٌ (S, IKtt, Msb, TA) and هَدْرٌ and تَهْدَارٌ, (K,) said of a pigeon (tropical:) It uttered a cry: (S, K:) or cooed, syn. قَرْقَرَ, (A,) or سَجَعَ, (Msb,) and reiterated its voice, or cry, in its حَنْجَرَة [or windpipe, or the head of its windpipe]: (A:) its cry being apparently likened to the هَدِير of the camel: and هَدَلَ signifies the same. (TA.) ― -b6- Also هَدَرَ said of a boy, (As.) when he desires to speak, being young, or little, (Abu-s-Semeyda',) (assumed tropical:) He uttered a sound, or cry; as also هَدَلَ. (As, TA.) ― -b7- It is also said of thunder; inf. n. هَدِيرٌ; signifying (tropical:) It made a [loud, or rumbling,] sound, or noise, (A.) ― -b8- You say also, of شَرَاب [or wine], هَذَرَ, (S, K,) aor. هَدِرَ , inf. n. هَدْرٌ and تَهْدَارٌ, (S, TA,) meaning, (assumed tropical:) It fermented; syn. غَلَى. (S, K.) And هَدَرَتْ جَرَّةٌ النَّبِيذِ, (TA,) aor. هَدِرَ , (A, TA,) inf. n. هَدِيرٌ and تَهْدَارٌ, (TA,) (tropical:) [The jar of نبيذ fermented.] El-Akhtal says, describing wine,
كُمَّتْ ثَلَاثَةَ أَحْوَالٍ بِطِينَتِهَا
حَتَّى اِذَا صَرَّحَتْ مِنْ بِعْدِ تَهْدَارِ
[It was stopped three years with its lump of clay, until, when it became free from froth, after fermenting]. (S, TA.)

هدّر
2 هدّر ذ , said of a camel: see 1.

اهدر
4 اهدر ذ : see هَدَرَ. -A2- اهدرهُ: see هَدَرَهُ.

تهادروا
6 تهادروا ذ They made one another's blood to go for nothing; [meaning, unretaliated, and uncompensated by a mulct;] they made it to be of no account. (K, TA.)

هَدْرٌ
هَدْرٌ ذ : see هَدَرٌ: -A2- and see also هَادِرٌ.

هِدْرٌ
هِدْرٌ ذ : see هَادِرٌ.

هَدْرٌ
هَدْرٌ ذ , a subst. from هَدَرَ in the first of the senses explained above. (Msb.) You say, ذَهَبَ دَمُهُ هَدَرًا, (S, A, Msb,) and هَدْرًا, (S, Msb,) His blood went for nothing, or as a thing of no account, (S, A, Msb,) unretaliated, (S, Msb,) and uncompensated by a mulct. (S, TA.) ― -b2- Also, applied to blood, &c., A thing that goes for nothing; [meaning, in the case of blood, unretaliated, and uncompensated by a mulct;] what is of no account, ineffectual, null, or void; (A, K;) [as also جُبَارٌ.] You say, دِمَاؤُهُمْ هَدَرٌ بَيْنَهُمْ Their blood (lit, bloods) is made to go for nothing, or to be of no account, among them; (K, * TA:) is allowed to be taken, or shed. (TA.) ― -b3- See also هَادِرٌ.

هُدَرَةٌ
هُدَرَةٌ ذ : see هَادِرٌ; the former, in two places.

هِدَرَةٌ
هِدَرَةٌ ذ : see هَادِرٌ; the former, in two places.

جَرَّةٌ هَدُورٌ
جَرَّةٌ هَدُورٌ ذ (tropical:) [A jar of wine or نَبِيذ fermenting much]. (TA.)

فَحْلٌ هَدَّارٌ
فَحْلٌ هَدَّارٌ ذ [A stallion- camel that brays much]. (TA.) See also هَادِرٌ. ― -b2- رَعْدٌ هَدَّارٌ (tropical:) [Loud, or rumbling, thunder]. (A.)

هَادِرٌ
هَادِرٌ ذ , applied to a man, (tropical:) Low; ignoble; mean; of no account; worthless; (K;) as also ↓ هَدْرٌ, (Kr, K,) and ↓ هُدَرَةٌ; (S, K;) which last is also applied to a woman: (K, TA: [in the former of which it seems to be implied that هَدَرَةٌ and ↓ هِدَرَةٌ are also applied, each, to a man and to a woman; but it appears from what is said in the TA that this is not the case:]) pl. هَدَرَةٌ and هُدَرَةٌ and هِدَرَةٌ; the first of which is the most agreeable with analogy, like كَفَرَةٌ, pl. of كَافِرٌ; the second being of a measure exclusively belonging to words which are unsound [in the last radical letter], as in the instances of غُزَاةٌ and قُضَاةٌ, [originally غُزَوَةٌ and قُضَيَةٌ, pls. of غَازٍ and قَاضٍ,] unless, indeed, it be a quasi-pl. n.; and some disapprove it, finding fault with IAar who relates it: the third, moreover, is not a pl. of a form, [regularly] belonging to a sing. of the measure فَاعِلٌ, whether sound or unsound: (ISd, TA:) [or, accord. to Sb, it is a quasi-pl. n.:] or it is pl. of ↓ هِدْرٌ. (TA,) which signifies a heavy man, (K, TA,) in whom is no good; analogous with قِرَدَةٌ, pl. of قِرْدٌ. (TA:) and ↓ هَدَرٌ [a quasi-pl. n. of هَادِرٌ, like as خَدَمٌ is of خَادِمٌ,] signifies low, ignoble, or mean, people, in whom is no good. (TA.) You say, هُمْ هَدَرَةٌ, (S, A, K,) and هِدَرَةٌ, (IAar, TS, K,) and هُدَرَةٌ, (IAar, ISd, K,) (tropical:) They are low, ignoble, or mean, people; of no account, or worthless. (IAar, S, A, * K, &c.) -A2- [A braying camel: fem. with ة pl. of the latter, هَوَادِرُ. You say,] اِبِلٌ هَوَادِرٌ [Braying camels;] camels reiterating their voices in their حَنَاجِر. (S.) See also مُهَدِّرٌ, and مُبَحْثِرٌ. and هَدَّارٌ. ― -b2- [Hence the saying,] فُلَانٌ فُحْلٌ هَادِرٌ (tropical:) [app. Such a one is a vigorous orator of sonorous and fluent speech]. (A.)

كَالْمُهَدِّرِ فِى العُنَّةِ
كَالْمُهَدِّرِ فِى العُنَّةِ ذ [Like the brayer in the enclosure of wood, or canes, or trees]: a proverb: applied to a man who raises a cry and clamour which is followed by nothing, (S, A, *) or who raises a cry and clamour and does not make his saying or action to have effect: (A, K) like the camel that is confined in the enclosure of wood or canes or trees, prevented from covering, and brays. (S, K.)

##### Türkçe

**هَدَرَ**
1 **هَدَرَ** ذ , muzâri‘i **هَدِرَ** (S, A, Msb, K) ve **هَدُرَ** , (Msb, K,) mastar ismi **هَدْرٌ** (S, Msb, K) ve **هَدَرٌ**, (K,) yahut ikincisi basit bir isimdir, (Msb,) O (bir adamın kanı, S, A, Msb, K, yahut başka bir şey, K) boşa gitti; [kan hakkında mânâsı, kısas yapılmaksızın ve bir diyet/ceza bedeliyle tazmin edilmeksizin; aşağıda **هَدَرٌ** maddesinde gösterildiği üzere;] hesaba katılmaz oldu, hükümsüz, bâtıl yahut geçersiz oldu; (S, A, Msb, K;) ve bunun gibi ↓ **اهدر**. (Msb.) -A2- **هَدَرَهُ**, (A, Msb, K,) muzâri‘i **هَدُرَ** , (Msb,) O (bir adam, Msb, K, yahut Sultan, S, A,) onu (bir adamın kanını) boşa giderdi; [mânâsı, kısas yapılmaksızın ve bir diyet/ceza bedeliyle tazmin edilmeksizin;] onu hesaba katılmaz kıldı; (A, Msb, K;) ve bunun gibi ↓ **اهدرهُ**; (S, A, Msb, K;) ki bunun mânâsı, onu (bir adamın kanını) alınması yahut dökülmesi helâl kıldı demektir. (S, TA.) Böylece bu iki fiil hem müteaddî hem lâzım olur. (Msb.) Bir hadiste şöyle denir: **مَنِ اطَّلَعَ فِى دَارٍ بِغَيْرِ اِذْنٍ فَقَدْ هُدِرَتْ عَيْنُهُ** [Kim izinsiz bir eve bakarsa, gözü çıkarılması helâl olur; yahut] gözünün çıkarılması boşa gider; kısas yapılmaksızın ve bir diyet/ceza bedeliyle tazmin edilmeksizin. (TA.) Yine şöyle denir: **هَدَرْتَنِى بِاِسْقَاطِ الحَدِّ عَنِّى** [Sen beni (yani suçumu) görmezden gelinir kıldın, yahut benim hakkımda hesaba almadın; benim hakkımda had cezasını düşürmekle]. (K, md. **بهرج**.) El-‘Accâc der ki,
وَهَدَرَ الجَدَّ مِنَ النَّاسِ الهَذَرْ
ki El-Bâhilî bunu şöyle açıklar: Ve değersiz insanlar iyi talihi hesaba katılmaz kıldılar. (TA.) -A3- **هَذَرَ**, (S, K,) muzâri‘i **هَدِرَ** (K) [ve görünüşe göre **هَدُرَ** da], mastar ismi **هَدِيرٌ** (S, K) ve **هَدْرٌ** (K) ve **هُدُورٌ**, (TA,) yaşlı bir deve hakkında söylenir, (S, K,) yani yaşı ilerlemiş olan, (S, md. **نقض**, ) [anırdı; yani] sesini **حَنْجَرَة**’sinde [yahut nefes borusunda, yahut nefes borusunun başında] tekrar tekrar çıkardı: (S:) yahut sesini, bir **شِقْشِقَة**’de [bk.] olmaksızın çıkardı: (K:) ve ↓ **هدّر**, (S, K,) mastar ismi **تَهْدِيرٌ**, (S,) aynı mânâyı ifade eder: (S, K:) Z, aygır (erkek deve) hakkında söylenen **هَدَرَ**’ın mastarı olarak **تَهْدَارٌ**’ı da zikreder. (TA.) ― -b2- Bundan şu söz (TA): **هُوَ يَهْدِرُ فِى مَنْطِقِهِ**, ve **فِى خُطْبَتِهِ**, (mecaz:) [O, konuşmasında ve hutbesinde gür ve akıcıdır:] ve **هَدَرَتْ شِقْشِقَتُهُ** (mecaz:) [Söyleyişi gür ve akıcı oldu.] (A, TA.) ― -b3- **هَدَرَ** buzağı hakkında da söylenir, [mânâsı, (varsayılan mecaz:) böğürdü] (TA, md. **كت**, Nh’den.) ― -b4- Aslan hakkında da, [mânâsı, (varsayılan mecaz:) kükredi.] (S, TA, md. **قَبْقَبَ**.) ― -b5- Yine **هَدَرَ**, (S, A, Msb, K,) muzâri‘i **هَدِرَ** (Msb, K) ve **هَدُرَ** , (Msb,) mastar ismi **هَدِيرٌ** (S, IKtt, Msb, TA) ve **هَدْرٌ** ve **تَهْدَارٌ**, (K,) güvercin hakkında (mecaz:) O bir ses çıkardı: (S, K:) yahut öttü, eş anlamlısı **قَرْقَرَ**, (A,) yahut **سَجَعَ**, (Msb,) ve sesini yahut ötüşünü **حَنْجَرَة**’sinde [yahut nefes borusunda, yahut nefes borusunun başında] tekrar tekrar çıkardı: (A:) onun sesi, görünüşe göre devenin **هَدِير**’ine benzetilmiştir: ve **هَدَلَ** da aynı mânâyı ifade eder. (TA.) ― -b6- **هَدَرَ** oğlan hakkında da söylenir, (As.) küçük yahut ufak iken konuşmayı istediği zaman, (Abu-s-Semeyda’,) (varsayılan mecaz:) bir ses yahut çığlık çıkardı; bunun gibi **هَدَلَ**. (As, TA.) ― -b7- Gök gürültüsü hakkında da söylenir; mastar ismi **هَدِيرٌ**; mânâsı (mecaz:) bir ses yahut gürültü çıkardı. (A.) ― -b8- **شَرَاب** [yahut şarap] hakkında da **هَذَرَ** dersin, (S, K,) muzâri‘i **هَدِرَ**, mastar ismi **هَدْرٌ** ve **تَهْدَارٌ**, (S, TA,) mânâsı, (varsayılan mecaz:) mayalandı; eş anlamlısı **غَلَى**. (S, K.) Ve **هَدَرَتْ جَرَّةٌ النَّبِيذِ**, (TA,) muzâri‘i **هَدِرَ**, (A, TA,) mastar ismi **هَدِيرٌ** ve **تَهْدَارٌ**, (TA,) (mecaz:) [**نبيذ** küpü mayalandı.] El-Ahtal şarabı tasvir ederek der ki,
كُمَّتْ ثَلَاثَةَ أَحْوَالٍ بِطِينَتِهَا
حَتَّى اِذَا صَرَّحَتْ مِنْ بِعْدِ تَهْدَارِ
[Üç yıl, üzerindeki çamur topağıyla ağzı kapatıldı; ta ki, mayalanmadan sonra, köpükten arınınca]. (S, TA.)

**هدّر**
2 **هدّر** ذ , deve hakkında söylenir: 1’e bak.

**اهدر**
4 **اهدر** ذ : **هَدَرَ**’a bak. -A2- **اهدرهُ**: **هَدَرَهُ**’a bak.

**تهادروا**
6 **تهادروا** ذ Birbirlerinin kanını boşa giderdiler; [mânâsı, kısas yapılmaksızın ve bir diyet/ceza bedeliyle tazmin edilmeksizin;] onu hesaba katılmaz kıldılar. (K, TA.)

**هَدْرٌ**
**هَدْرٌ** ذ : **هَدَرٌ**’a bak: -A2- ve ayrıca **هَادِرٌ**’e de bak.

**هِدْرٌ**
**هِدْرٌ** ذ : **هَادِرٌ**’e bak.

**هَدْرٌ**
**هَدْرٌ** ذ , yukarıda açıklanan mânâların birincisinde **هَدَرَ**’dan bir isimdir. (Msb.) Şöyle dersin: **ذَهَبَ دَمُهُ هَدَرًا**, (S, A, Msb,) ve **هَدْرًا**, (S, Msb,) Onun kanı boşa gitti, yahut hesaba katılmaz bir şey olarak gitti, (S, A, Msb,) kısas yapılmaksızın, (S, Msb,) ve bir diyet/ceza bedeliyle tazmin edilmeksizin. (S, TA.) ― -b2- Yine, kana vb. uygulanarak: Boşa giden bir şey; [kan hakkında mânâsı, kısas yapılmaksızın ve bir diyet/ceza bedeliyle tazmin edilmeksizin;] hesaba katılmayan şey; etkisiz, hükümsüz, bâtıl yahut geçersiz olan; (A, K;) [bunun gibi **جُبَارٌ**.] Şöyle dersin: **دِمَاؤُهُمْ هَدَرٌ بَيْنَهُمْ** Onların kanları (lafzen kanlar) aralarında boşa giderilir, yahut hesaba katılmaz kılınır; (K, * TA:) alınması yahut dökülmesi helâl kılınmıştır. (TA.) ― -b3- Ayrıca **هَادِرٌ**’e bak.

**هُدَرَةٌ**
**هُدَرَةٌ** ذ : **هَادِرٌ**’e bak; birincisi, iki yerde.

**هِدَرَةٌ**
**هِدَرَةٌ** ذ : **هَادِرٌ**’e bak; birincisi, iki yerde.

**جَرَّةٌ هَدُورٌ**
**جَرَّةٌ هَدُورٌ** ذ (mecaz:) [şarabın yahut **نَبِيذ**’in çok mayalanan küpü]. (TA.)

**فَحْلٌ هَدَّارٌ**
**فَحْلٌ هَدَّارٌ** ذ [çok anıran erkek deve]. (TA.) Ayrıca **هَادِرٌ**’e bak. ― -b2- **رَعْدٌ هَدَّارٌ** (mecaz:) [yüksek sesli yahut gürleyen gök gürültüsü]. (A.)

**هَادِرٌ**
**هَادِرٌ** ذ , bir adama uygulanarak, (mecaz:) alçak; soysuz; bayağı; hesaba katılmaz; değersiz; (K;) ve bunun gibi ↓ **هَدْرٌ**, (Kr, K,) ve ↓ **هُدَرَةٌ**; (S, K;) ki bu sonuncusu bir kadına da uygulanır: (K, TA: [birincisinde, **هَدَرَةٌ** ve ↓ **هِدَرَةٌ**’nın da her birinin bir erkeğe ve bir kadına uygulandığı ima ediliyor gibidir; fakat TA’da söylenenden bunun böyle olmadığı anlaşılır:]) çoğulu **هَدَرَةٌ** ve **هُدَرَةٌ** ve **هِدَرَةٌ**; bunların birincisi kıyasla en uygun olandır; **كَافِرٌ**’in çoğulu **كَفَرَةٌ** gibi; ikincisi ise, son kök harfi illetli olan kelimelere mahsus bir vezindedir; **غُزَاةٌ** ve **قُضَاةٌ** örneklerinde olduğu gibi, [aslında **غُزَوَةٌ** ve **قُضَيَةٌ**, **غَازٍ** ve **قَاضٍ**’ın çoğulları,] meğer ki o, şibh-çoğul isim olsun; ve bazıları bunu hoş görmez, IAar’ı bunu rivayet ettiği için ayıplar: üçüncüsü de, ayrıca, ister sahih ister illetli olsun, vezni **فَاعِلٌ** olan bir tekilin [düzenli olarak] çoğulu değildir: (ISd, TA:) [yahut Sb’ye göre, o bir şibh-çoğul isimdir:] yahut o, ↓ **هِدْرٌ**’ün çoğuludur. (TA,) ki bu, (K, TA,) içinde hayır bulunmayan ağır bir adam demektir; **قِرْدٌ**’ün çoğulu **قِرَدَةٌ** gibi. (TA:) ve ↓ **هَدَرٌ** [**هَادِرٌ**’ün şibh-çoğul ismi, **خَادِمٌ**’in **خَدَمٌ**’i gibi,] içinde hayır bulunmayan alçak, soysuz yahut bayağı insanlar demektir. (TA.) Şöyle dersin: **هُمْ هَدَرَةٌ**, (S, A, K,) ve **هِدَرَةٌ**, (IAar, TS, K,) ve **هُدَرَةٌ**, (IAar, ISd, K,) (mecaz:) Onlar alçak, soysuz yahut bayağı insanlardır; hesaba katılmaz yahut değersizdirler. (IAar, S, A, * K, vb.) -A2- [Anıran deve: müennesi ة ile; onun çoğulu **هَوَادِرُ**. Şöyle dersin:] **اِبِلٌ هَوَادِرٌ** [anıran develer;] seslerini **حَنَاجِر**’lerinde tekrar eden develer. (S.) Ayrıca **مُهَدِّرٌ**, ve **مُبَحْثِرٌ** ve **هَدَّارٌ**’a da bak. ― -b2- [Bundan şu söz:] **فُلَانٌ فُحْلٌ هَادِرٌ** (mecaz:) [görünüşe göre: falan kimse gür ve akıcı sözlü güçlü bir hatiptir]. (A.)

**كَالْمُهَدِّرِ فِى العُنَّةِ**
**كَالْمُهَدِّرِ فِى العُنَّةِ** ذ [odun, yahut kamış, yahut ağaç çitinin içindeki anıran gibi]: bir darb-ı meseldir: ardından hiçbir şey gelmeyen bir feryat ve gürültü koparan adama, (S, A, *) yahut bir feryat ve gürültü koparıp da sözünü yahut fiilini etkili kılmayan kimseye uygulanır: (A, K) çiftleşmekten alıkonulmuş olarak odun yahut kamış yahut ağaç çitinin içinde hapsedilen ve anıran deve gibi. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَدَرَ
هَدَرَ I ,  U ( n. ac. هَدْر 1 ,  هَدَر 4 ),
a.  Went for nothing, was unavenged ( blood ), Was useless ( efforts & c. ).

b.  ( n. ac. هَدْر 1 ), Shed with impunity; wasted; lavished; took no account of.

c.  I , ( n. ac. هَدْر 1 ,  هَدِيْر 25 ), Roared, bellowed, brayed; rumbled; sounded.

d.  ( n. ac. هَدْر 1 ,  هَدِيْر 25 ,  تَهْدَاْر 62 ), Cooed ( pigeon ).

e.  I , ( n. ac. هَدْر 1 ,  هَدِيْر 25 ,  تَهْدَاْر 62 ), Fermented ( wine ).

f.  ( n. ac. هَدِيْر 25 ,  هُدُوْر 27 ), Was luxuriant.

هَدَّرَ
هَدَّرَ II ,
a.  Bellowed.

أَهْدَرَ
أَهْدَرَ IV ,
a.  Took on account of ( blood ).

b.  [ acc. &  'An ], Remitted.

تَهَاْدَرَ
تَهَاْدَرَ VI ,
a.  Shed each other's blood with impunity.

هَدْر
هَدْر 1 ,
a.  see 4 .

هِدْر
هِدْر 2 ,
a.  Heavy, clumsy, awkward, loutish; lout.

هَدَر
هَدَر 4 ,
a.  Impunity.

b.  Worthless, of no account; contemptible.

هَدَرَة
هَدَرَة 4t ,  هِدَرَة 7t ,  هُدَرَة 9t ,
a.  see 4 (b) .

أَهْدَرُ
أَهْدَرُ 14 ,
a.  Swollen.

هَاْدِر
هَاْدِر 21 , ( pl. هَدَرَة 4t ),
a.  see 4 (b) &  28 ( a ).

c.  Sonorous; fluent.

هَاْدِرَة
هَاْدِرَة 21t , ( pl. هَوَاْدِرُ 41 ),
a.  Land overgrown with vegetation.

هَدِيْر
هَدِيْر 25 ,
a.  Roaring; braying. rumbling.

هَدُوْر
هَدُوْر 26 ,
a.  Fermenting.

هَدَّاْر
هَدَّاْر 28 ,
a.  Braying.

b.  Loud.

هَدڤرَ
N. P. هَدڤرَ I ,
a.  Wasted.

هَدَّرَ
N. Ag. هَدَّرَ II ,
a.  Brayer.

هَدَْرًا
هَدَْرًا
a.  Uselessly; with impunity.

هَدَارِيْس
هَدَارِيْس
a.  Misfortunes.

##### Türkçe

**هَدَرَ**
**هَدَرَ** I , U (n. ac. **هَدْر** 1 , **هَدَر** 4),
a. Boşa gitti, (kan) öcü alınmamış oldu; faydasız oldu (çabalar vb.).

b. (n. ac. **هَدْر** 1), Ceza görmeksizin döktü; ziyan etti; saçıp savurdu; hesaba katmadı.

c. I, (n. ac. **هَدْر** 1 , **هَدِيْر** 25), Kükredi, böğürdü, anırdı; gürledi; ses verdi.

d. (n. ac. **هَدْر** 1 , **هَدِيْر** 25 , **تَهْدَاْر** 62), (güvercin) gukladı.

e. I, (n. ac. **هَدْر** 1 , **هَدِيْر** 25 , **تَهْدَاْر** 62), (şarap) mayalandı.

f. (n. ac. **هَدِيْر** 25 , **هُدُوْر** 27), Gür oldu.

**هَدَّرَ**
**هَدَّرَ** II,
a. Böğürdü.

**أَهْدَرَ**
**أَهْدَرَ** IV,
a. (kanı) hesaba kattı.

b. [acc. & 'An], Bağışladı.

**تَهَاْدَرَ**
**تَهَاْدَرَ** VI,
a. Birbirlerinin kanını ceza görmeksizin döktüler.

**هَدْر**
**هَدْر** 1,
a. bkz. 4.

**هِدْر**
**هِدْر** 2,
a. Ağır, hantal, beceriksiz, kaba; kaba kimse.

**هَدَر**
**هَدَر** 4,
a. Ceza görmeme.

b. Değersiz, hesaba katılmaz; aşağılık.

**هَدَرَة**
**هَدَرَة** 4t , **هِدَرَة** 7t , **هُدَرَة** 9t,
a. bkz. 4 (b).

**أَهْدَرُ**
**أَهْدَرُ** 14,
a. Şişmiş.

**هَاْدِر**
**هَاْدِر** 21, (pl. **هَدَرَة** 4t),
a. bkz. 4 (b) & 28 (a).

c. Çınlayan; akıcı.

**هَاْدِرَة**
**هَاْدِرَة** 21t, (pl. **هَوَاْدِرُ** 41),
a. Bitki örtüsüyle kaplanmış arazi.

**هَدِيْر**
**هَدِيْر** 25,
a. Kükreme; anırma; gürleme.

**هَدُوْر**
**هَدُوْر** 26,
a. Mayalanan.

**هَدَّاْر**
**هَدَّاْر** 28,
a. Anıran.

b. Yüksek sesli.

**هَدڤرَ**
N. P. **هَدڤرَ** I,
a. Ziyan etti.

**هَدَّرَ**
N. Ag. **هَدَّرَ** II,
a. Anıran (kimse/hayvan).

**هَدَْرًا**
**هَدَْرًا**
a. Faydasızca; ceza görmeksizin.

**هَدَارِيْس**
**هَدَارِيْس**
a. Musibetler.
