# هدي — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AF%D9%8A/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: هدى

الهُدى: الرشادُ والدلالةُ، يؤنَّث ويذكَّر. يقال: هَداهُ الله للدين هُدًى. وقوله تعالى: "أَوَ لَمْ يَهْدِ لَهُمْ"، قال أبو عمرو بن العلاء: أو لم يُبَيِّنْ لهم. وهَدَيْتُهُ الطريق والبيت هِدايَةً، أي عرَّفته، هذه لغة أهل الحجاز، وغيرهم يقول: هَدَيْتُهُ إلى الطريق وإلى الدار. وهَدى واهْتَدى بمعنًى. وقوله تعالى: "فإنَّ الله لا يَهْدي من يُضِلّ" قال الفراء: يريد لا يَهْتَدي. والهِداءُ: مصدر قولك: هَدَيْتُ المرأةَ إلى زوجها هِداءً، وقد هُدِيَتْ إليه. قال زهير:
فإنْ كان النساءُ مُخَبَّـآتٍ		فَحَقّ لكلِّ مُحْصَنَةٍ هِداءُ
وهي مَهْدِيَّةٌ وهَدِيٌّ أيضاً على فَعيلٍ. والهَدْيُ: ما يُهدى إلى الحرم من النَعَم. وما لي هَدْيٌ إن كان كذا وكذا! وهو يمينٌ. والهَدِيُّ أيضاً على فَعيلٍ مثله، وقرئ: "حتَّى يبلغ الهُدى مَحِلَّه" بالتخفيف والتشديد. الواحدة هُدْيَةٌ وهَدِيَّةٌ. وأمَّا قول زهير:
فلم أرَ معشراً أسروا هَدِيًّاولم أرَ جارَ بيتٍ يُسْتَبـاءُ
قال الأصمعيّ: هو الرجل الذي له حُرْمَةٌ كحرمة هَدِيِّ البيت. قال أبو عبيد: ويقال للأسير أيضاً هَدِيٌّ. وأنشد للمتلمِّس يذكر طرفة ومقتل عمرو بن هندٍ إيَّاه:
كطُريفةَ بنِ العبد كان هَدِيُّهُمضربوا صميمَ قَذالِهِ بمُهَنَّدِ
أبو زيد: يقال: خُذْ في هِدْيَتِكَ بالكسر، أي فيما كنتَ فيه من الحديث أو العمل ولا تعدلْ عنه. ويقال أيضاً: نظر فلانٌ هِدْيَةَ أمره. وما أحسن هِدْيَتَهُ وهَدْيَتَهُ أيضاً بالفتح، أي سيرته. والجمع هَدْيٌ. ويقال أيضاً: هَدى هَدْيَ فلانٍ، أي سار سيرتَه. وهَداهُ، أي تقدَّمه. قال طرفة:
للفتى عقلٌ يعيشُ بـهحيث تَهْدي ساقَهُ قدَمُهْ
وهادِي السهم: نصلُهُ. والهادي: الراكِسُ، وهو الثور في وسط البيدر تدور عليه الثيران في الدِياسَةِ. والهادي: العنقُ. وأقبلتْ هَوادي الخيل، إذا بدتْ أعناقُها؛ ويقال: أوَّل رعيلٍ منها. وقول امرؤ القيس:
كأنَّ دماءَ الهادِياتِ بنَحْـرِهِعُصارَةُ حِنَّاءٍ بشيبٍ مُرَجَّلِ
يعنى به أوائل الوحش. والهَدِيَّةُ: واحدة الهدايا. يقال: أهْدَيْتُ له وإليه. والمِهْدى بكسر الميم: ما يُهْدى فيه، مثل الطَبق ونحوه. قال ابن الأعرابي: ولا يسمَّى الطَبَقُ مِهْدًى إلا وفيه ما يُهْدى. والمِهْداءُ بالمد: الذي من عادته أن يُهْدِيَ. والتَهادي: أن يُهْدِيَ بعضهم إلى بعض. وفي الحديث: "تَهادَوْا تحابُّوا". وجاء فلانٌ يُهادي بين اثنين، إذا كان يمشي بينهما معتمداً عليهما من ضعفه وتمايُله. قال ذو الرمّة:
يُهادينَ جَمَّاءَ المَرافِـقِ وَعْـثَةًكلِيلَةَ حجمِ الكعبِ ريَّا المُخَلْخَلِ
وكذلك المرأة، إذا تمايلت في مِشيتها من غير أن يماشيَها أحدٌ قيل: تَهادى. قال الأعشى:
إذا ما تأتي تـريد الـقـيامَ		تَهادى كما قد رأيتَ البَهيرا
أبو زيد: يقال: لك عندي هُدَيَّاها، أي مثلها. ويقال: رميتُ بسهمٍ ثم رميتُ بآخر هُدَيَّاه، أي قَصْدَهُ.

### Türkçe

**الهُدى**: doğru yol ve delâlet; müennes de yapılır müzekker de. Denir: Allah onu dine **هُدًى** olarak hidayet etti. Yüce sözü: “**أَوَ لَمْ يَهْدِ لَهُمْ**”, Ebû Amr b. el-Alâ dedi: Onlara açıklamadı mı? Ve ona yolu ve evi **هِدايَةً** olarak hidayet ettim; yani ona tanıttım; bu Hicaz ehlinin dilidir; başkaları der ki: Ona yola ve eve doğru hidayet ettim. Ve **هَدى** ve **اهْتَدى** bir mânâdadır. Yüce sözü: “**فإنَّ الله لا يَهْدي من يُضِلّ**” Ferrâ dedi: “**لا يَهْتَدي**”yi kastediyor. Ve **الهِداءُ**: “Kadını kocasına **هِداءً** ile hidayet ettim” sözünün masdarıdır; ve ona doğru hidayet olundu. Züheyr dedi:
فإنْ كان النساءُ مُخَبَّـآتٍ		فَحَقّ لكلِّ مُحْصَنَةٍ هِداءُ
Ve o **مَهْدِيَّةٌ**dir ve ayrıca **هَدِيٌّ** de **فَعيلٍ** vezni üzerinedir. Ve **الهَدْيُ**: harama davardan hediye edilen şeydir. Ve benim için **هَدْيٌ** yoktur, eğer şöyle şöyle ise! Ve o bir yemindir. Ve **الهَدِيُّ** de onun gibi **فَعيلٍ** üzerinedir; ve “**حتَّى يبلغ الهُدى مَحِلَّه**” (âyeti) hafifletme ve şeddeli okunuşla okunmuştur. Bir tanesi **هُدْيَةٌ** ve **هَدِيَّةٌ**dur. Ama Züheyr’in sözü:
فلم أرَ معشراً أسروا هَدِيًّاولم أرَ جارَ بيتٍ يُسْتَبـاءُ
Asmaî dedi: O, evin **هَدِيِّ**sinin hürmeti gibi hürmeti olan adamdır. Ebû Ubeyd dedi: Esire de **هَدِيٌّ** denir. Mutalammis’ten, Tarafe’yi ve Amr b. Hind’in onu öldürmesini anarak, şu beyit okundu:
كطُريفةَ بنِ العبد كان هَدِيُّهُمضربوا صميمَ قَذالِهِ بمُهَنَّدِ
Ebû Zeyd: Denir: Kesre ile **هِدْيَتِكَ** içinde tut; yani söz veya amelden içinde bulunduğun şeyde (kal) ve ondan sapma. Yine denir: Falan, işinin **هِدْيَةَ**sine baktı. Ve onun **هِدْيَتَهُ**si ne güzeldir; ve fetha ile **هَدْيَتَهُ**si de; yani onun sîreti. Çoğulu **هَدْيٌ**dur. Yine denir: Falanın **هَدْيَ**sine hidayet etti; yani onun sîreti üzere yürüdü. Ve onu **هَداهُ**; yani onun önüne geçti. Tarafe dedi:
للفتى عقلٌ يعيشُ بـهحيث تَهْدي ساقَهُ قدَمُهْ
Ve okun **هادِي**si: onun temrenidir. Ve **الهادي**: **الراكِسُ**tur; o, harmanın ortasındaki boğadır; dövmede öküzler onun etrafında döner. Ve **الهادي**: boyundur. Ve atların **هَوادي**si geldi; boyunları göründüğü zaman; ve denir: onlardan ilk bölük. İmru’ul-Kays’ın sözü:
كأنَّ دماءَ الهادِياتِ بنَحْـرِهِعُصارَةُ حِنَّاءٍ بشيبٍ مُرَجَّلِ
Bununla vahşî hayvanın öncüleri kastedilir. Ve **الهَدِيَّةُ**: hediyelerin bir tanesidir. Denir: Ona ve ona doğru **أهْدَيْتُ**. Ve mimin kesresiyle **المِهْدى**: içinde hediye edilen şeydir; tabak ve benzeri gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: İçinde hediye edilen şey bulunmadıkça tabağa **مِهْدًى** denilmez. Ve med ile **المِهْداءُ**: âdeti hediye etmek olan kimsedir. Ve **التَهادي**: bazılarının bazısına hediye etmesidir. Hadiste: “**تَهادَوْا تحابُّوا**”. Ve falan iki kişinin arasında **يُهادي** olarak geldi; zayıflığından ve sallanmasından dolayı onlara dayanarak ikisinin arasında yürüdüğü zaman. Zü’r-Rumme dedi:
يُهادينَ جَمَّاءَ المَرافِـقِ وَعْـثَةًكلِيلَةَ حجمِ الكعبِ ريَّا المُخَلْخَلِ
Ve kadın da böyledir; yürüyüşünde, kendisiyle birlikte yürüyen biri olmaksızın sallandığı zaman: **تَهادى** denir. A‘şâ dedi:
إذا ما تأتي تـريد الـقـيامَ		تَهادى كما قد رأيتَ البَهيرا
Ebû Zeyd: Denir: Benim yanımda onun **هُدَيَّاها**sı vardır; yani onun misli. Ve denir: Bir okla attım, sonra bir başkasıyla onun **هُدَيَّاه**ı olarak attım; yani onun kastı (hedefi) olarak.
