# هدم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AF%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هدم

الهَدْمُ: نَقِيضُ البناء، هَدَمَه يَهْدِمُه هَدْماً وهَدَّمه فانْهَدَمَ
وتَهَدَّمَ وهَدَّمُوا بُيوتهم، شُدِّدَ للكثرة. ابن الأَعرابي: الهَدْمُ قَلْعُ ا لمَدَرِ، يعني البيوت، وهو فِعْلٌ مُجاوزٌ، والفِعلُ اللازم منه الانْهِدامُ. ويقال: هَدَمَه ودَهْدَمَه بمعنى واحد؛ قال العجاج:
وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ،
والنُّؤْيِ بعدَ عَهْدِه المُدَهْدَمِ
يعني الحاجزَ حولَ البيت إِذا تَهَدَّم. والهَدَمُ، بالتحريك: ما تَهدَّم من نواحي البئر فسقط في جَوْفِها؛ قال يصف امرأَة فاجرةً: تَمْضي، إِذا زُجِرَتْ عن سَوْأَةٍ، قُدُماً،
كأَنها هَدَمٌ في الجَفْرِ مُنْقاضُ
والأَهْدَمانِ: أَن يَنْهارَ عليكَ بناءٌ أَو تقعَ في بئرٍ أَو أُهْوِيَّة. وقوله في الحديث: اللهمّ إِني أَعوذُ بك منَ الأَهْدَمَينِ؛ قيل في تفسيره: هو أَن يَنْهَدِمَ على الرجل بناءٌ أَو يقعَ في بئرٍ؛ حكاه الهرويّ في الغريبين، قال ابن سيده: ولا أَدري ما حقيقتُه؛ قال ابن الأَثير: هو أَن ينهارَ
عليه بناءٌ أو يقعَ في بئرٍ أَو أُهْوِيّة. والأَهْدَمُ. أَفْعَلُ من الهَدَم: وهو ما تَهَدَّمَ من نواحي البئر فسقط فيها. وفي حديث الشهداء: وصاحبُ الهَدَمِ
شهيدٌ؛ الهَدَمُ، بالتحريك: البناءُ المَهْدُومُ، فَعَلٌ بمعنى مفعول، وبالسكون الفِعْلُ نفْسُه؛ ومنه الحديث: مَن هَدَمَ بُنْيانَ رَبِّه فهو مَلْعونٌ أَي مَنْ قَتَلَ النفَّسَ المُحرَّمة لأَنها بُنيانُ اللهِ وتَرْكِيبُه. وقالوا: دَمُنا دَمُكم وهَدَمُنا هَدَمُكم أَي نحن شيءٌ واحدٌ في النُّصْرة تَغْضَبون لنا ونغْضَبُ لكم. وفي الحديث. أَن أَبا الهيثم بن التَّيِّهان قال لرسولِ
الله، صلى الله عليه وسلم: إِن بيننا وبين القومِ حبالاً ونحن قاطِعوها فنخشَى إِنِ اللهُ أَعَزَّك وأَظْهَرَكَ أَن ترجعَ إِلى قومِك، فتبَّسم النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، ثم قال: بل الدَّمُ الرَّمُ والهَدَمُ الهَدَمُ، أَنا منكم وأَنتم مني؛ يُروى بسكون الدال وفتحها، فالهدَم، بالتحريك: القَبْرُ يعني أُقْبَرُ
حيث تُقْبَرون، وقيل: هو المنزلُ أَي منزِلُكم مَنزِلي، كحديثه الآخر: المَحْيا مَحْياكم والمماتُ مماتُكم أَي لا أُفارِقُكم. والهَدْم، بالسكون وبالفتح أَيضاً: هو إِهدارُ
دَمِ القتيلِ؛ يقال: دِماؤهم بينهم هَدْمٌ أَي مُهْدَرةٌ، والمعنى إِن طُلِب دَمُكم فقد طُلِبَ دَمي، وإِن أُهْدِرَ دَمُكم فقد أُهْدِرَ دَمي لاستِحكام الأُلْفة بيننا، وهو قولٌ معروف، والعرب تقول: دَمي دَمُك وهَدَمي هَدَمُك، وذلك عند المُعاهَدةِ والنُّصْرة. وروى الأَزهري عن ابن الأَعرابي قال: العربُ
تقول دَمي دمُك وهَدَمي هدَمُك؛ هكذا رواه بالفتح، قال: وهذا في النُّصْرة، والظُّلْم تقول: إِن ظُلِمْتَ فقد ظُلِمْتُ؛ قال وأَنشدني العُقَيلي:دَماً طَيِّباً يا حَبَّذا أَنت من دَمِ
وكان أَبو عبيدة يقول: هو الهَدَمُ الهَدَمُ واللَّدَمُ اللَّدَمُ أَي حُرْمتي مع حُرْمتِكم وبَيتي مع بَيْتِكم؛ وأَنشد:
ثم الْحَقي بِهَدَمي ولَدَمي
أَي بأَصلي ومَوْضِعي. وأَصل الهَدَم ما انْهَدَم. يقال: هَدَمْت هَدْماً، والمَهْدومُ هَدَمٌ، وسمي منزلُ الرجل هَدَماً لانْهِدامِه، وقال غيره: يجوز أَن يُسمَّى القبرُ
هَدَماً لأَنه يُحْفَر تُرابُه ثم يُرَدُّ،تُرابه فيه، فهو هَدَمٌ، فكأَنه قال: مَقْبَرِي مَقْبَرُكم أَي لا أَزالُ معكم حتى أَموتَ عندكم. وروى الأَزهري عن أَبي الهيثم أَنه قال في الحِلْف: دَمي دمُك إِن قَتَلني إِنسانٌ طَلَبْتَ بدَمي كما تَطْلُبُ بدَمِ
ولِىِّك أَي ابن عَمِّك وأَخِيك، وهَدَمي هَدَمُك أَي مَنْ هَدَمَ لي عِزّاً وشَرَفاً فقد هَدَمه منك. وكلُّ من قَتل ولِيِّي، فقد قَتل ولِيَّك، ومَنْ أَراد هَدْمَك فقد قصَدني بذلك. قال الأَزهري: ومن رواه الدَّمُ الدَّمُ
والهَدْمُ الهَدْمُ، فهو على قول الحَلِيف تَطْلُب بدَمي وأَنا أَطلبُ بدَمِك. وما هَدَمْتَ من الدِّماء هَدَمْتُ أَي ما عَفَوْتَ عنه وأَهْدَرْتَه فقد عفوتُ عنه وتركتُه. ويقال: إِنهم إِذا احْتَلَفوا قالوا هَدَمي هَدَمُك ودَمي دَمُك وتَرِثُني وأَرِثُك، ثم نسَخ الله بآيات المَواريثِ ما كانوا يَشْترِطونه من المِيراث في الحِلْف
والهِدْمُ، بالكسر: الثوبُ
الخلَقُ المُرَقَّعُ، وقيل: هو الكِساءُ الذي ضُوعِفت رِقاعُه، وخصَّ ابنُ الأَعرابي به الكِساءَ الباليَ من الصوفِ
دون الثوبِ، والجمع أَهْدامٌ وهِدَمٌ؛ الأَخيرة عن أَبي حنيفة، وهي نادرة؛ وقال أَوس بن حجر:
وذات هِدْمٍ عارٍ نَواشِرُها،
تُصْمِتُ بالماءِ تَوْلَباً جَدِعا
قال ابن بري: صوابه وذاتُ، بالرفع، لأَنه معطوف على فاعل قبله؛ وهو: لِيُبْكِكَ الشَّرْبُ والمُدامةُ والـ
ـفِتْيانُ، طُرّاً، وطامِعٌ طَمِعا
وأَنشد ابن بري لأَبي دُواد:
هَرَقْتُ في صُفْنِه ماءً لِيَشْرَبَه
في داثِرٍ خَلَق الأَعْضادِ أَهْدامِ
وفي حديث عُمر: وقَفَتْ عليه عجوزٌ عَشَمةٌ بأَهْدامٍ؛ الأَِهْدامُ: الأَخْلاقُ من الثياب. وهَدَمْتُ الثوب إِذا رَقَعته. وفي حديث عليّ: لبِسْنا أَهْدام البِلى، وروي عن الصَّمُوتيِّ الكلابي وذكرَ حِبَّةَ الأَرض فقال: تَنْحَلُّ فيأُخُذُ بعضُها رِقابَ بعضٍ فتنطلق هِدَماً كالبُسُطِ. وشيخٌ هِدْمٌ: على التشبيه بالثوب. أَبو عبيد: الهِدْمُ الشيخ الذي قد انْحَطَم مثل الهِمِّ. والعجوزُ المُتَهدِّمة: الفانيةُ الهَرِمة. وتَهَدَّم عليه من الغضب إِذا اشتدَّ غضبُه. وخُفٌّ هِدْمٌ ومُهَدَّمٌ: مثل الثوب؛ قال:
عَليَّ خُفّانِ مُهَدَّمانِ،
مُشْتَبِها الأَنْفِ مُقَعَّمانِ
أَبو سعيد: هَدَّمَ فلانٌ ثوبَه ورَدَّمَه إِذا رَقَّعه؛ رواه ابنُ الفَرج عنه.
وعجوز مُتَهدِّمةٌ: هَرِمةٌ فانيةٌ، ونابٌ مُتهدِّمة كذلك. والهَدَمُ: ما بقي من نباتِ عامِ
أَوّلَ، وذلك لِقِدَمِه. وهَدِمَت الناقةُ تَهْدَمُ
هَدَماً وهَدَمةً، فهي هَدِمةٌ من إِبلٍ
هَدامى وهَدِمةٍ ، وتَهَدَّمَت وأَهْدَمت وهي مُهْدِم، كلاهما، إذا اشتدَّت ضبَعَتُها فياسَرت الفحلَ ولم تُعاسِرْه. وقال بعضهم: الهَدِمةُ الناقة التي تقع من شدة الضَّبَعةِ؛ قال زيد بن تُرْكِيٍّ الدُّبَيري: يُوشِكُ أَن يُوجسَ في الأَوْجاسِ
فيها هَديمُ ضَبَعٍ هَوَّاسِ،
إِذا دَعا العُنَّدَ بالأَجْراسِ
قال ابن جني: فيه ثلاث روايات، إِحداها:
فيها هديمُ ضَبَعٍ هَوَّاسُ
ويكون الهَديم هُنا فحلاً وأَضافه إِلى الضَّبَع لأَنه يَهْدَمُ إِذا ضَبِعَتْ، وهَوَّاس: من نعت هديم؛ الوراية الثانية: هَوَّاسِ، بالخفض على الجِوار؛ الرواية الثالثة:
فيها هَديمُ ضَبَعٍ هِوَاسِ
وهو الصحيح لأَن الهَوَسَ يكون في النُّوق، وعليه يصحُّ استِشْهادُ الجوهريّ لأَنه جعل الهَديمَ الناقةَ الضَّبِعَةَ، ويكون هِواسِ بدلاً من ضبَع، والضَّبَعُ والهِواسُ واحدٌ. وهَديمُ في هذه الأَوجه فاعلٌ ليُوجِسَ في البيت الذي قبله أَي يُسْرِع أَن يَسمع صوتَ هذا الفحلِ ناقةٌ ضَبِعةٌ فتَشْتَدَّ ضَبَعَتُها؛ وأَول الأُرجوزة:
مِزْيدُ، يا ابنَ النَّفَر الأَشْواسِ
الشُّمْسِ، بل زادُوا على الشِّماسِ
وفلانٌ يَتَهَدَّمُ عليكَ غَضَباً: مَثَلٌ بذلك. وتهدَّم عليه: تَوَعَّدَه. ودِماؤهم هَدْمٌ بينهم، بالتسكين، وهَدَمٌ، بالتحريك، أَي هدَرٌ، وذلك إِذا لم يودوا قاتلَه
(* قوله «إذا لم يودوا قاتله» كذا بالأصل، ولعله
يؤذوا أو نحو ذلك). عليّ بن حمزة: هَدْمٌ، بسكون الدال.
وتهادَمَ القومُ: تهادَرُوا.
والهُدامُ: الدُّوارُ يُصِيبُ الإِنسان في البحر؛ وهُدِم الرجلُ: أَصابه ذلك. والهَدْمُ: أَن تَضْرِبَه فتكسِرَ ظهرَه؛ عن ابن الأَعرابي. وفي الحديث: من كانت الدنيا هَدَمَه وسَدَمَه أَي بُغْيَتَه وشَهْوَتَه. قال ابن الأَثير: هكذا رواه بعضهم، والمحفوظ هَمَّه وسَدَمَه، والله أَعلم. ورجلٌ هَدِمٌ: أَحمقُ مُخنَّث.
وذو مَهْدَمٍ ومِهْدَمٍ: قَيْلٌ من أَقيال حِمْير.
والمَهْدومُ من اللبَن: الرَّثِيئةُ. وفي التهذيب: المَهْدومةُ الرَّثيئة من اللبن؛ قال الشاعر:
شَفَيْتُ أَبا المُخْتارِ من داءِ بَطْنِه
بمَهْدومةٍ، تُنْبي ضُلوعَ الشَّراسِف
قال: المَهْدومةُ هي الرثيئةُ. قال شهاب: إِذا حُلِب الحَليبُ على الحَقِين جاءت رثيئةٌ مُذَكَّرة طيِّبة، لا فَلَقٌ ولا مُمْذَقِرّة سَمْهَجَةٌ ليّنة.
والهَدْمةُ: الدُّفْعةُ من المال. ويقال: هذا شيءٌ مُهَنْدَمٌ أَي مُصْلَح على مقدار، وهو معرَّب، وأَصله بالفارسية أَنْدام، مثل مُهَنْدِس وأَصله انْدازه.
وفي الحديث: كلْ مما يَليك وإِياك والهَذْمَ؛ قال ابن الأَثير: هكذا رواه بعضهم بالذال المعجمة، وهو سُرْعةُ الأَكل، والهَيْدامُ: الأَكولُ؛ قال أَبو موسى: أَظنّ الصحيحَ بالدال المهملة يُريد به الأَكلَ من جوانب القَصْعةِ دون وَسَطِها، وهو من الهَدَم ما تَهدَّمَ من نواحي البئر. والهَدْمةُ: المَطرةُ الخفيفة. وأَرض مَهْدومةٌ أَي مَمْطورةٌ.

### Türkçe

**الهَدْمُ**: yapının zıddı; onu yıktı, onu yıkar, yıkma olarak ve onu çokça yıktı da o yıkıldı.

Ve yıkıldı; ve yıkıldı; ve evlerini yıktılar; çokluk için şeddelendi. İbnü’l-A‘râbî: **الهَدْمُ** kerpicin sökülmesidir, yani evler; ve o, geçişli bir fiildir; ondan olan lâzım fiil ise **الانْهِدامُ**’dır. Ve denilir: onu yıktı ve onu **دَهْدَمَه**; tek bir mânâdadır; el-‘Accâc dedi:
وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ،
والنُّؤْيِ بعدَ عَهْدِه المُدَهْدَمِ
Yani evin etrafındaki engel; yıkıldığı zaman. Ve **الهَدَمُ**, harekeli olarak: kuyunun yanlarından yıkılıp da onun içine düşen şeydir; bir fâcire kadını vasfederek dedi:
تَمْضي، إِذا زُجِرَتْ عن سَوْأَةٍ، قُدُماً،
كأَنها هَدَمٌ في الجَفْرِ مُنْقاضُ
Ve **الأَهْدَمانِ**: üzerine bir bina çökmesi yahut bir kuyuya yahut bir çukura düşmendir. Ve hadisteki sözü: Allah’ım, ben sana **الأَهْدَمَينِ**’den sığınırım; onun tefsirinde denildi: o, bir erkeğin üzerine bir binanın yıkılması yahut bir kuyuya düşmesidir; el-Herevî bunu **الغريبين**’de nakletti. İbn Sîde dedi: onun hakikati nedir bilmiyorum. İbnü’l-Esîr dedi: o, üzerine bir binanın çökmesi yahut bir kuyuya yahut bir çukura düşmesidir. Ve **الأَهْدَمُ**: **الهَدَم**’den **أَفْعَلُ**’dır; o, kuyunun yanlarından yıkılıp da içine düşen şeydir. Ve şehidler hadîsinde: **وصاحبُ الهَدَمِ شهيدٌ**; **الهَدَمُ**, harekeli olarak: yıkılmış bina; mef‘ûl mânâsında **فَعَلٌ**’dır; sâkin olarak ise fiilin kendisidir. Ondan hadîs: “Kim Rabb’inin binasını yıkarsa o lânetlidir” yani haram kılınmış nefsi öldüren; çünkü o Allah’ın binası ve terkibidir. Ve dediler: **دَمُنا دَمُكم وهَدَمُنا هَدَمُكم** yani biz nusrette tek bir şeyiz; bize öfkelenirsiniz ve size öfkeleniriz. Ve hadiste: Ebü’l-Heysem b. et-Teyyihân, Allah’ın Resûlü’ne—Allah ona salât ve selâm etsin—dedi: bizimle kavim arasında ipler vardır ve biz onları koparıcılarız; Allah seni aziz kılıp seni üstün kılarsa kavmine dönmenden korkarız. Nebî—Allah ona salât ve selâm etsin—tebessüm etti, sonra dedi: “Bilakis **الدَّمُ الرَّمُ والهَدَمُ الهَدَمُ**; ben sizdenim ve siz bendesiniz.” **الدال**’ın sâkin ve fethalı oluşuyla rivayet edilir; **الهدَم** harekeli olarak: kabirdir; yani sizin gömüldüğünüz yerde gömülürüm. Ve denildi: o, meskendir; yani meskeniniz meskenimdir; onun diğer hadîsi gibi: “**المَحْيا مَحْياكم والمماتُ مماتُكم**” yani sizden ayrılmam. Ve **الهَدْم**, sâkin olarak ve fethalı olarak da: öldürülenin kanını boşa çıkarmaktır; denilir: “**دِماؤهم بينهم هَدْمٌ**” yani hederdir; mânâ: kanınız talep edilirse benim kanım talep edilmiş olur; kanınız heder edilirse benim kanım heder edilmiş olur; aramızdaki ülfetin sağlamlaşması sebebiyle. Ve o, bilinen bir sözdür; Araplar der: “**دَمي دَمُك وهَدَمي هَدَمُك**”; bu, muahede ve nusret sırasında olur. El-Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: Araplar der: “**دَمي دمُك وهَدَمي هدَمُك**”; onu böyle fethayla rivayet etti; dedi: bu nusrette ve zulümde (şöyle) der: “Eğer zulme uğrarsan ben zulme uğramışımdır.” Dedi ve el-‘Ukeylî bana inşad etti:
دَماً طَيِّباً يا حَبَّذا أَنت من دَمِ
Ve Ebû ‘Ubeyde derdi: o “**الهَدَمُ الهَدَمُ واللَّدَمُ اللَّدَمُ**”dur; yani hürmetim hürmetinizle ve evim evinizle beraberdir; ve inşad etti:
ثم الْحَقي بِهَدَمي ولَدَمي
Yani aslıma ve mevkiime. Ve **الهَدَم**’ın aslı, yıkılan şeydir. Denilir: yıktım, yıkma olarak; ve yıkılmış olan **هَدَمٌ**’dur. Ve kişinin evi, yıkılması sebebiyle **هَدَماً** diye adlandırıldı. Başkası dedi: kabre de **هَدَماً** denilmesi câizdir; çünkü toprağı kazılır sonra toprağı onun içine geri döndürülür; o hâlde o **هَدَمٌ**’dur; sanki dedi ki: “kabrim kabrinizdir” yani sizinle beraber olmaya devam ederim, ta ki yanınızda öleyim. El-Ezherî, Ebü’l-Heysem’den rivayet etti: o, **الحِلْف** hakkında dedi: “**دَمي دمُك**”: eğer bir insan beni öldürürse, sen benim kanımı, velînin kanını talep ettiğin gibi talep edersin; yani amcaoğlun ve kardeşin. Ve “**هَدَمي هَدَمُك**” yani bana bir izzet ve şeref yıkan kimse, onu senden yıkmış olur. Ve her kim velîmi öldürürse velîni öldürmüş olur; ve her kim senin yıkımını isterse bununla beni kastetmiş olur. El-Ezherî dedi: onu “**الدَّمُ الدَّمُ والهَدْمُ الهَدْمُ**” diye rivayet eden kimseye gelince, o, halîfin “sen benim kanımı talep edersin ve ben senin kanını talep ederim” sözü üzerinedir. Ve “kanlardan her neyi **هَدَمْتَ** ise ben de **هَدَمْتُ**” yani her neyi affedip heder ettiysen ben de affettim ve bıraktım. Ve denilir: onlar yeminleştiklerinde derler: “**هَدَمي هَدَمُك ودَمي دَمُك وتَرِثُني وأَرِثُك**”; sonra Allah, miras âyetleriyle, **الحِلْف**’te mirastan şart koştukları şeyi neshetti.

Ve **الهِدْمُ**, kesre ile: yıpranmış yamalı elbise; ve denildi: yamaları kat kat yapılmış örtüdür. İbnü’l-A‘râbî onu, elbiseden değil, yünden eski örtüye tahsis etti. Çoğulu **أَهْدامٌ** ve **هِدَمٌ**’dir; ikincisi Ebû Hanîfe’dendir ve nadirdir. Evs b. Hacer dedi:
وذات هِدْمٍ عارٍ نَواشِرُها،
تُصْمِتُ بالماءِ تَوْلَباً جَدِعا
İbn Berrî dedi: doğrusu “**وذاتُ**”tur, ref‘ ile; çünkü önceki bir fâile atfedilmiştir; o da şudur:
لِيُبْكِكَ الشَّرْبُ والمُدامةُ والـ
ـفِتْيانُ، طُرّاً، وطامِعٌ طَمِعا
Ve İbn Berrî, Ebû Duvâd’dan inşad etti:
هَرَقْتُ في صُفْنِه ماءً لِيَشْرَبَه
في داثِرٍ خَلَق الأَعْضادِ أَهْدامِ
Ve Ömer hadîsinde: üzerinde yaşlı bir kadın, **أَهْدامٍ** ile, onun yanında durdu; **الأَِهْدامُ**: elbiselerden yıpranmışlar. Ve elbiseyi yamadığım zaman “elbiseyi **هَدَمْتُ**” denir. Ali hadîsinde: “Biz, eskimenin **أَهْدام**’ını giydik.” Ve es-Samûtî el-Kilâbî’den rivayet edildi; yerin sevgisini zikretti de dedi: çözülür; bir kısmı bir kısmının boyunlarını alır; sonra **هِدَماً** olarak, yaygılar gibi, gider. Ve **شيخٌ هِدْمٌ**: elbiseye benzetme üzere. Ebû ‘Ubeyd: **الهِدْمُ**; **الهِمِّ** gibi parçalanmış olan ihtiyardır. Ve **العجوزُ المُتَهدِّمة**: tükenmiş, çok yaşlı. Ve “öfkesinden üzerine **تَهَدَّم** etti” denir; öfkesi şiddetlendiği zaman. Ve **خُفٌّ هِدْمٌ** ve **مُهَدَّمٌ**: elbise gibidir; dedi:
عَليَّ خُفّانِ مُهَدَّمانِ،
مُشْتَبِها الأَنْفِ مُقَعَّمانِ
Ebû Sa‘îd: falan, elbisesini yamadığı zaman “elbiseyi **هَدَّمَ** ve **رَدَّمَه**” der; İbnü’l-Ferec bunu ondan rivayet etti.

Ve **عجوز مُتَهدِّمةٌ**: çok yaşlı, tükenmiş; ve **نابٌ مُتهدِّمة** de böyledir. Ve **الهَدَمُ**: önceki bir yılın bitkisinden kalan şey; bu, eskiliği sebebiyledir. Ve dişi deve **هَدِمَت**; **تَهْدَمُ**; **هَدَماً** ve **هَدَمةً**; o hâlde o, **هَدِمةٌ**’dir; **إِبلٍ هَدامى** ve **هَدِمةٍ**’dendir. Ve **تَهَدَّمَت** ve **أَهْدَمت**; o, **مُهْدِم**’dir; ikisi de; kızgınlığı şiddetlendiğinde, erkeğe kolaylık gösterip ona güçlük göstermediği zaman. Bazıları dedi: **الهَدِمةُ** kızgınlığın şiddetinden düşen dişi devedir. Zeyd b. Turkî ed-Dübeyrî dedi:
يُوشِكُ أَن يُوجسَ في الأَوْجاسِ
فيها هَديمُ ضَبَعٍ هَوَّاسِ،
إِذا دَعا العُنَّدَ بالأَجْراسِ
İbn Cinnî dedi: onda üç rivayet vardır; birincisi:
فيها هديمُ ضَبَعٍ هَوَّاسُ
Ve burada **الهَديم** bir erkek olur; onu **الضَّبَع**’a izafe etti; çünkü o, kızgınlaştığı zaman **يَهْدَمُ**. Ve **هَوَّاس**: **هديم**’in sıfatındandır. İkinci rivayet: **هَوَّاسِ**, cer ile, komşuluk üzere. Üçüncü rivayet:
فيها هَديمُ ضَبَعٍ هِوَاسِ
Ve o doğrudur; çünkü **الهَوَس** dişi develerde olur; bunun üzerine Cevherî’nin istişhâdı sahih olur; çünkü o, **الهَديم**’i kızgın dişi deve yaptı; ve **هِواسِ**, **ضبَع**’dan bedel olur; **الضَّبَعُ** ile **الهِواسُ** birdir. Ve bu vecihlerde **هَديمُ**, önceki beyitteki **ليُوجِسَ** için fâildir; yani bu erkeğin sesini bir kızgın dişi deve işitir de kızgınlığı şiddetlenir diye, işitmeye çabuk olur. Ve urcûzenin başı:
مِزْيدُ، يا ابنَ النَّفَر الأَشْواسِ
الشُّمْسِ، بل زادُوا على الشِّماسِ
Ve “falan sana öfkeyle **يَتَهَدَّمُ**” denir: bununla bir meseldir. Ve “ona karşı **تهدَّم** etti”: onu tehdit etti. Ve “**دِماؤهم هَدْمٌ بينهم**”, sükûn ile; ve **هَدَمٌ**, hareke ile; yani hederdir; bu, katilinin diyeti ödenmediği zaman olur.
(* “**إذا لم يودوا قاتله**” sözü: asılda böyledir; belki “**يؤذوا**” yahut benzeri olmalıdır). Ali b. Hamza: **هَدْمٌ**, **الدال**’ın sükûnuyla.

Ve **تهادَمَ القومُ**: birbirlerini heder ettiler. Ve **الهُدامُ**: denizde insana isabet eden baş dönmesidir; ve adam **هُدِم**: ona o isabet etti. Ve **الهَدْمُ**: ona vurup sırtını kırmandır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve hadîste: “Kimin dünyası onun **هَدَمَه**’si ve **سَدَمَه**’si olursa” yani onun isteği ve şehveti. İbnü’l-Esîr dedi: bazıları onu böyle rivayet etti; mahfuz olan “**هَمَّه وسَدَمَه**”dir; Allah daha iyi bilir. Ve **رجلٌ هَدِمٌ**: ahmak, muhannes.

Ve **ذو مَهْدَمٍ** ve **مِهْدَمٍ**: Himyer’in **أَقيال**’inden bir **قَيْلٌ**’dir.

Ve sütten **المَهْدومُ**: **الرَّثِيئةُ**’dir. Ve **التهذيب**’de: **المَهْدومةُ** sütten **الرَّثيئة**’dir; şair dedi:
شَفَيْتُ أَبا المُخْتارِ من داءِ بَطْنِه
بمَهْدومةٍ، تُنْبي ضُلوعَ الشَّراسِف
Dedi: **المَهْدومةُ** **الرثيئةُ**’dir. Şihâb dedi: süt, **الحَقِين** üzerine sağıldığı zaman, müzekker, hoş bir **رثيئةٌ** gelir; ne **فَلَقٌ** ne de **مُمْذَقِرّة**; **سَمْهَجَةٌ** yumuşak.

Ve **الهَدْمةُ**: maldan bir def‘adır. Ve denilir: bu, **مُهَنْدَمٌ** bir şeydir; yani ölçü üzere ıslah edilmiş; ve o, mu‘arrebdir; aslı Farsçada **أَنْدام**’dır; **مُهَنْدِس** gibi; aslı **انْدازه**’dir.

Ve hadîste: “Yanındakinden ye ve **الهَذْمَ**’den sakın”; İbnü’l-Esîr dedi: bazıları onu **الذال** mu‘ceme ile böyle rivayet etti; o, yemenin süratidir; ve **الهَيْدامُ**: çok yiyen; Ebû Mûsâ dedi: zannederim doğrusu, **الدال** muhmela iledir; bununla, çanağın ortasından değil, kenarlarından yemeyi kasteder; ve o, **الهَدَم**’dendir: kuyunun yanlarından yıkılan şey.

Ve **الهَدْمةُ**: hafif yağmurdur. Ve **أَرض مَهْدومةٌ**: yani yağmur görmüş.
