# هدف — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%81/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AF%D9%81/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%81.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: هدف

ه د ف
هدف ، فهد ، دهف ، دفه : مستعملة .
هدف : روى شمر بإسناد له أنَّ الزُّبير وعمرو بن العاص اجتمعا في الحِجر ، فقال الزُّبير : أما والله لقد كنت أهدَفْتَ لي
يوم بَدْر ، ولكني اسْتَبْقَيتُك لمثل هذا اليوم .
فقال عمرو : وأنت والله لقد كنت أَهدفْتَ لي ، وما يَسُرُّني أنَّ لي مثل ذلك بِفَرَّتي منك .
قال شمر : قوله : أهدفت لي ، الإهدافُ : الدُّنُّو منك والاستقبالُ لك والانتصاب . يقال : أهدَف لي الشيءُ فهو مُهدِف ، وأنشد :
ومِن بني ضَبَّة كَهْفٌ مِكْهَفُ
إنْ سالَ يوماً جَمْعُهمْ وأَهدَفُوا
وقال : الإهدافُ : الدُّنُوُّ : أَهدَفَ القومُ : إذا قَرُبوا .
وقال ابن شُميل ، أو قاله الفرَّاء : يقال لمّا أَهدَفَتْ لي الكوفةُ نَزَلْتُ ، ولمّا أهدَفَتْ لهم تفرَّقوا ، وكلُّ شيء رأيته قد استقبَلك استقبالاً فهو مُهْدِف ومُسْتَهدِف .
قال النابغة :
وإِذا طَعَنْتَ طَعَنْتَ في مُسْتَهدِفٍ
رابِي المَجَسَّة بالعَبِير مُقَرْمَدِ
أي مُرتفع منتصب ، وقد اسْتهدَف : أي انتَصَب ، ومن ذلك أُخذ الهدَف لانتصابه لِمَنْ يَرمِيه .
وقال الزَّفَيان السَّعْديّ يذكر ناقته :
ترجوا اجتبارَ عظْمها إذْ أَزْحَفَتْ
فأَمْرَعَتْ لما إليكَ أَهدَفَتْ
أيْ قدْ قَرُبتْ وَدَنَتْ .
وفي ( النوادر ) : يقال : جاءت هادِفَةٌ من ناس ، ودَاهفَةٌ وجاهشَةٌ .
وهاجِشَةٌ وهابِشَةٌ وهائِشةٌ ويقال : هل هَدَف إليكم هادِفٌ ، أو هَبَشَ هابِشٌ : يستخبره هل حَدَثَ ببَلده أحدٌ سِوى مَن كان به .
وقال الليث : الهدَف : الغرَض . والهَدَفُ من الرّجال : الجسيم الطَّويلُ العُنُق العريضُ الألوَاح .
ويقال : أَهْدَفَ لك السحابُ أو الشيء : إذا انتَصَب ، والهَدفُ : كلُّ شيءٍ عريض مرتفِع .
وفي الحديث أَنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان إذا مرَّ بهدفٍ مائلٍ أو صَدفٍ مائلٍ أسرَعَ المشيَ .
قال أبو عُبيد : قال الأصمعيّ : الهدَف : كل شيء عظيم مرتفع .
وقال غيره : وبه شُبِّه الرَّجل العظيم ، فقيل له : هَدَف ، وأنشد :
إذا الهَدَفُ المِعْزالُ صوَّب رأْسَه
وأَعجبه ضَفْوٌ من الثَّلّةِ الخُطْلِ
قال : والصَّدَف نحوٌ من الهَدف .
وقال أبو سعيد في قوله : إذا الهدف المِعْزال : هذا راعِي ضأن فهو لضَأْنه هَدف تأوِي إليه ، وهذا ذمٌّ للرجُل إذا كان راعِيَ الضأن ، ويقال : أحمقُ من راعي الضأن . قال : ولم يُرِدْ بالخُطْل اسْترخاء آذانها ، أراد بالخُطْل : الكثيرةَ تخْطِل عليه وتَتْبَعُه .
قال : وقوله : الهَدَف : الرجلُ العظيم خطأ .
وفي حديث أبي بكر : قال له ابنه عبد الرحمن : لقد أَهْدَفْتَ لي يومَ بدر ، فَصِفْتُ عنك ، فقال أبو بكر : لكنَّك لو أَهدفْتَ لي لم أَصِفْ عنك : يقال لكل
شيء دنا منك وانتصب لك واستَقْبَلك : قد أهدف لي الشيءُ ، واستَهْدَف ، ومنه أُخِذ الهَدف لانتصابه .
وقال ابنُ شُميل : الهَدف : ما رُفِع وثُنِيَ من الأرض للنِّضال . والقرْطاس : ما وُضِع في الهدف ليُرْمى . والغرض : ما يُنْصَب شِبْه غِرْبال أو حلْقة .
وقال في موضعٍ آخر : الغرض : الهدَف ، ويُسَمَّى القِرطاسُ هَدَفاً أو غَرَضاً على الاستعارة . ويقال : أهدفَ لكَ الصَّيدُ فارْمِه ، وأَكْثبَ وأعرَضَ مثلُه .
وقال عبد الرحمن بن أبي بكر رضي الله عنهما لأبيه : لقد أهْدَفْتَ لي يوم بدر فصدفت عنك ، فقال أبو بكر : لكنك لو أهدفتَ لي لم أصْدِف عنك .
وقال إسحاق بن الفَرَج : قال الأصمعيّ : عِدْفةٌ وعِدَف ، وهِدْفةٌ وهِدَفٌ بمعنى قِطْعَةٌ .
قال : وقال عُقْبَة : رأيتُ هِدْفةً من الناس : أي فِرْقة .
دهف : في ( النوادِر ) : جاءت هادفةٌ من الناس وداهفةٌ بمعنى واحد .
ويقال : إبلٌ داهفةٌ ، أي مُعْيِيَةٌ من طُولِ السّيْر . وقال أبو صَخر الهَذَلِيّ :
فما قَدِمَتْ حتى تَوَاتَرَ سيرُها
وحتى أُنِيخَتْ وهي داهِفةٌ دبْرُ
دفه : أهمله الليث ورَوى ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الدّافِه : الغريب . قلت : كأنه قُلِبَ عن الداهِف أو الهادِف .
فهد : قال الليث : الفَهْد معروف ، وجمعُه فُهود ، وثلاثةُ أفْهُد .
وقال أبو عبيدة : فَهْدَتا صَدْرِ الفَرَسِ : لحمتان تكتنفانه .
وقال غيره : فَهْدَتَا البعير : عَظْمانِ ناتِئَانِ خَلْفَ الأُذُنين ، وهما الخُشَشَاوَان . والفَهْد : مِسْمَارٌ يُسَمَّر به وَاسِطُ الرَّحْل ، وأنشد :
مُضَبَّرٌ كأنما زَئيرُه
صَرِيرُ فَهْدٍ واسطٍ صرِيرُه
شبَّه صَرِيفَ نابِ الفحْل بصَرِيرِ هذا المِسمار .
قال خالد : واسطُ الفَهد : مِسمارٌ يُجعل في واسطِ الرَّحْل .
اللِّحيانيّ : غلامٌ فَوْهَد وثَوْهَد : إذا كان ناعماً ممتلِئاً .
ووَصَفَت امرأةٌ زوجَها فقالت : ( زَوجي إن دَخَل فهدَ ، وإن خرَج أَسِدَ ) ، فوصفَت زوجها باللِّين والسكون إذا كان معها في البيت . ويُوصَف الفَهْد بكثرة النَّوم ، فيقال : أنْوَمُ مِن فهدٍ ، فشبَّهتْهُ به إذا خَلا بها ، وبالأسد إذا رأى عدُوَّه . ويقال للَّذي يُعلِّمُ الفَهدَ الصَّيْد : فَهَّاد .
وقال أَبو عَمرو : غلام فَلْهَد وفَوْهَد ، وهو الغلام السَّمين الذي قد راهَقَ الحُلُم .
وفي ( النَّوادِر ) : يقال : فَهَد فلانٌ لفلانٍ ، وفَأَدَ ، ومَهَد : إذا عَمِل في أَمْرِه بالغَيْبِ جَميلاً .

### Türkçe

ه د ف
**هدف** ، **فهد** ، **دهف** ، **دفه** : kullanımdadır.

**هدف** : Şemr, kendisine ait bir isnadla rivayet etti ki **الزُّبير** ile **عمرو بن العاص** **الحِجر**’de toplandılar; **الزُّبير** dedi ki: “Evet, Allah’a yemin olsun, **يوم بَدْر**’de bana karşı gerçekten **أهدَفْتَ** idin; fakat seni böyle bir gün için sakladım.”
Bunun üzerine **عمرو** dedi ki: “Sen de Allah’a yemin olsun, bana karşı gerçekten **أَهدفْتَ** idin; senden bana karşı olan kaçışımla, bunun gibi bir şeyin benim için olmasına sevinmem.”

Şemr dedi ki: Onun sözü: **أهدفت لي**; **الإهدافُ**: senden yakınlaşma, sana yönelme ve dikilmedir. Denir ki: **أهدَف لي الشيءُ**; o da **مُهدِف**’tir. Ve şu beyit okundu:
“Ve **بني ضَبَّة**’den bir sığınak, çok sığınaklı,
Bir gün onların topluluğu akarsa ve **أَهدَفُوا** olurlarsa.”

Ve dedi ki: **الإهدافُ**: yakınlaşmadır; **أَهدَفَ القومُ**: yaklaştıkları zaman.

İbn Şümeyl dedi, yahut bunu **الفرَّاء** söyledi: Denir ki: “**لمّا أَهدَفَتْ لي الكوفةُ نَزَلْتُ**; ve **لمّا أهدَفَتْ لهم تفرَّقوا**.” Ve karşılamaya doğru seni karşılar biçimde gördüğün her şey **مُهْدِف** ve **مُسْتَهدِف**’tir.

**النابغة** dedi ki:
“Ve sen sapladığında, **مُسْتَهدِفٍ** olana saplarsın,
Dokunuşu kabarık, **العَبِير** ile **مُقَرْمَدِ**.”
Yani: yükselmiş, dikilmiş. Ve **اسْتهدَف** etmiştir: yani dikildi. Bundan da, kendisine atan kimse için dikilişinden dolayı **الهدَف** alınmıştır.

**الزَّفَيان السَّعْديّ** devesini anarak dedi ki:
“Kemiğinin onarılmasını umar; hani sürünerek yürüdüğünde,
Ve otlağı bol buldu; sana doğru **أَهدَفَتْ** olunca.”
Yani: yaklaşmış ve yakınlaşmıştır.

(**النوادر**)’de: Denir ki: insanlardan bir **هادِفَةٌ** geldi; ve **دَاهفَةٌ** ve **جاهشَةٌ**.
Ve **هاجِشَةٌ** ve **هابِشَةٌ** ve **هائِشةٌ**. Ve denir ki: “Size bir **هادِفٌ** **هَدَف** etti mi, yahut bir **هابِشٌ** **هَبَشَ** etti mi?”; onunla, beldesinde, orada bulunan kimse dışında birinin olup olmadığını haber almak ister.

**الليث** dedi ki: **الهدَف**: hedef/nişan. Erkeklerden **الهَدَفُ**: iri, boynu uzun, omuzları geniş olan.
Ve denir ki: **أَهْدَفَ لك السحابُ** yahut şey: dikildiği zaman. Ve **الهَدفُ**: geniş, yüksek olan her şey.

Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) eğik bir **هدف** yahut eğik bir **صَدف** yanından geçtiği zaman yürüyüşü hızlandırırdı.

Ebû Ubeyd dedi ki: **الأصمعيّ** dedi: **الهدَف**: büyük, yüksek olan her şey.
Başkası dedi ki: Bununla büyük adam benzetildi; ona **هَدَف** denildi. Ve şu beyit okundu:
“**الهَدَفُ المِعْزالُ** başını aşağı eğdiği zaman,
Ve **الثَّلّةِ الخُطْلِ**’den bir **ضَفْوٌ** onu hoşnut eder.”
Dedi ki: **الصَّدَف** de **الهَدف**’e benzer bir türdür.

Ebû Saîd, “**إذا الهدف المِعْزال**” sözü hakkında dedi ki: Bu, koyun çobanıdır; koyunları için, ona sığınacakları bir **هَدف**’tir. Bu, adam için, koyun çobanı olduğu zaman bir yergidir. Ve denir ki: “Koyun çobanından daha ahmak.” Dedi ki: **الخُطْل** ile kulaklarının gevşekliğini kastetmedi; **الخُطْل** ile, üzerine çokça **تخْطِل** eden ve onu izleyen (koyunları) kastetti.
Dedi ki: Ve “**الهَدَف**: büyük adam” sözü hatadır.

Ebû Bekir hadîsinde: Oğluna **عبد الرحمن** dedi ki: “**يومَ بدر**’de bana karşı gerçekten **أَهْدَفْتَ** idin; ben de senden yüz çevirdim.” Ebû Bekir dedi ki: “Fakat sen bana karşı **أَهدفْتَ** olsaydın, ben senden yüz çevirmezdim.” Denir ki: Sana yaklaştı, sana dikildi ve seni karşıladı olan her şey için: “**قد أهدف لي الشيءُ**” ve “**استَهْدَف**”; bundan da dikilişinden dolayı **الهَدف** alınmıştır.

İbn Şümeyl dedi ki: **الهَدف**: atış talimi için yerden yükseltilip iki kat yapılan şeydir. **القرْطاس**: hedefin içine konulup atılan şeydir. **الغرض**: elek yahut halka benzeri dikilen şeydir.
Başka bir yerde dedi ki: **الغرض**: **الهدَف**’tir. Ve **القِرطاس** istiare yoluyla **هَدَفاً** yahut **غَرَضاً** diye adlandırılır. Ve denir ki: “**أهدفَ لكَ الصَّيدُ فارْمِه**”; ve bunun benzeri: **أَكْثبَ** ve **أعرَضَ**.

**عبد الرحمن بن أبي بكر** (رضي الله عنهما) babasına dedi ki: “**يوم بدر**’de bana karşı gerçekten **أهْدَفْتَ** idin; ben de senden **صَدَفْتُ**.” Ebû Bekir dedi ki: “Fakat sen bana karşı **أهدفتَ** olsaydın, ben senden **أصْدِف** etmezdim.”

İshak b. el-Ferec dedi ki: **الأصمعيّ** dedi: **عِدْفةٌ** ve **عِدَف**; ve **هِدْفةٌ** ve **هِدَفٌ** “parça” manasındadır.
Dedi ki: Ve **عُقْبَة** dedi: “İnsanlardan bir **هِدْفةً** gördüm”; yani bir fırka.

**دهف** : (**النوادِر**)’de: “İnsanlardan bir **هادفةٌ** geldi ve **داهفةٌ**” tek bir mana ile.
Ve denir ki: **إبلٌ داهفةٌ**; yani uzun yürüyüşten yorgun düşmüş. Ebû Sahr el-Hüzelî dedi ki:
“Gelmedi; ta ki yürüyüşü peş peşe oluncaya kadar,
Ve ta ki çöktürüldü; o, **داهِفةٌ** (iken) sırtı.”

**دفه** : **الليث** onu ihmal etti. **ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **الدّافِه**: garip/yabancı. Dedim ki: Sanki **الداهِف** yahut **الهادِف**’ten çevrilmiştir.

**فهد** : **الليث** dedi ki: **الفَهْد** bilinen (hayvan)dır; çoğulu **فُهود**; ve “üç”ü: **أفْهُد**.
Ebû Ubeyde dedi ki: Atın göğsünün **فَهْدَتا**’sı: onu kuşatan iki et parçasıdır.
Başkası dedi ki: Devenin **فَهْدَتَا**’sı: kulakların arkasında çıkıntı yapan iki kemiktir; bunlar **الخُشَشَاوَان**’dır. Ve **الفَهْد**: semerin ortasının çivilendiği bir çividir. Ve şu beyit okundu:
“Sağlamlaştırılmış; sanki onun kükremesi,
Orta **فَهْد**’in gıcırtısıdır, onun gıcırtısı.”
Erkek devenin dişinin gıcırdamasını bu çivinin gıcırtısına benzetti.

Hâlid dedi ki: **واسطُ الفَهد**: semerin ortasına konulan bir çividir.

**اللِّحيانيّ**: **غلامٌ فَوْهَد** ve **ثَوْهَد**: yumuşak, dolgun olduğu zaman.

Bir kadın kocasını niteledi; dedi ki: “(Kocam içeri girerse **فهدَ**; dışarı çıkarsa **أَسِدَ**.)” Böylece, evde onunla beraber olduğu zaman kocasını yumuşaklık ve sükûnetle niteledi. **الفَهْد** çok uyumakla nitelenir; “**أنْوَمُ مِن فهدٍ**” denir. Onunla baş başa kaldığında onu ona benzetti; düşmanını gördüğünde de aslana (benzetti). Ve **الفَهْد**’e avı öğreten kimseye **فَهَّاد** denir.

Ebû Amr dedi ki: **غلام فَلْهَد** ve **فَوْهَد**; o, ergenliğe yaklaşmış semiz oğlandır.

(**النَّوادِر**)’de: Denir ki: “**فَهَد** falan kimse, falan kimse için; ve **فَأَدَ**; ve **مَهَد**”: onun işi hakkında gıyabında güzel iş yaptığı zaman.
