# هدهد (ه-د-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%87%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AF%D9%87%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Hudhud”, çavuş kuşu

- Harfler: ه - د - ه
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 4 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْهُدْهُدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%87%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%87%D9%8F%D8%AF%D9%92%D9%87%D9%8F%D8%AF%D9%8E.md) | الْفُعْفُلَ | İbibik | 1 | 1 | [27:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%87%D8%AF/ayet/27:20.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · (Fe, kaf,dal) Bağboğan ot,
2. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Tayr” kuş demektir
3. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
4. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
5. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
6. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هدهد |
| Yapı | Dörtlü (mükerrer / ikilemeli kök) |
| Özel Durum | İkili ses yansımalı çekirdeğin (هد) yinelenmesiyle oluşan katlamalı yapı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md), [نمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D9%84.md), غراب |
| Zıt Kök | [صمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kesintili, ritmik ve boğazdan çıkan boğuk ses çıkarma; sallanarak veya ritimle hareket etme |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da Hz. Süleyman kıssasında haber getiren, gözlem yapan ve tevhid bilincine sahip özel kuş türü |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde fıtrî algı, bilgi taşıyıcılığı ve tevhidî sadakat |
| Kritik Hata Riski | Hudhudü yalnızca biyolojik bir kuş türü veya masalsı bir motif sayarak ayetteki haberci, rasatçı ve tevhidi kavrayış sahibi özne rolünü göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هد | Ağır ve boğuk ses çıkarma, yıkılma, sarsılma veya ritmik sallanma; nitekim [هدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF.md) yıkıcı ses çıkarmayı, [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) sarsıntıyla yıkmayı, [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) ise ritmik ve hedefli yönelişi ifade eder | هد | İkili çekirdeğin aynen yinelenmesi harekete ve sese süreklilik, ritmik kesintililik, ötüşteki titreşim ve sallanma niteliği kazandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığın veya sesin solukla, dikkat çekici bir belirişle dışa vurulması |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir durumdan diğerine geçiş, ritmik salınım ve yönelim hareketi |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İlk beliriş ve nefes hareketinin yankı gibi yinelenerek belirginleşmesi |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | İkinci hareket eşiği; sesin ve salınımın ritmik bir vuruşa ve kalıba kavuşması |
| هدهد | İki eşikli ve çift nefesli ritmik salınım | Boğazdan ritmik ve yankılı sesler çıkararak sallanma, kendine özgü bir frekansta hareket ve seda üretme |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Güvercin ve ibibik gibi kuşların boğazlarından art arda çıkardıkları boğuk ve ritmik ötüş; çocuğun beşikte sallanarak uyutulması sırasındaki ritmik ses ve hareket |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi Arapçasında ibibik kuşunun başındaki tepelik ve ritmik ötüşü tasvir edilmiş, kuşun yer altındaki suyu sezme yeteneğine dair gözlemler darbımesellere konu olmuştur |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Kelbî ve erken dönem rivayetlerinde ibibik kuşu keskin görüşü ve su menbalarını sezmesiyle anılmış, kuşun ötüş tarzı ve başını ritmik sallayışı Arap dilinde fiilleştirilmiştir |

Kaynak: Lisânü’l-ʿArab, Tâcü’l-Arûs, Kitâbü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça هدهد kelimesi, Sami dillerinde kuş ötüşlerini ve ritmik titresimli sesleri taklit eden yansımalı (onomatopoetik) kök katmanına aittir. İkili هد veya [هدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AF.md) tabanı, boğuk bir seda çıkarmayı, uğuldamayı ve ritmik vuruşu gösterir. Süryanice ve İbranicede ibibik kuşu için farklı kökler (örneğin İbranice dukhifat) kullanılsa da, ritmik sallanma, ninnileme veya boğuk ses çıkarma bakımından fonetik benzerlikler gösteren ses yansımalı türevler mevcuttur. Arapçada bu kök hem kuşun tür adı (Upupa epops / ibibik / çavuş kuşu) hem de ritmik sallanma ve mırıldanma eylemini niteleyen dörtlü bir fiil gövdesi olarak kökleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisânü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هد kökünden mükerrer türetim | Kuşun boğazından çıkardığı ritmik ve boğuk «hud-hud» sesinin taklidiyle isimleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ses yansımalı (onomatopoetik) paralel türevler | Sami dillerinde ritmik fısıltı, sallanma ve boğuk ses çıkarma fiilleriyle akrabadır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Kuşun ötüş sesine dayalı evrensel yansıma | Birçok dilde ibibik kuşunun adı ötüş sesinin taklidinden türemiştir (örneğin Latince upupa) | Muhtemel |

Kaynak: Lisânü’l-ʿArab, Gesenius, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هدهد | Anlamlı | İbibik kuşu; ritmik ses çıkarma veya sallama | Dörtlü mükerrer yapıda kuşun ötüşünü ve ritmik hareketini anlatır | Kur'an'da geçer; hedef kök |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هدهد | Merkez | İbibik kuşu, ritmik ses ve hareket | Belirli bir kuş türü olup bilinçli haber getirme ve basiretle anılır | Kur'an'da el-Hudhud adıyla geçer |
| [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) | Komşu | Genel olarak uçan varlıklar ve kuşlar | Havada süzülme ve kanat çırpma eylemini kuşatan üst cins adıdır | Kur'an'da kuş cinsi için kullanılır |
| [نمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D9%84.md) | Komşu | Yeryüzü canlısı, teşkilatlı böcek | Toplumsal hiyerarşisi ve fıtrî haberleşmesi olan yer canlısıdır | Süleyman kıssasında hudhud ile komşudur |
| غراب | Komşu | Karga türü, yön gösterici kuş | Fiziksel gömme ve örtme eylemini öğretmede öne çıkan kuştur | Âdem'in oğluna örneklik eder |
| [صمت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AA.md) | Zıt | Sessizlik, sükût | Sesin ve haber akışının tamamen durması halidir | Hudhudün ritmik ötüşü ve haber getirmesine zıttır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هدهد | İbibik kuşu, ritmik ses çıkaran varlık | Somut kuş türünü ve onun sesini doğrudan karşılar | Kesin |
| Latince | Upupa epops | İbibik kuşu | Biyolojik tür adıdır; ses yansımalı kökeni Arapçayla örtüşür ancak tevhidi/haberi bağlamı içermez | Güçlü |
| İngilizce | Hoopoe | İbibik | Biyolojik türü karşılar; Kur'an kıssasındaki elçi ve gözlemci boyutunu tek başına taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Wiedehopf | İbibik kuşu | Kuşun fiziksel tür karşılığıdır; Arapçadaki fonetik kök bağını vermez | Güçlü |
| Fransızca | Huppe fasciée | Çavuş kuşu / ibibik | Türün fiziksel tepeliğini ve adını belirtir | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْهُدْهُدَ | Hz. Süleyman'ın ordusunda istihbarat ve keşif yapan, Sebe kavmini ve şirki fark eden bilinçli ibibik kuşu | Kıssa ve peygamberler tarihi bağlamı (Neml [27:20](https://lisan.digital/tr/ayet/27:20.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hayvanların idraki ve mükellefiyeti | Hudhudün şirki tanıması ve tevhid bilincine sahip olmasının fıtrî idrak mi yoksa mucizevî ilham mı olduğu | Hayvanlar aleminde fıtrî tevhid bilinci ve Allah'a secde idraki |
| Fıkıh | Eti yenen ve yenmeyen hayvanlar | Hz. Peygamber'in hudhudün öldürülmesini yasaklamasından hareketle etinin hükmü | Dokunulmazlık ve öldürülme yasağı |
| Tefsir | Süleyman kıssası ve kuş dili | Hudhudün konuştuğu dilin harfî bir lisan mı yoksa hâl dili ve mucizevî kavrayış mı olduğu | Keskin gözlemcilik, basiret ve doğru haber taşıma |
| Hadis | Canlılara eziyet yasağı | Hüdhüd, karınca, arı ve kurbağanın öldürülmesini nehyeden rivayetler | Ekolojik denge ve yaratılış hikmeti taşıyan canlıların himayesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid bilinci | Fıtrî muvahhit gözlemci | Şirki ve Güneş'e tapınmayı tespit etme | Varlığın bütününde Allah'a secde bilincinin mevcudiyetini temsil eder | Kesin |
| İlmi | Keşif ve gözlem | İstihbarat ve veri toplayıcı | Bilinmeyen coğrafyayı ve toplumsal yapıyı araştırma | Doğrulanabilir, kesin bilgiye dayalı haber getirme ilkesi | Güçlü |
| Siyasi | Devlet teşkilatı ve elçilik | Güvenilir istihbaratçı ve diplomatik ulak | Hükümdar adına mektup ulaştırma ve nabız yoklama | Liyakate dayalı görev paylaşımı ve denetim mekanizması | Güçlü |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bu kökün doğrudan iktisadi bir sistem karşılığı bulunmamaktadır | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Keşif probu / bağımsız algılayıcı sensör (remote sensor) | Merkezi sistemden bağımsız hareket ederek uzak mesafeden veri toplayan ve sisteme kesin bilgi aktaran alıcı birim yapısı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Diplomatik istihbarat / tarafsız gözlemcilik | Bir siyasi otoritenin sınırları dışındaki sosyo-kültürel durumu tespit eden ve doğru haber ileten rasyonel aracı | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Hudhudü yalnızca biyolojik bir kuş türü veya edebi bir fabl figürü sayarak ayetteki bilişsel ve ahlaki misyonu sıradanlaştırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Canlılar aleminin fıtrî bir tevhid idrakine sahip olduğu, krallara ve peygamberlere bile bilmedikleri hakikati haber verebilecek bir bilgi taşıyıcısı olabileceği |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Süleyman kıssasını tarih dışı bir mitolojiye indirgemek; hayvanların şuursuz varlıklar olduğu zannıyla yaratılıştaki kozmik ibadeti ve denetim ahlakını kavramaktan uzaklaşmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlıklar hiyerarşisinde insanın diğer canlılara mutlak üstünlük taslayamayacağını, küçük bir kuşun dahi bir peygamberin bilmediği kesin bir haberi taşıyabileceğini göstererek bilgi ve tevhid ahlakını ders verir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Süleyman kıssasını, mülk ve nübüvvet ilişkisini, kuşların ve tabiatın tesbihini konu edinen ayetlerde (Neml Suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hayvanların idraksiz birer otomat olduğu fikrini ve bilginin yalnızca belirli bir zümrenin tekelinde bulunduğu yanılgısını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Boğazından ritmik ve boğuk sesler çıkaran, başı sorguçlu ve kendine has salınımı olan ibibik kuşu.
- Soyut anlam: Uzak ve bilinmeyen sahadan kesin, doğrulanmış ve tevhid eksenli bilgi toplayıp merkeze iletme kabiliyeti.
- Sistematik karşılık: Yönetim ve peygamberlik teşkilatında bağımsız gözlem, bilgi aktarımı ve fıtrî ahlaki şahitlik.
- LaTeX modeli: $$S \xrightarrow{\quad f \quad} E \xrightarrow{\quad g \quad} K \implies \Delta I = K \setminus I_S$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $S$ peygamber/hükümdar merkezini (Süleyman), $E$ bağımsız algılayıcı ve hareketli gözlemciyi (Hudhud), $f$ denetim ve görevlendirme bağını, $E$'nin ulaştığı dış çevre ve yabancı toplumu (Sebe), $g$ bu çevreden elde edilen gözlem ve kesin bilgiyi, $K$ toplanan tevhidi ve siyasi hakikati temsil eder. $\Delta I = K \setminus I_S$ ifadesi ise gözlemcinin getirdiği bilginin, merkezdeki otoritenin o ana kadar sahip olduğu mevcut bilgi kümesinde ($I_S$) bulunmayan özgün ve hayati bir farkı (kesin haberi) sisteme kazandırdığını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AF%D9%87%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Neml 27:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%87%D8%AF/ayet/27:20.md) — الْهُدْهُدَ

وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ

Meal (IK): Kuşları araştırarak dedi ki: Hüdhüd’ü niçin göremiyorum? Yoksa kayıplardan mı oldu?

## Sözlükler (4)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Hudhud”, çavuş  kuşu

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%87%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هَدهَدَةُ الحمامِ: دويُّ هَديرِهِ هدهدة. والفحلُ يهَدهِدُ في هديره. وجمع الهَدهَدَةِ هَداهِدُ. قال العجاج:
يَتْبَعْنَ ذا هَداهِدٍ عَجَنَّسا
وهَدْدَتِ المرأة ابنَها، أي حرَّكته لينام. والهُدْهُدُ طائرٌ، والهُداهِدُ مثله. قال الراعي:
كَهُداهِدٍ كَسَرَ الرُماةُ جناحَهُ
والجمع الهَداهِدُ، بالفتح.

##### Türkçe

**هَدهَدَةُ الحمامِ**: onun **هَديرِهِ**’inin uğultusu **هدهدة**’dir. Ve erkek (kuş) **يهَدهِدُ** onun **هديره**’inde. Ve **الهَدهَدَةِ**’nin çoğulu **هَداهِدُ**’dur. el-Accec dedi ki:
يَتْبَعْنَ ذا **هَداهِدٍ** عَجَنَّسا

Ve kadın **وهَدْدَتِ** çocuğunu; yani onu uyusun diye hareket ettirdi. Ve **الهُدْهُدُ** bir kuştur; **الهُداهِدُ** de onun gibidir. er-Râî dedi ki:
كَ**هُداهِدٍ** كَسَرَ الرُماةُ جناحَهُ

Ve çoğul **الهَداهِدُ**’dir; fetha ile.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%87%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَدْهَدَ
هَدْهَدَ
a.  Cooed.

b.  Rocked, hushed ( child ).

c.  Roared; bellowed.

d.  Lowered.

هَدْهَد
هَدْهَد 51 ,
a.  Voices, cries of the demons.

هَدْهَدَة
هَدْهَدَة 51t , ( pl. هَدَاْهِدُ 47 ),
a.  Cooing; murmuring.

b.  Braying, bellowing.

c.  Lullaby. - هُدْهُد 54 ,  هُدَهِد 55 , ( pl. هَدَاْهِدُ 47 ,  هَدَاْهِيْدُ 67 ), Wood-pigeon; hoopoe & c.

هُدَاهِد
هُدَاهِد
a.  see 54 .

يُهَدْهَد اِلَيّ
يُهَدْهَد اِلَيّ هَدْهَدَ I
a.  imagine.

عَلَيْك بِالهَدَاهِد
عَلَيْك بِالهَدَاهِد
a.  Have patience!

##### Türkçe

**هَدْهَدَ**
**هَدْهَدَ**
a. Gugukladı.

b. Salladı, susturdu (çocuk).

c. Kükredi; böğürdü.

d. Alçalttı.

**هَدْهَد**
**هَدْهَد** 51 ,
a. Cinlerin sesleri, çığlıkları.

**هَدْهَدَة**
**هَدْهَدَة** 51t , (çoğ. **هَدَاْهِدُ** 47 ),
a. Guguklama; mırıldanma.

b. Anırma, böğürme.

c. Ninni. - **هُدْهُد** 54 , **هُدَهِد** 55 , (çoğ. **هَدَاْهِدُ** 47 , **هَدَاْهِيْدُ** 67 ), Tahtalı güvercin; ibibik vb.

**هُدَاهِد**
**هُدَاهِد**
a. 54’e bak.

**يُهَدْهَد اِلَيّ**
**يُهَدْهَد اِلَيّ** **هَدْهَدَ** I
a. Hayal etmek.

**عَلَيْك بِالهَدَاهِد**
**عَلَيْك بِالهَدَاهِد**
a. Sabret!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%87%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

هدهد
هَدهَدَ - يُهَدْهِدُ - هُدْهُد
هَدهَدَ - يُهَدْهِد + الطائر: يقرقر: يخرج صوته المعروف:
هُدْهُد - الهُدْهُد: اسم أحد أنواع الطيور معروف بصوته: الكثيرُ الهَديرِ من الحمام
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " طريقة لحن الصوت وموسيقاه وإخراجه للتأثير به على المتلقي، وهي:
هَدهَدَ - يُهَدْهِدُ، ضَفْدَعَ - يُضَفْدِعُ، زَنَمَ - يَزْنِمُ، خَارَ - يَخُوْرُ، نَعَقَ - يَنْعِقُ، لَحَنَ - يَلْحَنُ
الهدهد
	﴿وتفقد الطير فقال ما لي لا أرى الهدهد أم كان من الغائبين (20) لأعذبنه عذابا شديدا أو لأذبحنه أو ليأتيني بسلطان مبين (21) فمكث غير بعيد فقال أحطت بما لم تحط به وجئتك من سبإ بنبإ يقين (22)﴾ النمل
مختار الصحاح
● [هدد] ه د د: هَدَّ البناء كسره وضعضعه وبابه ردَّ و هَدَّتْهُ المصيبة أوهنت ركنه و الهَدَّةُ صوت وقع الحائط ونحوه و التَهْدِيدُ و التَّهَدُدُ التخويف و الهُدْهُدُ طائر معروف و الهُدَاهِدُ بالضم مثله والجمع الهَدَاهِدُ بالفتح
الراغب
هدد
- الهد: هدم له وقع، وسقوط شيء ثقيل، والهدة: صوت وقعه. قال تعالى: }وتنشق الأرض وتخر الجبال هدا﴿[مريم/90] وهددت البقرة: إذا أوقعتها للذبح، والهد: المهدود كالذبح للمذبوح، ويعبر به عن الضعيف والجبان، وقيل: مررت برجل هدك من رجل (انظر المجمل 4/890)، كقولك: حسبك، وتحقيقه: يهدك ويزعجك وجود مثله، وهددت فلانا وتهددته: إذا زعزعته بالوعيد، والهدهدة: تحريك الصبي لينام، والهدهد: طائر معروف. قال تعالى:﴾مالي لا أرى الهدهد{ [النمل/20] وجمعه: هداهد، والهداهد بالضم واحد، قال الشاعر:
- 465 - كهداهد كسر الرماة جناحه * يدعو بقارعة الطريق هديلا
(البيت للراعي من قصيدة عدتها اثنان وتسعون بيتا، ومطلعها:
ما بال دفك بالفراش مذيلا * أقذى بعينك أم أردت رحيلا
وهو في ديوانه ص 238؛ والجمهرة 3/394؛ والمعاني الكبير 1/297؛ واللسان (هدد) )
ملخص اللسان
1.     الهَدُّ: الهَدْمُ الشديد والكسر كحائِط يُهَدُّ بمرَّة  فَيَنْهَدِم؛ هَدَّه يَهُدُّه هَدًّا وهُدُودا؛ وقد هدَّ يَهَدُّ ويَهِدُّ هَدًّا.
2.  وسمعت هادًّا أَي سمعت صوت هَدِّهِ. والهَدّة: صوت شديد تسمعه من سقوط ركن أَو حائط أَو ناحية جبل، تقول  منه: هَدَّ يَهِدُّ، بالكسر، هديداً؛ وفي حديث  الاستسقاء: ثم هَدّتْ ودَرَّتْ؛ الهَدَّةُ صوت ما يقع من السماء،. وهَدُّ البعير: هَدِيرُه؛ عن اللحياني. والهَدُّ والهَدَدُ:  الصوت الغليظ، والهادُّ: صوت يسمعه أَهل السواحل يأْتيهم من قِبَلِ البحر  له دَوِيٌّ في الأَرض وربما كانت منه الزَّلْزَلةُ، وهَدِيدُه دَوِيُّه؛
3.     وانهدَّ الحبَلُ أَي انكسر.
4.  وهَدَّني  الأَمرُ وهدَّ رُكْني إِذا بلغ منه وكسَره؛ وقولهم: ما هدَّه كذا أَي ما كَسَره كذا. وهدَّته المصيبةُ أَي أَوهَنَت رُكْنه. وانهدَّ الحبَلُ أَي انكسر. وهَدَّني  الأَمرُ وهدَّ رُكْني إِذا بلغ منه وكسَره؛
5.     الهَدُّ الهَدْمُ
6.     والهَدءة الخُسوف.
7.     وقد هَدَّ يَهِدُّ. وما سمعنا العامَ هادّةً أَي رَعْداً.
8.  والهَدُّ من  الرجال: الضعيف البدن، والجمع هَدُّونَ ولا يُكْسَرُ؛ وقد هدَّ يَهَدُّ ويَهِدُّ هَدًّا. والأَهَدُّ: الجبان. ويقول الرجل  للرجل إِذا أَوعده: إِني لغيرُ هَدٍّ أَي غيرُ ضعيف. واسْتَهْدَدْتُ فلاناً أَي اسْتَضْعَفْتُه؛
9.     والتَّهَدُّدُ والتهْديدُ والتَّهْدادُ: من الوعيد والتخوف.
10.          يُهَدْهَدُ إِليَّ كذا ويُهَدَّى إِليَّ كذا ويُسَوَّلُ  إِليَّ كذا ويُهَدى لي كذا ويُهَوَّلُ إِليَّ كذا ولي ويُوَسْوَسُ إِليَّ  كذا ويُخَيَّلُ إِليَّ ولي ويُخالُ لي كذا: تفسيره إِذا شَبَّه الإِنسان  في نفسه بالظن ما لم يُثْبِتْه ولم يَعْقِد عليه إِلا التشبيه.
11.                        وهَدْهَدَ  الطائرُ: قَرْقَر. وكلُّ ما قَرْقَرَ من الطير: هُدْهُدٌ وهُداهِدٌ؛
12.                        الهُدهُدُ  والهُداهِد الكثيرُ الهَديرِ من الحمام.
13.                        وهَدْهَدَ الشيءَ مِنْ عُلْوٍ إِلى سُفْلٍ: حَدَرَه. وهَدْهَدَهُ:  حرَّكه كما يُهِدْهَدُ الصبيُّ في المَهْدِ.
14.          وهَدْهَدَت المرأَةُ ابنها أَي  حرَّكَتْه لِينام، وهي الهَدْهَدَةُ. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه  وسلم، أَنه قال: جاء شيطان فَحَمَلَ بلالاً فجعل يُهَدْهِدُه كما  يُهَدْهَدُ الصبيُّ؛ وذلك حين نام عن إَِيقاظه القَوْمَ للصلاة. والهَدْهَدَةُ:  تحريك الأُم ولدها لينام.
لسان العرب
● - هدد: الهَدُّ: الهَدْمُ الشديد والكسر كحائِط يُهَدُّ بمرَّة  فَيَنْهَدِم؛ هَدَّه يَهُدُّه هَدًّا وهُدُودا؛ قال كثير عزة:  فَلَوْ كان ما بي بالجِبال لَهَدَّها،  وإِن كان في الدُّنيا شَدِيداً هدُوُدُها  الأَصمعي: هَدَّ البِناءَ يَهُدُّه هَدًّا إِذا كسره وضَعْضَعَه. قال:  وسمعت هادًّا أَي سمعت صوت هَدِّهِ. وانهدَّ الحبَلُ أَي انكسر. وهَدَّني  الأَمرُ وهدَّ رُكْني إِذا بلغ منه وكسَره؛ وقول أَبي ذؤيب:  يَقولوا قَدْ رأَيْنا خَيْرَ طِرْفٍ  بِزَقْيَةَ لا يُهَدُّ ولا يَخِيبُ  قال ابن سيده: هو من هذا. وروي عن بعضهم أَنه قال: ما هَدَّني موتُ أَحد  ما هدَّني موتُ الأَقْران. وقولهم: ما هدَّه كذا أَي ما كَسَره كذا.  وهدَّته المصيبةُ أَي أَوهَنَت رُكْنه.  والهَدّة: صوت شديد تسمعه من سقوط ركن أَو حائط أَو ناحية جبل، تقول  منه: هَدَّ يَهِدُّ، بالكسر، هديداً؛ وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه  وسلم، أَنه كان يقول: اللهم إني أَعوذ بك من الهَدِّ والهِدَّة؛ قال أَحمد  بن غياث المروزي: الهَدُّ الهَدْمُ والهَدءة الخُسوف. وفي حديث  الاستسقاء: ثم هَدّتْ ودَرَّتْ؛ الهَدَّةُ صوت ما يقع من السماء، ويروى: هَدَأَتْ  أَي سكنت. وهَدُّ البعير: هَدِيرُه؛ عن اللحياني. والهَدُّ والهَدَدُ:  الصوت الغليظ، والهادُّ: صوت يسمعه أَهل السواحل يأْتيهم من قِبَلِ البحر  له دَوِيٌّ في الأَرض وربما كانت منه الزَّلْزَلةُ، وهَدِيدُه دَوِيُّه؛  وفي التهذيب: ودَوِيُّه هَدِيدُه؛ وأَنشد:  داعٍ شَدِيدُ الصَّوْتُ ذُو هَدِيدِ  وقد هَدَّ يَهِدُّ. وما سمعنا العامَ هادّةً أَي رَعْداً. والهَدُّ من  الرجال: الضعيف البدن، والجمع هَدُّونَ ولا يُكْسَرُ؛ قال العباس بن عبد  المطلب:  ليسوا بِهَدِّينَ في الحُروبِ، إِذا  تُعْقَدُ فَوْقَ الْحراقِفِ النُّطُقُ  وقد هدَّ يَهَدُّ ويَهِدُّ هَدًّا. والأَهَدُّ: الجبان. ويقول الرجل  للرجل إِذا أَوعده: إِني لغيرُ هَدٍّ أَي غيرُ ضعيف. وقال ابن الأَعرابي:  الهَدُّ من الرجال الجَوادُ الكريم، وأَما الجبان الضعيف، فهو الهِدّ،  بالكسر. ابن الأَعرابي: الهَدّ، بفتح الهاء، الرجل القَويّ، قال: وإِذا أَردت  الذم يالضعف قلت: الهِدُّب بالكسر. وقال الأَصمعي: الهَدُّ من الرجال  الضعيف؛ وأَباها ابن الأَعرابي بالفتح. شمر: يقال رجل هدٌّ وهَدادةٌ وقوم  هَدادٌ أَي جُبناء؛ وأَنشد قول أُمية:  فأَدْخَلَهُم على رَبِذٍ يداهُ  بِفعْلِ الخَيْرِ لَيْسَ من الهَدادِ  والهَدِيدُ والفَدِيدُ: الصوتُ.  واسْتَهْدَدْتُ فلاناً أَي اسْتَضْعَفْتُه؛ وقال عدي بن زيد:  لم أَطْلُبِ الخُطَّةَ النَّبِيلَة بالْـ  ـقُوَّةِ، إن يُسْتَهَدَّ طالِبُها  وقال الأَصمعي: يقال للوعيدِ: من ورَاءُ ورَاءُ الفَدِيدُ والهَدِيدُ.  وأَكَمَةٌ هَدُودٌ: صَعْبَةُ المُنْحَدَر. والهَدُودُ: العَقَبةُ  الشاقَّةُ.  والهَدِيدُ: الرجل الطويلُ.  ومررت برجل هَدَّكَ من رجل أَي حَسْبُك، وهو مدح؛ وقيل: معناه  أَثْقَلَكَ وصْف محاسنِه، وفيه لغتان: منهم مَنْ يُجْرِيه مُجْرى المصدر فلا يؤنثه  ولا يثنيه ولا يجمعه، ومنهم من يجعله فِعْلاً فيثنى ويجمع، فيقال: مررت  برجل هَدّكَ من رجل، وبامرأَة هَدَّتْكَ من امرأَة، كقولك كفَاكَ  وكفَتْك؛ وبرجلين هدّاك وبرجال هَدُّوك، وبامرأَتين هَدَّتاك وبِنسوةٍ  هَدَّتَاك؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:  ولي صاحبٌ في الغارِ هَدَّكَ صاحِباً  قال: هَدّك صاحباً أَي ما أَجَلَّه ما أَنْبَلَهُ ما أَعلمه، يَصِفُ  ذِئْباً. وفي الحديث: أَن أَبا لهب قال: لَهَدَّ ما يَحَرَكم صاحِبُكُم؛  قال: لَهَدَّ كلمة يتعجب بها؛ يقال: لَهَدَّ الرجلُ أَي ما أَجْلَدَه. غيره:  وفلان يُهَدُّ، على ما لم يُسمّ فاعله، إِذا أُثْنِيَ عَلَيْه بالجَلَد  والقُوّة. ويقال: إِنه لهَدّ الرَّجلُ أَي لَنِعْمَ الرجلُ وذلك إِذا  أُثني عليه بِجَلَدٍ وشدّة، واللام للتأْكيد. ابن سيده: هَدَّ الرجلُ كما  تقول: نِعمَ الرجل.  ومَهْلاً هَدادَيْك أَي تَمَهَّلْ يَكْفِكَ.  والتَّهَدُّدُ والتهْديدُ والتَّهْدادُ: من الوعيد والتخوف. وهُدَدُ:  اسم لملك من ملوكِ حِمْيَر وهو هُدَدُ بن هَمَّال  (* قوله «هدد بن همال»  الذي اقتصر عليه البخاري في التفسير من صحيحه وصاحب القاموس هدد بن بدد.  راجع القسطلاني تقف على الخلاف في ضبط هدد وبدد).  ويروى أَن سليمان بن داود، عليهما السلام، زَوَّجَه بَلْقَه وهي بلقيس  بنت بَلْبَشْرَح  (* قوله «بنت بلبشرح» كذا في الأصل مضبوطاً والذي في  البيضاوي والخطيب بنت شراحيل ولعل في اسمه خلافاً أو أحدهما لقب.) ؛ وقول  العجاج:  سَيْباً ونُعْمى من إِلهٍ في دِرَرْ،  لا عَصْفَ جارٍ هَدَّ جارُ المُعْتَصَرْ  قوله: لا عَصْف جارٍ أَي ليسَ من كسْب جارٍ إنما الله تعالى، ثم قال:  هَدَّ جارُ المعتَصرْ كقولك هَدَّ الرجلُ جَلُدَ الرجل جارُ المُعْتَصَرِ  أَي نِعْم جارُ الملتَجَإِ.  وفي النوادر: يُهَدْهَدُ إِليَّ كذا ويُهَدَّى إِليَّ كذا ويُسَوَّلُ  إِليَّ كذا ويُهَدى لي كذا ويُهَوَّلُ إِليَّ كذا ولي ويُوَسْوَسُ إِليَّ  كذا ويُخَيَّلُ إِليَّ ولي ويُخالُ لي كذا: تفسيره إِذا شَبَّه الإِنسان  في نفسه بالظن ما لم يُثْبِتْه ولم يَعْقِد عليه إِلا التشبيه. وهَدْهَدَ  الطائرُ: قَرْقَر. وكلُّ ما قَرْقَرَ من الطير: هُدْهُدٌ وهُداهِدٌ؛ قالل  الأَزهري: والهُداهِدُ طائر يشبه الخَمان؛ قال الراعي:  كَهُداهِدٍ كَسَرَ الرُّماةُ جَناحَه،  يَدْعُو بقارِعةِ الطَّريقِ هَدِيلا  والجمع هَداهِدُ، بالفتح، وهَداهِيدُ؛ الأَخيرة عن كراع؛ قال ابن سيده:  ولا أَعرف لها وجهاً إِلا أَن يكون الواحد هَدْهاداً. وقال الأَصمعي:  الهُداهِد يعْني به الفاخِتَةُ أَو الدُّبْسِيُّ أَو الوَرَشانُ أَو  الهُدْهُدُ أَو الدُّخَّلُ أَو الأَيْكُ؛ وقال اللحياني: قال الكسائي: إِنما  أَراد الراعي في شعره بِهُداهِدٍ تصغير هُدْهُد فأَنكر الأَصمعي ذلك، قال:  ولا أَعرفه تصغيراً، قال: وإِنما يقال ذلك في كل ما هَدَلَ وهَدَرَ؛ قال  ابن سيده: وهو الصحيح لأَنه ليس فيه ياء تصغير إِلا أَنَّ من العرب من  يقول دُوابَّة وشُوابَّة في دُوَيْبّة وشُوَيْبّة، قال: فعلى هذا إِنما هو  هُدَيْهِدٌ ثم أَبدل الأَلف مكان الياء على ذلك الحدّ، غير أَن الذين  يقولون دُوابَّة لا يجاوزون بناء المدغم. وقال أَبو حنيفة: الهُدهُدُ  والهُداهِد الكثيرُ الهَديرِ من الحمام. وفَحْلٌ هُداهدٌ: كثير الهَدْهَدَةِ  يَهْدِرُ في الإِبل ولا يَقْرَعُها؛ قال:  فَحَسْبُكَ مِنْ هُداهِدَةٍ وزَغْدِ  جعله اسماً للمصدر وقد يكون على الحذف أَي من هَدِيد هُداهِد أَوْ  هَدْهَدَةِ هُداهِدٍ.  الجوهري: وهَدْهَدَةُ الحَمامِ إِذا سمعت دَوِيَّ هَدِيرِه، والفحل  يُهَدْهِدُ في هَدِيرِه هَدْهَدة، وجمع الهَدْهَدَةِ هَداهِدُ؛ قال  الشاعر:يَتْبَعْنَ ذا هَداهِدٍ عَجَنَّسا  مُواصِلا قُفّاً، ورَمْلا أَدْهَسَا  والهُدْهُدُ: طائر معروف، وهو مما يُقَرْقِرُ، وهَدْهَدَتُه: صوته،  والهُداهِدُ مثله؛ وأَنشد بيت الراعي أَيضاً:  كَهُداهِدٍ كَسَرَ الرُّماةُ جنَاحَه،  يَدْعُو بقارعةِ الطَّرِيقِ هَدِيلا  قال ابن بري: الهَدِيل صوته، وانتصابه على المصدر على تقدير يَهْدِلِ  هَديلاً لأَنَّ يَدْعو يدل عليه، والمُشَيَّهُ بالهدهد الذي كُسِرَ  جَناحُه، هو رجل أَخذ المُصَدِّقُ إِبله بدليل قوله في البيت قبله:  أَخَذوا حَمُولَته فأَصبَحَ قاعِداً،  لا يَسْتَطِيعُ عن الدِّيارِ حَوِيلا  يَدْعُو أَميرَ المؤمِنِينَ، ودونَه  خَرْقٌ تَجُرُّ به الرِّياحُ ذُيُولا  قال ابن سيده: وبيت ابن أَحمر:  ثم اقْتَحَمْتُ مُناجِداً ولَزِمْتُه،  وفؤَادُه زَجِل كعَزْفِ الهُدْهُدِ  يروى: كعَزْفِ الهُدْهُد، وكعَزْف الهَدْهَد، فالهُدهُدُ: ما تقدم،  والهَدْهَدُ قيل في تفسيره: أَصواتُ الجنِّ ولا واحد له.
وهَدْهَدَ الشيءَ مِنْ عُلْوٍ إِلى سُفْلٍ: حَدَرَه. وهَدْهَدَهُ:  حرَّكه كما يُهِدْهَدُ الصبيُّ في المَهْدِ. وهَدْهَدَت المرأَةُ ابنها أَي  حرَّكَتْه لِينام، وهي الهَدْهَدَةُ. وفي الحديث عن النبي، صلى الله عليه  وسلم، أَنه قال: جاء شيطان فَحَمَلَ بلالاً فجعل يُهَدْهِدُه كما  يُهَدْهَدُ الصبيُّ؛ وذلك حين نام عن إَِيقاظه القَوْمَ للصلاة. والهَدْهَدَةُ:  تحريك الأُم ولدها لينام.  وهُداهِد: حي من اليمن. وهَدْهادٌ: اسم. وهَداد: حَيٌّ من اليمن.
مقاييس اللغة:
(هد) الهاء والدال: أصلٌ صحيح يدلُّ على كَسْر وهَضْم وهدم. وهَدَدْتُهُ هَدَّاً: هَدَمتُه. ويرجع الباب كلُّه إلى هذا القياس. فالهَدُّ من الرِّجال: الضَّعيف، كأنَّه هُدَّ. ورجال هَدُّونَ. وقد خُولف الأصمعيّ([19]) فخبّرني عليُّ بن إبراهيم القطّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي، وعن عمرو بن أبي عمرٍو عن أبيه قالا([20]): الهَدُّ من الرِّجال: الجواد الكريم، والجِبانُ هِدٌّ بالكسر([21]). وأنشدوا:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
فإن كان كذا فالجبان هِدٌّ، أي مهدود، كذِبْحٍ للمذبوح. والهَدّ: الكريم الهادُّ لِمالِه.
ومما يجري مجرى الأصوات الهَدَّة: صوتُ وقع الحائط. والهُدْهُد معروف. وهَدْهَدَ الحمامُ: صَوَّت. وهَدْهَدَت المرأةُ ابنَها: حَرَّكَتْه لينام.
ومما شذَّ عن الباب ولا أعرِفُ لـه قياساً، قولُهم: مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل، كقولهم: حسبُك من رجلٍ. وهي كلمةٌ كذا تقال. قال:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
القاموس المحيط:
الهَدُّ الهَدْمُ الشديدُ، والكسرُ، كالهُدودِ، والهَرَمُ، والرَّجُلُ الكريمُ، وهديرُ البَعيرِ، والصَّوْتُ الغليظُ، كالهَدَدِ، والرَّجُلُ الضَّعيفُ، ويكسرُ، ج هَدُّونَ، ويُكْسَرُ. وقد هَدَّ يَهَِدُّ، كيَمَلُّ ويَقِلُّ، هَدّاً. والهادُّ صوتٌ من البَحْرِ فيه دَوِيٌّ، وبالهاءِ الرَّعْدُ. والْأَهَدُّ الجبانُ، كالهَدادَةِ. ومَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدَّكَ من رَجُلٍ، وتكسرُ الدالُ، أي حَسْبُكَ من رَجُلٍ، الواحِدُ والجَمْعُ والْأُنْثَى سواءٌ، ويقالُ مَرَرْتُ بامْرأةٍ هَدَّتْكَ من امْرأةٍ، وبرَجُلَيْن هَدَّاكَ، وبرِجالٍ هَدُّوكَ، وبامرأتينِ هَدَّتاكَ، وبنِساءٍ هَدَدْنَكَ. وهُدَدُ بنُ بُدَدَ، كزُفَرَ المَلِكُ الذي كان يأخُذُ كُلَّ سفينةٍ غَصْباً، عن البُخارِيِّ. والهَدُودُ الأرضُ السَّهْلَةُ، والعَقَبَةُ الشَّاقَّةُ، والحَدورُ. والهَديدُ الرَّجُلُ الطَّويلُ. والهُدْهُدُ كُلُّ ما يُقَرْقِرُ من الطَّيْرِ، وطائِرٌ م، كالهُدَهِدِ، كعُلَبِطٍ وعُلابِطٍ، والحَمامُ الكثيرُ الهَدْهَدَةِ، جَمْعُ الكُلِّ هَداهِدُ وهَداهيدُ، وبفتحتينِ أصواتُ الجِنِّ بلا واحِدٍ. وهَدَّدَهُ خَوَّفَهُ. وهَدْهَدَ هَدَرَ، والطائِرُ قَرْقَرَ، والصَّبِيَّ حَرَّكَهُ لِينامَ، وحَدَرَ الشيءَ من عُلْوٍ إلى سُفْلٍ. وهُداهِدٌ حَيٌّ، وبالفتح الرِّفْقُ.
وهَدادَيْكَ، أي: مهلاً. ويُهَدْهَدُ إليَّ، أي: يُخَيَّلُ. وإنَّه لَهَدَّ الرَّجُلُ، أي: لَنِعْمَ الرَّجُلُ. وفلانٌ يُهَدُّ: إذا أُثْنِيَ عليه بالجَلَدِ. وهَدِّ، بكسر الدالِ المُشَدَّدَةِ: كَلِمَةٌ تقالُ عندَ شُرْبِ الحِمارِ. والهَدَّةُ: ع بينَ عُسْفانَ ومكَّةَ، أو هي منَ الطَّائِفِ، وقد تُخَفَّفُ، أو الصوابُ بالهمزِ، وتَقَدَّمَ. وهُدَيْدٌ، كزُبَيْرٍ: ابنُ جُمَحٍ. وهم يَتَهادُّونَ: يَتَساءَلونَ. وما في وُدِّهِ هُداهِدٌ: لُطْفٌ. والهَدْهادُ: صاحِبُ مسائلِ القاضي.
الهُدَبِدُ، كعُلَبِطٍ اللَّبَنُ الخاثِرُ جدّاً، كالهُدابِدِ، والخَفَشُ، وضَعْفُ العَيْنِ، وصَمْغٌ أسوَدُ، والضَّعيفُ البَصَرِ والعَشا، لا العَمَشُ، وغَلِطَ الجوهريُّ.
تاج العروس:
ه د د
الهَدُّ : الهَدْمُ الشَّدِيدُ وهو نَقْضُ البِنَاءِ وإِسْقَاطُه الهَدُّ : الكَسْرُ كحائِطٍ يُهَدُّ بَمَّرةٍ فيَنْهَدِمُ كالهُدُودِ بالضّم وقد هَدَّه هَدًّا وهُدُوداً قال كُثَيِّرُ عَزَّةَ :
" فَلَوْ كَانَ مَابِي بالِجِبَالِ لَهَدَّهَاوإِنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا شَدِيداً هُدُودُهَا وقال الأَصمعيُّ : هَدَّ البنَاءَ يَهُدُّه هَدًّا إِذا كَسَره وضَعْضَعَه وقولهم : ما هَدَّهُ كذَا : ما كَسَرَه . قلت : هذا هو المعروف في هذا البابِ أَعنِي تَعَدِّيه ونقل شيخُنَا عن أَبي حيَّانَ في أَثناءِ تفسيرِ مَريم أَنه يُقَالُ : هَدَّ الحائطُ يَهُدُّ إِذا سَقَطَ لازِماً ونقلَه السمينُ وسَلَّمَه
الهَدُّ الهَرَمُ مُحَرَّكةً وهو أَقْصَى الكِبَرِ قال ابنُ الأَعرابيّ : الهَدُّ : الرَّجُلُ الكريمُ الجَوَادُ القَوِيُّ . الهَدُّ : هَدِيرُ البَعِيرِ عن اللِّحْيَانِيّ الهَدُّ : الصَّوْتُ الغَلِيظُ كالهَدَدِ مُحَرَّكَةً الهَدُّ : الرَّجُلُ الضَّعِيفُ البَدنِ قاله الأَصمعيّن ونقَلَ الفتْح عن ابنِ الأَعرابيّ ويُكْسَر في هذه الأَخيرةِ ويقول الرجُلُ للرجُلِ إِذا أَوْعَدَه : إِني لَغَيْرُ هَدٍّ أَي غيرُ ضَعِيفٍ ولا جَبَان هَدُّونَ بالفَتْح ويُكْسَر قال العبّاس بنُ عَبْد المُطَّلب رضي الله عنه :
لَيْسُوا بِهِدِّين في الحُرُوب إِذا ... تُعْقَدُ فَوْقَ الحَرَاقِفِ النُّطُقُ ومنعَ بعضُهم الكَسْرَ وقد هَدَّا يَهَدُّ ويَهِدُّ كيَمَلُّ ويَقِلُّ أَي بالفَتْح والكسر هَدًّا مَصدَرهما . والهَادُّ : صَوْتٌ يأْتِي مِن قِبَلِ البَحْرِ يَسْمَعُه أَهْلُ السواحِلِ فيه وفي بعض الأُمهات : له دَوِيٌّ في الأَرض ورُبَّمَا كانَتْ منه الزَّلْزَلةُ وهَدِيدُهُ : دَوِيُّه وفي التهذيب : وَدِويُّه : هَدِيدُه وقد هَدَّ يَهَدُّ كمَلَّ يَمَلُّ
الهَادَّةُ . بالهاَءِ الرَّعْدُ تقولُ العَربُ : ما سَمِعْنَا العَامَ هَادَّةً أَي رَعْداً . والأَهَدُّ : الجَبانُ الضعيفُ كالهَدَادَةِ قال شَمِرٌ : يقال . رَجُلٌ هَدٌّ وهَدَادَةٌ وَقَوْمٌ هَدَادٌ : جُبَنَاءُ وأَنشد قَوْلَ أُمَيَّةَ بنِ أَبي الصَّلْتِ يَمْدَح عبدَ الله بن جُدْعَانَ :
فَأَدْخَلَهُمْ عَلَى رَبِذٍ يَدَاهُ ... بِفِعْلِ الخَيْرِ لَيْسَ مِن الهَدَادِ قولهم مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدَّك مِنْ رَجُلٍ وتكسِرُ الدَّالَ أَي حَسْبُكَ مِنْ رَجُلٍ ولا يَخْفَى أَن قولَه مِن رجُلٍ مرَّةً ثانِيةً تَكْرارٌ مُخِلٌّ للاختصارِ وهو مَدْحٌ قال الزمخشريُّ : يقال ذلك إِذا وُصِفَ بِجَلَدٍ وشِدَّةٍ انتهى . وقيل : مَعْنَاه : أُثْقَلَك وَصْفُ مَحاسِنِه وفيه لُغَتَانِ منهم من تُجْرِيه مُجْرَى المَصْدَرِ فحينئذٍ الوَاحِدُ والجَمْع والأُنْثَى سواءق منهم مَن يَجْعَله فِعْلاً فَيُثَنِّي ويَجْمَع يقال : مَرَرْتُ برجلٍ هَدَّك مِن رَجُلٍ وبامْرَأَةٍ هَدَّتْكَ مِن امرأَةٍ كقولِك كَفَاكَ وكَفَتْكَ في التَّثنية : مررْت برَجلين هَدَّاكَ . وفي الجميع مَرَرْتُ بِرجالٍ هَدُّوكَ وفي مثنَّى المُؤَنَّث : مَرَرْتُ بامْرَأَتينِ هَدَّتَاكَ . وفي جميع المُؤنّث مررْتُ بنساءٍ هَدَدْنَكَ وأَنشد ابنُ الأَعْرَابِيّ :
" ولِي صَاحِبٌ فِي الغَارِ هَدَّكَ صَاحِباً قال : أَي ما أَجَلَّه ما أَنْبَلَه ما أَعْلَمَه يَصِفُ ذِئْباً . وفي الحديث أَنَّ أَبا لَهَبٍ قال : لَهَدَّ ما سَحَرَكُم صاحبكم . وهي كَلِمَة يُتَعَجَّبُ بها يقال : لَهَدَّ الرجُلُ أَي ما أَجْلَدَه . وهُدَدُ بنُ بُدَدَ كزُفَرَ فيهما اسمُ المَلِك الذي كَانَ يَأْخُذُ كُلَّ سَفينةٍ غَصْباً جاءَ ذلك عن الإِمام أَبي عبد الله محمد بن إسماعيل البُخَارِيِّ في صحيحهِ في كتاب التفسير وقيل غيرُ ذلك
والهُدُودُ كصَبُورٍ : الأَرْضُ السَّهْلَة اللَّيِّنة الهَدُودُ : العَقَبَة الشَّاقَّةُ عن ابنِ الأَعرابيِّ وأَكَمَةٌ هَدُودٌ : صَعْبَةٌ المُنْحَدَرِ . الهَدُودُ : الحَدُورُ كصَبُورٍ مكانٌ يُنْحَدَر منه كالأُحْدُورِ . والهَدِيدُ : الرجلُ الطَّوِيلُ نقل الصاغانيّ . والهُدْهُدُ كقُنْفُذ وإِنما تَرَكَ الضَّبْطَ اعتماداً على الشُّهْرة : كُلُّ مَا يُقَرْقِرُ من الطَّيْرِ صَرَّح به غيرُ واحِدٍ من الأَئمَّة وهَدْهَدَ الطائرُ : قَرْقَرَ قوله تعالى " وتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَالِيَ لاَ أَرَى الهُدْهُدَ " قال المفسرون : وهو طائِرٌ أَي معروف كالهُدَهِدِ والهُدَاهِدِ كغُلَبِطٍ وعُلاَبِطٍ وقال ابنُ دُرْيد في تفسير الآيةِ : الهُدْهُد والهُدَاهِدُ : الحَمَامُ الكثيرُ الهَاْهَدَةِ أَي الصَّوْتِ وقال أَبو حَنِيفَة : الهُدْهُد والهُدَاهِد : الكَثيرُ الهَدِيرِ من الحَمَامِ وقال الليثُ : الُدَاهِدُ : طائرٌ يُشْبِه الحَمَامَ قال الراعِي يَصِفُ نفْسَه وحَاله :
كهُدَاهِدٍ كسَرَ الرُّمَاةُ جناحهُ ... يَدْعُو بِقارِعَةِ الطَّرِيقِ هدِيلاَ وقال الأَصمعيُّ : يُعْنَى به الفاخِتَةُ أَو الدُّبْسِيُّ أَو الوَرَشَانُ أَو الهُدْهُدُ أَو الدُّخلُ أَو الأَيْكُ وقال اللِّحْيَانّ : قال الكِسَائيُّ : إِنما أَرادَ الراعِي في شِعْرِه بِهُدَاهِدٍ تَصْغِيرَ هُدْهُدٍ فأَنْكَر الأَصمعيُّ ذلك قال : ولا أَعْرِفه مُصَغَّراً قال : إِنما يقال في كُلِّ ما هَدَلَ وهَدَرَ قال ابنُ سِيدَه : وهو الصحيحُ لأَنه ليس فيه ياءُ التصغيرِ . قال الصاغانيُّ : وقال الهُدْهُدَ وإِنما أَرادَ حَمامَةً ذَكَراً يُهَدْهِدُ في صَوْتِه والذي يَحْتَجُّ للكسائيِّ يقول تَصغِير هُدْهُدٍ قَلَبوا يَاءَ التصغيرِ أَلِفاً كما قالُوا دُوَابَّةٌ في تَصغير دَابَّةٍ جَمْع الكلِّ هَدَاهِدُ بالفتح وهدّاهِيدُ الأَخير عن كُراع قال ابنُ سِيدَه ولا أَعْرف لها وَجْهاً إِلاَّ أَن يكون الواحدُ هَدْهَاداً . الهَدْهَد بِفَتْحتينِ : أَصواتُ الجِنِّ بلا وَاحِدٍ وأَنشد ابنُ سِيدَه لابنِ أَحمر :
ثمَّ اقْتَحَمْتُ مُنَاجِداً وَلزِمْتُه ... وَفُؤَادُه زَجِلٌ كَعَزْفِ الهَدْهَدِ وهَدَّدَه تَهديداً : خَوَّفَه كالتَّهَدُّدِ والتَّهْدادِ وهو الوَعِيدُ والتَّخَوُّفُ . وهَدْهَدَ الحمامُ : هَدَرَ وهَدَلَ وهَدَهَدَةُ الحَمَامِ : دَوِيُّ هَدِيرِه . هَدْهَدَ الطَّائرُ : قَرْقَرَ والهَدْهَدَةُ هي القَرْقَرَةُ . هَدْهَدَ الصَّبِيَّ في مَهْدِه هَدْهَدَةً : حَرَّكَه لِينامَ وفي الحديث عن النبي صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ أَنه قال جَاءَ شَيْطَانٌ فَحَمَلَ بِلاَلاً فَجَعَلَ يُهَدْهِدُه كما يُهَدْهَدُ الصَّبِيُّ . وذلك حين نامَ عن إِيقاظِه القَوْمَ للصَّلاةِ . هَدْهَدَ : حَدَرَ الشيْءَ مِنْ عُلْوٍ إِلى سُفْلٍ كَدَهْدَهَ
وهُدَاهِدٌ : حَيٌّ من اليمن وهو بالضمّ بدليل ما بَعْدَه . وهَدَاهِدُ بالفَتْحِ الرِّفْقُ ومن ذلك قولُهم : هَدَادَيْكَ أَي مَهْلاً يَكْفِكَ . في النوادر : يُهَدْهَدُ إِليَّ كذا ويُهَدَّى إِليَّ كذا ويُسَوَّل إِليَّ كذا أَي يُخَيَّلُ إِليَّ ولِي ويُخَالُ لِي كَذا . تَفْسِيرُه إِذا شَبَّهَ الإِنسانُ في نَفْسِه بالظَّنّ ما لم يُثْبِتْهُ ولم يَعْقِد عليه إِلا التَّشْبِيه . يقال إِنَّه لَهَدَّ الرَّجُلُ أَي لَنِعْمَ الرجُلُ وذلك إِذا أُثْنِيَ عليه بِجَلَدٍ وشِدَّةٍ واللامُ للتأْكيدِ قال ابن سِيدهك هَدَّ الرَّجُلُ كما تقول : نِعْمَ الرجُلُ . وفُلاَنٌ يُهَدٌّ على ما لمْ يُسَمَّ فاعِلُه إِذا أُثْنِيَ عليه بالجَلَدِ والقُوَّةِ . وهَدِّن بكسرِ الدالِ المشدَّدَةِ أَي مع فَتْح الأَوّل : كلمةٌ تُقَال عند شُرْبِ الحِمَارِ نقلَه الصاغَانيّ . والهَدَّةُ : بين عُسْفَانَ ومَكَّةَ أَو هي من الطائف وفي معجم ياقوت : بين مَكَّة والطائِفِ والنسبَةُ إِليه هَدَوِيّ وهو مَوضع القُرودِ وَقَدْ يُخَفَّف ويقال بالتَّخفيف موضِعٌ آخَرُ عند مَرِّ الظَّهْرَانش وهو مَمْدَرَةُ أَهلِ مَكَّة ويقال لهَا : هَدَةُ زُلَيْفَةَ وزُلَيْفَةُ بَطْنٌ مِن هُذَيْلٍ أَو الصَّوَاب بالهمز وقد تَقَدَّمَ في بابِه فراجِعْه وهكذا ضَبَطَه أَبو عُبِيدٍ البَكريُّ الأَندَلُسِيّ . وهُدَيْدٌ كزُبَيْرٍ ابنُ جُمَعَ بن عمرو ابن هُصَيْص بن كَعْب بن لُؤيّ بن غالِبٍ أَخو سَعْدٍ وحُذَافَةَ . وهم يَتَهَادُّونَ أَي يَتَسَاتَلون أَي يَتتابَعُون واحداً بعدَ واِحدٍ . يقال ما فِي وُدِّهِ هَدَاهِدُ بالفتح أَي لُطْف ورِفْق . والهَدْهَادُ بالفتح : اسمُ رجل وهو صاحِبُ مَسائِل القاضِي عن ابنِ الأَعرابيّ
والهَدْهَاد بنُ شُرَحْبِيل أَبو بَلْقِيس مَلَك بَعْدَ إِفرِيقِش . ومما يستدرك عليه : أنْهَدَّ الجَبَلُ أَي انْكسرَ . وهَدَّني الأَمْرُ وهَدَّ رُكْنِي إِذا بَلَغَ مِنْه وكَسَرَه . ورُوِيَ عن بعضِهم أَنه قال : ما هَدَّنِي مَوْتُ أَحَدٍ ما هَدَّني مَوْتُ الأَقرانِ . وهَدَّتْه المُصيبة : أَي أَوْهَنَتْ رُكْنَه وهذا مَجازٌ كما في الأَساس . والهَدَّةُ : صَوْتٌ شَدِيدٌ تَسْمَعُه مِن سُقُوطِ رُكْنٍ أَو حائطٍ أَو نَاحِيَةِ جَبَلٍ . وفي الحديث عن النبيّ صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ أَنه كان يقول اللَّهمَّ إِنِّيُ أَعوذُ بِك مِنَ الهَدِّ والهَدَّةِ قال أَحمد بان غِيَاثٍ المَروزيّ : الهَدّ : الهَدْمُ والهَدَّةُ الخُسُوف ويقال : الهَدَّةُ صَوْتُ مَا يَقَعُ من السماءِ . والهَدِيدُ : دَوِيُّ الصَّوْتِ كالفَدِيد واستْهْدَدْتُ فُلاَناً أَي استضَعَفْتُه وقال عَدِيُّ بنُ زَيْدٍ :
لَمْ أَطْلُبِ الخُطَّةَ النَّبِيلَةَ بِال ... قُوَّةِ أَنْ يُسْتَهَدَّ طَالِبُهَا وقال الأَصمعيُّ : يقالُ للوَعيد مِنْ وَرَاءُ وَرَاءُ : الفَدِيدُ والهَدِيدُ . وهُدَدُ مُحَرَّكةً اسمٌ لِمَلِكٍ مِن مُلُوك حِمْيَر وهو هُدَدُ بن هَمَّال ويُرْوَى أَنّ سَيِّدنا سُلَيْمَانَ عليه السلامُ زَوّجَه بَلْقَه بنت بَلْبَشْرَح . وفَحْفٌ هُدَاهِدٌ : كَثِيرُ الهَدْهَدَةِ يَهْدِر في الإِبلِ ولا يَقْرَعُها . وجَمْعُ الهَدْهَدَةِ هَدَاهِدُ قال العجَّاج : يَتْبَعْنَ ذَا هَدَاهِدٍ عَجَنَّسَا مُوَاصِلاً قُفًّا ورَمْلاً أَدْهَسَا هكذا أَنشَدَه الجوهريُّ قال الصاغانيُّ : إِنما هو لِعِلْقَةَ التَّيْمِيِّ قال : وأَنشدَه أَبو زِيَادٍ الكلابيُّ في نوادِرِه لسِرَاجِ بنِ قُرَّةَ الكِلابِيّ . وهَدَادٌ كسَحَابٍك حيٌّ من اليَمن ويقال إِنه ابن زَيْدِ مَناةَ . والهِدَانٌ بالكسر : الرجل الجافِي الأَحْمق وتُلَيْلٌ بِالسِّيِّ يُسْتدَلُّ به وبآخَرَ مِثْلِه والهِدَانُ أَيضاً مَوْضِعٌ بِحِمَى ضَرِيَّةَ عن أَبي موسى

##### Türkçe

هدهد
**هَدهَدَ** - **يُهَدْهِدُ** - **هُدْهُد**
**هَدهَدَ** - **يُهَدْهِدُ** + kuş: gırtlaktan ses çıkarır: bilinen sesini çıkarır:
**هُدْهُد** - **الهُدْهُد**: sesiyle bilinen kuş türlerinden birinin adı: güvercinden çok **الهَدير** (gürleme/derin ses).
Ve lafız, “sesin nağme tarzı, musikisi ve onu muhatap üzerinde etki etmek için çıkarma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**هَدهَدَ** - **يُهَدْهِدُ**، **ضَفْدَعَ** - **يُضَفْدِعُ**، **زَنَمَ** - **يَزْنِمُ**، **خَارَ** - **يَخُوْرُ**، **نَعَقَ** - **يَنْعِقُ**، **لَحَنَ** - **يَلْحَنُ**
**الهدهد**
	﴿Ve kuşları yokladı da dedi ki: Bana ne oluyor da **الهدهد**’i görmüyorum; yoksa kayıplardan mı oldu? (20) Ona mutlaka şiddetli bir azapla azap edeceğim yahut onu mutlaka boğazlayacağım yahut bana apaçık bir delil getirecek. (21) Derken çok uzak kalmadı; dedi ki: Senin kuşatmadığını kuşattım ve sana Sebe’den kesin bir haber getirdim. (22)﴾ **النمل**
**مختار الصحاح**
● [**هدد**] **ه د د**: **هَدَّ** binayı: onu kırdı ve sarstı; babı **ردَّ**’dir. Ve musibet onu **هَدَّتْهُ**: onun direğini zayıflattı. Ve **الهَدَّةُ**: duvarın ve benzerinin düşüşünün sesi. Ve **التَهْدِيدُ** ve **التَّهَدُدُ**: korkutma. Ve **الهُدْهُدُ**: bilinen bir kuştur. Ve **الهُدَاهِدُ** (ضم ile) onun gibidir; çoğulu **الهَدَاهِدُ** (فتح ile)’dir.
**الراغب**
**هدد**
- **الهد**: yıkım; onun için bir düşüş vardır; ve ağır bir şeyin düşmesi. Ve **الهدة**: onun düşüşünün sesi. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve yer yarılır ve dağlar **هدا** düşer﴾ [Meryem/90]. Ve **هددت البقرة**: onu boğazlamak için yere düşürdüğün zaman. Ve **الهد**: **المهدود** (yere düşürülmüş) (kelimesi), boğazlanmış için **الذبح** (boğazlama) gibidir. Ve onunla zayıf ve korkak ifade edilir. Ve denildi ki: **مررت برجل هدك من رجل** (bk. **المجمل** 4/890), “**حسبك**” demen gibi; ve tahkiki: onun gibisinin varlığı seni, zannında, **يهدك** ve **يزعجك** (rahatsız eder). Ve **هددت فلانا وتهددته**: onu tehditle sarstığın zaman. Ve **الهدهدة**: çocuğu uyusun diye hareket ettirmek. Ve **الهدهد**: bilinen bir kuştur. Yüce Allah dedi ki: ﴿Bana ne oluyor da **الهدهد**’i görmüyorum﴾ [Neml/20]. Ve onun çoğulu: **هداهد**; ve **الهداهد** (ضم ile) tekildir. Şair dedi ki:
- 465 - Okçuların kanadını kırdığı **هداهد** gibi * yolun kavşağında **هديلا** (seslenir)
(Beyit, **الراعي**’nindir; sayısı doksan iki beyit olan bir kasidedendir; ve matlaı:
Feraşta eteği sürüyen **دفك**’e ne oluyor * gözüne bir şey mi kaçtı yoksa ayrılmak mı istedin
Ve onun divanında s. 238’dedir; ve **الجمهرة** 3/394; ve **المعاني الكبير** 1/297; ve **اللسان** (**هدد**) )
**ملخص اللسان**
1.     **الهَدُّ**: şiddetli yıkım ve kırma; bir duvar gibi ki bir defada **يُهَدُّ** da yıkılır; **هَدَّه يَهُدُّه هَدًّا وهُدُودا**; ve **هدَّ يَهَدُّ ويَهِدُّ هَدًّا** olmuştur.
2.  Ve **هادًّا** işittim; yani onun **هَدِّ** sesini işittim. Ve **الهَدّة**: bir köşenin yahut bir duvarın yahut bir dağ tarafının düşmesinden işittiğin şiddetli sestir; ondan dersin ki: **هَدَّ يَهِدُّ** (kesre ile) **هديداً**; ve **الاستسقاء** hadîsinde: sonra **هَدّتْ** ve **دَرَّتْ**; **الهَدَّةُ** gökten düşen şeyin sesidir. Ve devenin **هَدُّ**’ü: onun **هَدِيرُه**’dur; **اللحياني**’den. Ve **الهَدُّ** ve **الهَدَدُ**: kalın sestir. Ve **الهادُّ**: sahil ehlinin deniz tarafından kendilerine gelen, yerde bir uğultusu olan ve bazen ondan zelzele olan bir sestir; ve onun **هَدِيدُه**: onun uğultusudur;
3.     **انهدَّ الحبَلُ**: yani kırıldı.
4.  İş **هَدَّني** ve direğimi **هدَّ**: ondan (işten) bana ulaştığı ve onu kırdığı zaman; ve onların sözü: **ما هدَّه كذا** yani şu onu kırmadı. Ve musibet onu **هدَّته**: yani direğini zayıflattı. Ve **انهدَّ الحبَلُ**: yani kırıldı. İş **هَدَّني** ve direğimi **هدَّ**: ondan bana ulaştığı ve onu kırdığı zaman;
5.     **الهَدُّ** yıkımdır.
6.     Ve **الهَدءة**: tutulmadır.
7.     Ve **هَدَّ يَهِدُّ** olmuştur. Ve bu yıl **هادّةً** işitmedik; yani gök gürültüsü.
8.  Erkeklerden **الهَدُّ**: bedeni zayıf olan; çoğulu **هَدُّونَ**’dur ve kırılmaz (çoğul kalıbı yapılmaz); ve **هدَّ يَهَدُّ ويَهِدُّ هَدًّا** olmuştur. Ve **الأَهَدُّ**: korkaktır. Ve adam, bir adamı tehdit ettiğinde ona der ki: **إِني لغيرُ هَدٍّ**; yani zayıf olmayan. Ve **اسْتَهْدَدْتُ فلاناً**: yani onu zayıf saydım;
9.     **التَّهَدُّدُ** ve **التهْديدُ** ve **التَّهْدادُ**: tehdit ve korkutmadan.
10.          **يُهَدْهَدُ إِليَّ كذا** ve **يُهَدَّى إِليَّ كذا** ve **يُسَوَّلُ إِليَّ كذا** ve **يُهَدى لي كذا** ve **يُهَوَّلُ إِليَّ كذا ولي** ve **يُوَسْوَسُ إِليَّ كذا** ve **يُخَيَّلُ إِليَّ ولي** ve **يُخالُ لي كذا**: bunun tefsiri, insanın kendi nefsinde, ispat etmediği ve üzerine bağlamadığı şeyi, sadece benzetme olarak, zan ile benzetmesidir.
11.                        **وهَدْهَدَ الطائرُ**: **قَرْقَر** etti. Ve kuşlardan **قَرْقَرَ** eden her şey: **هُدْهُدٌ** ve **هُداهِدٌ**’dir;
12.                        **الهُدهُدُ** ve **الهُداهِد**: güvercinden çok **الهَدير** (gürleme/derin ses) sahibi olan.
13.                        **وهَدْهَدَ الشيءَ مِنْ عُلْوٍ إِلى سُفْلٍ**: onu aşağı yuvarladı. Ve **هَدْهَدَهُ**: onu, beşikte çocuğun **يُهِدْهَدُ** edildiği gibi hareket ettirdi.
14.          Kadın, oğlunu **هَدْهَدَت**: yani onu uyusun diye hareket ettirdi; bu da **الهَدْهَدَةُ**’dir. Ve Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, hadîste: “Bir şeytan geldi de Bilâl’i taşıdı; onu, çocuğun **يُهَدْهَدُ** edildiği gibi **يُهَدْهِدُه** etmeye başladı” dedi; bu, kavmi namaza uyandırmaktan uyuyakaldığı zamandı. **الهَدْهَدَةُ**: annenin çocuğunu uyusun diye hareket ettirmesidir.
**لسان العرب**
● - **هدد**: **الهَدُّ**: şiddetli yıkım ve kırma; bir duvar gibi ki bir defada **يُهَدُّ** da yıkılır; **هَدَّه يَهُدُّه هَدًّا وهُدُودا**; **كثير عزة** dedi ki: “Eğer bende olan dağlarda olsaydı onları mutlaka **لَهَدَّها** ederdi; ve eğer dünyada şiddetli olsaydı onun **هدُوُدُها**’sı (yıkımı) (şiddetli olurdu).” **الأَصمعي**: **هَدَّ** binayı **يَهُدُّه هَدًّا**: onu kırdığı ve sarstığı zaman. Dedi ki: Ve **هادًّا** işittim; yani onun **هَدِّ** sesini işittim. Ve **انهدَّ الحبَلُ**: yani kırıldı. Ve iş **هَدَّني** ve direğimi **هدَّ**: ondan bana ulaştığı ve onu kırdığı zaman; ve **أَبي ذؤيب**’in sözü: “Derler ki: Biz **بِزَقْيَةَ**’de en hayırlı tarafı gördük; o **لا يُهَدُّ** edilmez ve boşa çıkmaz.” **ابن سيده** dedi ki: Bu, bundandır. Ve bazılarından rivayet edildi ki dedi: “Hiç kimsenin ölümü beni, akranların ölümü kadar **ما هدَّني** etmedi.” Ve onların sözü: **ما هدَّه كذا** yani şu onu kırmadı. Ve musibet onu **هدَّته**: yani direğini zayıflattı. Ve **الهَدّة**: bir köşenin yahut bir duvarın yahut bir dağ tarafının düşmesinden işittiğin şiddetli sestir; ondan dersin ki: **هَدَّ يَهِدُّ** (kesre ile) **هديداً**; ve Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, hadîste: “Allah’ım, ben sana **الهَدِّ** ve **الهِدَّة**’den sığınırım” derdi. **أَحمد بن غياث المروزي** dedi ki: **الهَدُّ** yıkımdır ve **الهَدءة** tutulmadır. Ve **الاستسقاء** hadîsinde: sonra **هَدّتْ** ve **دَرَّتْ**; **الهَدَّةُ** gökten düşen şeyin sesidir; ve şöyle de rivayet edilir: **هَدَأَتْ** yani sakinleşti. Ve devenin **هَدُّ**’ü: onun **هَدِيرُه**’dur; **اللحياني**’den. Ve **الهَدُّ** ve **الهَدَدُ**: kalın sestir. Ve **الهادُّ**: sahil ehlinin deniz tarafından kendilerine gelen, yerde bir uğultusu olan ve bazen ondan zelzele olan bir sestir; ve onun **هَدِيدُه**: onun uğultusudur; ve **التهذيب**’de: ve onun uğultusu **هَدِيدُه**’dur; ve şu beyit okundu: “Şiddetli sesli bir çağırıcı, **ذُو هَدِيدِ**.” Ve **هَدَّ يَهِدُّ** olmuştur. Ve bu yıl **هادّةً** işitmedik; yani gök gürültüsü. Erkeklerden **الهَدُّ**: bedeni zayıf olan; çoğulu **هَدُّونَ**’dur ve kırılmaz; **العباس بن عبد المطلب** dedi ki: “Savaşlarda **بِهَدِّينَ** değiller; kuşaklar kalça kemiklerinin üstüne bağlandığında.” Ve **هدَّ يَهَدُّ ويَهِدُّ هَدًّا** olmuştur. Ve **الأَهَدُّ**: korkaktır. Ve adam, bir adamı tehdit ettiğinde ona der ki: **إِني لغيرُ هَدٍّ**; yani zayıf olmayan. Ve **ابن الأَعرابي** dedi ki: Erkeklerden **الهَدُّ**: cömert, kerim attır; ama korkak zayıf ise o **الهِدّ**’dir (kesre ile). **ابن الأَعرابي**: **الهَدّ** (ه’nin fethi ile) güçlü adamdır; dedi ki: Zemmi, yani zayıflığı kastettiğinde **الهِدُّ** (kesre ile) dersin. Ve **الأَصمعي** dedi ki: Erkeklerden **الهَدُّ** zayıftır; **ابن الأَعرابي** ise feth ile bunu reddetti. **شمر**: “Adam **هدٌّ** ve **هَدادةٌ** ve kavim **هَدادٌ**” denir; yani korkaklar; ve **أُمية**’nin sözü okundu: “Onları, elleriyle **رَبِذٍ** üzerine soktu; hayır fiiliyle; **الهَدادِ**’dan değildir.” Ve **الهَدِيدُ** ve **الفَدِيدُ**: sestir. Ve **اسْتَهْدَدْتُ فلاناً**: yani onu zayıf saydım; ve **عدي بن زيد** dedi ki: “Ben, soylu planı güçle istemedim; eğer onu isteyen **يُسْتَهَدَّ** edilirse (zayıf sayılırsa) uzar.” Ve **الأَصمعي** dedi ki: Tehdit için “**من ورَاءُ ورَاءُ الفَدِيدُ والهَدِيدُ**” denir. Ve **أَكَمَةٌ هَدُودٌ**: inişi zor olan. Ve **الهَدُودُ**: meşakkatli geçittir. Ve **الهَدِيدُ**: uzun boylu adamdır. Ve “**مررت برجل هَدَّكَ من رجل**” yani “**حَسْبُك**”; bu bir övgüdür; ve denildi ki: manası, onun güzelliklerinin vasfı seni ağırlaştırdı; ve onda iki lehçe vardır: onlardan kimi onu masdar yürüyüşüne yürütür de onu müennes yapmaz, tesniye etmez, cem etmez; onlardan kimi onu fiil yapar da tesniye eder ve cem eder; böylece “**مررت برجل هَدّكَ من رجل**” ve “**وبامرأَة هَدَّتْكَ من امرأَة**” denir; “**كفَاكَ**” ve “**كفَتْك**” demen gibi; ve “**وبرجلين هدّاك**” ve “**وبرجال هَدُّوك**” ve “**وبامرأَتين هَدَّتاك**” ve “**وبِنسوةٍ هَدَّتَاك**”; ve **ابن الأَعرابي** şu beyiti okudu: “Mağarada bir arkadaşım var; **هَدَّكَ صاحِباً**.” Dedi ki: **هَدّك صاحباً** yani: onu ne yüce, ne soylu, ne bilgili!; bir kurdu vasfeder. Ve hadîste: Ebû Leheb dedi ki: “**لَهَدَّ ما يَحَرَكم صاحِبُكُم**”; dedi ki: **لَهَدَّ** hayret edilen bir kelimedir; “**لَهَدَّ الرجلُ**” denir; yani onu ne kadar dayanıklı! Başkası: **فلان يُهَدُّ** (faili zikredilmeden) denir; yani ona dayanıklılık ve güç ile övgü yapıldığı zaman. Ve “**إِنه لهَدّ الرَّجلُ**” denir; yani “ne iyi adam”; bu, ona dayanıklılık ve şiddet ile övgü yapıldığı zamandır; ve lam, te’kîd içindir. **ابن سيده**: **هَدَّ الرجلُ**; “**نِعمَ الرجل**” dediğin gibi. Ve “**ومَهْلاً هَدادَيْك**” yani: yavaş ol; sana yeter. Ve **التَّهَدُّدُ** ve **التهْديدُ** ve **التَّهْدادُ**: tehdit ve korkutmadan. Ve **هُدَدُ**: Himyer krallarından bir kralın adıdır; o **هُدَدُ بن هَمَّال**’dır. (Söz: “**هدد بن همال**”; bunu Buhârî, Sahîh’inin tefsirinde bununla yetindi; ve **القاموس** sahibi: **هدد بن بدد**. **القسطلاني**’ye müracaat et; **هدد** ve **بدد**’in ضبطındaki ihtilafı görürsün.) Ve rivayet edilir ki Süleyman b. Dâvûd, aleyhimesselâm, onu **بَلْقَه** ile evlendirdi; o da **بلقيس بنت بَلْبَشْرَح**’tır. (Söz: “**بنت بلبشرح**”; asılda böyle ضبط edilmiştir; **البيضاوي** ve **الخطيب**’te “**بنت شراحيل**”dir; belki isminde ihtilaf vardır yahut ikisinden biri lakaptır.) Ve **العجاج**’ın sözü: “Bir ilâhtan, inciler içinde, akıtma ve nimet; ne bir komşunun kazancı; **هَدَّ جارُ المُعْتَصَرْ**.” Onun sözü: “**لا عَصْف جارٍ**” yani komşunun kazancından değildir; ancak Allah Teâlâ’dandır. Sonra dedi ki: **هَدَّ جارُ المعتَصرْ**; “**هَدَّ الرجلُ**” (adam dayanıklı oldu) gibi; **جارُ المُعْتَصَرِ** yani sığınılacak yerin komşusu; yani sığınılacak yerin komşusu ne iyi. Ve **النوادر**’de: **يُهَدْهَدُ إِليَّ كذا** ve **يُهَدَّى إِليَّ كذا** ve **يُسَوَّلُ إِليَّ كذا** ve **يُهَدى لي كذا** ve **يُهَوَّلُ إِليَّ كذا ولي** ve **يُوَسْوَسُ إِليَّ كذا** ve **يُخَيَّلُ إِليَّ ولي** ve **يُخالُ لي كذا**: bunun tefsiri, insanın kendi nefsinde, ispat etmediği ve üzerine bağlamadığı şeyi, sadece benzetme olarak, zan ile benzetmesidir. Ve **وهَدْهَدَ الطائرُ**: **قَرْقَر** etti. Ve kuşlardan **قَرْقَرَ** eden her şey: **هُدْهُدٌ** ve **هُداهِدٌ**’dir. **الأَزهري** dedi ki: ve **الهُداهِدُ** **الخَمان**’a benzeyen bir kuştur. **الراعي** dedi ki: “Okçuların kanadını kırdığı **هُداهِدٍ** gibi; yolun kavşağında **هَدِيلا** (seslenir).” Çoğul: **هَداهِدُ** (فتح ile) ve **هَداهِيدُ**; sonuncusu **كراع**’dan. **ابن سيده** dedi ki: Ona bir vecih bilmiyorum; ancak tekil **هَدْهاداً** olursa. Ve **الأَصمعي** dedi ki: **الهُداهِد** ile **الفاخِتَةُ** yahut **الدُّبْسِيُّ** yahut **الوَرَشانُ** yahut **الهُدْهُدُ** yahut **الدُّخَّلُ** yahut **الأَيْكُ** kastedilir. Ve **اللحياني** dedi ki: **الكسائي** dedi ki: **الراعي** şiirinde **بِهُداهِدٍ** ile, **هُدْهُد**’ün küçültmesini kastetti; **الأَصمعي** bunu inkâr etti; dedi ki: Onu küçültme olarak bilmiyorum. Dedi ki: Bu, ancak **هَدَلَ** ve **هَدَرَ** eden her şeyde söylenir. **ابن سيده** dedi ki: Doğru olan budur; çünkü onda küçültme **ياء**’sı yoktur; ancak Araplardan kimi **دُوَيْبّة** ve **شُوَيْبّة** yerine **دُوابَّة** ve **شُوابَّة** der. Dedi ki: Buna göre o ancak **هُدَيْهِدٌ**’dir; sonra o sınır üzere **الياء** yerine **الأَلف**’i bedel etti; ancak **دُوابَّة** diyenler, idğamlı bina kalıbını aşmazlar. Ve **أَبو حنيفة** dedi ki: **الهُدهُدُ** ve **الهُداهِد**: güvercinden çok **الهَدير** sahibi olan. Ve **فَحْلٌ هُداهدٌ**: çok **الهَدْهَدَةِ** sahibi; develer içinde **يَهْدِرُ** eder ve onları **يَقْرَعُها** etmez; dedi ki: “**فَحَسْبُكَ مِنْ هُداهِدَةٍ وزَغْدِ**.” Onu masdarın ismi yaptı; ve hazif üzere de olabilir; yani **من هَدِيد هُداهِد** yahut **هَدْهَدَةِ هُداهِدٍ**’den. **الجوهري**: Güvercinin **وهَدْهَدَةُ**’si, onun **هَدِيرِه**’inin uğultusunu işittiğin zamandır; ve erkek deve, **هَدِيرِه**’inde **يُهَدْهِدُ** eder, **هَدْهَدة** ile. Ve **الهَدْهَدَةِ**’nin çoğulu **هَداهِدُ**’dir. Şair dedi ki: “**يَتْبَعْنَ ذا هَداهِدٍ عَجَنَّسا  مُواصِلا قُفّاً، ورَمْلا أَدْهَسَا**.” Ve **الهُدْهُدُ**: bilinen bir kuştur; o, **يُقَرْقِرُ** edenlerdendir. Ve onun **هَدْهَدَتُه**: onun sesidir. Ve **الهُداهِدُ** onun gibidir. Ve **الراعي**’nin beyti de okundu: “Okçuların kanadını kırdığı **هُداهِدٍ** gibi; yolun kavşağında **هَدِيلا** (seslenir).” **ابن بري** dedi ki: **الهَدِيل** onun sesidir; onun nasbı, masdar üzeredir; takdir: **يَهْدِلِ هَديلاً**; çünkü **يَدْعو** ona delalet eder. Ve kanadı kırılmış **الهدهد**’e benzetilen, bir adamdır; **المُصَدِّقُ** onun develerini aldığı için; bir önceki beyitteki sözü delilidir: “Onlar yükünü aldılar da o oturur kaldı; diyarlarından bir dönüşe güç yetiremez.” “Müminlerin emîrini çağırır; onun önünde, rüzgârların etekler sürüklediği bir boşluk vardır.” **ابن سيده** dedi ki: Ve **ابن أَحمر**’in beyti: “Sonra **مُناجِداً**’ya daldım ve ona yapıştım; onun kalbi, **الهُدْهُد**’ün **عَزْفِ**’i gibi **زَجِل** idi.” Şöyle rivayet edilir: **كعَزْفِ الهُدْهُد** ve **كعَزْف الهَدْهَد**. **الهُدهُدُ**: geçen şeydir. Ve **الهَدْهَدُ** ise, onun tefsirinde denildi ki: cinlerin sesleridir; onun tekili yoktur.

Ve **هَدْهَدَ** şeyi yukarıdan aşağıya: onu aşağı indirdi. Ve **هَدْهَدَهُ**: onu, çocuğun beşikte **يُهِدْهَدُ** edildiği gibi hareket ettirdi. Ve kadın **هَدْهَدَت** oğlunu; yani onu uyusun diye hareket ettirdi; bu da **الهَدْهَدَةُ**’dir. Ve Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, hadis’te: onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “Bir şeytan geldi de Bilâl’i taşıdı; sonra onu, çocuğun **يُهَدْهَدُ** edildiği gibi **يُهَدْهِدُ** etmeye başladı”; bu, kavmi namaza uyandırmaktan uyuyakaldığı zamandı. Ve **الهَدْهَدَةُ**: annenin çocuğunu uyusun diye hareket ettirmesi. Ve **هُداهِد**: Yemen’den bir kabile. Ve **هَدْهادٌ**: bir isim. Ve **هَداد**: Yemen’den bir kabile.

مقاييس اللغة:
(**هد**) **الهاء** ve **الدال**: sahih bir asıl; kırmaya, ezmeye ve yıkmaya delâlet eder. **هَدَدْتُهُ هَدًّا**: onu yıktım. Bütün bab bu kıyasa döner. Şu hâlde erkeklerden **الهَدُّ**: zayıf (kimsedir); sanki o “yıkılmış”tır. Ve **رِجالٌ هَدُّونَ**. Ve **الأصمعيّ**’ye muhalefet edilmiştir; bana Ali b. İbrâhîm el-Kattân haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den; ve Amr b. Ebî Amr’dan, babasından; ikisi dedi ki: erkeklerden **الهَدُّ**: cömert, kerîm (kimsedir); ve korkak **هِدٌّ**’dür, kesre ile. Ve şu beyti okudular:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ
Eğer böyle ise, korkak **هِدٌّ**’dür; yani “yıkılmış”; tıpkı kesilmiş (kimse) için **ذِبْحٍ** gibi. Ve **الهَدّ**: malını “yıkan” (harcayan) kerîm.

Ve sesler yolunda cereyan edenlerden **الهَدَّة**: duvarın düşüşünün sesi. Ve **الهُدْهُد** mâlûmdur. Ve **هَدْهَدَ** güvercin: ses çıkardı. Ve kadın **هَدْهَدَت** oğlunu: onu uyusun diye hareket ettirdi.

Ve babdan şâz olup onun için bir kıyas bilmediğim şeylerden, onların şu sözü: **مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل**; onların “**حسبُك من رجلٍ**” demeleri gibi. Bu, böyle söylenen bir kelimedir. Dedi ki:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل

القاموس المحيط:
**الهَدُّ**: şiddetli yıkım ve kırma; **الهُدودِ** gibi; ve ihtiyarlık; ve kerîm adam; ve devenin böğürtüsü; ve kalın ses; **الهَدَدِ** gibi; ve zayıf adam; ve kesrelenir; çoğulu **هَدُّونَ**; ve kesrelenir. Ve **هَدَّ يَهَِدُّ** oldu; **يَمَلُّ** ve **يَقِلُّ** gibi; **هَدًّا**. Ve **الهادُّ**: denizden (gelen) bir sestir; onda bir uğultu vardır; ve **الهاءِ** ile (yani **هادَّة**): gök gürültüsü. Ve **الْأَهَدُّ**: korkak; **الهَدادَةِ** gibi. Ve “**مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدَّكَ من رَجُلٍ**” (denir); ve **الدال** kesrelenir; yani: “**حَسْبُكَ من رَجُلٍ**”; tekil, çoğul ve dişi eşittir. Ve “**مَرَرْتُ بامْرأةٍ هَدَّتْكَ من امْرأةٍ**” denir; ve “**وبرَجُلَيْن هَدَّاكَ**”; ve “**وبرِجالٍ هَدُّوكَ**”; ve “**وبامرأتينِ هَدَّتاكَ**”; ve “**وبنِساءٍ هَدَدْنَكَ**”. Ve **هُدَدُ بنُ بُدَدَ**: **زُفَرَ** gibi; zorla her gemiyi alan melikin adı; Buhârî’den. Ve **الهَدُودُ**: düz arazi; ve meşakkatli geçit; ve iniş. Ve **الهَديدُ**: uzun adam. Ve **الهُدْهُدُ**: kuşlardan “gırtlaktan ses çıkaran” her şey; ve bir kuş; **الهُدَهِدِ** gibi; **عُلَبِطٍ** ve **عُلابِطٍ** gibi. Ve **الحَمامُ**: **الهَدْهَدَةِ**’si çok olan (güvercin). “Hepsinin” çoğulu: **هَداهِدُ** ve **هَداهيدُ**. Ve iki fetha ile (yani **هَداهِدَ**): cinslerin sesleri; tekili yoktur. Ve **هَدَّدَهُ**: onu korkuttu. Ve **هَدْهَدَ**: aşağı indirdi; ve kuş: gırtlaktan ses çıkardı; ve çocuğu: uyusun diye hareket ettirdi; ve şeyi yukarıdan aşağıya indirdi. Ve **هُداهِدٌ**: bir kabile; ve fetha ile (yani **هُداهِدَ**): yumuşaklık.

Ve **هَدادَيْكَ**: yani “yavaş”. Ve “**يُهَدْهَدُ إليَّ**”: yani “bana hayal ettirilir”. Ve “**إنَّه لَهَدَّ الرَّجُلُ**”: yani “ne iyi adamdır”. Ve falan “**يُهَدُّ**”: eğer ona dayanıklılıkla övgü yapılırsa. Ve **هَدِّ**, şeddeli **الدال**’ın kesresiyle: eşeğin içmesi sırasında söylenen bir kelime. Ve **الهَدَّةُ**: ‘Asfân ile Mekke arasında bir yer; yahut Tâif’tendir; ve hafifletilebilir; yahut doğrusu hemze iledir; ve geçti. Ve **هُدَيْدٌ**, **زُبَيْرٍ** gibi: Cumah’ın oğludur. Ve “**يَتَهادُّونَ**”: birbirlerine sorarlar. Ve “**ما في وُدِّهِ هُداهِدٌ**”: lütuf yoktur. Ve **الهَدْهادُ**: kadının meselelerinin sahibi.

**الهُدَبِدُ**, **عُلَبِطٍ** gibi: çok koyulaşmış süt; **الهُدابِدِ** gibi; ve göz zayıflığı; ve siyah bir zamk; ve görmesi zayıf olan ve gece körlüğü; “göz çapaklanması” değil. Ve Cevherî hata etti.

تاج العروس:
ه د د
**الهَدُّ**: şiddetli yıkımdır; o, binayı bozmak ve onu düşürmektir. **الهَدُّ**: kırmadır; bir duvar gibi; bir defada **يُهَدُّ** edilir de yıkılır; **الهُدُودِ** gibi, damme ile. Ve onu **هَدَّه هَدًّا** ve **هُدُوداً** etti. Kesîr ‘Azze dedi ki:
" فَلَوْ كَانَ مَابِي بالِجِبَالِ لَهَدَّهَاوإِنْ كَانَ فِي الدُّنْيَا شَدِيداً هُدُودُهَا
Ve **الأَصمعيُّ** dedi: **هَدَّ** binayı **يَهُدُّه** **هَدًّا**; eğer onu kırar ve sarsarsa. Ve onların sözü: “**ما هَدَّهُ كذَا**”: “onu böyle şey kırmadı.” Dedim ki: bu, bu babda bilinen şeydir; yani onun geçişli oluşu. Ve şeyhimiz, Ebû Hayyân’dan, Meryem’in tefsiri sırasında nakletti: denilir ki: “**هَدَّ الحائطُ يَهُدُّ**”; eğer düşerse, lâzım olarak. Ve Semîn onu nakletti ve kabul etti.

**الهَدُّ**: ihtiyarlıktır, harekeli; o, yaşlılığın en uç noktasıdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهَدُّ**: kerîm, cömert, güçlü adamdır. **الهَدُّ**: devenin böğürtüsüdür; Lihyânî’den. **الهَدُّ**: kalın sestir; **الهَدَدِ** gibi, harekeli. **الهَدُّ**: bedeni zayıf adamdır; bunu **الأَصمعيّ** söyledi. Ve İbnü’l-A‘râbî’den fetha nakletti; ve bu sonuncuda kesrelenir. Ve adam, adama onu tehdit ettiğinde der ki: “Ben elbette **هَدّ** değilim”; yani zayıf ve korkak değilim. **هَدُّونَ** fetha ile; ve kesrelenir. Abbâs b. Abdülmuttalib, رضي الله عنه, dedi ki:
لَيْسُوا بِهِدِّين في الحُرُوب إِذا ... تُعْقَدُ فَوْقَ الحَرَاقِفِ النُّطُقُ
Ve bazısı kesreyi men etti. Ve **هَدَّا يَهَدُّ ويَهِدُّ** oldu; **يَمَلُّ** ve **يَقِلُّ** gibi; yani fetha ve kesre ile; ikisinin masdarı **هَدًّا**’dır. Ve **الهَادُّ**: deniz tarafından gelen bir sestir; sahil halkı onu işitir; onda (bir) uğultu vardır. Ve bazı ana kaynaklarda: “yerde bir uğultusu vardır; ve bazen ondan zelzele olur.” Ve onun **هَدِيدُهُ**: onun uğultusudur. Ve Tehzîb’de: “ve onun uğultusu: onun **هَدِيدُهُ**’dur.” Ve **هَدَّ يَهَدُّ** oldu; **مَلَّ يَمَلُّ** gibi.

**الهَادَّةُ**: **الهاءِ** ile: gök gürültüsüdür. Araplar der ki: “Bu yıl **هَادَّةً** işitmedik”; yani gök gürültüsü. Ve **الأَهَدُّ**: korkak zayıftır; **الهَدَادَةِ** gibi. Şemir dedi: denilir: adam **هَدٌّ** ve **هَدَادَةٌ**; ve kavim **هَدَادٌ**: korkaklardır. Ve Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın, Abdullah b. Cüd‘ân’ı övdüğü sözünü okudu:
فَأَدْخَلَهُمْ عَلَى رَبِذٍ يَدَاهُ ... بِفِعْلِ الخَيْرِ لَيْسَ مِن الهَدَادِ
Onların sözü: “**مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدَّك مِنْ رَجُلٍ**”; ve **الدال**’ı kesreler; yani: “**حَسْبُكَ مِنْ رَجُلٍ**”. Ve gizli değildir ki “**مِن رجُلٍ**” sözünü ikinci defa söylemesi, kısaltmayı bozan bir tekrardır; ve bu bir övgüdür. Zemahşerî dedi: bu, dayanıklılık ve şiddetle vasfedildiğinde söylenir; bitti. Ve denildi: manası: onun güzelliklerini vasfetmek seni ağırlaştırdı. Ve onda iki lugat vardır: onlardan kimi onu masdarın yürüdüğü yolda yürütür; o vakit tekil, çoğul ve dişi eşittir. Onlardan kimi onu fiil yapar; böylece tesniye eder ve cem‘ eder. Denilir: “**مَرَرْتُ برجلٍ هَدَّك مِن رَجُلٍ**” ve “**وبامْرَأَةٍ هَدَّتْكَ مِن امرأَةٍ**”; senin “**كَفَاكَ**” ve “**كَفَتْكَ**” demen gibi. Tesniyede: “**مررْت برَجلين هَدَّاكَ**”. Ve cem‘de: “**مَرَرْتُ بِرجالٍ هَدُّوكَ**”. Ve müennesin tesniyesinde: “**مَرَرْتُ بامْرَأَتينِ هَدَّتَاكَ**”. Ve müennesin cem‘inde: “**مررْتُ بنساءٍ هَدَدْنَكَ**”. Ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
" ولِي صَاحِبٌ فِي الغَارِ هَدَّكَ صَاحِباً
Dedi ki: yani “onu ne yüce, ne soylu, ne bilgili”; bir kurdu vasfeder. Ve hadiste: Ebû Leheb’in şöyle dediği: “**لَهَدَّ ما سَحَرَكُم صاحبكم**.” Ve bu, kendisiyle hayret edilen bir kelimedir. Denilir: “**لَهَدَّ الرجُلُ**”; yani “onu ne dayanıklı.” Ve **هُدَدُ بنُ بُدَدَ**, ikisinde de **زُفَرَ** gibi: zorla her gemiyi alan melikin adıdır; bu, imam Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâîl el-Buhârî’den, Sahîh’inde, Tefsir kitabında gelmiştir; ve başkası da söylenmiştir.

Ve **الهُدُودُ** ( **صَبُورٍ** gibi): düz, yumuşak, esnek yer. **الهَدُودُ**: İbnü’l-A‘râbî’den; meşakkatli yokuş. Ve **أَكَمَةٌ هَدُودٌ**: inişi sarp.

**الهَدُودُ**: **الحَدُورُ** ( **صَبُورٍ** gibi); **الأُحْدُورِ** gibi, kendisinden aşağı inilen yer.

Ve **الهَدِيدُ**: uzun boylu adam; es-Sâgânî nakletti.

Ve **الهُدْهُدُ** ( **قُنْفُذ** gibi); şöhrete dayanarak ضبط’ı terk etti: kuşlardan gıdaklayan her şey; bunu imamların birinden fazlası açıkça söylemiştir. Ve **هَدْهَدَ** kuş: gıdakladı. Yüce Allah’ın sözü: “Ve kuşları yokladı da dedi: Bana ne oluyor ki **الهُدْهُدَ**’ü görmüyorum?” Müfessirler dedi ki: O, yani bilinen bir kuştur; **الهُدَهِدِ** ve **الهُدَاهِدِ** ( **غُلَبِطٍ** ve **عُلاَبِطٍ** gibi). İbn Düreyd ayetin tefsirinde dedi ki: **الهُدْهُد** ve **الهُدَاهِدُ**: çok **الهَاْهَدَةِ**’li, yani sesli güvercin. Ebû Hanîfe dedi ki: **الهُدْهُد** ve **الهُدَاهِد**: güvercinden çok **الهَدِيرِ**’li olan. el-Leys dedi ki: **الُدَاهِدُ**: güvercine benzeyen bir kuş. er-Râ‘î kendisini ve hâlini vasfederek dedi:

كهُدَاهِدٍ كسَرَ الرُّمَاةُ جناحهُ ... يَدْعُو بِقارِعَةِ الطَّرِيقِ هدِيلاَ

el-Asma‘î dedi ki: Bununla **الفاخِتَةُ** yahut **الدُّبْسِيُّ** yahut **الوَرَشَانُ** yahut **الهُدْهُدُ** yahut **الدُّخلُ** yahut **الأَيْكُ** kastedilir. el-Lihyânî dedi ki: el-Kisâî dedi: er-Râ‘î şiirinde **بِهُدَاهِدٍ** ile ancak **هُدْهُدٍ**’ün küçültmesini kastetti. el-Asma‘î bunu inkâr etti; dedi: Onu küçültülmüş olarak bilmem. Dedi: Ancak **هَدَلَ** ve **هَدَرَ** olan her şey hakkında söylenir. İbn Sîde dedi ki: Bu doğrudur; çünkü onda küçültme **ياء**’sı yoktur. es-Sâgânî dedi ki: Ve **الهُدْهُدَ** dedi; ancak sesiyle **يُهَدْهِدُ** eden erkek bir güvercini kastetti. el-Kisâî için delil getiren der ki: **هُدْهُدٍ**’ün küçültmesidir; küçültme **ياء**’sını **ألف**’e çevirdiler; **دَابَّةٍ**’nin küçültmesinde **دُوَابَّةٌ** dedikleri gibi. Hepsinin çoğulu: **هَدَاهِدُ** (fetha ile) ve **هدّاهِيدُ**; sonuncusu Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi ki: Ona bir vecih bilmem; ancak tekilin **هَدْهَاداً** olması müstesna.

**الهَدْهَد** (iki fetha ile): cinlerin sesleri; tekili yoktur. İbn Sîde, İbn Ahmer’den şu beyti okudu:

ثمَّ اقْتَحَمْتُ مُنَاجِداً وَلزِمْتُه ... وَفُؤَادُه زَجِلٌ كَعَزْفِ الهَدْهَدِ

Ve **هَدَّدَه** **تَهديداً**: onu korkuttu; **التَّهَدُّدِ** ve **التَّهْدادِ** gibi; o, tehdit ve korkutmadır.

Ve **هَدْهَدَ** güvercin: böğürdü ve **هَدَلَ** etti. Ve **هَدَهَدَةُ الحَمَامِ**: onun **هَدِيرِ**’inin uğultusudur.

**هَدْهَدَ** kuş: gıdakladı; ve **الهَدْهَدَةُ** gıdaklamadır.

**هَدْهَدَ** çocuğu beşiğinde **هَدْهَدَةً**: uyusun diye onu salladı. Hadiste, Peygamber صلى الله عليه وسلم’den: “Bir şeytan geldi, Bilâl’i taşıdı da onu, çocuk **يُهَدْهَدُ** edildiği gibi **يُهَدْهِدُ** etmeye başladı” buyurdu. Bu, onu kavmi namaza uyandırmaktan alıkoyacak şekilde uyuduğu zamandı.

**هَدْهَدَ**: bir şeyi yukarıdan aşağıya indirdi; **كَدَهْدَهَ** gibi.

Ve **هُدَاهِدٌ**: Yemen’den bir kabile; bundan sonraki delile göre o, damme iledir. Ve **هَدَاهِدُ** (fetha ile): yumuşaklık. Bundan, onların sözü: **هَدَادَيْكَ** yani: yavaş ol, sana yeter.

**في النوادر**: Bana şöyle **يُهَدْهَدُ** edilir ve bana şöyle **يُهَدَّى** edilir ve bana şöyle **يُسَوَّل** edilir; yani bana ve benim için hayal ettirilir ve bana şöyle zannedilir. Onun tefsiri: insanın, ispat etmediği ve üzerine bağlamadığı şeyi, sadece benzetme ile, zanna göre kendi nefsinde benzetmesidir.

Denir: O, elbette **لَهَدَّ الرَّجُلُ**’dür; yani: ne iyi adamdır. Bu, ona dayanıklılık ve şiddetle övgü yapıldığında olur; **اللامُ** te’kîd içindir. İbn Sîde dedi ki: **هَدَّ الرَّجُلُ**; senin “**نِعْمَ الرجُلُ**” demen gibi. Ve falan kimse, faili adlandırılmadan, dayanıklılık ve kuvvetle övüldüğünde, onun hakkında **يُهَدٌّ** denir.

Ve **هَدِّن** (şeddeli **الدال**’in kesresiyle; yani ilkinin fethasıyla birlikte): eşek içtiğinde söylenen bir kelime; es-Sâgânî nakletti.

Ve **الهَدَّةُ**: ‘Usfân ile Mekke arasında; yahut Tâif’tendir. Yâkût’un Mu‘cem’inde: Mekke ile Tâif arasında. Ona nisbet: **هَدَوِيّ**; o, maymunların yeridir. Hafifletilebilir; ve hafifletme ile, Merrü’z-Zahrân’da başka bir yer denir; o, Mekke ehlinin çamur yeridir. Ona: **هَدَةُ زُلَيْفَةَ** denir. Ve **زُلَيْفَةُ**: Hüzeyl’den bir batındır; yahut doğru olan, hemze iledir; babında daha önce geçti, ona müracaat et. Endülüslü Ebû ‘Ubeyd el-Bekrî onu böyle ضبط etti.

Ve **هُدَيْدٌ** ( **زُبَيْرٍ** gibi): Cuma‘ b. ‘Amr b. Husays b. Ka‘b b. Lüeyy b. Gâlib’in oğlu; Sa‘d ve Huzâfe’nin kardeşi.

Ve onlar **يَتَهَادُّونَ**: yani **يَتَسَاتَلون**; yani birbiri ardınca peş peşe gelirler; birer birer.

Denir: Onun sevgisinde **هَدَاهِدُ** (fetha ile) yoktur; yani lütuf ve yumuşaklık yoktur.

Ve **الهَدْهَادُ** (fetha ile): bir adamın adıdır; İbnü’l-A‘râbî’den, kadının meselelerinin sahibi.

Ve **الهَدْهَاد** b. Şurahbîl, Ebû Belkîs: İfrîkîş’ten sonra bir melik.

Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **أَنْهَدَّ الجَبَلُ**; yani kırıldı. Ve **هَدَّني** iş ve **هَدَّ رُكْنِي**: ondan ulaştığında ve onu kırdığında. Bazılarından rivayet edildi ki dedi: Hiç kimsenin ölümü beni, akranların ölümü kadar **هَدَّنِي** etmedi. Ve musibet onu **هَدَّتْه**: yani onun direğini zayıflattı; bu, **الأَساس**’ta olduğu gibi mecazdır.

Ve **الهَدَّةُ**: bir direğin yahut duvarın yahut dağın bir tarafının düşmesinden işittiğin şiddetli ses. Hadiste, Peygamber صلى الله عليه وسلم’in şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Allah’ım, ben sana **الهَدِّ** ve **الهَدَّةِ**’den sığınırım.” Ahmed b. Gıyâs el-Mervezî dedi ki: **الهَدّ**: yıkmadır; **الهَدَّةُ**: çöküştür. Ve denir: **الهَدَّةُ** gökten düşen şeyin sesidir.

Ve **الهَدِيدُ**: sesin uğultusu; **الفَدِيد** gibi. Ve **استْهْدَدْتُ** falanı: yani onu zayıf gördüm. ‘Adiyy b. Zeyd dedi ki:

لَمْ أَطْلُبِ الخُطَّةَ النَّبِيلَةَ بِال ... قُوَّةِ أَنْ يُسْتَهَدَّ طَالِبُهَا

el-Asma‘î dedi ki: Arkadan gelen tehdide: **الفَدِيدُ** ve **الهَدِيدُ** denir.

Ve **هُدَدُ** (harekeli): Himyer meliklerinden bir melikin adıdır; o, **هُدَدُ** b. Hemmâl’dır. Rivayet edilir ki efendimiz Süleyman عليه السلام onu, Belkıs’ı, Belbeşrah’ın kızıyla evlendirdi.

Ve **فَحْفٌ هُدَاهِدٌ**: çok **الهَدْهَدَةِ**’li; develer içinde böğürür, onları dürtmez.

Ve **الهَدْهَدَةِ**’nin çoğulu **هَدَاهِدُ**’dür. el-‘Accâc dedi ki:

يَتْبَعْنَ ذَا هَدَاهِدٍ عَجَنَّسَا مُوَاصِلاً قُفًّا ورَمْلاً أَدْهَسَا

el-Cevherî onu böyle rivayet etti. es-Sâgânî dedi ki: O ancak ‘Ilka et-Teymî’nindir. Dedi: Ebû Ziyâd el-Kilâbî onu, Nevâdir’inde Sirâc b. Kurra el-Kilâbî’ye nisbetle rivayet etti.

Ve **هَدَادٌ** ( **سَحَابٍ** gibi): Yemen’den bir kabile; ve denir ki o, Zeyd Menât’ın oğludur.

Ve **الهِدَانٌ** (kesre ile): kaba, ahmak adam. Ve **تُلَيْلٌ بِالسِّيِّ**: onunla ve onun benzeri bir başkasıyla delil getirilir. Ve **الهِدَانُ** ayrıca: Ebû Mûsâ’dan; Himâ-yi Darîyye’de bir yerdir.
