# هد (ه-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والدال
هد ، ده : مستعملان .
هدّ : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان يقول : ( اللّهم إني أعوذ بك من الهَدّ والهَدَّةِ ) . قال شمر : قال أحمد بن غياث المروزيّ : الهَدَّةُ : الخُسوفُ ، والهَدّ : الهَدْم . وقال
الليث : الهَدُّ : الهَدْمُ الشديد ، كحائط يُهَدُّ بمرة فَيَنْهَدِمُ ، وتقول هَدَّ في هذا الأمرِ ، وهدّ رُكْنِي : إذا بلغ منه وكسَره . ورُوي عن بعضهم أنه قال : ما هَدَّني موتُ أحدٍ ما هدَّني موت الأقْران . وقال الليث : الهَدَّةُ : صوت شديد تسمعه من سقوط رُكْنٍ وناحية جَبَلٍ . قال : والهادُّ : صوتٌ يسمعه أهل السواحل يأتيهم من قبل البحر له دَوِيٌّ في الأرض ، وربما كانت له الزلزلة ، ودَوِيُّه هَدِيدُه ؛ وأنشد :
دَاعٍ شَدِيدُ الصّوتِ ذُو هَدِيْدِ
والفعل منه هدَّ يَهِدّ . ثعلبٌ عن ابن الأعرابي قال : الهَدُودُ : العَقَبَةُ الشاقَّة . والهَدِيدُ : الرجل الطويلُ . وقال الليث : الفَحْلُ يهَدْهِدُ في هديره ؛ وأنشد :
يَتْبَعْنَ ذا هَدَاهِدٍ عَجَنَّسا
والهُدْهُدُ ، معروف . وهَدْهَدَتُه : صوته . قال : والهُدَاهِدُ : طائر يشبه الحمام ؛ قال الراعي :
كهُدَاهِدٍ كَسَرَ الرُّمَاةُ جَناحَه
يَدْعو بقارِعَةِ الطّريقِ هَدِيلاَ
وفي ( النوادر ) : يقال : يُهَدْهَدُ إليَّ كذا ، ويُهَدَّى إليّ كذا ، ويُسَوَّل إليّ كذا ، ويُهَدَّى إليَّ كذا ، ويسول إليَّ كذا ، ويُهدَى لِي كذا ، ويهوّل إليَّ كذا ولي ، ويُوسوَس إليّ كذا ، ويخيّل إليَّ ولي ، ويُخَالُ لي كذا ؛ تفسيرُه : إذا شُبه للإنسان في نفسه بالظن ما لم يُثْبِتْهُ ولم يَعْقِد عليه التشبيه . والتهدُّد والتهديد والتَّهداد ، من الوعيد . والهَدْهَدَةُ : تحريك الأُمّ ولدَها لينام . وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال ( جاء شيطانٌ فحمل بلالاً ، فجعل يُهَدْهِدُه ، كما يهدهَدُ الصبيُّ ) ، وذلك حين نام عن إيقاظه القومَ للصلاة . وقال الأصمعيّ : هدّ البناءَ يَهُدُّه هَدّاً : إذا كسره وضعضعه . قال : وسمعت هادّاً ؛ أي : سمعت هَدَّةَ صَوْتٍ . قال : وسمعت هَدْهَدَةَ الفحلِ : وهو هَدِيرهُ . وسمعت هَدْهَدَةَ الحمامِ : إذا سَمِعْتَ دويّ هديرِه . ويقال : لَهَدَّ الرجلُ : إذا أُثْنِيَ عليه بالجَلَدِ والشدَّة . قال : ويقول الرجل للرجل إذا أوعده : إنّي لَغَير هَدٍ ؛ أي : لغير ضعيف . أبو عبيد عن الأصمعيّ : الهَدّ من الرجال : الضعيفُ . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الهَدُّ ، بفتح الهاء : الرجل القويّ ، وأَبَى ما قاله الأصمعيّ ، قال : وإذا أردت ذمّه بالضعف قلت : الهِدّ ، بالكسر . وقال العجّاج :
سَبْياً ونُعْمَى من إِلاهٍ ذِي دِرَرْ
لا عَصْفَ جَارٍ هَدَّ جَارُ المُعْتَصَرْ
قوله : عصفَ جارٍ ؛ أي : ليس هو من كَسْبِ جارٍ ، إنما هو من الله جلّ وعزّ ، ثم قال : هَدَّ جارُ المعتصر ؛ كقولك : هَدَّ الرجل جَلُدَ الرجل جَارُ المعتصر ، أي : نِعْم جارُ الملجأ . وقال شمر : يقال رجل هَدٌّ وهُدَادَةٌ ، وقوم هَدَادٌ ؛ أي : جبناء ، وأنشد قول أمية :
فأدْخَله على رَبذٍ يَدَاهُ
بِفِعْلِ الخَيْرِ لَيْسَ مِن الهَدَادِ
وقال شمر : فإذا قلت : مررت برجل هَدَّكَ من رجلٍ ، فهو بمعنى حسبك ، وهو مدح . وقال الليث : يقال للرجل مهلاً هَدَادَيْك .
وقال اللحياني ، قال الكسائي في قول الراعي :
كهُدَاهِدٍ كَسَرَ الرّماةُ جناحَهُ
أراد بهُدَاهد : تصغير هُدْهُد . قال : وقال الأصمعي : الهُداهِدُ : الفاختة والورَشانُ والدُّبْسِيّ والهدهد . قال : ولا أعرفه تصغيراً ، إنما يقال ذلك في كلّ ما هَدَل وهدَرَ . أبو عبيد عن الأحمر : الهَديد والغَدِيدُ : الصوت . وقال غيره : استهدَدْتُ فلاناً ؛ أي : استضعفتُه ؛ وقال عديّ بن زيد :
لم أطلُبِ الخُطَّةَ النّبيلَةَ بالْ
قُوّةِ ، إذ يُسْتَهدَّ طَالِبُها
وقال الأصمعيّ : يقال للوعيد من وراءُ وراءُ : الفديدُ والهديدُ . وقال أبو العباس : اختلفوا في الهَدّ ، فقال الأصمعيّ : هو الجبان الضعيف . وقال أبو عمرو وابن الأعرابي : الهَدُّ : الرجل الجواد الكريم ؛ وأنشد ابن الأعرابي :
ولي صاحبٌ في الغارِ هَدَّكَ صاحبَا
قال : هدَّك صاحباً ؛ أي : ما أَجلَّه ما أنبَلَهُ ما أَعْلَمَه ، يصف ذئْباً . قال : والهِدّ : الجبان الضعيف ، وأنشد :
ليسوا بِهِدينَ في الحروبِ إذا
تُعْقَدُ فوقَ الحَرَاقِفِ النُطُقُ
دَه : قال الليث : دَهْ : كلمة كانت العرب تتكلم بها ، يرى الرجل تأمرَه فيقول له : يا فلان : إلاّ دَهْ فلا دَهْ ؛ أي : إنك إن لم تثأر بفلان الآن لم تثأر به أبداً ، قال : وأما قول رؤبة :
وقُوَّلٌ : إلا دَهٍ فلا دَهِ
يقال إنها فارسية حكى قَوْلَ ظِئْرِه . وقال أبو عبيد في باب طالب الحاجة يَسألُها فَيُمْنَعُها فيطلبُ غيرهَا . ومن أمثالهم في هذا : ( إلاَّ دَهٍ فَلاَ دَهٍ ) ، قال : يُضرب للرجل ، يقول : أريد كذا وكذا ، فإن قيل له : ليس يمكن ذاك ، قال : فكذا وكذا . قال أبو عبيدة بعض هذا الكلام وليس كلُّه عنه . قال : وكان ابنُ الكلْبيّ يخبر عن بعض الكهَّان : أنه تنافر إليه رجلان ، فقالوا ، أخْبِرْنَا في أي شيء جئناك ؟ فقال : في كذا وكذا ، فقالوا : إلاّ دَهٍ ؛ انظر غير هذا النظر ، فقال : إلاّ دَهٍ فَلا دَهٍ ، ثم أخبرهم بها . وقال أبو عبيد ، وقال الأصمعي في بيتِ رؤبة :
وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ
إن لم يكن هذا فلا يكون ذاك ، ولا أدري ما أصله ؟ وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم فيما أكتب ابنَه قال : ويقال إلاّ دَهٍ فلا دهٍ ، يقول : لا أَقْبَلُ واحدة من الخَصْلتين اللتين تَعرِضُ . قال : وفي كتاب ( الأمثال ) للأصمعي : ( إلاّ دَهٍ فلا دَهٍ ) ، يُرادُ به إن لم يكن هذا الآن فلا يكون . وقال أبو زيد : تقول إلاَّ دَهٍ فلا دَهٍ يا هذا ، وذلك أن يُوتَر الرجلُ فيلقى واتِرَه فيقول له بعضُ القوم : إن لم تضربْه الآن فإنّك لا تضربُه . قلت : وقول أبي زيد هذا يدلّ على أن ( دَهٍ ) فارسية معناها الضرب ، تقول للرجل إذا أمرته بالضرب : ( دِه ) ، رأيته في كتابه ، بكسر الدال . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ نحواً من قول
أبي زيد ، قال : والعرب تقول إلا دَهٍ فلا دَهٍ ، يقال للرجل الذي قد أشرف على قضاء حاجته من غريم له أو من ثأره أو من إكرام صديق له : إلاّ دَهٍ فلا دَهٍ ، أي : إن لم تغتنم الفُرصةَ الساعةَ فلست تصادفها أبداً ، ومثله : ( بادِرِ الفُرْصة قبل أن تكون غُصّة ) . أبو عبيد عن الأصمعيّ في باب الباطل وأسمائِه : دُهْ دِرّينْ سعدَ القيْن . قال : ومعناه عندهم الباطل ، ولا أدري ما أصله قال : قال أبو عبيد : وأمَّا أبو زياد فإنه قال لي يقال : دُهْ دُرَّيْه ، بالهاء ، وقال المنذري : وجدت بخط أبي الهيثم دُهْ دُرَّيْن سعدَ القين ، دُه مضمومة الدال ، سعد منصوب الدال ، والقين غير معربٍ ، كأنه موقوف . ورُوي عن ابن السّكيت أنه قال : الدُّهدُر والدهْدُن : الباطل ، وكأنهما كلمتان جُعلَتا واحدةً . وروي عنه أنه قال : قولهم : دُهْ دُرْ ، معرّب ، وأصله دُه ؛ أي : عشرة دُرّين أو دُرّ ؛ أي : عشرة ألوان في واحد أو اثنين . قلت : وقد حكيت في هذين المثلين أعني ( إلاّ دَهْ فلا دَهْ ) . وقولهم : ( دَهْ دُرّين ) ما سمعته وحفظته لأهل اللغة ، ولم أجدْ لهما في العربية أو العجمية إلى هذه الغاية أصلاً معتَمداً إلا ما ذكرتُ لأبي زيدِ وابن الأعرابيّ ، ولست على يقين ممَّا قالا . أبو عبيد عن الأحمر قال : الدَّهْداه : صغار الإبل ؛ وأنشدنا :
قد رَوِيَتْ إلا دُهيد هينا
قُلَيصَاتٍ وأُبَيْكِرِينا
قال شمر : وسمعت ابن الأعرابي يقول : رَأيت أخي في المنام ، فقلت له كيف رأيت الآخرة ؟ فقال كالدَّهْدَاهِ في الزحام . وقال وقال ابن الأعرابي : الدَّهداه ، لا واحد له ، قال : والدُّهَيْدِهين : صغار الإبل . أبو عبيد عن أبي زيد : إذا كثُر الإبل فهي الدَّهْدَهَانُ ؛ وأنشد :
لَنِعْمَ ساقي الدَّهْدَهَانِ ذي العَدَدْ
وقال أبو الطفيل : الدهداه : الكثير من الإبل ، جِلَّةً كانت أو حواشي ؛ وقال الرّاجز :
إذا الأُمورُ اصْطَكَّتِ الدّوَاهي
مَارَسْنَ ذا عَقْبٍ وذا بُدَاهِ
يَذودُ يومَ النَّهَلِ الدَّهْدَاهِ
أي : النهل الكثير . شمر : دهْدَهْتُ الحجارة ، ودهديتها : إذا دحرجتَها فَتَدَهْدَهَ وَتَدَهْدَى ؛ وقال رؤبة :
دَهْدَهْنَ جَوْلاَنَ الحَصَى المُدَهْدَهِ
وقال ابن الأعرابيّ : دُه : زجر للابل ، يقال لها في زجرها دُه دُه . وقال الليث : الدَّهْدَهَةُ : قذفُك الحجارة من أعلى إلى أسفل دحرجةً ؛ وأنشد :
يُدَهْدِهْنَ الرُّؤُوسَ كما تُدَهْدِي
حَزَاوِرَةٌ بِأَبْطُحِها الكُرِينَا
قال : حوّل الهاء الآخرة ياء لقرب شبهها بالهاء ، ألا ترى أن الياء مَدَّة ، والهاء نَفَس . ومن هنالك صار مجرى الياء والواو والألف والهاء في روي الشعر شيئاً واحداً ، نحو قوله :
لِمَنْ طَلَلٌ كالوَحْي عَافٍ مَنَازِلُهُ
فاللام ، هو الروي ، والهاء وصل للروي ، كما أنها لو لم تكن لمُدّت اللاّم حتى
تخرج من مَدَّتها واو أو ياءٌ أو ألفٌ للوصل ، نحو : منازِلي منازِلا منازِلُو .

باب الهَاء والدال
هد
هردب : أبو عبيد عن أبي زيد : الهِردَبَّة : المنتفِخ الجَوف ، الذي لا فؤاد له .
وقال الليث : هو الجَبان الضخم ، القليلُ العَقْل .
وقال أبو عمرو : الهِرْدَبَّة العَجوز .
درهم : الليث ، يقال : رجلٌ دَرْهَم ودِرْهِم ، ورجُل مُدَرْهَمٌ : كثير الدراهم ، ورجلٌ مُدَرْهِم : كثيرُ الدراهم ورجلٌ مُدْرَهِمٌّ ، وقد ادرَهَمّ هَرَماً و ادْرِهْماماً ، إذا هَرِمَ .
هبرد : وقال الليث : ثريدةٌ هِبْرِدَانةٌ مِبْرِدانةٌ مُصَعْنَبة : مُسَوَّاة .
فرهد : أبو عُبيد ، عن الأمويّ : الفُرْهُدُ : الحادِرُ الغَليظ .
وقال اللحياني : ويقال : فُلْهُد . وفُرْهُود : حيٌّ من اليَمن ، ويقال لهم فَراهِيد ، وكان الخليل بن أحمدَ ح منهم .
هلدم : وقال الليث : الهِلْدِم : اللِّبْد الجافي الغليظ .
وقال رؤبة :
عليه من لِبدِ الزمانِ هِلْدِمُهْ
دلهم : وادْلَهمَّ الليلُ والظلام ، إذا كَثُف ، وفَلاةٌ مُدْلهِمَّة : لا أَعْلاَمَ فيها .
هندب : وقال الليث : هِنْدَب وهِنْدَباء وهِنْدَباءة واحدة ، وهي من أحرار البُقول .
وقال ابن بزرج : يقال : هذه هِنْدَباء وباقِلاءُ ، فأَنَّثُوا ومَدُّوا ، وهذه كَشُوثاءُ مؤنَّثة .
هدبد : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الهُدَبِدُ : الشَّبْكرة وهو العَشاء يكون في العَين ، يقال : بِعيْنه هُدَبِدٌ .
والهُدَبِد : الصَّمْغ الذي يسيل من الشجر أَسوَدَ ، ولبنٌ هُدَبِدٌ وفُدَفِدٌ ، وهو : الحامض الخاثِر .
رهدن رهدل : الأصمعيّ وغيرُه : الرَّهادِن والرَّهادِلُ ، واحدها رَهْدَنَة ورَهْدَلَة ، وهو طائرٌ شبيه بالقُبَّرة إلا أنه ليس له قُنْزُعة .
وقال أبو عمرو : الرَهْدَن : الرجلُ الجَبان شُبِّه بهذا الطائر . والأزْدُ تُرَهِدْن في مِشْيتها كأنها تَستدير .
دهثم : الليث : مكان دَهْثَم : دَمِثٌ سَهْل .
هدمل : أبو عبيد : الهِدْمِل : ثوب خَلَق ، وأنشد :
عَجوزٌ عليها هِدْمِلٌ ذاتُ خَيْعَلِ
قال : والهِدَمْلة الرملة الكثيرة الشَجَر ، وأنشد غيره :
حيِّ الهِدَمْلَةَ من ذاتِ الموَاعِيسِ
بهدل : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : بَهْدَل الرجلُ إذا عَظُمتْ ثَنْدُوَتُه ، ويقال للمرأة : إنها لذات بَهادِلَ وبآدِل ، وهي لَحماتٌ بين العُنق إلى التَّرْقُوَة .
والبَهْدَلة والبَحْدَلة : الخِفَّة في المَشي والإسراع فيه ، يقال : بَهْدَل وبَحْدَل ، إذا أسرَعَ .
وبنو بَهْدَل : حيٌّ من بني سعد .
دهدن : أبو عُبَيْد عن أبي زيد : الدُّهْدُنّ الباطل ، وأنشد :
لأجْعَلَنْ لابنةِ عمرٍ و فَنَّا
حتى يكون مَهْرُها دُهْدُنّا
دهدر : وقال ابن السكيت : هو الدُّهْدُرّ أيضاً بالراء للباطل .
قال : ومنه قولُهم : دُهْدُرَّين ودُهْدُرَّيْه للرجل الكذوب .
وقال أبو زيد : العرب تقول : دُهْدُرّان لا يُغنِيان عنك شيئاً .
دلهث : وقال الليث : الدِّلهاث : هو السريع المتقدِّم . قلت : كأن أصلَه من الاندلاث ، وهو التقدُّم فزيدت الهاء . وقيل : الدِّلْهاث : الجريء المِقدام ويقال للأسد : دِلْهاث .
دهبل : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : دَهْبَلَ ، إذا كَبَّر اللُّقَمَ ليُسَابِق في الأكل .
دهدم : ويقال : دَهْدَمْتُ البناءَ ، إذا كسَرتَه .
وقال العجاج :
والنُّؤَى بعدَ عهدِه المُدَهْدَمِ
وتدَهْدَمَ الحائطُ وتَجَرْجَمَ ، إذا سَقط
دهدأ : أبو عبيد ، عن أبي زيد : ما أدري أيُّ الدَّهْدأ هو ؟ ، مهموزٌ كقولك : ما أدري أيُّ الطَّمْشِ هو .
بهدر : شمر ، عن أبي عدنان قال : البُهْدُرِيّ والبُحْدُرِي : المُقَرْقَم الذي لا يَشبُّ .
أبو عبيد : الفُرْهُد : الحادِرُ الغليظ من الغِلْمان .

##### Türkçe

**باب الهاء والدال**
**هد** , **ده** : kullanılan ikisidir.

**هدّ** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki o şöyle derdi: ( اللّهم إني أعوذ بك من **الهَدّ** و**الهَدَّةِ** ). Şemr dedi: Ahmed b. Gıyâs el-Mervezî dedi: **الهَدَّةُ** : **الخُسوفُ**; ve **الهَدّ** : **الهَدْم**. Ve Leys dedi: **الهَدُّ** : şiddetli **الهَدْم**; bir duvar gibi, bir defada **يُهَدُّ** da hemen **فَيَنْهَدِمُ**; ve “bu işte **هَدَّ**” dersin; ve “**هدّ رُكْنِي**” (dersin): ondan (o işten) ulaştığı ve onu kırdığı zaman. Ve bazılarından rivayet olundu ki o şöyle dedi: “Bir kimsenin ölümü beni, akranların ölümü beni **هَدَّ** ettiği kadar **هَدَّ** etmedi.” Leys dedi: **الهَدَّةُ** : bir köşenin ve dağın bir yanının düşmesinden işittiğin şiddetli ses. Dedi: ve **الهادُّ** : sahil halkının deniz tarafından kendilerine gelen, yerde bir uğultusu olan bir ses; belki onunla zelzele olur; ve onun uğultusu onun **هَدِيدُه**’udur; ve inşad etti:
دَاعٍ شَدِيدُ الصّوتِ ذُو هَدِيْدِ
Ve fiil ondan: **هدَّ يَهِدّ**. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهَدُودُ** : meşakkatli yokuş. **الهَدِيدُ** : uzun adam. Leys dedi: **الفَحْلُ** böğürtüsünde **يهَدْهِدُ**; ve inşad etti:
يَتْبَعْنَ ذا هَدَاهِدٍ عَجَنَّسا
Ve **الهُدْهُدُ** bilinen (kuş)tur. Ve onun **هَدْهَدَتُه**’u: onun sesi. Dedi: ve **الهُدَاهِدُ** : güvercine benzeyen bir kuş; Râ‘î dedi:
كهُدَاهِدٍ كَسَرَ الرُّمَاةُ جَناحَه
يَدْعو بقارِعَةِ الطّريقِ هَدِيلاَ

Ve ( **النوادر** )’de: denir: “**يُهَدْهَدُ إليَّ** şöyle”, “**يُهَدَّى إليّ** şöyle”, “**يُسَوَّل إليّ** şöyle”, “**يُهَدَّى إليَّ** şöyle”, “**يسول إليَّ** şöyle”, “**يُهدَى لِي** şöyle”, “**يهوّل إليَّ** ve bana”, “**يُوسوَس إليّ** şöyle”, “**ويخيّل إليَّ** ve bana”, “**ويُخَالُ لي** şöyle”; onun tefsiri: insana kendi nefsinde zan ile, onu sabitlemediği ve benzetmeyi onun üzerine bağlamadığı şeyin benzetilmesi (gibi gösterilmesi)dir. Ve **التهدُّد** ve **التهديد** ve **التَّهداد**: **الوعيد**’dendir. Ve **الهَدْهَدَةُ** : annenin çocuğunu uyusun diye hareket ettirmesi. Hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle dediği: ( Bir şeytan geldi de Bilâl’i taşıdı; sonra onu, çocuk **يهدهَدُ** edildiği gibi, **يُهَدْهِدُه** etmeye başladı ), bu, namaz için kavmi uyandırmaktan uyuyakaldıkları zamandır. Asma‘î dedi: “**هدّ البناءَ يَهُدُّه هَدّاً**”: onu kırdığı ve yerle bir ettiği zaman. Dedi: ve “bir **هادّاً** işittim”; yani: bir sesin **هَدَّةَ**sini işittim. Dedi: ve “**هَدْهَدَةَ الفحلِ** işittim”: o, onun **هَدِيرهُ**’udur. Ve “**هَدْهَدَةَ الحمامِ** işittim”: onun böğürtüsünün uğultusunu işittiğin zaman. Ve denir: “**لَهَدَّ الرجلُ**”: ona dayanıklılık ve şiddet ile övgü yapıldığı zaman. Dedi: ve adam, onu tehdit ettiği zaman adama der ki: “Ben elbette **لَغَير هَدٍ**’im”; yani: zayıf olmayanım. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: erkeklerden **الهَدّ** : zayıftır. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o dedi: **الهَدُّ** (hâ’nın fethiyle): güçlü adamdır; Asma‘î’nin dediğini reddetti. Dedi: ve onu zayıflıkla yermek istediğinde “**الهِدّ**” (kesre ile) dersin. A‘câc dedi:
سَبْياً ونُعْمَى من إِلاهٍ ذِي دِرَرْ
لا عَصْفَ جَارٍ هَدَّ جَارُ المُعْتَصَرْ
Onun sözü: “**عصفَ جارٍ**”; yani: komşunun kazancından değildir; ancak Allah جلّ وعزّ’dendir. Sonra dedi: “**هَدَّ جارُ المعتصر**”; senin “adam, adamın dayanıklısını **هَدَّ** etti” demen gibi; “**جَارُ المعتصر**” yani: sığınılacak yerin ne iyi komşusu. Şemr dedi: denir: “adam **هَدٌّ** ve **هُدَادَةٌ**”, “kavim **هَدَادٌ**”; yani: korkaklar; ve Ümeyye’nin sözünü inşad etti:
فأدْخَله على رَبذٍ يَدَاهُ
بِفِعْلِ الخَيْرِ لَيْسَ مِن الهَدَادِ
Şemr dedi: “Bir adamın yanından geçtim, adamdan **هَدَّكَ** bir adam” dediğinde, o “**حسبك**” manasındadır; ve o bir övgüdür. Leys dedi: adama “yavaş, **هَدَادَيْك**” denir.

Lahyânî dedi, Kisâî Râ‘î’nin sözü hakkında:
كهُدَاهِدٍ كَسَرَ الرّماةُ جناحَهُ
Onunla **هُدَاهد**’i kastetti: **هُدْهُد**’ün küçültmesi. Dedi: ve Asma‘î dedi: **الهُداهِدُ** : **الفاختة** ve **الورَشانُ** ve **الدُّبْسِيّ** ve **الهدهد**. Dedi: onu küçültme olarak tanımıyorum; ancak bu, her **هَدَل** ve **هدَرَ** edene denir. Ebû Ubeyd, Ahmer’den: **الهَديد** ve **الغَدِيدُ** : sestir. Başkası dedi: “**استهدَدْتُ** falanı”; yani: onu zayıf saydım; Adiyy b. Zeyd dedi:
لم أطلُبِ الخُطَّةَ النّبيلَةَ بالْ
قُوّةِ ، إذ يُسْتَهدَّ طَالِبُها
Asma‘î dedi: arkadan arkaya olan tehdide “**الفديدُ** ve **الهديدُ**” denir. Ebû’l-Abbâs dedi: **الهَدّ** hakkında ihtilaf ettiler; Asma‘î dedi: o korkak zayıftır. Ebû Amr ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهَدُّ** : cömert kerim adamdır; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
ولي صاحبٌ في الغارِ هَدَّكَ صاحبَا
Dedi: “**هدَّك صاحباً**”; yani: onu ne yüce, ne soylu, ne bilgili; bir kurdu vasfeder. Dedi: ve **الهِدّ** : korkak zayıftır; ve inşad etti:
ليسوا بِهِدينَ في الحروبِ إذا
تُعْقَدُ فوقَ الحَرَاقِفِ النُطُقُ

**ده** : Leys dedi: **دَهْ**: Arapların konuştuğu bir kelime idi; adam birini emreder, ona der ki: “Ey falan: **إلاّ دَهْ فلا دَهْ**”; yani: sen şimdi falandan öç almazsan, ondan asla öç almazsın. Dedi: Rü’be’nin sözüne gelince:
وقُوَّلٌ : إلا دَهٍ فلا دَهِ
denir ki o Farsçadır; sütannesinin sözünü hikâye etti. Ebû Ubeyd, ihtiyaç isteyenin onu isteyip engellenmesi, sonra başkasını istemesi babında: onların bu husustaki darb-ı mesellerinden: ( **إلاَّ دَهٍ فَلاَ دَهٍ** ). Dedi: adama darb olunur; “şunu şunu istiyorum” der; ona “bu mümkün değil” denirse, “öyleyse şunu şunu” der. Ebû Ubeyde bu sözün bir kısmını söyledi, hepsi ondan değildir. Dedi: İbnü’l-Kelbî bazı kâhinlerden haber verirdi: iki adam ona muhakeme için geldi; dediler: “Hangi şeyde sana geldik, bize haber ver?” O dedi: “şunda şunda”; onlar dedi: “**إلاّ دَهٍ**; bu bakıştan başka bir bakışla bak”; o dedi: “**إلاّ دَهٍ فَلا دَهٍ**”; sonra onlara onunla haber verdi. Ebû Ubeyd dedi; ve Asma‘î Rü’be’nin beyti hakkında dedi:
وقُوَّلٌ إلاّ دَهٍ فَلاَ دَهِ
“Eğer bu olmazsa o olmaz”; ve aslının ne olduğunu bilmiyorum. Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den, oğluna yazdığım şeyler içinde haber verdi: ve denir: “**إلاّ دَهٍ فلا دهٍ**”; der ki: “Arz ettiğin iki hasletten birini kabul etmem.” Dedi: Asma‘î’nin ( **الأمثال** ) kitabında: ( **إلاّ دَهٍ فلا دَهٍ** ); onunla “eğer bu şimdi olmazsa, olmaz” kastedilir. Ebû Zeyd dedi: “Ey bu, **إلاَّ دَهٍ فلا دَهٍ** dersin”; bu, adamın kanı güdülmüş olur da kan güdeniyle karşılaşır; kavimden bazıları ona der ki: “Eğer onu şimdi vurmazsan, onu vurmazsın.” Ben dedim: Ebû Zeyd’in bu sözü, ( **دَهٍ** )’nin Farsça olduğuna, manasının vurma olduğuna delalet eder; adama vurmayı emrettiğinde ona “( **دِه** )” dersin; onu kitabında gördüm, **الدال**’ın kesriyle. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den Ebû Zeyd’in sözüne benzerini rivayet etti; dedi: ve Araplar “**إلا دَهٍ فلا دَهٍ**” der; borçlusundan bir ihtiyacını gidermeye, yahut öcünü almaya, yahut bir dostu ikram etmeye yaklaşmış adama söylenir: “**إلاّ دَهٍ فلا دَهٍ**”; yani: fırsatı bu saat ganimet bilmezsen, onu asla bulmazsın. Bunun benzeri: ( **بادِرِ الفُرْصة قبل أن تكون غُصّة** ). Ebû Ubeyd, Asma‘î’den bâtıl ve onun adları babında: **دُهْ دِرّينْ سعدَ القيْن**. Dedi: onların yanında manası bâtıldır; ve aslının ne olduğunu bilmiyorum. Dedi: Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ziyâd’a gelince, o bana dedi ki: “**دُهْ دُرَّيْه**” denir, **الهاء** ile. Münzirî dedi: Ebû’l-Heysem’in hattıyla “**دُهْ دُرَّيْن سعدَ القين**” buldum; **دُه**’da **الدال** zamme ile; **سعد** mansub; **القين** i‘rablı değil, sanki mevkuf. İbnü’s-Sikkît’ten rivayet olundu ki o dedi: **الدُّهدُر** ve **الدهْدُن** : bâtıldır; sanki iki kelime bir yapılmıştır. Ondan rivayet olundu ki o dedi: onların “**دُهْ دُرْ**” sözü mu‘arrebdir; aslı **دُه**’dur; yani: bir veya iki içinde on renk; yahut “on **دُرّين**” veya “on **دُرّ**”. Ben dedim: bu iki meselde, yani ( **إلاّ دَهْ فلا دَهْ** ) ve onların ( **دَهْ دُرّين** ) sözünde, ehl-i lugat için işittiğimi ve ezberlediğimi hikâye ettim; ve bu ana kadar Arapçada veya Acemcede, Ebû Zeyd ve İbnü’l-A‘râbî için zikrettiğimden başka, ikisine güvenilir bir asıl bulmadım; ve onların dediği hakkında yakîn üzere değilim. Ebû Ubeyd, Ahmer’den dedi: **الدَّهْداه** : develerin küçükleri; ve bize inşad etti:
قد رَوِيَتْ إلا دُهيد هينا
قُلَيصَاتٍ وأُبَيْكِرِينا
Şemr dedi: İbnü’l-A‘râbî’yi şöyle derken işittim: “Kardeşimi rüyada gördüm; ona ‘âhireti nasıl gördün?’ dedim; o dedi: ‘kalabalıkta **كالدَّهْدَاهِ** gibi’.” Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الدَّهداه**’ın tekili yoktur. Dedi: ve **الدُّهَيْدِهين** : develerin küçükleri. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: develer çoğalınca o **الدَّهْدَهَانُ**’dır; ve inşad etti:
لَنِعْمَ ساقي الدَّهْدَهَانِ ذي العَدَدْ
Ebû’t-Tufeyl dedi: **الدهداه** : develerin çoğudur; sürü olsun yahut kenar (dağınık) olsun. Râciz dedi:
إذا الأُمورُ اصْطَكَّتِ الدّوَاهي
مَارَسْنَ ذا عَقْبٍ وذا بُدَاهِ
يَذودُ يومَ النَّهَلِ الدَّهْدَاهِ
Yani: çok **النَّهَل**. Şemr: “**دهْدَهْتُ** taşları ve **دهديتها**”: onları yuvarladığın zaman; böylece **فَتَدَهْدَهَ** ve **وَتَدَهْدَى**. Rü’be dedi:
دَهْدَهْنَ جَوْلاَنَ الحَصَى المُدَهْدَهِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **دُه** : develer için azarlamadır; onları azarlamada onlara “**دُه دُه**” denir. Leys dedi: **الدَّهْدَهَةُ** : taşları yukarıdan aşağıya yuvarlayarak atmandır; ve inşad etti:
يُدَهْدِهْنَ الرُّؤُوسَ كما تُدَهْدِي
حَزَاوِرَةٌ بِأَبْطُحِها الكُرِينَا
Dedi: son **الهاء**’yı, **الهاء**’ya benzerliğinin yakınlığından dolayı **ياء**’ya çevirdi; görmez misin ki **الياء** bir uzatmadır, **الهاء** ise nefestir. Oradan, şiirin kafiyesinde **الياء** ve **الواو** ve **الألف** ve **الهاء**’nın akışı tek bir şey oldu; onun sözü gibi:
لِمَنْ طَلَلٌ كالوَحْي عَافٍ مَنَازِلُهُ
Burada **اللام** revîdir; **الهاء** revîye vasldır; tıpkı o olmasaydı **اللام**’ın uzatılacağı ve vasl için uzatmasından bir **واو** veya **ياء** veya **ألف** çıkacağı gibi; şöyle: **منازِلي** **منازِلا** **منازِلُو**.

باب **الهَاء** و**الدال**
**هد**
**هردب** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الهِردَبَّة**: karın boşluğu şişkin olan, kalbi olmayan (kimse).
Leys dedi: O, iri yapılı korkak, aklı az olandır.
Ebû Amr dedi: **الهِرْدَبَّة** yaşlı kadındır.
**درهم** : Leys: denir ki: **رجلٌ دَرْهَم** ve **دِرْهِم**; ve **رجل مُدَرْهَمٌ**: dirhemleri çok olan; ve **رجلٌ مُدَرْهِم**: dirhemleri çok olan; ve **رجلٌ مُدْرَهِمٌّ**; ve ihtiyarlık sebebiyle **ادرَهَمّ** ve **ادْرِهْماماً** olmuştur; yani ihtiyarladığında.
**هبرد** : Leys dedi: **ثريدةٌ هِبْرِدَانةٌ مِبْرِدانةٌ مُصَعْنَبة**: düzeltilmiş/tesviye edilmiş.
**فرهد** : Ebû Ubeyd, el-Emevî’den: **الفُرْهُدُ**: kalın, iri yapılı.
Lihyânî dedi: Ve denir ki: **فُلْهُد**. Ve **فُرْهُود**: Yemen’den bir kabiledir; onlara **فَراهِيد** denir; Halîl b. Ahmed de onlardandı.
**هلدم** : Leys dedi: **الهِلْدِم**: kaba, kalın keçe.
Rü’be dedi:
عليه من لِبدِ الزمانِ هِلْدِمُهْ
**دلهم** : Ve gece ve karanlık **ادْلَهمَّ** oldu; yani yoğunlaştığında. Ve **فَلاةٌ مُدْلهِمَّة**: içinde alametler olmayan (çöl).
**هندب** : Leys dedi: **هِنْدَب** ve **هِنْدَباء** ve **هِنْدَباءة** birdir; o, sebzelerin seçkinlerinden/iyilerindendir.
İbn Büzerc dedi: Denir ki: “Bu **هِنْدَباء** ve **باقِلاءُ**”; böylece müennes yaptılar ve uzattılar. Ve “Bu **كَشُوثاءُ**” müennes kılınmıştır.
**هدبد** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهُدَبِدُ**: **الشَّبْكرة**dır; o, gözde olan akşam çapaklanmasıdır; denir ki: “Gözünde **هُدَبِدٌ** vardır.”
Ve **الهُدَبِد**: ağaçtan siyah olarak akan zamktır. Ve **لبنٌ هُدَبِدٌ** ve **فُدَفِدٌ**; o: ekşi, pıhtılaşmış (süt)tir.
**رهدن رهدل** : Asma‘î ve başkaları: **الرَّهادِن** ve **الرَّهادِل**; tekili **رَهْدَنَة** ve **رَهْدَلَة**; o, ibibik benzeri bir kuştur; ancak onun tepeliği yoktur.
Ebû Amr dedi: **الرَهْدَن**: korkak adamdır; bu kuşa benzetilmiştir. Ve Ezd (kabilesi) yürüyüşünde **تُرَهِدْن** eder; sanki dönüp dolaşıyormuş gibi.
**دهثم** : Leys: **مكان دَهْثَم**: yumuşak, kolay (yer).
**هدمل** : Ebû Ubeyd: **الهِدْمِل**: eski (yıpranmış) elbise. Ve okudu:
عَجوزٌ عليها هِدْمِلٌ ذاتُ خَيْعَلِ
Dedi: ve **الهِدَمْلة**: ağacı çok olan kumluktur. Başkası okudu:
حيِّ الهِدَمْلَةَ من ذاتِ الموَاعِيسِ
**بهدل** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **بَهْدَل** etti; yani memesi büyüdüğünde. Ve kadına denir ki: “O, **بَهادِلَ** ve **بآدِل** sahibidir”; bunlar, boyun ile köprücük kemiği arasındaki et parçalarıdır.
Ve **البَهْدَلة** ve **البَحْدَلة**: yürüyüşte hafiflik ve onda hızlanmadır. Denir ki: **بَهْدَل** ve **بَحْدَل**; yani hızlandığında.
Ve **بنو بَهْدَل**: Benî Sa‘d’dan bir kabiledir.
**دهدن** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الدُّهْدُنّ**: bâtıldır. Ve okudu:
لأجْعَلَنْ لابنةِ عمرٍ و فَنَّا
حتى يكون مَهْرُها دُهْدُنّا
**دهدر** : İbnü’s-Sikkît dedi: O, bâtıl için râ ile **الدُّهْدُرّ** da (denir).
Dedi: ve ondan, yalancı adam için onların sözü: **دُهْدُرَّين** ve **دُهْدُرَّيْه**.
Ebû Zeyd dedi: Araplar der ki: **دُهْدُرّان** sana hiçbir şey fayda vermez.
**دلهث** : Leys dedi: **الدِّلهاث**: o, hızlı öne geçen (kimsedir). Dedim: Sanki aslı **الاندلاث**tandır; o da öne geçmedir; böylece **الهاء** artırıldı. Ve denildi: **الدِّلْهاث**: cesur, atılgan; ve aslana denir: **دِلْهاث**.
**دهبل** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **دَهْبَلَ**; yani yemekte yarışmak için lokmaları büyüttüğünde.
**دهدم** : Ve denir ki: “Binayı **دَهْدَمْتُ**”; yani onu kırdığımda.
A‘câc dedi:
والنُّؤَى بعدَ عهدِه المُدَهْدَمِ
Ve duvar **تدَهْدَمَ** etti ve **تَجَرْجَمَ** etti; yani düştüğünde.
**دهدأ** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Onun hangi **الدَّهْدأ** olduğunu bilmiyorum?”; hemzelidir; senin “Onun hangi **الطَّمْشِ** olduğunu bilmiyorum” deyişin gibi.
**بهدر** : Şemmer, Ebû Adnân’dan dedi ki: **البُهْدُرِيّ** ve **البُحْدُرِي**: yaşlanmayan **المُقَرْقَم**.
Ebû Ubeyd: **الفُرْهُد**: oğlanlardan kalın, iri yapılı olan.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء وما بعدها في المضاعف والمطابق([1]))
 (هو) الهاء والواو ليست من شرط اللغة([2])، وهي من العربية، والأصل هاء ضُمّت إليه واوٌ. من العرب من يثقِّلها فيقول: هُوَّ([3]). ومنهم مَن يقول هُوْ([4]).
(هي) الهاء والياء، والهاء والهمزة يجريان مَجرى ما قبلهما. على أنَّهُم يقولون: ما أدري أيّ هَيِّ بنِ بيٍّ هو. معناه أيُّ الناس هو. وهذا عندنا مما دَرَج عِلمُه. وكذلك قولهم: "لو كان ذاك في الهَِيئ والجَِيء([5]) ما نَفَعَه"، والهَِيْء: الطّعام. والجَِيْء: الشَّراب، واللفظتان لا تدلاّن على هذا التفسير. ويقولون: هَأْهَأْتُ بالإبل، إذا دعوتَها للعَلَف. وهذا خلافُ الأول. وأنشدوا:
وما كانَ على الهَِيْء *** ولا الجَِيءِ امتداحيكا([6])
والهاء، هذا الحرف وها تنبيهٌ. ومن شأنهم إذا أرادوا تعظيم شيء أنْ يُكثِرُوا فيه من التَّنبيه والإشارة. وفي كتاب الله: ﴿هَا أنْتُمْ هَؤُلاَءِ﴾[آل عمران 66]، ثم قال الشاعر([7]):
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاَّ تكُنْ نفعَتْ *** فإنّ صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ([8])
ويقولون في اليمين: لا هَا اللهِ. ويقولون: إن هاءَ تكون تلبية([9]). قال:
لا بَلْ يُجيبُكَ حينَ تدعُو باسمِهِ *** فيَقول هاءَ وطالَ ما لبَّى([10])
هاءَ يهُوءُ الرّجُل هَوْءاً. والهَوْء: الهِمَّة. قال الكِسائي: يا هَيْءَ مالِي، تأسُّفٌ.
(هب) الهاء والباء مُعظَمُ بابِه الانتباه والاهتِزازُ والحركة، وربما دلَّ على رِقَّةِ شيء.
الأوَّل هبَّت الريح تَهُبُّ هُبوباً. وهَبّ النائم يَهُبُّ هَبَّاً. ومِن أين هببتَ يا فلان، كأنّه قال: من أين جئت، من أين انتبهت لنا. وحُكِي عن يونُس: غابَ فلانٌ ثم هبّ. ويقولون: هبَّ يفعلُ كذا، كما يقال: طَفِق يفعل. وهزَزْتُ السَّيف فهبّ هبّة. وهَبَّته: هِزَّته ومَضاؤه في ضريبته. وسيفٌ ذو هَبَّة. وهبَّ البعيرُ في السَّير: نَشِط، هِباباً. قال لبيد:
فلها هِبَابٌ في الزِّمام كأنّها *** صهباءُ راحَ مع الجنوبِ جَهامُها([11])
وهبَّ التَّيس للسِّفاد هَبِيباً، واهتبَّ، وهو مِهْبابٌ. وهَبْهَبْتُ به: دعوتُه ليَنْزُوَ. ويقال الهَبهَبِيُّ: الرَّاعي؛ والفَتى السَّريعُ في الخدمة هَبهبيّ. ويقولون: عِشْنا بذاك هَِبَّة من الدَّهر، أي سَنَةً وَوَقْتاً هَبَّ لنا.
والباب الآخر تهبَّبَ الثوبُ: بَلِيَ. ويقال لقِطَع الثَّوب: هِبَبٌ. وهَبْهَبَ السَّرابُ: تَرَقرَق. والهَبْهَاب: السَّراب. وما أقرَبَ هذا من الأوّل. وممّا يُشكِل عندي معناه قولُهم: هَبْهُ فعلَ كذا، وهَبْني فَعَلْته، وظننتُ أنَّ هذا من باب وهب لأنَّ اللفظة على هذا تدلّ، وهو على ذلك مُشكِل. ويقولون للخيل: هَبِي، أي أَقبِلِي([12]). وهذه حكايةُ صوت.
(هت) الهاء والتاء يدلُّ على حكايةِ صوت، ليست فيه لغةٌ أصليّة. يقال: هَتَّ البَكْرُ في صوته: عَصَر صوته([13]). وهَتَتُّ الكلمة. والهَتِيت: متابَعةٌ ومداركة. يقال: هَتَّ هَتّاً وهتيتاً. ويقولون: رجلٌ مِهَتٌّ: خفيف في العَمَل. والهَتْهَتةُ: التواءُ الكلام. والهَتُّ: تمزيقُ الثَّوْب. والهَتُّ: الكَسْر. ويقولون: سَمِعتُ هَتَّ قوائمِ البعير عند وقعها بالأرض. والأصل في ذلك كلِّه واحد، ولولا أنَّ العلماء ذكروه لما رأيتُ لذكرِهِ وجهاً.
(هث) الهاء والثاء قريبٌ من الذي قبلَه، ومعظمه الاختلاط. *يقولون:  الهثْهثَة: الاختلاط. وهَثْهَثَتِ السّحابةُ بثَلْجِها وقَطْرها: أرسلَتْه بسرعة: وهَثْهَثَ الوالي: ظَلَم قال:
* وَهَثْهَثُوا فكثُرَ الهَثْهَاثُ([14]) *
(هج) الهاء والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على غُموضٍ في شيءٍ واختلاط، ومنه ما يدلُّ على حكايةِ صوت.
فالأوّل قولهم: هَجَّتْ عينُه([15]): غارت. وهو من باب الغُموض. والهَجَاجة: الأحمق الذي لا يَهتدِي للأمور، فكأنها قد عُمِّيت عليه. وقال ابنُ الأعرابيّ وغيره: ركِب فلانٌ هَجَاجِ، على فَعالِ، إذا ركب العَمياء المُظلِمة. وأنشد:
* وقد رَكِبوا على لَومِي هَجَاجِ([16]) *
والهَجِيج: الوادي العَمِيقُ؛ وهو من الغموض أيضاً.
والباب الآخَر قولهم: هَجْهَجْتُ بالسَّبع: صحتُ به. وهَجْهَجَ الفحلُ في هديره. وهَجٍْ([17]): زجْرٌ للكلب. قال:
سَفَرَتْ فقلت لها هَجٍِ فتبرقَعَتْ *** فذَكَرتُ حين تبرقَعَت ضَبّارا([18])
وضَبَّار: كَلْب. وهَجِيجُ النَّار: أجِيجُها. فأمَّا قولهم: ماء هُجَهِجٌ. لا عذب ولا ملح، فمن الإبدال، وقد ذكر في الهاء والزّاء.
(هد) الهاء والدال: أصلٌ صحيح يدلُّ على كَسْر وهَضْم وهدم. وهَدَدْتُهُ هَدَّاً: هَدَمتُه. ويرجع الباب كلُّه إلى هذا القياس. فالهَدُّ من الرِّجال: الضَّعيف، كأنَّه هُدَّ. ورجال هَدُّونَ. وقد خُولف الأصمعيّ([19]) فخبّرني عليُّ بن إبراهيم القطّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي، وعن عمرو بن أبي عمرٍو عن أبيه قالا([20]): الهَدُّ من الرِّجال: الجواد الكريم، والجِبانُ هِدٌّ بالكسر([21]). وأنشدوا:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
فإن كان كذا فالجبان هِدٌّ، أي مهدود، كذِبْحٍ للمذبوح. والهَدّ: الكريم الهادُّ لِمالِه.
ومما يجري مجرى الأصوات الهَدَّة: صوتُ وقع الحائط. والهُدْهُد معروف. وهَدْهَدَ الحمامُ: صَوَّت. وهَدْهَدَت المرأةُ ابنَها: حَرَّكَتْه لينام.
ومما شذَّ عن الباب ولا أعرِفُ لـه قياساً، قولُهم: مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل، كقولهم: حسبُك من رجلٍ. وهي كلمةٌ كذا تقال. قال:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
(هذ) الهاء والذال: أصيل يدلُّ على قَطْع. وهَذَّه: قَطَعه. وسكِّينٌ هَذُوذ. وهَذَاذَيْكَ من الهَذِّ: سُرعة القَطع، كأنّه يقول: أحكِم الأمرَ واقطَعْه.
(هر) الهاء والراء: أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات، ويقاس عليه. يقولون: الهِرُّ: دُعاء الغنم. وذلك قولهم: "لا يعرِف هِرّاً من بِرٍّ". والبِرُّ: سَوْقُ الغَنَم. والهِرَّة: السِّنَّوْرة، وكأنَّها سمِّيت لصوتها إذا هَرَّت. [وهَرَّ الشَّوْك، إذا اشتَدَّ يُبْسُه([24])، وله حينئذ هريرٌ] وزَجَل. قال:
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرَّيَّانَ حَتَّى *** إذا ما هَرّ وامتنَعَ المَذَاقا([25])
قال: والهُرْهُور: الماء الكثير الذي إذا جَرَى سمِعتَ له هَرْهَرَة. ويقولون: هَرَّ فلانٌ([26]) الكأس: كرِهَها. ولعلّه أن يكون قِيل ذاك لأنَّه يَهِرُّ في وجهِ مَن يسقيه.
ومما ليس من الباب الهُرَار: داءٌ يأخذ الإبل، ناقة مهرورة. ورأسُ هِرّ: مكان.
(هز) الهاء والزاء: أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ في شيء وحركة. وهَزَزْت القناةَ فاهتزَّتْ. واهتَزَّ النَّباتُ، وهزَّتْه الرِّيح. وهزَّ الحادي الإبلَ بحُدائِهِ واهتزَّتْ هي في سيرها. وهَزيزُ الرِّيح: حرَكتُها وصوتُها.
ومن الباب الهَزَاهِزُ([27]): الفِتَنُ يَهْتَزُّ فيها النّاس. وسيفٌ هَزهازٌ وهُزْهُزٌ: صافٍ حسنُ الاهتزاز. وماء هُزَهِزٌ: اهتزَّ في جَرَيانه. والكوكب في انقضاضه يهتَزُّ. والهُزَهِزُ: الرّجُل الخفيف، والقياسُ في كلِّ ذلك واحد.
(هس) الهاء والسين: أُصَيلٌ يدلُّ على أصواتٍ واختلاط، كالهَسِيس. وهَسَاهِسُ الجنِّ مثل هَثَاهِثِهِم. وقولهم: راعٍ هَسْهاسٌ، من باب الإبدال، مثل قَسْقاس، إذا رَعى الغَنمَ اللَّيلَ كلَّه.
(هش) الهاء والشين: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رَخاوةٍ ولين. والرِّخْو اللَّيِّن هَشٌّ. ومنهُ *رجل هشٌّ: طَلْق المُحيَّا، وقد هَشِشتَ([28])، وذُو هَشَاش([29]). والفرس  الهَشُّ: الكثير العَرَق. وشَاةٌ هَشُوشٌ: ثَرَّةٌ([30]).
ومن الباب هَشَشْتُ الورقَ هشّاً: خبطتُه بعَصاً.
(هص) الهاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على غَمْز الشَّيء. يقولون للذِّئب: هُصْهُص([31]). وهَصْهَصْتُ([32]) الشيءَ: غَمَزته. ويقولون، وما أدري كيف هو: إنَّ الهاصَّةَ([33]): عَينُ الفِيل، وهو عندي مما يُسمَع.
(هض) الهاء والضاد كلمةٌ تدلُّ على رَضٍّ أو أكثرَ منه. وهَضَضْتُ الشَّيءَ وهَضْهَضْتُه([34]): كَسَرْته. والهَضْهاض: الفحل الذي يهضُّ أعناق الفَحُول. ويمكن أن يكون الهَضَّاء: الجماعةُ من الناس من هذا.
(هف) الهاء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِفَّةٍ وسُرعةٍ في سَير وصَوت. فالهَفيف: سُرْعة السَّير. قال ذو الرُّمة:
إذا ما نَعَسْنا نَعْسَةً قلتُ غَنِّنا *** بخرقاءَ وارفَعْ من هَفِيف الرّواحِلِ([35])
ومنه الرِّيحُ الهَفَّافة: الخفيفة الهُبوب. والظِّلُّ الهفَّاف: الساكن. ومنه قميصٌ هَفْهافٌ: رقيق. والهِفُّ: الذي هَراقَ ماءَه وخَفَّ من السَّحاب. والهَفَّاف: البَرَّاق. والشُّهْد الهِفُّ: الرَّقيق القليل العسل، سمِّي لخفَّته، وكذلك الهِفُّ من الزَّرع: الذي يُؤخَّرُ حَصادُه فينتثر([36]) حَبُّه. ومنه المرأة المهَفْهَفة: الخميصة الدقيقة الخصر. واليَهْفُوف: الأحمق لخِفَّةِ عقله؛ ويقال هو الجَبَان.
(هك) الهاء والكاف أُصَيلٌ يدلُّ على انفراجٍ في شيء أو شَقّ. يقال انهكَّ صَلا المرأةِ انهِكاكاً: انفَرَجَ عند الوِلادِ. ويقولون: هكَّه بالسَّيف: ضَرَبه. والهَكُّ: المطَر الشديد، لأنّه يَهُكُّ الأرض([37]). وانهكَّت البِئرُ: تهوَّرت.
(هل) الهاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفْع صَوت، ثم يُتَوسَّع فيه فيسمَّى الشيءُ الذي يصوَّت عنده ببعض ألفاظِ الهاء واللام. ثم يشبَّه بهذا المسمَّى غيرُه فيسمَّى به.
والأصل قولهم أهَلَّ بالحجِّ: رفَعَ صوته بالتَّلبِيَة واستهلَّ الصَّبيُّ صارخاً([38]): صوَّت عند وِلادِه. قال ابنُ أحمر في الإهلال:
يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها *** كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ([39])
ويقال: انهلَّ المطرُ في شِدَّة صوبِه وصوته انهلالاً.
وأمَّا الذي يُحمَلُ على هذا للقُرْب والجِوار فالهِلالُ الذي في السَّماء، سمِّي به لإهْلاَلِ النّاس عند نظرِهم إليه مكبِّرين وداعين. ويسمَّى هلالاً أول ليلةٍ والثّانية والثالثة، ثم هو قمرٌ بعد ذلك. يقال أهَلَّ الهِلالُ واستُهِلَّ. ثم قيل على مَعنى التَّشبيه تَهَلَّلَ السَّحابُ ببرقه: تلألأ، كأنّ البرق شُبِّه بالهلال.
وممَّا حمل على التَّشبيه أيضاً الهِلال: سِنانٌ له شُعبتان. والهلالُ: الماء القليل في أسفل الرَّكِيِّ. والهِلال أيضاً: ضَربٌ من الحيَّاتِ. قال ذو الرُّمَّة:
إليك ابتَذَلْنَا كلَّ وهمٍ كأنَّه *** هلالٌ بدا في رمضةٍ يتقلَّبُ([40])
ويقولون: الهلال: سَلْخ الحيّة. والهِلال: طرَف الرَّحَى إذا انكسَرَ منها. ويقولون: ثوبٌ هَلْهَلٌ: سخيف النّسج، كأنَّه في رِقَّتِهِ ضوءُ الهلال. وشِعْرٌ هَلْهَلٌ: رقيق. وسمِّي امرؤ القيس بن ربيعة مُهلهِلاً لأنَّه أوَّلُ من رقّق الشِّعر([41])، وقال قومٌ: بل سمِّيَ مُهلهِلاً بقوله:
لمَّا تَوَعَّرَ في الكُراعِ هجينُهم *** هَلْهَلْتُ أثْأَرُ جابراً أو صِنْبِلاَ([42])
وذلك أنَّه إذا أراد إدراكه صوَّت متدارِكاً. ويقال الهُلاهِل: الماء الكثير، وهذا لأنَّ له في جَرَيانِهِ صوتاً؛ وهو [في] الأصل هُراهِر. والهلال: ما يَضُمُّ بين حِنْوَي الرَّحْل، والجمع أهِلّة.
ومما شذّ عن هذا الأصل قولهم: حَمَل فلانٌ على قِرْنه ثمَّ هَلَّل، إذا أحْجم. فأمّا قول القائل:
وليس لها ريحٌ ولكنْ وَديقةٌ *** يظلُّ بها السَّاري يُهِلُّ وينْقَعُ([43])
ويقال للخَيل: هَلاَ: قِرِي([44])، صوتٌ يصوَّتُ به لها.
(*هم) الهاءُ والميم: أصلٌ صحيح يدلُّ على ذَوْبٍ وجَرَيانٍ ودَبيبٍ وما  أشبَهَ ذلك، ثم يقاس عليه. منه قول العرب: همَّني الشَّيءُ: أذَابَني. وانْهَمَّ الشَّحمُ: ذاب. والهاموم: الشَّحم الكثير الإهالة. والسَّحاب الهامُوم: الكثير الصَّوب. والهَموم: البئر الكثيرة الماء. قال:
* إنَّ لها قَلَيْذَماً هَمُوما([45]) *
والهَميمة: المَطْرَة الخَفيفة، والرِّيح الرَّيْدانة: اللَّيّنة الهبُوب. والهَوَامّ: حشرات الأرض، سمِّيت لِهميمها، أي دَبِيبها. قال:
ترى أثرَه في صَفحتَيه كأنَّه *** مدراجُ شِبثانٍ لَهُنَّ هميمُ([46])
وهمَّم في رأسه: جعَلَ أصابعَه في خِلال شعره، يجيء بها ويذهب لينام، كأنَّ أصابِعَه تَدِبُّ في خلال شعره.
ومن الباب الهِمُّ: الرّجل المُسِنّ؛ والمرأة هِمَّة، كأنهما قد ذابا من الكبر.
وأمَّا الهَمُّ الذي هو الحزن فعندنا من هذا القياس، لأنّه كأنّه لشدته يَهُمُّ، أي يذيب. والهَمُّ: ما هَمَمْتَ به، وكذلك الهِمَّة، ثم تشتقُّ من الهِمَّة: الهُمام: الملك العظيم الهِمّة. ومُهِمُّ الأمرِ: شديدُه. وأهمَّنِي: أقْلَقَني. والقياس واحد. وقولُ الكميت:
عادلاً غيرَهُمْ من النَّاسِ طرَّاً *** بِهِمُ لا هَمَامِ لي لا هَمامِ([47])
فإنّه يقول: لا أُهمّ بذلك ولا أفعلُه. وقد فسَّرنا معنى الهِمّة.
(هن) الهاء والنون: أصلٌ صحيح يدلُّ على جِنْس من اللَّحم، وفيه شيءٌ من الكلام الذي نَنْسبه إلى الإشكال، وإن كان علماؤنا قد تكلَّموا فيه.
فالأوّل الهَنَّةُ([48])، يقال إنَّها شحمةُ باطِنِ العين، كذا قال أبو بكر([49]). والهُنَانَة: الشَّحمة. ويقال: ما بهذا البعير هانَّة، كما يقال: ما بهِ طِرْقٌ.
وأمَّا الكلام الآخر فقال الفراء: اجلس ها هُنا قَريباً، وتنحَّ ها هَنَّا، أي تباعَدْ. فأمَّا قول الأعشى:
لاتَ هَنَّا ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ *** جاءَ منها بطائف الأهوالِ([50])
قالوا: معناه ليست جُبيرةُ حيث توهَّمْت، يوئسُه منها. وكذلك قولُ الرَّاعي:
أفي أثَرِ الأظعانِ عينُك تَلمحُ *** نَعم لاتَ هَنَّا إنَّ قَلبَك مِتْيَحُ([51])
قالوا: معناه ليس الأمرُ حيث ذهبتَ. وقول الآخر([52]):
* حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ([53]) *
يقول: ليس ذا موضعَ حنين. وقوله:
* لمَّا رأيت مِحْمَلَيْها هَنَّا([54]) *
أراد هاهنا. وقال ابن السِّكِّيت في قوله:
* لمَّا رأى الدّارَ خَلاءً هَنَّا([55]) *
قال: بكى. يقال هَنَّ، إذا بكى. وإنما نقف في مثل هذه المشكلات حيثُ وُقِّفْنا، وإلا فما أحسب أحداً منهم لخَّصها ولا فسَّرها بعد.
 ---------------------__
([1]) في الأصل: "باب الهاء والواو وما يثلثهما"، وأثبت مألوف العبارة في مثل هذا، مطابقاً ما في المجمل.
([2]) كذا جاءت هذه العبارة.
([3]) شاهده ما أنشده في اللسان (20: 368):
وإن لساني شهدة يشتقى بها *** وهو على من صبه الله علقم
 ([4]) نص المجمل: "ومنهم من يسكن الواو فيقول هو".
([5]) اقتصر في المجمل على ضبطهما بفتح الهاء والجيم في المتن والإنشاد التالي، ولكنهما يقالان بالفتح والكسر.
([6]) نسب في اللسان إلى الهراء. وفي المجمل: "وما كان عن الجيء". وقد سبق إنشاده في (جأ).
([7]) هو النابغة الذبياني. ديوانه 27.
([8]) رواية الديوان:
ها إن ذي عذرة إلا تكن نفعت *** فإن صاحبها مشارك النكد
 ([9]) في الأصل: "تنبيه"، صوابه في المجمل. وهاء، هذه تمد وتقصر، كما في اللسان.
([10]) أنشده في المجمل واللسان (ها).
([11]) البيت من معلقته المشهورة.
([12]) في اللسان: "وهبي: زجر للفرس، أي توسعي وتباعدي".
([13]) كلمة "عصر" موضعها بياض في المجمل. وفي اللسان: "والهت: شبه العصر للصوت".
([14]) للعجاج في ملحقات ديوانه 75 واللسان (هثث). وقبله:
* وأمراء أفسدوا فعاثوا *
([15]) وهججت أيضاً. وأنشد في اللسان للكميت:
كأن عيونهن مهججات *** إذا راحت من الأصل الحرور
 ([16]) للمتمرس بن عبد الرحمن الصحاري، كما في اللسان (هجج). وصدره:
* فلا يدع اللئام سبيل غي *
([17]) يقال بسكون الجيم، وكسرها مع التنوين، ويقال أيضاً هجا هجا بدون تنوين، وهجي بدون تنوين.
([18]) البيت للحارث بن الخزرج الخفاجي، كما في تاج العروس. وانظر الحيوان (1: 259/2: 21).
([19]) في المجمل: "وقد خولف الأصمعي في هذه".
([20]) في الأصل: "قال"، وأثبت ما في المجمل.
([21]) وقيل هو بالفتح ولا يكسر.
([22]) للعباس بن عبد المطلب، كما في اللسان (هدد).
([23]) البيت للقتال الكلابي، كما في الحيوان (7: 253) واللسان (جون) والشعر والشعراء 687، والأغاني (20: 160).
([24]) التكملة إلى هنا من المجمل، وسائرها مما اقترحته.
([25]) أنشده في المجمل، واللسان (هرر). والمذاقا، نصب على التمييز.
([26]) في الأصل: "ويقولون فلان فلان"، صوابه في المجمل.
([27]) ويقال الهزائز أيضاً، كما في اللسان.
([28]) في الأصل: "هشت"، صوابه في المجمل.
([29]) في المجمل: "وفلان ذو هشاش".
([30]) في الأصل: "بشرة"، تحريف. وفي المجمل واللسان: "إذا ثرت باللبن".
([31]) وكذا في المجمل. ولم يرد في اللسان. وفي القاموس: "وكهدهد وحلاحل: القوي من الناس والأسود".
([32]) في الأصل: "وهصهت"، صوابه في اللسان.
([33]) لم ترد في اللسان، ووردت في القاموس.
([34]) في الأصل: "وهضضته".
([35]) ديوان ذي الرمة 496 واللسان (هفف) وفي الديوان: "من صدور".
([36]) في الأصل: "فينتشر"، صوابه في المجمل.
([37]) في الأصل: "يهتك الأرض".
([38]) في الأصل: "صارخا كما"، وكلمة "كما" مقحمة.
([39]) سبق البيت وتخريجه في (عمر).
([40]) البيت في ملحقات ديوانه 662 واللسان (هلل).
([41]) في الأصل: "رق الشعر"، صوابه في المجمل.
([42]) سبق إنشاده في (كرع) برواية: "لما توقل": وأنشده في اللسان (هلل) وأمالي القالي (2: 291) برواية: "لما توعر" فيهما، وأشار في الأمالي إلى رواية "توقل". وأنشده الجوهري: "توغل". وفي اللسان هلل: "قال ابن بري: والذي في شعره: لما توعر، كما أوردناه عن غيره -أي غير الجوهري- وقوله لما توعر، أي أخذ في مكان وعر".
([43]) وكذا ورد إنشاده في المجمل، وفي اللسان (هلل):
وليس بها ريح ولكن وديقة *** يظل بها السامي يهل وينقع
          وفي اللسان (سما):
وليس بها ريح ولكن وديقة *** قليل بها السامي يهل وينقع
 ([44]) في الأصل: "قربى"، صوابه من المجمل واللسان. وفي المجمل: "أي قري، من الوقار".
([45]) سبق إنشاده وتخريجه في (جم، مخج).
([46]) لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين (1: 230) واللسان (شبث، همم)، وقد سبق إنشاده في (شبث).
([47]) أنشده في المجمل واللسان (همم).
([48]) وكذا وردت في المجمل والجمهرة (1: 123) ولم ترد في اللسان والقاموس وفيهما بدلها "الهانة" و"الهنانة".
([49]) في الجمهرة المتوضع المتقدم.
([50]) ديوان الأعشى 3.
([51]) أنشده في اللسان (هنن، تيح). وقد سبق في (تيح).
([52]) هو شبيب بن جعيل التغلبي، كما في الخزانة (2: 158) والعيني (1: 418).
([53]) عجزه: * وبدا الذي كانت نوار أجنت *
([54]) بعده في الخزانة (2: 156): * محدرين كدت أن أجنأ *
([55]) بعده في اللسان (هنن): * وكاد أن يظهر ما أجنا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الهاء** ve ondan sonra gelenler, ikizli ve mutabıkta([1]))
 (**هو**) **الهاء** ve **الواو** dilin şartından değildir([2]); o, Arapçadandır; asıl, kendisine bir **واو** eklenmiş bir **هاء**’dır. Araplardan onu ağırlaştıran vardır da şöyle der: **هُوَّ**([3]). Onlardan **هُوْ**([4]) diyen de vardır.
(**هي**) **الهاء** ve **الياء**; **الهاء** ve **الهمزة** kendilerinden öncekilerin yürüdüğü yol üzere yürürler. Şu var ki onlar şöyle derler: **ما أدري أيّ هَيِّ بنِ بيٍّ هو**. Manası: o hangi insanlardandır. Bu, bize göre bilgisi silinip gitmiş şeylerdendir. Yine onların şu sözü de böyledir: "**لو كان ذاك في الهَِيئ والجَِيء([5]) ما نَفَعَه**", ve **الهَِيْء**: yiyecektir. **الجَِيْء**: içecektir; iki lafız da bu tefsire delâlet etmez. Ve derler: **هَأْهَأْتُ بالإبل**; yani onları otlağa çağırdığında. Bu, ilkinin tersidir. Ve şu beyti okudular:
وما كانَ على الهَِيْء *** ولا الجَِيءِ امتداحيكا([6])
Ve **الهاء**: bu harftir; **ها** ise uyarma (tenbih)dir. Onların âdetindendir: bir şeyi yüceltmek istediklerinde onda tenbih ve işareti çoğaltırlar. Allah’ın kitabında: ﴿**هَا أنْتُمْ هَؤُلاَءِ**﴾[Âl-i İmrân 66]; sonra şair([7]) dedi ki:
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاَّ تكُنْ نفعَتْ *** فإنّ صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ([8])
Ve yemin hakkında derler: **لا هَا اللهِ**. Ve derler: **هاءَ** bir telbiye olur([9]). Dedi ki:
لا بَلْ يُجيبُكَ حينَ تدعُو باسمِهِ *** فيَقول هاءَ وطالَ ما لبَّى([10])
**هاءَ**: adam **يهُوءُ** **هَوْءاً**. Ve **الهَوْء**: himmettir. **الكِسائي** dedi: **يا هَيْءَ مالِي**; bir teessüftür.

(**هب**) **الهاء** ve **الباء**: babının çoğu uyanma, titreme ve harekettir; bazen de bir şeyin inceliğine delâlet eder.
Birincisi: rüzgâr esti: **هبَّت الريح تَهُبُّ هُبوباً**. Ve uyuyan uyandı: **وهَبّ النائم يَهُبُّ هَبَّاً**. Ve “Ey falan, nereden **هببتَ**?”; sanki “nereden geldin, bize nereden uyandın?” demiştir. **يونُس**’tan rivayet edildi: falan kayboldu, sonra **هبّ**. Ve derler: **هبَّ** şöyle şöyle yapıyor; nasıl ki “**طَفِق** yapıyor” denir. Ve kılıcı salladım da bir sallanışla **هبّ**. Ve **هَبَّته**: onu sallamam ve darbesinde ilerleyişidir. Ve “**سيفٌ ذو هَبَّة**”. Ve deve yürüyüşte **هبَّ**: canlandı; **هِباباً**. **لبيد** dedi:
فلها هِبَابٌ في الزِّمام كأنّها *** صهباءُ راحَ مع الجنوبِ جَهامُها([11])
Ve teke çiftleşmeye **هبَّ**: **هَبِيباً**; ve **اهتبَّ**; o, **مِهْبابٌ**’dır. Ve **هَبْهَبْتُ به**: sıçrasın diye onu çağırdım. Ve **الهَبهَبِيُّ** denir: çoban; hizmette hızlı delikanlı **هَبهبيّ**dir. Ve derler: **عِشْنا بذاك هَِبَّة من الدَّهر**; yani bize verilmiş bir yıl ve bir vakit.
Diğer bab: elbise **تهبَّبَ**: eskidi. Ve elbise parçalarına **هِبَبٌ** denir. Ve serap **هَبْهَبَ**: dalgalandı. Ve **الهَبْهَاب**: seraptır. Bu, birincisine ne kadar da yakındır. Bana manası müşkil gelen şeylerdendir onların şu sözü: **هَبْهُ فعلَ كذا** ve **هَبْني فَعَلْته**; bunun **وهب** babından olduğunu zannettim, çünkü lafız buna delâlet eder; fakat yine de müşkildir. Ve ata derler: **هَبِي**; yani “gel”([12]). Bu, bir ses taklididir.

(**هت**) **الهاء** ve **التاء** bir ses taklidine delâlet eder; onda aslî bir dil yoktur. Denir: **هَتَّ البَكْرُ في صوته**: sesini sıktı([13]). Ve **هَتَتُّ الكلمة**. Ve **الهَتِيت**: ardı ardına gelme ve yetişmedir. Denir: **هَتَّ هَتّاً وهتيتاً**. Ve derler: **رجلٌ مِهَتٌّ**: işte hafif. Ve **الهَتْهَتةُ**: sözün dolaşması. Ve **الهَتُّ**: elbiseyi yırtma. Ve **الهَتُّ**: kırma. Ve derler: devenin ayaklarının yere vurduğunda **هَتَّ**ini işittim. Bunun hepsinde asıl birdir; âlimler onu zikretmeseydi, onu zikretmeye bir vech görmezdim.

(**هث**) **الهاء** ve **الثاء** bir öncekine yakındır; çoğu karışmadır. Derler: **الهثْهثَة**: karışma. Ve bulut karı ve damlasıyla **هَثْهَثَتِ السّحابةُ بثَلْجِها وقَطْرها**: onu süratle saldı. Ve **هَثْهَثَ الوالي**: zulmetti. Dedi ki:
* وَهَثْهَثُوا فكثُرَ الهَثْهَاثُ([14]) *

(**هج**) **الهاء** ve **الجيم**: sahih bir asıldır; bir şeyde kapalılığa ve karışıklığa delâlet eder; ondan, ses taklidine delâlet eden de vardır.
Birincisi onların sözü: **هَجَّتْ عينُه**([15]): çöktü. Bu, kapalılık babındandır. Ve **الهَجَاجة**: işlere yol bulamayan ahmak; sanki ona körleştirilmiştir. **ابنُ الأعرابيّ** ve başkası dedi: falan **هَجَاجِ**’e bindi; **فَعالِ** vezninde; yani karanlık, zifiri körlüğe bindiğinde. Ve şu beyti okudu:
* وقد رَكِبوا على لَومِي هَجَاجِ([16]) *
Ve **الهَجِيج**: derin vadidir; bu da kapalılıktandır.
Diğer bab: onların sözü: **هَجْهَجْتُ بالسَّبع**: ona bağırdım. Ve aygır böğürmesinde **هَجْهَجَ**. Ve **هَجٍْ**([17]): köpeğe azarlamadır. Dedi ki:
سَفَرَتْ فقلت لها هَجٍِ فتبرقَعَتْ *** فذَكَرتُ حين تبرقَعَت ضَبّارا([18])
Ve **ضَبَّار**: köpektir. Ve **هَجِيجُ النَّار**: onun **أجِيج**idir. Ama onların “**ماء هُجَهِجٌ**: ne tatlı ne tuzlu” sözü, ibdâldendir; **الهاء** ve **الزّاء**da zikredilmiştir.

(**هد**) **الهاء** ve **الدال**: sahih bir asıldır; kırmaya, ezmeye ve yıkmaya delâlet eder. **هَدَدْتُهُ هَدَّاً**: onu yıktım. Bütün bab bu kıyasa döner. O hâlde erkeklerden **الهَدُّ**: zayıftır; sanki **هُدَّ** edilmiştir. Ve **رجال هَدُّونَ**. **الأصمعيّ**([19])’ye muhalefet edilmiştir; bana **عليُّ بن إبراهيم القطّان** haber verdi: **ثعلبٍ**’den, **ابن الأعرابي**’den; ve **عمرو بن أبي عمرٍو**’dan, babasından; ikisi dedi ki([20]): erkeklerden **الهَدُّ**: cömert, kerimdir; korkak ise kesre ile **هِدٌّ**dür([21]). Ve şu beyti okudular:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
Eğer böyle ise, korkak **هِدٌّ**dür; yani “mهدود”; tıpkı kesilmiş için **ذِبْحٍ** gibi. Ve **الهَدّ**: malını yıkan kerimdir.
Sesler yoluna girenlerdendir: **الهَدَّة**: duvarın düşüş sesidir. Ve **الهُدْهُد** mâlumdur. Ve güvercin **هَدْهَدَ**: ses çıkardı. Ve kadın çocuğunu **هَدْهَدَت**: uyusun diye onu salladı.
Babdan şâz olup kıyasını bilmediğim şeylerdendir onların sözü: **مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل**; onların “**حسبُك من رجلٍ**” demeleri gibi. Bu, böyle söylenen bir kelimedir. Dedi ki:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])

(**هذ**) **الهاء** ve **الذال**: kesmeye delâlet eden köklü bir asıldır. **هَذَّه**: onu kesti. Ve **سكِّينٌ هَذُوذ**. Ve **هَذَاذَيْكَ** **الهَذِّ**dendir: kesmenin sürati; sanki “işi sağlam yap ve kesip bitir” der.

(**هر**) **الهاء** ve **الراء**: seslerden bir sese delâlet eden sahih bir asıldır; ona kıyas yapılır. Derler: **الهِرُّ**: koyunu çağırmadır. Bu, onların “**لا يعرِف هِرّاً من بِرٍّ**” sözüdür. Ve **البِرُّ**: koyunu sürmedir. Ve **الهِرَّة**: kedidir; sanki **هَرَّت** ettiğinde sesinden dolayı adlandırılmıştır. [Ve diken **هَرَّ** etti; yani kuruluğu şiddetlendiğinde([24]); o vakit onun bir **هريرٌ**ü] ve bir **زَجَل**i vardır. Dedi ki:
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرَّيَّانَ حَتَّى *** إذا ما هَرّ وامتنَعَ المَذَاقا([25])
Dedi: ve **الهُرْهُور**: çok sudur; aktığında onun **هَرْهَرَة**sini işitirsin. Ve derler: falan([26]) kadehi **هَرَّ** etti: ondan tiksindi. Belki de bu, ona içirenin yüzüne **يَهِرُّ** ettiği için söylenmiştir.
Babdan olmayanlardandır: **الهُرَار**: develeri tutan bir hastalıktır; **ناقة مهرورة**. Ve **رأسُ هِرّ**: bir yerdir.

(**هز**) **الهاء** ve **الزاء**: bir şeyde çalkantıya ve harekete delâlet eden bir asıldır. Mızrağı salladım da sallandı: **هَزَزْت القناةَ فاهتزَّتْ**. Ve bitki **اهتَزَّ** etti; rüzgâr onu salladı. Ve **الحادي** develeri **حُدائِهِ** ile salladı; onlar da yürüyüşlerinde sallandılar. Ve **هَزيزُ الرِّيح**: onun hareketi ve sesidir.
Babdandır **الهَزَاهِزُ**([27]): insanların içinde sallandığı fitneler. Ve **سيفٌ هَزهازٌ** ve **هُزْهُزٌ**: saf, güzel sallanışlı. Ve **ماء هُزَهِزٌ**: akışında sallandı. Ve yıldız düşüşünde sallanır. Ve **الهُزَهِزُ**: hafif adamdır; bütün bunlarda kıyas birdir.

(**هس**) **الهاء** ve **السين**: seslere ve karışmaya delâlet eden köklü bir asıldır; **الهَسِيس** gibi. Ve cinlerin **هَسَاهِسُ**u, onların **هَثَاهِثِ**leri gibidir. Ve onların “**راعٍ هَسْهاسٌ**” sözü, ibdâl babındandır; “**قَسْقاس**” gibi; koyunu bütün gece otlattığında.

(**هش**) **الهاء** ve **الشين**: gevşekliğe ve yumuşaklığa delâlet eden sahih bir asıldır. Ve gevşek yumuşak olan **هَشٌّ**dur. Ondandır: **رجل هشٌّ**: yüzü güler; ve **هَشِشتَ**([28]); ve **ذُو هَشَاش**([29]). Ve atın **الهَشُّ**u: çok terleyen. Ve **شَاةٌ هَشُوشٌ**: bol sütlü([30]).
Babdandır: yaprağı **هَشَشْتُ**: onu bir değnekle vurdum.

(**هص**) **الهاء** ve **الصاد**: bir şeyi sıkmaya delâlet eden bir kelimedir. Kurda derler: **هُصْهُص**([31]). Ve **هَصْهَصْتُ**([32]) şeyi: onu sıktım. Ve derler; nasıl olduğunu bilmiyorum: **الهاصَّةَ**([33]) filin gözü(dür); bu, bana göre işitilenlerdendir.

(**هض**) **الهاء** ve **الضاد**: ezmeye yahut ondan daha fazlasına delâlet eden bir kelimedir. **هَضَضْتُ** şeyi ve **هَضْهَضْتُه**([34]): onu kırdım. Ve **الهَضْهاض**: aygırların boyunlarını ezen aygırdır. Ve **الهَضَّاء**ın: insanlardan bir topluluk olması, bundan olabilir.

(**هف**) **الهاء** ve **الفاء**: yürüyüşte ve seste hafifliğe ve sürate delâlet eden sahih bir asıldır. O hâlde **الهَفيف**: yürüyüşün süratidir. **ذو الرُّمة** dedi:
إذا ما نَعَسْنا نَعْسَةً قلتُ غَنِّنا *** بخرقاءَ وارفَعْ من هَفِيف الرّواحِلِ([35])
Ondandır: **الرِّيحُ الهَفَّافة**: hafif esen. Ve **الظِّلُّ الهفَّاف**: durgun. Ondandır: **قميصٌ هَفْهافٌ**: ince. Ve **الهِفُّ**: suyunu boşaltıp buluttan hafifleyen. Ve **الهَفَّاف**: parıldayan. Ve **الشُّهْد الهِفُّ**: ince, az ballı bal; hafifliğinden dolayı adlandırıldı. Yine **الهِفُّ** ekinden: hasadı geciktirilip tanesi saçılan([36]). Ondandır: **المرأة المهَفْهَفة**: ince belli, dar bel çevreli. Ve **اليَهْفُوف**: aklının hafifliğinden dolayı ahmak; ve “o korkaktır” denir.

(**هك**) **الهاء** ve **الكاف**: bir şeyde açılmaya yahut yarılmaya delâlet eden köklü bir asıldır. Denir: kadının kalçası doğumda **انهكَّ** etti: **انهِكاكاً**; açıldı. Ve derler: onu kılıçla **هكَّه**: vurdu. Ve **الهَكُّ**: şiddetli yağmurdur; çünkü yeri **يَهُكُّ** eder([37]). Ve kuyu **انهكَّت**: çöktü.

(**هل**) **الهاء** ve **اللام**: sahih bir asıldır; ses yükseltmeye delâlet eder; sonra genişletilir de, yanında ses çıkarılan şeye **الهاء** ve **اللام** lafızlarından bazılarıyla ad verilir. Sonra bu adlandırılana başkası benzetilir de onunla adlandırılır.
Asıl: onların “hacca **أهَلَّ** etti” sözü: telbiye ile sesini yükseltti. Ve çocuk doğduğunda bağırarak **استهلَّ** etti([38]): doğumunda ses çıkardı. **ابنُ أحمر** ihramda ses yükseltme hakkında dedi:
يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها *** كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ([39])
Ve denir: yağmur şiddetli döküşü ve sesi içinde **انهلَّ** etti: **انهلالاً**.
Buna yakınlık ve komşuluk sebebiyle yüklenen ise gökteki **الهِلال**dır; insanlar onu gördüklerinde tekbir getirip dua ederek **إهْلاَل** ettikleri için onunla adlandırıldı. İlk gece, ikinci ve üçüncü gece “hilâl” diye adlandırılır; sonra bundan sonra “ay”dır. Denir: **أهَلَّ الهِلالُ** ve **استُهِلَّ**. Sonra teşbih manası üzere denildi: bulut şimşeğiyle **تَهَلَّلَ** etti: parladı; sanki şimşek hilâle benzetildi.
Teşbihe yüklenenlerdendir ayrıca: **الهِلال**: iki çatallı bir mızrak ucu. Ve **الهلالُ**: kuyunun dibindeki az su. Ve **الهِلال** ayrıca: yılanlardan bir tür. **ذو الرُّمَّة** dedi:
إليك ابتَذَلْنَا كلَّ وهمٍ كأنَّه *** هلالٌ بدا في رمضةٍ يتقلَّبُ([40])
Ve derler: **الهلال**: yılanın derisini soyması. Ve **الهِلال**: değirmenin ondan kırıldığında kenarı. Ve derler: **ثوبٌ هَلْهَلٌ**: dokuması gevşek; sanki inceliğinde hilâlin ışığıdır. Ve **شِعْرٌ هَلْهَلٌ**: ince. Ve **امرؤ القيس بن ربيعة** “**مُهلهِلاً**” diye adlandırıldı; çünkü şiiri incelten ilk odur([41]). Bir kavim dedi: bilakis şu sözü sebebiyle “**مُهلهِلاً**” diye adlandırıldı:
لمَّا تَوَعَّرَ في الكُراعِ هجينُهم *** هَلْهَلْتُ أثْأَرُ جابراً أو صِنْبِلاَ([42])
Bu, onu yakalamak istediğinde yetişerek ses çıkarmasıdır. Ve **الهُلاهِل** denir: çok su; bu, akışında bir ses olduğu içindir; o, asılda **هُراهِر**dir. Ve **الهلال**: semerin iki eğrisi arasında toplayan şeydir; çoğulu **أهِلّة**.
Bu asıldan şâz olanlardandır onların sözü: falan boynuzdaşına yüklendi, sonra **هَلَّل** etti; yani geri durdu. Ama söyleyenin şu sözü:
وليس لها ريحٌ ولكنْ وَديقةٌ *** يظلُّ بها السَّاري يُهِلُّ وينْقَعُ([43])
Ve ata denir: **هَلاَ**: **قِرِي**([44]); ona seslenilen bir sestir.

(**هم**) **الهاء** ve **الميم**: erimeye, akmaya, sürünmeye ve buna benzer şeye delâlet eden sahih bir asıldır; sonra ona kıyas yapılır. Ondandır Arapların sözü: **همَّني الشَّيءُ**: beni eritti. Ve yağ **انْهَمَّ** etti: eridi. Ve **الهاموم**: çok içyağı olan yağdır. Ve **السَّحاب الهامُوم**: çok sağanaklı. Ve **الهَموم**: suyu çok kuyu. Dedi ki:
* إنَّ لها قَلَيْذَماً هَمُوما([45]) *
Ve **الهَميمة**: hafif yağmur. Ve **الرِّيح الرَّيْدانة**: yumuşak esen. Ve **الهَوَامّ**: yerin haşeratı; **هميم**lerinden, yani sürünmelerinden dolayı adlandırıldı. Dedi ki:
ترى أثرَه في صَفحتَيه كأنَّه *** مدراجُ شِبثانٍ لَهُنَّ هميمُ([46])
Ve başında **همَّم** etti: parmaklarını saçının aralarına soktu; uyumak için onları getirip götürür; sanki parmakları saçının aralarında sürünür.
Babdandır: **الهِمُّ**: yaşlı adam; kadın **هِمَّة**; sanki ikisi de ihtiyarlıktan erimiştir.
Ama hüzün olan **الهَمُّ** ise bize göre bu kıyastandır; çünkü şiddetinden sanki **يَهُمُّ**, yani eritir. Ve **الهَمُّ**: niyet ettiğin şeydir; yine **الهِمَّة** de böyledir. Sonra **الهِمَّة**den türetilir: **الهُمام**: büyük himmetli büyük hükümdar. Ve **مُهِمُّ الأمرِ**: onun şiddetlisi. Ve **أهمَّنِي**: beni kaygılandırdı. Kıyas birdir. **الكميت**’in sözü:
عادلاً غيرَهُمْ من النَّاسِ طرَّاً *** بِهِمُ لا هَمَامِ لي لا هَمامِ([47])
O hâlde o der ki: bununla ilgilenmem ve onu yapmam. Biz **الهِمّة**nin manasını açıklamıştık.

(**هن**) **الهاء** ve **النون**: bir et cinsine delâlet eden sahih bir asıldır; onda, âlimlerimiz onda konuşmuş olsa da, müşkile nispet ettiğimiz bir miktar söz vardır.
Birincisi **الهَنَّةُ**([48])dır; denir ki o, gözün iç tarafının yağıdır; **أبو بكر**([49]) böyle dedi. Ve **الهُنَانَة**: yağdır. Ve denir: bu devede **هانَّة** yok; nasıl ki “onda **طِرْقٌ** yok” denir.
Diğer söz ise: **الفراء** dedi: **اجلس ها هُنا قَريباً**; ve **تنحَّ ها هَنَّا**; yani uzaklaş. Ama **الأعشى**’nın sözü:
لاتَ هَنَّا ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ *** جاءَ منها بطائف الأهوالِ([50])
Dediler: manası, “Cübeyre senin zannettiğin yerde değildir”; onu ondan ümitsiz kılar. Yine **الرَّاعي**’nin sözü de böyledir:
أفي أثَرِ الأظعانِ عينُك تَلمحُ *** نَعم لاتَ هَنَّا إنَّ قَلبَك مِتْيَحُ([51])
Dediler: manası, “iş senin gittiğin yerde değildir.” Ve diğerinin([52]) sözü:
* حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ([53]) *
Der ki: bu, inleme yeri değildir. Ve onun sözü:
* لمَّا رأيت مِحْمَلَيْها هَنَّا([54]) *
“**هاهنا**”yı kastetti. Ve **ابن السِّكِّيت** onun şu sözü hakkında:
* لمَّا رأى الدّارَ خَلاءً هَنَّا([55]) *
Dedi: ağladı. Denir: **هَنَّ**; ağladığında. Biz bu tür müşkillerde, durdurulduğumuz yerde dururuz; yoksa onların hiçbirinin onu arıtıp özetlediğini yahut ondan sonra onu tefsir ettiğini sanmıyorum.
 ---------------------__
([1]) Asılda: “باب الهاء والواو وما يثلثهما”; bunun gibisinde mâruf ibareyi, **المجمل**’de olana uygun olarak sabitledim.
([2]) Bu ibare böyle gelmiştir.
([3]) Şahidi, **اللسان**’da (20: 368) okuduğu şeydir:
وإن لساني شهدة يشتقى بها *** وهو على من صبه الله علقم
([4]) **المجمل** metni: “ومنهم من يسكن الواو فيقول هو”.
([5]) **المجمل**de, metinde ve sonraki inşadda **الهاء** ve **الجيم**in fethasıyla ضبط etmekle yetindi; hâlbuki ikisi fetha ve kesre ile de söylenir.
([6]) **اللسان**’da **الهراء**’a nispet etti. **المجمل**de: “وما كان عن الجيء”. Daha önce (جأ)’da inşad edilmiştir.
([7]) O, **النابغة الذبياني**’dir. Divanı 27.
([8]) Divan rivayeti:
ها إن ذي عذرة إلا تكن نفعت *** فإن صاحبها مشارك النكد
([9]) Asılda: “تنبيه”; doğrusu **المجمل**dedir. Ve **هاء**; bu uzatılır ve kısaltılır; **اللسان**’da olduğu gibi.
([10]) **المجمل** ve **اللسان** (ها)’da inşad etti.
([11]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([12]) **اللسان**’da: “وهبي: زجر للفرس، أي توسعي وتباعدي”.
([13]) “عصر” kelimesinin yeri **المجمل**de boştur. **اللسان**’da: “والهت: شبه العصر للصوت”.
([14]) **العجاج**’ın divan eklerinde 75 ve **اللسان** (هثث). Ondan önce:
* وأمراء أفسدوا فعاثوا *
([15]) **وهججت** de. **اللسان**’da **الكميت**’ten inşad etti:
كأن عيونهن مهججات *** إذا راحت من الأصل الحرور
([16]) **المتمرس بن عبد الرحمن الصحاري**’nindir; **اللسان** (هجج)’de olduğu gibi. صدره:
* فلا يدع اللئام سبيل غي *
([17]) **الجيم**in sükûnu ile, kesriyle tenvinli olarak söylenir; ayrıca tenvinsiz **هجا هجا** ve tenvinsiz **هجي** de söylenir.
([18]) Beyit **الحارث بن الخزرج الخفاجي**’nindir; **تاج العروس**’ta olduğu gibi. **الحيوان** (1: 259/2: 21)’e bak.
([19]) **المجمل**de: “وقد خولف الأصمعي في هذه”.
([20]) Asılda: “قال”; **المجمل**’dekini sabitledim.
([21]) Fetha ile olduğu, kesredilmediği de söylenmiştir.
([22]) **العباس بن عبد المطلب**’indir; **اللسان** (هدد)’de olduğu gibi.
([23]) Beyit **القتال الكلابي**’nindir; **الحيوان** (7: 253) ve **اللسان** (جون) ve **الشعر والشعراء** 687 ve **الأغاني** (20: 160)’da olduğu gibi.
([24]) Buraya kadar olan tekmile **المجمل**dendir; geri kalanı benim teklif ettiklerimdendir.
([25]) **المجمل** ve **اللسان** (هرر)’de inşad etti. **المذاقا** temyiz olarak nasb edilmiştir.
([26]) Asılda: “ويقولون فلان فلان”; doğrusu **المجمل**dedir.
([27]) **الهزائز** de denir; **اللسان**’da olduğu gibi.
([28]) Asılda: “هشت”; doğrusu **المجمل**dedir.
([29]) **المجمل**de: “وفلان ذو هشاش”.
([30]) Asılda: “بشرة”; tahriftir. **المجمل** ve **اللسان**’da: “إذا ثرت باللبن”.
([31]) **المجمل**de de böyledir. **اللسان**’da geçmedi. **القاموس**’ta: “وكهدهد وحلاحل: القوي من الناس والأسود”.
([32]) Asılda: “وهصهت”; doğrusu **اللسان**’dadır.
([33]) **اللسان**’da geçmedi; **القاموس**’ta geçti.
([34]) Asılda: “وهضضته”.
([35]) **ذو الرمة** divanı 496 ve **اللسان** (هفف); divanda: “من صدور”.
([36]) Asılda: “فينتشر”; doğrusu **المجمل**dedir.
([37]) Asılda: “يهتك الأرض”.
([38]) Asılda: “صارخا كما”; “كما” kelimesi araya sokulmuştur.
([39]) Beyit ve tahrici (عمر)’da geçti.
([40]) Divan eklerinde 662 ve **اللسان** (هلل).
([41]) Asılda: “رق الشعر”; doğrusu **المجمل**dedir.
([42]) (كرع)’da “لما توقل” rivayetiyle geçti; **اللسان** (هلل) ve **أمالي القالي** (2: 291)’de “لما توعر” rivayetiyle inşad etti; **الأمالي**’de “توقل” rivayetine işaret etti. **الجوهري** “توغل” diye inşad etti. **اللسان** (هلل)’de: “قال ابن بري: والذي في شعره: لما توعر، كما أوردناه عن غيره -أي غير الجوهري- وقوله لما توعر، أي أخذ في مكان وعر”.
([43]) **المجمل**’de inşadı böyle geldi; **اللسان** (هلل)’de:
وليس بها ريح ولكن وديقة *** يظل بها السامي يهل وينقع
Ve **اللسان** (سما)’da:
وليس بها ريح ولكن وديقة *** قليل بها السامي يهل وينقع
([44]) Asılda: “قربى”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır. **المجمل**de: “أي قري، من الوقار”.
([45]) (جم، مخج)’de inşadı ve tahrici geçti.
([46]) **ساعدة بن جؤية الهذلي**’nindir; **ديوان الهذليين** (1: 230) ve **اللسان** (شبث، همم); (شبث)’te daha önce geçti.
([47]) **المجمل** ve **اللسان** (همم)’de inşad etti.
([48]) **المجمل** ve **الجمهرة** (1: 123)’te böyle geldi; **اللسان** ve **القاموس**’ta geçmedi; ikisinde onun yerine **الهانة** ve **الهنانة** vardır.
([49]) **الجمهرة**’de, önde geçen yerde.
([50]) **الأعشى** divanı 3.
([51]) **اللسان** (هنن، تيح)’te inşad etti; (تيح)’te daha önce geçti.
([52]) O, **شبيب بن جعيل التغلبي**’dir; **الخزانة** (2: 158) ve **العيني** (1: 418)’de olduğu gibi.
([53]) Onun aczi:
* وبدا الذي كانت نوار أجنت *
([54]) Ondan sonra **الخزانة** (2: 156)’da:
* محدرين كدت أن أجنأ *
([55]) Ondan sonra **اللسان** (هنن)’de:
* وكاد أن يظهر ما أجنا *

ـ

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَدَّ
1 هَدَّ ذ , aor. هَدُ٣َ , (S, L, Msb,) inf. n. هَدٌّ (S, L, Msb, K) and هُدُودٌ, (L, K,) He demolished a a building; (As, S, A, L, K: *) threw it down; (TA;) pulled it down to the ground: (As, S, A, L:) demolished it with violence: (L, K: *) demolished it at once, with a vehement noise. (Msb.) -A2- [Hence you say,] مَا هَذُهُ كَذَا (assumed tropical:) Such a thing did not break him, or it. (S, L.) ― -b2- هَدَّنِى الأَمْرُ, and هَدَّ رُكْنى, (assumed tropical:) The thing distressed, and broke, or crashed, me. And [in like manner] مَا هَدَّنِى مَوْتُ أَحَدٍ (assumed tropical:) [The death of any one has not distressed, nor broken, or crushed, me]. (L.) And هَدَّتْهُ المُصِيبَةُ The (tropical:) calamity debilitated, or enervated, him. (S, A, L.) ― -b3- هَدَّ, aor. هَدَ٣َ , and هَدِ٣َ , inf. n. هَدٌّ, He (a man) was, or became, weak, (L, K,) in body; (L:) became extremely aged, or decrepit. (TK.) ― -b4- See 7. ― -b5- هَدَّ, aor. هَدِ٣َ , inf. n. هَدِيدٌ, It (a wall or the like, S, L, or a part of a mountain, L, by its falling, S, L) made a noise; (S;) or, a violent noise. (L.) ― -b6- هَدَّتْ It (the sky) sent forth a noise, or sound, occasioned by the falling of rain. (L.) ― -b7- هَدَّ, aor. هَدَ٣َ , (L,) inf. n. هَدِيدٌ, (S, L,) It (the sound called هَادّ, from the sea,) made a murmuring. (S, * L.) ― -b8- هَدَّ, aor. هَدِ٣َ , inf. n. هَدٌّ, He (a camel) brayed. (TK.) See also R. Q. 1. -A3- مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدَّكَ مِنْ رَجُلٍ I passed by a man who is sufficient for they as a man; (L, K:) as also هَدِّكَ: (K.) an expression of praise (L:) or it means, the description of whose good qualities would be burdensome to thee: there are two dial. forms used in this case: some use هدّ as an inf. n., [in the sense of an epithet, (marginal note in a copy of the S,) saying, in such a phrase as the above, هَدِّكَ,] in which case, it has no fem. nor dual. nor pl. form; (S, L:) the sing and dual and pl. are the same: (K:) and some make it a verb, and give it [a (??) and] a dual and a pl, and say, مررت برجل هَدَّكَ من رجل, as above, (S, L,) and بامْرَأَةٍ هَدَّنْكَ منِ امْرَأَةٍ, (S, L, K,) like as you say كَفّاكَ and كَفَيْكَ, (L.,) and بِرَجُلَيْنِ هَدَّاكَ, and بِرِجَالٍ هَدُّوكَ, and بِامْرَأَتَيْنِ هَدَّتَاكَ, and بِنِسْوَةِ هَدَدْتَكَ. (S, L, K.) ― -b2- IAar also cites the following ex.
[by El-Kattál El-Kilábee, (marginal note in a copy of the S)]
وَلِى صَاحِبٌ فِى الغَارِ هَدَّكَ صَاحِبًا
as meaning. [And I have a companion in the race;] of how great estimation, and how ingenious, and how knowing, is he [as a companion] describing a wolf: (L:) in which he who reads هَدَّكَ makes هَدَّ a verb; and as such it has a dual and pl. and fem. but some read هَدُّكَ. making it an inf. n. used as an epithet; and as such it has no dual nor pl. nor fem. (Marginal note in a copy of the S.) ― -b3- هَدَّ الرَّجُلُ also signifies Excellent is the man; (ISd, L:) and اِنّهُ لَهَدَّ الرَّجُلُ Verily, excellent is the man (L, K) in hardiness and strength: (L:) and لَهَدَّ الرَّجُلُ How hardy is the man! (L.) ― -b4- In a trad., Aboo Lahab is related to have said, لَهَدَّ مَا سَخَرَكُمْ صَاحِبُكُمْ, [meaning How greatly hath your companion enchanted you!): لَهَدَّ is an expression of wonder. (L.) ― -b5- فُلَانٌ يُهَدُّ Such a one is praiseworthy for hardiness (S, L, K) and strength. (S, L.)

هدّدهُ
2 هدّدهُ ذ , (Msb, K,) inf. n. تَهْدِيدٌ (S, L) and تَهْدَادٌ; (L:) and ↓ تهدّدهُ: (S, L, Msb;) He threatened him; (L;) threatened him with punishment; (Msb;) frightened, or terrified, him. (S, L, K.)

5 تَهَدَّ٣َ see 2.

انهدّ
7 انهدّ ذ It (a building) [fell down: or] became demolished at once, with a vehement noise: (Msb:) and ↓ هَدَّ, aor. هَدِ٣َ , it (a wall) fell down; mentioned by AHei; and also by Es-Semeen, who concedes it; (MF;) but this form of the verb is commonly known only as transitive. (TA.) ― -b2- It (a mountain) broke down. (S, L.)

استهدّهُ
10 استهدّهُ ذ He regarded him as weak. (L.)

هَدْهَدَ
R. Q. 1 هَدْهَدَ ذ , (S, L, K,) inf. n. هدْهَدَةٌ, (S, L,) He (a bird) cooed; syn. قَرْقَرَ: (L, K, TA [in the CK, فَرْفَرَ]:) he (a pigeon) cooed syn. هَدَرَ, and هَدَلَ: (TA:) or made a murmuring or confused noise in cooing: (S, L, accord to the explanation of هَدْهَدَةٌ:) and he (a camel, S, L) brayed: syn. هَدَرَ: (K:) or made a murmuring or confused noise in braying (S, L,) See also 1. ― -b2- هَدْهَدَتْ, (inf. n. هَدْهَدةٌ, L.) She (a woman, S, L) shook, or rocked, a child (S, L, K) in its cradle, (L,) in order that it might sleep. (S, L, K.) -A2- هَدْهَدَ He sent, or threw, a thing down, from a high place to a low one, (L, K.)

هَدٌّ
هَدٌّ ذ A weak man; (As, S, L, K;) i. e., weak in body; (L;) as also ↓ هِدٌّ: (K:) or, accord. to IAar, the latter only, meaning cowardly and weak: (S, L:) or هَدٌّ (Sh, L) and ↓ أَهدُّ (L, K) and ↓ هَدَادَةٌ (Sh, L, K) signify a cowardly (and weak, TA) man: (Sh, L, K:) and ↓ قَوْمٌ هَدَادٌ a cowardly people: (Sh, L:) pl. of هَدٌّ, ??: (L, K:) it has no broken pl. (L:) and of هِدٌّ, هِدّٰونَ. (K.) A man says to another, in threatening him, اِنِّى لَعَيْرُ هَدٍّ Verily I am not weak. (S, L.) ― -b2- هَدٌّ Extreme odd age; decrepitude. (K, TA.) See 1. -A2- هَدٌّ A cough, or harsh, sound; as also ↓ هَدَدٌ. (L, K.) ― -b2- هَدٌّ The braying of a camel. (Lh, L, K.) See 1. -A3- هَدٌّ A generous, liberal. beautiful man. (IAar. S, L, K. *) ― -b2- A strong man. (IAar. L.) ― -b3- لِى صَاحِبٌ هَدُّكَ صَاحِبًا, and مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدِّكَ مِنْ رَجُلٍ: see 1.

هِدٌّ
هِدٌّ ذ and هَدَرٌ: see هَدٌّ.

هَدَّةٌ
هَدَّةٌ ذ The sound of the fall of a wall or the like: (S:) or a violent sound occasional thereby, or by the fall of a part of a mountain. (L.) ― -b2- The sound of rain falling from the sky. (L.) ― -b3- A sinking, and falling in, of the ground. (L.)

هَدْهَدٌ
هَدْهَدٌ ذ The voices, or cries, of jinn, or genii: without a singular. (L, K)

هُدْهُدٌ
هُدْهُدٌ ذ A certain bird, (S, L, Msb, K,) well known; (L, Msb, K;) [namely, the hoopee, or upupa of Linnæus; so this bird is called in the present day; and this, accord. to a common tradition, is the bird mentioned in the Kur, xxvii. 20;] as also هُدَهِدٌ (K) and ↓ هُدَاهِدٌ: (S, L, K:) or the last, a certain bird resembling the pigeon: (Lth, Az, L:) or (in the K, and) هُدْهُدٌ signifies a pigeon that cooes much; (IDrd in explanation of v. 20 of ch. xxvii. of the Kur., and AHn, L K;) as also ↓ هُدَاهِدٌ: (IDrd, AHn, L:) and any bird that cooes; that utters the cry called قَرْقَرَة; (L, K, TA [in the CK, يُفَرْفِرُ is put for يُقَرْقِرُ]) as also ↓ هُدَاهِدٌ: (As, L:) pl. (of all, K) هَدَاهِدُ (S, L, K) and هَدَاهِيدُ: (Kr, L, K:) but ISd says of the latter, I know not how this is, unless the sing. be هَدْهَادٌ. (L.) Er-Rá'ee says,
كَهُدَاهِدٍ كَسَرَ الرُّمَاةُ جَنَاحَهُ
[Like a هداهد whose wing the shooters have broken]: (S, L:) As says, he means the فَاخِتَة, or the دُبْسِىّ, or the وَرَشَان, or the هُدْهُد, or a man, or camels: and Lh says, that Ks asserts him to mean, by هداهد, the dim. of هُدْهُدٌ: but As disapproves of this; and so does ISd; but the latter adds, that it may perhaps be for هُدَيْهِدٌ; as some of the Arabs say دُوَابَّةٌ and شُوَابَّةٌ for دُويْبَّةٌ and شُوَيْبَّةٌ; though they are only known to change the ى into ا before a double consonant. (L.)

هَدْهَدَةٌ
هَدْهَدَةٌ ذ [an inf. n. used as a simple subst.] The murmuring or confused sound of the cooing of pigeons, and of the braying of a camel [and of thunder (see زَمْزَمَةٌ)]: pl. هَدَاهِدُ. (S, L.)

هَدَادٌ
هَدَادٌ ذ and هَدَادَةٌ: see هَدٌّ.

هُدَاهِدٌ
هُدَاهِدٌ ذ A stallion-camel that brays much among the she-camels but does not cover them. (L.) ― -b2- See هُدْهُدٌ.

هَدِيدٌ
هَدِيدٌ ذ A voice, cry, sound, or noise. (L.) See also 1. ― -b2- A threatening from behind one. (As, L.)

هَادٌّ
هَادٌّ ذ A certain murmuring sound from the sea; (K;) a sound which is heard by people inhabiting the sea-shore, coming to them from the direction of the sea, murmuring over the land, and sometimes followed by an earthquake. (S, L.)

هَادَّةٌ
هَادَّةٌ ذ Thunder. (L, K.) Ex. مَا سَمِعْنَا العَامَ هَادَّةً We have not heard this year thunder. (L.)

أَهَدُّ
أَهَدُّ ذ : see هَدٌّ.

##### Türkçe

هَدَّ
1 **هَدَّ** ذ , muzâri‘ **هَدُ٣َ** , (S, L, Msb,) mastar ismi **هَدٌّ** (S, L, Msb, K) ve **هُدُودٌ**, (L, K,) O, bir binayı yıktı; (As, S, A, L, K: *) onu aşağı attı; (TA;) onu yere çekip indirdi: (As, S, A, L:) onu şiddetle yıktı: (L, K: *) onu bir defada, şiddetli bir gürültü ile yıktı. (Msb.) -A2- [Bundan dolayı dersin ki,] **مَا هَذُهُ كَذَا** (mecaz kabul edilerek:) Böyle bir şey onu, yahut onu, kırmadı. (S, L.) ― -b2- **هَدَّنِى الأَمْرُ**, ve **هَدَّ رُكْنى**, (mecaz kabul edilerek:) Şey beni kederlendirdi, ve beni kırdı, yahut ezdi. Ve [benzeri şekilde] **مَا هَدَّنِى مَوْتُ أَحَدٍ** (mecaz kabul edilerek:) [Herhangi birinin ölümü beni kederlendirmedi, ne de kırmadı, yahut ezmedi]. (L.) Ve **هَدَّتْهُ المُصِيبَةُ** Musibet (mecazen:) onu zayıflattı, yahut takatsiz bıraktı. (S, A, L.) ― -b3- **هَدَّ**, muzâri‘ **هَدَ٣َ** , ve **هَدِ٣َ** , mastar ismi **هَدٌّ**, O (bir adam) bedence zayıf oldu, yahut zayıfladı, (L, K,) (L:) pek ihtiyarladı, yahut düşkünleşti. (TK.) ― -b4- 7’ye bak. ― -b5- **هَدَّ**, muzâri‘ **هَدِ٣َ** , mastar ismi **هَدِيدٌ**, O (bir duvar yahut benzeri, S, L, yahut bir dağın bir parçası, L, düşmesi sebebiyle, S, L) bir ses çıkardı; (S;) yahut, şiddetli bir ses. (L.) ― -b6- **هَدَّتْ** O (gök) yağmurun düşmesinden meydana gelen bir gürültü, yahut ses, çıkardı. (L.) ― -b7- **هَدَّ**, muzâri‘ **هَدَ٣َ** , (L,) mastar ismi **هَدِيدٌ**, (S, L,) O (**هَادّ** diye adlandırılan, denizden olan ses,) bir uğultu yaptı. (S, * L.) ― -b8- **هَدَّ**, muzâri‘ **هَدِ٣َ** , mastar ismi **هَدٌّ**, O (bir deve) anırdı. (TK.) R. Q. 1’e de bak. -A3- **مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدَّكَ مِنْ رَجُلٍ** Ben, bir adam olarak sana yeterli olan bir adamın yanından geçtim; (L, K:) bunun gibi **هَدِّكَ** da: (K.) bir övgü ifadesidir (L:) yahut şu mânâdadır: iyi vasıflarının vasfı sana ağır gelecek olan: bu durumda iki lehçe şekli kullanılır: bazıları **هدّ**’yi bir mastar ismi olarak kullanır, [bir sıfat mânâsında, (S’nin bir nüshasındaki kenar notu,) yukarıdaki gibi bir ibarede **هَدِّكَ** diyerek,] bu durumda onun ne müennesi, ne tesniyesi, ne de çoğulu vardır; (S, L:) tekil ve tesniye ve çoğul aynıdır: (K:) ve bazıları onu fiil yapar, ve ona [bir (??) ve] bir tesniye ve bir çoğul verir, ve derler ki, **مررت برجل هَدَّكَ من رجل**, yukarıdaki gibi, (S, L,) ve **بامْرَأَةٍ هَدَّنْكَ منِ امْرَأَةٍ**, (S, L, K,) tıpkı **كَفّاكَ** ve **كَفَيْكَ** dediğin gibi, (L.,) ve **بِرَجُلَيْنِ هَدَّاكَ**, ve **بِرِجَالٍ هَدُّوكَ**, ve **بِامْرَأَتَيْنِ هَدَّتَاكَ**, ve **بِنِسْوَةِ هَدَدْتَكَ**. (S, L, K.) ― -b2- IAar ayrıca şu örneği nakleder:
[S’nin bir nüshasındaki kenar notuna göre El-Kattál El-Kilábee’den]
**وَلِى صَاحِبٌ فِى الغَارِ هَدَّكَ صَاحِبًا**
şu mânâda: [Ve benim yarışta bir yoldaşım var;] ne büyük kıymet sahibi, ve ne kadar zeki, ve ne kadar bilgili, [bir yoldaş olarak]—bir kurdu vasfederek: (L:) bunda **هَدَّكَ** okuyan, **هَدَّ**’yi fiil yapar; ve bu sıfatla onun tesniyesi ve çoğulu ve müennesi vardır; fakat bazıları **هَدُّكَ** okur; onu bir mastar ismi yaparak sıfat olarak kullanır; ve bu sıfatla onun ne tesniyesi, ne çoğulu, ne de müennesi vardır. (S’nin bir nüshasındaki kenar notu.) ― -b3- **هَدَّ الرَّجُلُ** ayrıca şu mânâya gelir: Adam ne mükemmeldir; (ISd, L:) ve **اِنّهُ لَهَدَّ الرَّجُلُ** Şüphesiz, adam ne mükemmeldir (L, K) metanet ve kuvvette: (L:) ve **لَهَدَّ الرَّجُلُ** Adam ne metindir! (L.) ― -b4- Bir hadiste, Ebû Leheb’in şöyle dediği rivayet olunur: **لَهَدَّ مَا سَخَرَكُمْ صَاحِبُكُمْ**, [mânâsı: Yoldaşınız sizi ne kadar büyülemiş!): **لَهَدَّ** bir hayret ifadesidir. (L.) ― -b5- **فُلَانٌ يُهَدُّ** Böyle biri metanet (S, L, K) ve kuvvet bakımından övülür. (S, L.)

هدّدهُ
2 **هدّدهُ** ذ , (Msb, K,) mastar ismi **تَهْدِيدٌ** (S, L) ve **تَهْدَادٌ**; (L:) ve ↓ **تهدّدهُ**: (S, L, Msb;) O, onu tehdit etti; (L;) onu ceza ile tehdit etti; (Msb;) onu korkuttu, yahut dehşete düşürdü. (S, L, K.)

5 **تَهَدَّ٣َ** 2’ye bak.

انهدّ
7 **انهدّ** ذ O (bir bina) [yıkılıp düştü: yahut] bir defada, şiddetli bir gürültü ile yıkılmış oldu: (Msb:) ve ↓ **هَدَّ**, muzâri‘ **هَدِ٣َ** , o (bir duvar) yıkılıp düştü; AHei tarafından zikredilmiştir; ve ayrıca Es-Semeen tarafından da, ki o bunu kabul eder; (MF;) fakat fiilin bu şekli, yaygın olarak ancak geçişli olarak bilinir. (TA.) ― -b2- O (bir dağ) çöktü. (S, L.)

استهدّهُ
10 **استهدّهُ** ذ O, onu zayıf saydı. (L.)

هَدْهَدَ
R. Q. 1 **هَدْهَدَ** ذ , (S, L, K,) mastar ismi **هدْهَدَةٌ**, (S, L,) O (bir kuş) gukladı; eş anlamlısı **قَرْقَرَ**: (L, K, TA [CK’de, **فَرْفَرَ**]:) o (bir güvercin) gukladı; eş anlamlısı **هَدَرَ**, ve **هَدَلَ**: (TA:) yahut guklamada bir uğultu yahut karışık ses çıkardı: (S, L, **هَدْهَدَةٌ**’nın açıklamasına göre:) ve o (bir deve, S, L) anırdı: eş anlamlısı **هَدَرَ**: (K:) yahut anırmada bir uğultu yahut karışık ses çıkardı (S, L,) 1’e de bak. ― -b2- **هَدْهَدَتْ**, (mastar ismi **هَدْهَدةٌ**, L.) O (bir kadın, S, L) bir çocuğu salladı, yahut beşiğinde (L,) uyuması için (S, L, K) sallayıp durdu. (S, L, K.) -A2- **هَدْهَدَ** O, bir şeyi yüksek bir yerden alçak bir yere aşağı gönderdi, yahut attı, (L, K.)

هَدٌّ
**هَدٌّ** ذ Zayıf bir adam; (As, S, L, K;) yani bedence zayıf; (L;) bunun gibi ↓ **هِدٌّ**: (K:) yahut, IAar’a göre, yalnızca ikincisi, korkak ve zayıf mânâsında: (S, L:) yahut **هَدٌّ** (Sh, L) ve ↓ **أَهدُّ** (L, K) ve ↓ **هَدَادَةٌ** (Sh, L, K) korkak (ve zayıf, TA) bir adamı ifade eder: (Sh, L, K:) ve ↓ **قَوْمٌ هَدَادٌ** korkak bir kavim: (Sh, L:) **هَدٌّ**’ün çoğulu, ??: (L, K:) onun kırık çoğulu yoktur. (L:) ve **هِدٌّ**’ün (çoğulu) **هِدّٰونَ**. (K.) Bir adam, diğerine onu tehdit ederek der ki: **اِنِّى لَعَيْرُ هَدٍّ** Şüphesiz ben zayıf değilim. (S, L.) ― -b2- **هَدٌّ** Aşırı ihtiyarlık; düşkünlük. (K, TA.) 1’e bak. -A2- **هَدٌّ** Bir öksürük, yahut sert bir ses; bunun gibi ↓ **هَدَدٌ**. (L, K.) ― -b2- **هَدٌّ** Devenin anırması. (Lh, L, K.) 1’e bak. -A3- **هَدٌّ** Cömert, eli açık, güzel bir adam. (IAar. S, L, K. *) ― -b2- Güçlü bir adam. (IAar. L.) ― -b3- **لِى صَاحِبٌ هَدُّكَ صَاحِبًا**, ve **مَرَرْتُ بِرَجُلٍ هَدِّكَ مِنْ رَجُلٍ**: 1’e bak.

هِدٌّ
**هِدٌّ** ذ ve **هَدَرٌ**: **هَدٌّ**’e bak.

هَدَّةٌ
**هَدَّةٌ** ذ Bir duvarın yahut benzerinin düşüş sesi: (S:) yahut bunun sebebiyle, yahut bir dağın bir parçasının düşmesi sebebiyle meydana gelen şiddetli bir ses. (L.) ― -b2- Gökten düşen yağmurun sesi. (L.) ― -b3- Yerin çökmesi ve içine göçmesi. (L.)

هَدْهَدٌ
**هَدْهَدٌ** ذ Cinlerin sesleri, yahut çığlıkları: tekili olmaksızın. (L, K)

هُدْهُدٌ
**هُدْهُدٌ** ذ Belli bir kuş, (S, L, Msb, K,) iyi bilinen; (L, Msb, K;) bunun gibi **هُدَهِدٌ** (K) ve ↓ **هُدَاهِدٌ**: (S, L, K:) yahut sonuncusu, güvercine benzeyen belli bir kuş: (Lth, Az, L:) yahut (K’de, ve) **هُدْهُدٌ** çok guklayan bir güvercin mânâsına gelir; (Kur’ân’ın xxvii. sûresinin 20. âyetinin açıklamasında IDrd, ve AHn, L K;) bunun gibi ↓ **هُدَاهِدٌ**: (IDrd, AHn, L:) ve guklayan her kuş; **قَرْقَرَة** denilen sesi çıkaran; (L, K, TA [CK’de, **يُفَرْفِرُ** **يُقَرْقِرُ** yerine konmuştur]) bunun gibi ↓ **هُدَاهِدٌ**: (As, L:) çoğulu (hepsinin, K) **هَدَاهِدُ** (S, L, K) ve **هَدَاهِيدُ**: (Kr, L, K:) fakat ISd, ikincisi hakkında der ki: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; meğer ki tekil **هَدْهَادٌ** olsun. (L.) Er-Râ‘î der ki,
**كَهُدَاهِدٍ كَسَرَ الرُّمَاةُ جَنَاحَهُ**
[Atıcıların kanadını kırdığı bir **هداهد** gibi]: (S, L:) As der ki, o, **فَاخِتَة**’yi, yahut **دُبْسِىّ**’yi, yahut **وَرَشَان**’ı, yahut **هُدْهُد**’ü, yahut bir adamı, yahut develeri kasteder: ve Lh der ki, Ks onun **هداهد** ile **هُدْهُدٌ**’ün küçültmesini kastettiğini ileri sürer: fakat As bunu uygun görmez; ISd de öyle; fakat ikincisi şunu ekler: belki **هُدَيْهِدٌ** yerine olabilir; Arapların bazısı **دُوَابَّةٌ** ve **شُوَابَّةٌ** der, **دُويْبَّةٌ** ve **شُوَيْبَّةٌ** yerine; her ne kadar onların yalnızca, çift ünsüzden önce **ى**’yi **ا**’ya çevirdikleri biliniyorsa da. (L.)

هَدْهَدَةٌ
**هَدْهَدَةٌ** ذ [basit bir isim olarak kullanılan bir mastar ismi] Güvercinlerin guklamasının, ve devenin anırmasının [ve gök gürültüsünün (bk. **زَمْزَمَةٌ**)] uğultulu yahut karışık sesi: çoğulu **هَدَاهِدُ**. (S, L.)

هَدَادٌ
**هَدَادٌ** ذ ve **هَدَادَةٌ**: **هَدٌّ**’e bak.

هُدَاهِدٌ
**هُدَاهِدٌ** ذ Dişi develer arasında çok anıran fakat onları aşmayan bir aygır-deve. (L.) ― -b2- **هُدْهُدٌ**’e bak.

هَدِيدٌ
**هَدِيدٌ** ذ Bir ses, çığlık, seda, yahut gürültü. (L.) 1’e de bak. ― -b2- Birinin arkasından bir tehdit. (As, L.)

هَادٌّ
**هَادٌّ** ذ Denizden gelen belli bir uğultulu ses; (K;) deniz kıyısında oturanların, deniz yönünden kendilerine gelen, kara üzerinde uğuldayan, ve bazen bir depremi takip eden bir ses olarak işittikleri. (S, L.)

هَادَّةٌ
**هَادَّةٌ** ذ Gök gürültüsü. (L, K.) Örnek: **مَا سَمِعْنَا العَامَ هَادَّةً** Bu yıl gök gürültüsü işitmedik. (L.)

أَهَدُّ
**أَهَدُّ** ذ : **هَدٌّ**’e bak.
