# هذب (ه-ذ-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B0%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ذ - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والذال، والباء معهما
ه ذ ب، ه ب ذ، ذ ه ب مستعملات هذب: الإهْذابُ: السُّرعةُ في العَدْو والطَّيران، والمُهَذَّبُ: المُخَلَّصُ من العُيوب هبذ: المُهابَذَةُ: الإِسراعُ، قال:
مُهابَذَةً لم تتَّرِكْ حين لم يكنْ		لها مَشْرَبٌ إلا بناءٍ مُنَصَّبِ
ذهب: الذَّهَبُ: التِّبْرُ. وأهلُ الحجاز يقولون: هي الذَّهَبُ، وبلغتهم نزلت: "والذين يكْنِزون الذَّهَبَ والفِضّةَ، ولا يُنْفِقونَها في سبيلِ الله" ، ولولا ذلك لَغَلَبَ المُذَكَّرُ المؤنَّثَ. والقطعة منها: ذَهَبة، وغيرهم يقول: هو الذَّهب.
المُذْهَبُ: الشّيء المَطْلي بماء الذَّهب، قال:
أو مُذْهَبٌ جَدَدٌ على أَلْواحه		النّاطِقُ المْبروزُ والمختومُ
والمُذْهِبُ: اسم شيطانٍ من ولد إبليس عليه لَعْنةُ اللهِ، يبدو للقرّاء فيفتنهم في الوُضوءِ أو غيره.
والذَّهابُ والذُّهوبُ، لغتان، مصدر ذهبت . والمَذْهَبُ: يكون مصدراً كالذَّهاب، ويكون اسماً للمَضِع، ويكون وقتاً من الزَّمان.
والمَذْهَبُ: المُتَوَضَّأ، بلغة أَهْلِ الحجاز.
والذَّهْبَةُ: المَطْرةُ الجَوْدة، والجميعُ: الذِّهاب، قال ذو الرّمة:
حوّاءُ قَرْحاءُ أَشْراطيَّةٌ وكَفَتْ		فيها الذِّهابُ وحفَّتْها البراعمُ
والذِّهْبَةُ: الواحة من الذِّهاب.
والذَّهَبُ: مِكيالٌ لأهْل اليَمَنِ: ويجمع على ذِهاب وأَذْهاب، ثمّ على الأَذاهِب جمع الجمع.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الذال** ve onlarla birlikte **الباء**

**ه ذ ب**، **ه ب ذ**، **ذ ه ب** kullanımdadır.

**هذب**: **الإهْذابُ**: koşmada ve uçmada sürat. **المُهَذَّبُ**: ayıplardan arındırılmış olan.

**هبذ**: **المُهابَذَةُ**: acele etmek; dedi ki:
مُهابَذَةً لم تتَّرِكْ حين لم يكنْ		لها مَشْرَبٌ إلا بناءٍ مُنَصَّبِ

**ذهب**: **الذَّهَبُ**: işlenmemiş altın. Hicaz ehli der ki: o **الذَّهَبُ**’dır; ve onun dilleriyle indi: "والذين يكْنِزون **الذَّهَبَ** والفِضّةَ، ولا يُنْفِقونَها في سبيلِ الله" ; ve eğer bu olmasaydı, müzekker müennes’e galip gelirdi. Ondan olan parça: **ذَهَبة**. Başkaları der ki: o **الذَّهب**’dir.

**المُذْهَبُ**: altın suyuyla kaplanmış şey; dedi ki:
أو **مُذْهَبٌ** جَدَدٌ على أَلْواحه		النّاطِقُ المْبروزُ والمختومُ

**المُذْهِبُ**: İblis’in evladından bir şeytanın adı—Allah’ın laneti onun üzerine olsun—; okuyuculara görünür de onları abdestte veya başkasında fitneye düşürür.

**الذَّهابُ** ve **الذُّهوبُ**: iki lugat; **ذهبت**’in masdarıdır. **المَذْهَبُ**: **الذَّهاب** gibi masdar olur; ve yer için isim olur; ve zamandan bir vakit olur.

**المَذْهَبُ**: abdest alınan yer; Hicaz ehlinin diliyle.

**والذَّهْبَةُ**: iyi yağmur. Hepsi: **الذِّهاب**; ذو الرّمة dedi ki:
حوّاءُ قَرْحاءُ أَشْراطيَّةٌ وكَفَتْ		فيها **الذِّهابُ** وحفَّتْها البراعمُ

**والذِّهْبَةُ**: **الذِّهاب**’dan olan vaha.

**والذَّهَبُ**: Yemen ehli için bir ölçek; **ذِهاب** ve **أَذْهاب** üzere cem‘ olunur; sonra cem‘in cem‘i olarak **الأَذاهِب** üzere.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التهذيب كالتنقية. ورجل مهذَّب، أي مطهَّر الأخلاق. والإهذاب والتهذيب: الإسراع في الطيران والعدْو والكلام. قال امرؤ القيس:
فللسَوْطِ أُلْهوبٌ وللـسـاقِ دِرَّةٌ		وللزجرِ منه وَقْعُ أخرجَ مُهْذِبِ
والهيذبى: ضربٌ من مشي الخيل.

##### Türkçe

**التهذيب** arıtma gibidir. Ve **رجل مهذَّب**; yani ahlâkı temizlenmiş. Ve **الإهذاب** ile **التهذيب**: uçuşta, koşuda ve sözde acele etmektir. İmru’ul-Kays dedi ki:
فللسَوْطِ أُلْهوبٌ وللـسـاقِ دِرَّةٌ		وللزجرِ منه وَقْعُ أخرجَ مُهْذِبِ
Ve **الهيذبى**: atların yürüyüşünden bir türdür.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ذ ب
هذب ، هبذ ، ذهب
استعمل من وجوهه : هذب ، هبذ ، ذهب .
ذهب : قال الليث : الذَّهَب : التِّبْر ، والقطعة منه ذَهبَةٌ .
قال : وأهلُ الحجاز يقولون : هي الذَّهب . ويقال : نزلتْ بلغتهم : ( وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ) ( التّوبَة : 34 ) ولولا ذلك لغَلَب المذكَّرُ المؤنث . 6
وقال : وسائرُ العَرَب يقولون : هو الذَّهب . قلتُ : الذّهب مُذكّر عند العَرَب ، ومن أنَّثه ذَهب به مذهب الجميع . وأما قوله جلّ وعزّ : ( وَلاَ يُنفِقُونَهَا ( ولم يقل : يُنفقونه ؛ ففيه أقاويل للنَّحويين أحدها أنّ المعنى يَكْنِزُون الذّهب والفضَّة ولا ينفقون الكنوز في سبيل الله ، وقيل : جائز أن يكون محمولاً على الأموال ، فيكون : ولا ينفقون الأموال ، ويجوز أن يكون : ولا ينفقون الفضّة ، وحذف الذَّهب ، كأنه قال : والذين يكنزون الذهب ولا يُنفِقونه ، والفضّة ولا يُنفقونها ، فاختصر الكلام ، كما قال الله جلّ وعزّ : ( وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ ) ( التّوبَة : 62 ) ، ولم يقل : يُرضوهما .
وقال الليث : الذِّهْبة : المَطْرة الجَوْدة ، والجميع الذِّهاب .
أبو عبيد ، عن أصحابه قالوا : الذِّهاب : الأمطار الضعيفة .
ومنه قول الشاعر :
توَضَّحْن في قَرْن الغَزالةِ بعدما
ترشَّفْنَ دِرَّاتِ الذِّهاب الرَّكائِك
وقيل : ذِهْبة للمطْرة ، واحدة الذِّهاب
ورُوِي عن بعض الفقهاء أنه قال : في أَذاهِبَ من بُرَ وأذاهبَ من شَعيرٍ ، قال : يُضمّ بعضها إلى بعض ، فتُزَكَّى .
قيل : الذهب : مكيالٌ معروفٌ باليمن ، وجمعه أذْهاب ، ثمّ أذاهب جمعُ الجميع . قاله أبو عُبيد .
وقال ابن السكيت في قول ابن الخطيم :
أَتَعْرفُ رَسْماً كاطِّرادِ المذاهِبِ
المَذاهب : جُلود كانت تُذْهَب ، واحدها مُذْهَب ، يجعل فيها خُطوطٌ مُذهَبه ، فيُرَى بعضُها في إثْر بعض ، فكأنها متتابعة ، ومنه قول الهذليّ :
يَنْزِعْن جلدَ المَرْءِ نَزْ
عَ القَيْن أَخلاقَ المَذَاهِبْ
يقول : الضِّباعُ ينزعن جلدَ القتيل كما يَنزِع القَينُ خِللَ السُّيوف ، قال : ويقال : المذاهب : البُرُود المُوَشّاة ، يقال : بُرْدٌ مُذهَب ، وهو أرْفَعُ الأَتحَمِيّ .
وفي الحديث أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان إذا أراد الغائط أبعَدَ في المَذْهَب .
أبو عبيد ، عن الكسائي : يقال لموضع الغائط : الخَلاء ، والمَذْهب والمِرْفَق والمِرْحاض .
الحرّاني ، عن ابن السكيت : ذهَبَ الرجلُ والشيءُ يذهَبُ ذَهاباً ، وقد ذَهِبَ الرجلُ والشيء يذهَبُ ذهَباً : إذا رَأَى ذهبَ المعْدِن فبَرِق من عِظَمه في عَيْنيه ، وأَنشد ابن الأعرابي :
ذَهَّب لمّا أن رآها ثُرْمُرَه
وفي رواية :
لَمَّا أن رآها ثُرْمُلَهْ
وهو اسم رجُل .
وقال : يا قوم رأيتُ مُنْكَرَهْ
شَذْرَةَ وادٍ ورأَيتُ الزُّهَرَهْ
أبو عبيدة : كُمَيْتٌ مَذْهَب ، وهو الذي تعْلو حُمرتَه صُفْرَة ، والأنثى مُذْهَبة .
وقال الليث : المُذْهَبُ : الشيءُ المَطْلِيُّ بالذَّهب ، قال لبيد :
أو مُذهَبٌ جُدُدٌ على ألْوَاحِه
الناطِقُ المَبروزُ المختُومُ
قال الأزهريّ : وأهل بغداد يقولون للمُوَسْوِس من الناس : به المُذْهِبُ ، وعَوامُّهم يقولون : به المُذْهَب ، بفتح الهاء ، والصواب المُذْهِب .
وقال الليث : المُذْهِبُ : اسم شيطان يقال : هو من ولد إبليس يَبدو للقراء فيفتنهم في الوضوء وغيره .
وقال : والذُّهوب ، والذَّهاب لغتان ، والمذهَب : مصدر كالذّهاب .
ويقال : ذهَّبتُ الشيءَ فهو مُذَهَّب : إذا طليتَه بالذَّهب .
وقال ابن الأعرابي : يقال للمُوَسْوِس : به المُذْهِب .
ويقال : هو اسم شَيطان .
هذب : سلمة ، عن الفراء قال : المُهْذِب : السريع . وهو من أسماء الشيطان .
ويقال له : المُذهِب : أي المُحَسِّن للمعاصي .
وقال الليث وغيره : الإهذاب : السُّرعة في العَدْو والطَّيَران ، وإبِلٌ مهاذِيبُ : سِراع . وقال رؤبة :
صَوَادِقَ العَقْبِ مَهاذِيب الوَلَقْ
وفي بعض الأخبار : إني أخشى عليكم الطَّلَب ، فهَذَّبوا : أي أسرعوا السير ، يقال : هَذَبَ وأَهذَب وهَذّب ، كلّ ذلك ، من الإسراع .
وقال الليث : المُهَذَّب : الذي قد هُذِّب من عيوبه .
وقال غيره : أصل التهذيب تنقيةُ الْحَنظل من شَحْمه ، ومعالجةُ حَبِّه حتى تذهبَ مَرارَتُه ويَطيب لآكله ، ومنه قول أوسِ بن حَجَر :
ألم تَرَيَا إذْ جئتُما أنّ لحمها
به طَعْمُ شَرْي لم يُهذَّبْ وحَنْظَلِ
ويقال : ما في مودّته هَذَبٌ ، أي صفاءٌ وخُلوص ، وقال الكميت :
معدنُك الجوهرُ المهذَّبُ ذو ال
إِبرِيزِ بَخَ ما فوق ذا هَذَبَ
ومن أمثالهم : أيُّ الرِّجال المهذَّب ؟ يُضرَب مثلاً للرجل يُؤمر باحتمال إخوانه على ما فيهم من خطيئة عيب يُذَمُّون به ، ومنه قوله :
ولَسْتَ بِمُسْبَقٍ أَخاً لا تَلُمُّه
على شَعَثٍ ، أَيُّ الرِّجال المُهذَّبُ ؟
قال ابن الأنباري : الهَيْذَبَى : أن يَعْدُوَ في شِقَ ، وأنشد :
مَشَى الْهَيْذَبَى في دَفِّهِ ثم قَرْقَرا
وروى بعضهم : مَشَى الهِرْبذَى ، وهو بمنزلة الهَيْذَبَى . وقال ذو الرِّمّة :
دِيارٌ عَفَتْها بعدنَا كلُّ دِيمَةٍ
دَرُورٍ وأُخرى تُهذِبُ الماءَ ساجِرُ
يقال : أَهذَبت السحابةُ ماءها ، إذا أسالَتْه بسرعة .
هبذ : قال الليث : المُهابَذَة : الإسراع ، وأنشد :
مُهابِذَةٌ لم تَتَّرِكْ حين لم يكن
لها مَشرَبٌ إلاّ بِناءٍ مُنَضَّبِ
وقال أبو عبيد في باب المقلوب : أَهْبَذَ وأهْذَبَ ، إذا أسْرَع .
وقال أبو خِراش الهذَليّ .
يُبادِرُ جُنْحَ اللَّيْل فهو مُهابِذٌ
يَحُثُّ الجَناحَ بالتّبَسُّطِ والقَبْضِ

##### Türkçe

ه ذ ب
**هذب** , **هبذ** , **ذهب**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **هذب** , **هبذ** , **ذهب** .
**ذهب** : Leys dedi ki: **الذَّهَب** : **التِّبْر** (işlenmemiş altın), ve ondan bir parça **ذَهبَةٌ**’dir.
Dedi ki: Hicaz ehli der ki: o **الذَّهب**’dir (müennes). Ve denilir: onların dilleriyle inmiştir: ( **وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ** ) (Tevbe: 34). Ve eğer o olmasaydı müzekker müennes’e galip gelirdi. 6
Ve dedi ki: Arapların geri kalanı der ki: o **الذَّهب**’dir (müzekker). Dedim ki: **الذّهب** Araplar katında müzekkerdir; onu müennes yapan, onunla cemaatin mezhebine gitmiştir. Amma O’nun (celîl ve azîz) sözü: ( **وَلاَ يُنفِقُونَهَا** ) (ve “**يُنفِقونه**” demedi); onda nahivciler için sözler vardır; onların birincisi: mananın “**يَكْنِزُون** **الذّهب** ve **الفضَّة** ve Allah yolunda hazineleri infak etmezler” olmasıdır. Ve denildi: mallar üzerine hamledilmiş olması caizdir; böylece “malları infak etmezler” olur. Ve “gümüşü infak etmezler” olması caizdir; ve **الذَّهب**’i hazf etti; sanki dedi ki: “altını biriktirenler ve onu infak etmezler; ve gümüşü (biriktirenler) ve onu infak etmezler”; böylece sözü kısalttı; Allah (celîl ve azîz) şöyle dediği gibi: ( **وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ** ) (Tevbe: 62), ve “**يُرضوهما**” demedi.
Leys dedi ki: **الذِّهْبة** : iyi yağmur; ve hepsi **الذِّهاب**’dır.
Ebû Ubeyd, ashabından: dediler ki: **الذِّهاب** : zayıf yağmurlardır.
Ve ondandır şairin sözü:
توَضَّحْن في قَرْن الغَزالةِ بعدما
ترشَّفْنَ دِرَّاتِ الذِّهاب الرَّكائِك
Ve denildi: yağmur için **ذِهْبة**; **الذِّهاب**’ın bir tanesi.
Ve bazı fakihlerden rivayet olundu ki dedi: “buğdaydan **أَذاهِبَ**’de ve arpadan **أذاهبَ**’de”; dedi ki: bazısı bazısına eklenir de zekâtlandırılır.
Denildi: **الذهب** Yemen’de bilinen bir ölçektir; cem‘i **أذْهاب**’dır; sonra **أذاهب** hepsinin cem‘idir. Bunu Ebû Ubeyd söyledi.
İbnü’s-Sikkît, İbnü’l-Hatîm’in sözü hakkında dedi:
أَتَعْرفُ رَسْماً كاطِّرادِ المذاهِبِ
**المَذاهب** : altınlanan derilerdi; onun bir tanesi **مُذْهَب**’dir; içinde altınlanmış çizgiler yapılır; böylece bazısı bazısının izinde görülür; sanki onlar peş peşedir. Ve ondandır Hüzeylî’nin sözü:
يَنْزِعْن جلدَ المَرْءِ نَزْ
عَ القَيْن أَخلاقَ المَذَاهِبْ
Der ki: sırtlanlar öldürülmüşün derisini, demircinin kılıçların yarıklarını sökmesi gibi sökerler. Dedi ki: ve denilir: **المذاهب** : nakışlı bürdlerdir; denilir: **بُرْدٌ مُذهَب**; ve o, **أرْفَعُ الأَتحَمِيّ**’dir.
Hadiste: Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) büyük abdest istediği zaman **المَذْهَب**’de uzaklaşırdı.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: büyük abdest yeri için denilir: **الخَلاء** , **المَذْهب** , **المِرْفَق** ve **المِرْحاض** .
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **ذهَبَ** adam ve şey, **يذهَبُ** **ذَهاباً**; ve adam ve şey **ذَهِبَ** olur, **يذهَبُ** **ذهَباً**: madenin altınını görüp büyüklüğünden gözlerinde parladığı zaman. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
ذَهَّب لمّا أن رآها ثُرْمُرَه
Bir rivayette:
لَمَّا أن رآها ثُرْمُلَهْ
Ve o bir adamın adıdır.
Ve dedi ki: “Ey kavmim, ben onun münkerini gördüm:
شَذْرَةَ وادٍ ورأَيتُ الزُّهَرَهْ”
Ebû Ubeyde: **كُمَيْتٌ مَذْهَب**: kızıllığının üzerine sarılık çıkan şeydir; dişisi **مُذْهَبة**’dir.
Leys dedi ki: **المُذْهَبُ** : altınla kaplanmış şeydir. Lebîd dedi ki:
أو مُذهَبٌ جُدُدٌ على ألْوَاحِه
الناطِقُ المَبروزُ المختُومُ
Ezherî dedi ki: Bağdat ehli insanlardan vesveseli olana “onda **المُذْهِبُ** var” derler; avamları ise “onda **المُذْهَب** var” derler, **الهاء**’yi fetha ile; doğru olan **المُذْهِب**’dir.
Leys dedi ki: **المُذْهِبُ** : bir şeytan adıdır; denilir: o İblîs’in evladındandır; okuyuculara görünür de onları abdestte ve başkasında fitneye düşürür.
Ve dedi ki: **الذُّهوب** ve **الذَّهاب** iki lugattır; ve **المذهَب** **الذّهاب** gibi bir masdardır.
Ve denilir: “**ذهَّبتُ** şeyi, o da **مُذَهَّب**’dir”: onu **الذَّهب** ile kapladığın zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: vesveseliye denilir: onda **المُذْهِب** var.
Ve denilir: o bir şeytan adıdır.
**هذب** : Seleme, Ferrâ’dan dedi ki: **المُهْذِب** : hızlıdır. Ve o şeytanın adlarındandır.
Ve ona denilir: **المُذهِب**: yani günahları güzelleştiren.
Leys ve başkası dedi ki: **الإهذاب**: koşmada ve uçmada sürattir; ve **إبِلٌ مهاذِيبُ**: hızlı (develer). Ru’be dedi ki:
صَوَادِقَ العَقْبِ مَهاذِيب الوَلَقْ
Bazı haberlerde: “Ben sizin üzerinize **الطَّلَب**’den korkarım; o hâlde **هَذَّبوا**”: yani yürüyüşü hızlandırın. Denilir: **هَذَبَ** ve **أَهذَب** ve **هَذّب**; bunların hepsi hızlanmadandır.
Leys dedi ki: **المُهَذَّب**: ayıplarından **هُذِّب** edilmiş olandır.
Başkası dedi ki: **التهذيب**’in aslı, **الْحَنظل**’ı yağından arıtmak ve tanesini işlemek; ta ki acılığı gitsin ve yiyene hoş olsun. Ve ondandır Evs b. Hacer’in sözü:
ألم تَرَيَا إذْ جئتُما أنّ لحمها
به طَعْمُ شَرْي لم يُهذَّبْ وحَنْظَلِ
Ve denilir: “Onun sevgisinde **هَذَبٌ** yoktur”: yani saflık ve hâlislik. Kümeyt dedi ki:
معدنُك الجوهرُ المهذَّبُ ذو ال
إِبرِيزِ بَخَ ما فوق ذا هَذَبَ
Ve onların mesellerindendir: “Erkeklerin hangisi **المهذَّب**?”; kardeşlerini, kendilerinde bulunan ve onunla yerildikleri hata ve ayıp üzere taşımakla emrolunan adam için mesel olarak vurulur. Ve ondandır onun sözü:
ولَسْتَ بِمُسْبَقٍ أَخاً لا تَلُمُّه
على شَعَثٍ ، أَيُّ الرِّجال المُهذَّبُ ؟
İbnü’l-Enbârî dedi ki: **الهَيْذَبَى**: bir yarıkta koşmaktır. Ve şu beyti okudu:
مَشَى الْهَيْذَبَى في دَفِّهِ ثم قَرْقَرا
Bazıları rivayet etti: “**الهِرْبذَى** yürüdü”; ve o, **الهَيْذَبَى** menzilesindedir. Zü’r-Rumme dedi ki:
دِيارٌ عَفَتْها بعدنَا كلُّ دِيمَةٍ
دَرُورٍ وأُخرى تُهذِبُ الماءَ ساجِرُ
Denilir: “Bulut suyunu **أَهذَبت**”: onu süratle akıttığı zaman.
**هبذ** : Leys dedi ki: **المُهابَذَة** : hızlanmadır. Ve şu beyti okudu:
مُهابِذَةٌ لم تَتَّرِكْ حين لم يكن
لها مَشرَبٌ إلاّ بِناءٍ مُنَضَّبِ
Ebû Ubeyd, maklûb babında dedi ki: **أَهْبَذَ** ve **أهْذَبَ**: hızlandığı zaman.
Ebû Hirâş el-Hüzelî dedi ki:
يُبادِرُ جُنْحَ اللَّيْل فهو مُهابِذٌ
يَحُثُّ الجَناحَ بالتّبَسُّطِ والقَبْضِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والذال وما يثلثهما)
(هذر) الهاء والذال والراء: كلمةٌ واحدة هي الهَذَر، وهو الهَذَيان. ورجلٌ مِهذارٌ وهذَرَة وهِذْرِيانٌ، أي كثير الكلامِ في خَطَل.‏
(هذف) الهاء والذال والفاء. يقال سائقٌ هذَّافٌ: جادٌّ.‏
(هذل) الهاء والذال واللام: أُصَيلٌ يدلُّ على صِغَرٍ وخِفَّةٍ وسُرعة. منه الهُذْلُول: الرجل الخفيف. وهَوْذَلَ الرّجُل: مَشَى بسُرعة. وهَوْذَلَ السِّقاء: تَمخّضَ.‏
ومن الباب: الهَذاليل: تِلالٌ صِغار، الواحد هُذْلول، سمِّيت بها لصِغَرِها. ومن بعض هذا قياسُ اسمِ هُذَيْل.‏
(هذم) الهاء والذال والميم: كلمةٌ صحيحة، تدلُّ على قَطعٍ لشيء. وهَذْم السَّيف: قَطْعُه. وسَيفٌ مِهْذَمٌ وهُذَامٌ وهَيْذَامٌ. ويسمَّى الشُّجاع هَيذاماً، تشبيهاً له بهذا السَّيف.‏
(هذي) الهاء والذال *والحرف المعتلُّ: كلمةٌ واحدة: الهَذَيانُ: كلامٌ لا يُعقَل ككلام المَعتُوه. يقال: هَذَى يَهذِي. وحكى ابنُ دريدٍ في المهموز(1): هَذَأْتُ اللّحم بالسِّكِّين هَذْءاً: قَطعتُه.‏
(هذب) الهاء والذال والباء: كلمةٌ تدلُّ على تَنقِيَةِ شيءٍ مما يَعِيبه. يقال: شيءٌ مهذَّبٌ: منقَّىً مما يَعِيبُه. وأصله الإهذاب: السُّرعةُ في الطَّيَرانِ والعَدْو، ومعناه أنّه لا يُمكِنُ التعلُّق به. يقال مَرَّ الفرَسُ يُهْذِبُ. ومَشَى الهَيْذَبَى. كذلك المهذَّبُ لا يُتعلّق منه بعَيب. والله أعلمُ بالصَّواب.‏
--------------ــ
(1) في الجمهرة (3: 291).‏

ـ

##### Türkçe

(هâ ve **ذ** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**هذر**) **الهاء** ve **الذال** ve **الراء**: tek bir kelimedir; o da **الهَذَر**’dir ve o, **الهَذَيان**’dır. Ve **مِهذار** ve **هذَرَة** ve **هِذْرِيان** (olan) bir adam; yani boş söz içinde çok konuşandır.‏

(**هذف**) **الهاء** ve **الذال** ve **الفاء**. Denir ki: **هذَّاف** bir sürücü: ciddi (olan).‏

(**هذل**) **الهاء** ve **الذال** ve **اللام**: küçüklüğe ve hafifliğe ve sürate delâlet eden bir asıldır. Ondan: **الهُذْلُول**: hafif adam. Ve **هَوْذَلَ** adam: süratle yürüdü. Ve **هَوْذَلَ** tulum: çalkalandı.‏
Ve bâbdan: **الهَذاليل**: küçük tepeler; teki **هُذْلول**; küçüklükleri sebebiyle onunla adlandırılmıştır. Ve bunun bir kısmından **هُذَيْل** isminin kıyası (vardır).‏

(**هذم**) **الهاء** ve **الذال** ve **الميم**: sahih bir kelimedir; bir şeyin kesilmesine delâlet eder. Ve **هَذْم** kılıcın: onun kesmesi. Ve **مِهْذَم** ve **هُذَام** ve **هَيْذَام** bir kılıç. Ve yiğit **هَيذاماً** diye adlandırılır; ona bu kılıçla benzetme olarak.‏

(**هذي**) **الهاء** ve **الذال** ve illetli harf: tek bir kelime: **الهَذَيانُ**: bunak sözü gibi akledilmeyen söz. Denir: **هَذَى يَهذِي**. Ve İbn Düreyd, hemzeli(1)de nakletti: **هَذَأْتُ** eti bıçakla **هَذْءاً**: onu kestim.‏

(**هذب**) **الهاء** ve **الذال** ve **الباء**: bir şeyin, onu ayıplayan şeylerden arındırılmasına delâlet eden bir kelimedir. Denir: **مهذَّب** bir şey: onu ayıplayan şeylerden arındırılmış. Aslı **الإهذاب**dır: uçmada ve koşmada sürat; ve mânası, ona tutunmanın mümkün olmamasıdır. Denir: at geçti, **يُهْذِبُ**. Ve **الهَيْذَبَى** yürüdü. Kezâ **المهذَّب**e de ayıptan tutunulmaz. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.‏

--------------ــ
(1) el-Cemhere’de (3: 291).‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ذ ب
هذّبته فتهذّب و ‏"‏ أي الرجال المهذب ‏"‏‏.‏
وفرس وطائر مهذب‏:‏ سريع ومرّ يهذب‏.‏

##### Türkçe

ه ذ ب
Onu **هذّبتُه**; böylece **فتهذّب**; ve “**أي الرجال المهذب**”.‏
Ve **فرس** ve **طائر مهذب**: hızlıdır; ve geçip gider; **يهذب**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّهْذيبُ: كالتَّنْقِـيةِ. هَذَبَ الشيءَ يَهْذِبُه هَذْباً، وهَذَّبه: نَقَّاه وأَخْلصه، وقيل: أَصْلَحه. وقال أَبو حنيفة: التَّهْذيبُ في القِدْحِ العَملُ الثاني، والتَّشْذيبُ الأَوَّل، وهو مذكور في موضعه.والـمُهَذَّبُ من الرجال: الـمُخَلَّصُ النَّقِـيُّ من العُيوب؛ ورجل مُهَذَّبٌ أَي مُطَهَّرُ الأَخْلاقِ. وأَصلُ التهذيبِ: تَنْقِـيةُ الـحَنْظَل من شَحْمِه، ومُعالجَةُ حَبِّه، حتى تَذْهَبَ مَرَارَتُه، ويَطيبَ لآكله؛ ومنه قول أَوْسٍ: أَلم تَرَيا، إِذ جئْتُما، أَنَّ لَـحْمَها *  به طَعْمُ شَرْيٍ، لم يُهَذَّبْ، وحَنْظَلِ ويقال: ما في مَوَدَّته هَذَبٌ أَي صَفاءٌ وخُلُوصٌ؛ قال الكميت: مَعْدِنُك الجَوهَرُ الـمُهَذَّبُ، ذو *  الإِبْرِيزِ، بَخٍّ ما فَوْقَ ذا هَذَبُ وهَذَبَ النَّخْلَةَ: نَقَّى عنها اللِّيفَ. وهَذَبَ الشيءُ يَهْذِبُ هَذْباً: سالَ؛ وقول ذي الرمة: دِيارٌ عَفَتْها، بَعْدَنا، كلُّ ديمةٍ *  دَرُورٍ، وأُخْرى، تُهْذِبُ الماءَ، ساجِرُ قال الأَزهري: يقال أَهْذَبَتِ السحابةُ ماءَها إِذا أَسالته بسُرْعة. والإِهذابُ والتَّهذيبُ: الإِسراعُ في الطَّيَران، والعَدْوِ، والكلام؛ قال امرؤُ القيس:
وللزَّجْرِ منه وَقْعُ أَخْرَجَ مُهْذِبِ
وأَهْذَبَ الإِنسانُ في مَشْيِهِ، والفَرسُ في عَدْوِه، والطائرُ في طَيَرانِه: أَسْرَعَ؛ وقولُ أَبي العِـيالِ:
ويَحْمِلُه حَمِـيمٌ أَرْ *  يَحِـيٌّ، صادِقٌ هَذِبُ
هو على النَّسَب أَي ذو هَذْبٍ؛ وقد قيل فيه: هَذَبَ وأَهْذَبَ وهَذَّبَ، كلُّ ذلك من الإِسراع. وفي حديث سَرِيَّةِ عبداللّه بن جَحْشٍ: إِني أَخْشَى عليكم الطَّلَبَ، فَهَذِّبُوا أَي أَسْرِعوا السَّيْرَ؛ والاسمُ: الـهَيْذَبَـى: وقال ابن الأَنباري: الـهَيْذَبى أَن يَعْدُوَ في شِقّ؛ وأَنشد: مَشَى الـهَيْذَبى في دَفِّه ثم فَرْفَرَا
ورواه بعضهم: مَشَى الـهِرْبِذا، وهو بمنزلة الـهَيْذَبى. \<ص:783>
وفي حديث أَبي ذر: فجَعَل يُهْذِبُ الرُّكوعَ أَي يُسْرِعُ فيه ويُتابعه.والـهَيْذَبى: ضَرْبٌ من مَشْيِ الخيل.
الفراءُ: الـمُهْذِبُ السريعُ، وهو من أَسماءِ الشَّيْطانِ؛ ويقال له: الـمُذْهِبُ أَي الـمُحَسِّنُ للـمَعاصي.
وإِبل مَهاذيبُ: سِراعٌ؛ وقال رؤْبة:
ضَرْحاً، وقد أَنْجَدْنَ من ذاتِ الطُّوَقْ،
صَوادِقَ العَقْبِ، مَهاذيبَ الوَلَقْ
والطائرُ يُهاذِبُ في طَيَرانِه: يَمُرُّ مَرّاً سَريعاً؛ حكاه يعقوب، وأَنشد بيتَ أَبي خِراشٍ:
يُبادِرُ جُنْحَ اللَّيلِ، فهو مُهاذِبٌ، *  يَحُثُّ الجَناحَ بالتَّبَسُّطِ والقَبْضِ وقال أَبو خراش أَيضاً:
فهَذَّبَ عَنْها ما يَلي البَطْنَ، وانْتَحَى *  طَريدةَ مَتْنٍ بَيْنَ عَجْبٍ وكاهِلِ قال السُّكَّرِيُّ: هَذَّبَ عنها فَرَّقَ.

##### Türkçe

**التَّهْذيبُ**: **التَّنْقِـيةِ** gibi. **هَذَبَ** şeyi **يَهْذِبُه** **هَذْباً**,
ve **هَذَّبه**: onu arıttı ve saflaştırdı; ve denildi ki: onu ıslah etti. Ebû Hanîfe dedi: **التَّهْذيبُ**
**القِدْحِ**’ta ikinci iştir, **التَّشْذيبُ** ise birincidir; o, yerinde zikredilmiştir. Ve erkeklerden **الـمُهَذَّبُ**: ayıplardan arındırılmış, temiz, saf olan; ve **رجل مُهَذَّبٌ** yani ahlâkı arıtılmış.
Ve **التهذيبِ**’in aslı: **الـحَنْظَل**’ı yağından arıtmak ve tanesini tedavi etmek,
ta ki acılığı gitsin ve yiyene hoş gelsin; bundan Evs’in sözü:
أَلم تَرَيا، إِذ جئْتُما، أَنَّ لَـحْمَها *  به طَعْمُ شَرْيٍ، لم يُهَذَّبْ، وحَنْظَلِ
Ve denilir: onun sevgisinde **هَذَبٌ** yoktur, yani saflık ve halislik; Kümeyt dedi:
مَعْدِنُك الجَوهَرُ الـمُهَذَّبُ، ذو *  الإِبْرِيزِ، بَخٍّ ما فَوْقَ ذا هَذَبُ
Ve **هَذَبَ النَّخْلَةَ**: ondan **اللِّيفَ**’i arıttı. Ve **هَذَبَ** şey **يَهْذِبُ** **هَذْباً**: aktı; Zü’r-Rumme’nin sözü:
دِيارٌ عَفَتْها، بَعْدَنا، كلُّ ديمةٍ *  دَرُورٍ، وأُخْرى، تُهْذِبُ الماءَ، ساجِرُ
Ezherî dedi: bulut suyunu **أَهْذَبَتِ** denilir; onu süratle akıttığı zaman.
Ve **الإِهذابُ** ile **التَّهذيبُ**: uçuşta, koşuda ve sözde sürat etmektir;
İmru’ul-Kays dedi:
وللزَّجْرِ منه وَقْعُ أَخْرَجَ مُهْذِبِ
Ve insan yürüyüşünde, at koşusunda, kuş da
uçuşunda **أَهْذَبَ**: hızlandı; Ebû’l-İyâl’in sözü:
ويَحْمِلُه حَمِـيمٌ أَرْ *  يَحِـيٌّ، صادِقٌ هَذِبُ
Bu, nesep üzerinedir; yani **هَذْبٍ** sahibi; ve onda şöyle de denilmiştir: **هَذَبَ** ve **أَهْذَبَ**
ve **هَذَّبَ**; bunların hepsi sürat etmektendir. Abdullah b. Cahş’ın seriyyesi hadîsinde: “Ben sizin üzerinize takibi (düşmanın peşinize düşmesini) korkarım; o hâlde **فَهَذِّبُوا**”, yani yürüyüşü hızlandırın; ismi: **الـهَيْذَبَـى**. İbnü’l-Enbârî dedi: **الـهَيْذَبى** bir yanda koşmaktır; ve inşâd etti:
مَشَى الـهَيْذَبى في دَفِّه ثم فَرْفَرَا
Bazıları onu şöyle rivayet etti: **مَشَى الـهِرْبِذا**; o, **الـهَيْذَبى** menzilesindedir.
\<ص:783>
Ebû Zerr hadîsinde: “Derken rükûu **يُهْذِبُ** kıldı”, yani onda hızlanır
ve onu peş peşe yapar. Ve **الـهَيْذَبى**: atların yürüyüşünden bir türdür.
Ferrâ: **الـمُهْذِبُ** hızlı olandır; o, şeytanın isimlerindendir; ve ona denilir:
**الـمُذْهِبُ** yani günahları güzelleştirici.
Ve **إِبل مَهاذيبُ**: hızlıdır; Rü’be dedi:
ضَرْحاً، وقد أَنْجَدْنَ من ذاتِ الطُّوَقْ،
صَوادِقَ العَقْبِ، مَهاذيبَ الوَلَقْ
Ve kuş uçuşunda **يُهاذِبُ**: hızlı bir geçişle geçer; Yakub onu nakletti,
ve Ebû Hirâş’ın beytini inşâd etti:
يُبادِرُ جُنْحَ اللَّيلِ، فهو مُهاذِبٌ، *  يَحُثُّ الجَناحَ بالتَّبَسُّطِ والقَبْضِ
Ebû Hirâş ayrıca dedi:
فهَذَّبَ عَنْها ما يَلي البَطْنَ، وانْتَحَى *  طَريدةَ مَتْنٍ بَيْنَ عَجْبٍ وكاهِلِ
Sükkerî dedi: **هَذَّبَ عنها**: ayırdı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ذ ب * * التَّهْذِيبُ * التنقية ورجل * مُهَذَّبٌ * أي مطهر الأخلاق

##### Türkçe

* ه ذ ب * * **التَّهْذِيبُ** * arıtma; ve bir adam **مُهَذَّبٌ**: yani ahlâkı temizlenmiş.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

هذبه، يهذبه، هذبا قطعه، كهدبه، بالدال المهملة، ولم يذكره ابن منظور والجوهري، وهو في الأساس هذبه: نقاه، في الصحاح: التهذيب كالتنقية وأخلصه، وقيل: أصلحه، هذبه، يهذبه، هذبا، كهذبه تهذيبا. هذب النخلة: نقي عنها الليف. قال شيخنا، نقلا عن أهل الاشتقاق: أصل التهذيب والهذب: تنقية الأشجار بقطع الأطراف، لتزيد نموا وحسنا، ثم استعملوه في تنقية كل شي وإصلاحه وتخليصه من الشوائب، حتى صار حقيقة عرفية في ذلك، ثم استعملوه في تنقيح الشعر وتزيينه وتخليصه مما يشينه عند الفصحاء وأهل اللسان. انتهى. قلت. والصحيح، ما في اللسان: أن أصل التهذيب تنقية الحنظل من شحمه، ومعالجة حبه حتى تذهب مرارته، ويطيب؛ ومنه قول أوس:
  ألم تريا إذ جئتما أن لحـمـهـا                      به طعم شري لم يهذب وحنظل

  هذب الشيء، يهذب، هذبا: سال هذب الرجل في مشيه، وغيره كالفرس في عدوه والطائر في طيرانه يهذب، هذبا بفتح فسكون، وهذابة، كسحابة: أسرع، كأهذب إهذابا، وهذب تهذيبا، كل ذلك في الإسراع. وفي حديث سرية عبد الله بن جحش:  إني أخشي عليكم الطلب، فهذبوا  أي: أسرعوا السير، وفي حديث أبي ذر:  فجعل يهذب الركوع  ، أي: يسرع فيه، ويتابعه. أما قوله: هاذب، فقد حكاه يعقوب، قال: الطير يهاذب في طيرانه: أي يمر مرا سريعا؛ وهكذا أنشد بيت أبي خراش:
  يبادر جنح الليل فهو مهـاذب                      يحث الجناح بالتبسط والقبض والذي قرأت في ديوانه شعره: فهو مهابذ. قال لي الأصمعي: سمعت ابن أبي طرفة ينشد: مهابذ، وإنما أراد: مهاذب، فقلبه، فقال: مهابذ، يقال: هاذب يهاذب إذا عدا عدوا شديدا. وقد سمعت غيره يقول: مهابذ، أي: جاد. انتهى. والإهذاب، والتهذيب: الإسراع في الطيران، والعدو، والكلام؛ قال امرؤ القيس:
  فللساق ألهوب وللـسـوط درة                      وللزجر منه وقع أخرج مهذب ووجدت في الهامش: كان في المتن بخط أبي سهل:
  وللزجر منه وقع أخرج مهذب                      وقد كتبه بالحمرة على الحاشية:
  فللزجر ألهوب وللسارق درة وللسوط منه...
 كأنه رد على الجوهري.
 هذب القوم: كثر لغطهم وأصواتهم، نقله الصاغاني. قال الأزهري: يقال: أهذبت السحابة ماءها: إذا أسالته بسرعة، وأنشد قول ذي الرمة:
  ديار عفتها بـعـدنـا كـل ديمة                      درور وأخرى تهذب الماء ساجر يقال: إبل مهاذيب: أي سراع في سيرها، وقال رؤبة:
  صوادق العقب مهاذيب الولق يقال: ما في مودته هذب الهذب، محركة: الصفاء، والخلوص قال الكميت:
  معدنك الجوهر المهذب ذو الإب                      ريز بخ مـا فـوق ذا هـذب والهيذبي: الهيدبي، وهو ضرب من مشي الخيل. اسم من هذب، يهذب: إذا أسرع في السير، وقد تقدم. هكذا أورده الأزهري في التهذيب بالذال المجمة، كما هو صنيع الجوهري، وأقتصر ابن دريد في الجمهري على ذكرهما في الدال المهملة، وذكرهما في الموضعين ابن فارس في المجمل، وابن عباد في المحيط، وإياهما تبع المصنف. وقال ابن الأنباري: الهيذبي: أن يعدو في شق، وأنشد:
  مشى الهيذبي في دفه ثم فرفرا ورواه بعضهم: مشى الهربذي وهو بمنزلة الهيذبي. من المجاز: رجل مهذب أي مطهر الأخلاق. وفي اللسان: المهذب من الرجال: المخلص النقي من العيوب. وقد تقدم بيان أصل التهذيب. ومما يستدرك عليه: التهذيب في القدح: العمل الثاني، والتشذيب: الأول، قاله أبو حنيفة، وقد تقدمت الإشارة إليه في ش ذ ب. وحميم هذب: هو على النسب، أي: ذو أهذاب، وقد جاء في قول ابي العيال. وعن الفراء: المهذب: السريع. وهو من أسماء الشيطان، ويقال له: المذهب، أي المحسن للمعاصي، وقد تقدم في موضعه. وهذب عنها: فرق، قاله السكري وأنشد لبعض الهذليين:
  فهذب عنها ما يلي البطن وانتحى                      طريدة متن بين عجب وكاهـل

##### Türkçe

**هذبه**، **يهذبه**، **هذبا**: onu kesti; **كهدبه** gibi; **بالدال المهملة** ile; İbn Manzûr ve el-Cevherî onu zikretmedi; hâlbuki aslında **هذبه**: onu arıttı/temizledi. **في الصحاح**’ta: **التهذيب** arıtma/temizleme gibidir; ve onu saflaştırdı. Ve denildi ki: onu ıslah etti. **هذبه**، **يهذبه**، **هذبا**، **كهذبه تهذيبا**.

**هذب النخلة**: ondan lifleri temizledi/ayıkladı. Şeyhimiz dedi; اشتقاق ehli’nden naklen: **التهذيب** ve **الهذب**’in aslı: ağaçları uçları kesmek suretiyle arıtmak/temizlemek; ta ki büyüme ve güzellik artsın; sonra onu her şeyin arıtılması/temizlenmesi, ıslahı ve onu karışıklıklardan arındırıp saflaştırması hakkında kullandılar; nihayet bu hususta örfî bir hakikat oldu; sonra onu şiirin tashihi/ayıklanması, süslenmesi ve onu fasihler ve dil ehli yanında onu çirkinleştiren şeylerden arındırıp saflaştırması hakkında kullandılar. Bitti. Dedim: Ve sahih olan, **اللسان**’da olan: **التهذيب**’in aslı, **الحنظل**’ı yağından arıtmak/temizlemek ve onun tanesini işlemek; ta ki acılığı gitsin ve hoş olsun; ve ondan Evs’in sözü:
  ألم تريا إذ جئتما أن لحـمـهـا                      به طعم شري لم يهذب وحنظل

**هذب الشيء**، **يهذب**، **هذبا**: aktı. **هذب الرجل في مشيه**: adam yürüyüşünde (hızlandı); ve başkası, koşusunda at gibi ve uçuşunda kuş gibi: **يهذب**، **هذبا** (fetha ile sonra sükûn ile), ve **هذابة** (bulut gibi): hızlandı; **كأهذب إهذابا** ve **هذب تهذيبا** gibi; bunların hepsi hızlanma hakkındadır. Abdullah b. Cahş seriyyesi hadîsinde:  **إني أخشي عليكم الطلب، فهذبوا**  yani: yürüyüşü hızlandırın. Ebû Zer hadîsinde:  **فجعل يهذب الركوع**  yani: onda hızlanır; ve onu peş peşe yapar. **هاذب** sözüne gelince: onu Ya‘kūb rivayet etti; dedi ki: kuş uçuşunda **يهاذب**: yani hızlı bir geçişle geçer; ve böylece Ebû Harâş’ın beytini okudu:
  يبادر جنح الليل فهو مهـاذب                      يحث الجناح بالتبسط والقبض والذي قرأت في ديوانه شعره: **فهو مهابذ**. El-Asma‘î bana dedi: İbn Ebî Tarafe’nin şöyle okuduğunu işittim: **مهابذ**; hâlbuki o ancak **مهاذب**’i kastetmişti; onu çevirdi, böylece **مهابذ** dedi. Denilir: **هاذب يهاذب**: şiddetli bir koşuşla koştuğu zaman. Başkasını da **مهابذ** derken işittim; yani: cömert oldu. Bitti. **الإهذاب** ve **التهذيب**: uçuşta, koşuda ve sözde hızlanmadır. İmru’ul-Kays dedi ki:
  فللساق ألهوب وللـسـوط درة                      وللزجر منه وقع أخرج مهذب وkenarda buldum: metinde Ebû Sehl’in hattıyla şöyleydi:
  وللزجر منه وقع أخرج مهذب                      ve onu kenara kırmızıyla şöyle yazmış:
  فللزجر ألهوب وللسارق درة وللسوط منه...
 sanki el-Cevherî’ye bir reddiye gibi.

**هذب القوم**: onların gürültüsü ve sesleri çoğaldı; es-Sağânî onu nakletti. el-Ezherî dedi ki: denilir: **أهذبت السحابة ماءها**: onu süratle akıttığı zaman; ve Zî’r-Rumme’nin sözünü okudu:
  ديار عفتها بـعـدنـا كـل ديمة                      درور وأخرى تهذب الماء ساجر denilir: **إبل مهاذيب**: yani yürüyüşlerinde hızlılar. Rü’be dedi ki:
  صوادق العقب مهاذيب الولق denilir: onun sevgisinde **هذب الهذب** yoktur; (harekeli): saflık ve hâlislik. el-Kumeyt dedi ki:
  معدنك الجوهر المهذب ذو الإب                      ريز بخ مـا فـوق ذا هـذب **والهيذبي**: **الهيدبي**’dir; ve o, atların yürüyüşünden bir türdür. **هذب**، **يهذب**’den bir isimdir: yürüyüşte hızlandığı zaman; ve daha önce geçti. el-Ezherî onu **التهذيب**’de **بالذال المجمة** ile böylece zikretti; el-Cevherî’nin yaptığı gibi. İbn Düreyd **الجمهري**’de, onları yalnızca **الدال المهملة**’de zikretmekle yetindi; ve onları iki yerde de İbn Fâris **المجمل**’de ve İbn Abbâd **المحيط**’te zikretti; musannif de ikisini takip etti. İbnü’l-Enbârî dedi ki: **الهيذبي**: bir yarıkta koşmaktır; ve şu beyti okudu:
  مشى الهيذبي في دفه ثم فرفرا ve bazısı onu şöyle rivayet etti: **مشى الهربذي**; ve o, **الهيذبي** menzilesindedir.

Mecazdan: **رجل مهذب**: yani ahlâkı arıtılmış/temizlenmiş. **اللسان**’da: erkeklerden **المهذب**: ayıplardan arınmış, saf hâlis olandır. **التهذيب**’in aslının beyanı daha önce geçti. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **التهذيب** (kadehte): ikinci iş; **التشذيب**: birincisi; bunu Ebû Hanîfe söyledi; ve ona **ش ذ ب**’de işaret geçmişti. **وحميم هذب**: nisbet üzerinedir; yani: **ذو أهذاب**; ve Ebû’l-‘Iyâl’in sözünde gelmiştir. el-Ferrâ’dan: **المهذب**: hızlıdır. Ve o, şeytanın isimlerindendir; ve ona **المذهب** denilir; yani günahları güzel gösteren; ve kendi yerinde daha önce geçti. **وهذب عنها**: ayırdı; bunu es-Sukkerî söyledi; ve bazı Hüzeylîlerden şu beyti okudu:
  فهذب عنها ما يلي البطن وانتحى                      طريدة متن بين عجب وكاهـل

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَذَبَهُ
1 هَذَبَهُ ذ , aor. هَذِبَ , inf. n. هَذْبٌ, He cut it; or cut it off: (A, K:) like هَدَبَهُ. (TA.) ― -b2- هَذَبَهُ, aor. هَذِبَ , inf. n. هَذْبٌ; (K;) and ↓ هذّبه, inf. n. تَهْذِيبٌ; (S;) He cleansed it; purified it; cleared it. (S, K.) ― -b3- هَذِبَ, aor. هَذَبَ , inf. n. هَذَبٌ, It was pure, clear. (K: but only the inf. n. is there mentioned.) ― -b4- مَا فِى مَوَدَّتِهِ هَذبٌ There is no purity in his love. (TA.) ― -b5- هَذَبَهُ, aor. هَذِبَ , inf. n. هَذْبٌ; and ↓ هذّبه, (inf. n. تَهْذيبٌ, TA); He put it into a right, or proper, state; put it to rights; trimmed, adjusted, repaired, mended, amended, reformed, or improved, it. (K.) ― -b6- هَذَبَ النَّخْلَةَ He trimmed the palm-tree by clearing it of the fibrous substance called لِيف. (K.) ― -b7- MF says, on the authority of the etymologists, that the original signification of ↓ تَهْذِيبٌ and هَذْبٌ is The clearing, or trimming, of trees, by cutting off the extremities of the branches, in order that they may increase in growth and beauty; that they were then used to signify the cleansing, or purifying, of anything; and putting it into a right, or proper, state; trimming it; or adjusting it; and clearing it of any dirty or filthy things, or the like, mixed with it; so that these became their proper meanings by general acceptation: and that they were then used to signify the trimming and embellishing of verse, and clearing it of whatever might vitiate it in the opinion of the chaste in language, and the philologists: but the truth is what is said in the L; that the original signification of تهذيب is the clearing the colocynth of its pulp, and preparing its seeds so that they may lose their bitterness, and become sweet. (TA.) -A2- هَذَبَ, (aor. هَذِبَ , inf. n. هَذْبٌ, TA,) It (a thing) flowed. (K.) ― -b2- هَذَبَ, (aor. هَذِبَ , TA,) inf. n. هَذْبٌ and هَذَابَةٌ; (K;) and ↓ اهذب, (K,) inf. n. اِهْذَابٌ; (S;) and ↓ هذّب, (K,) inf. n. تَهْذِيب; (S;) and ↓ هَاذَبَ; (K;) He (a man, &c., K, as a horse in his running, and a bird in his flying, TA,) was quick, or swift, (K,) in his pace or course: (TA:) he was quick in flying, in running, and in speech. (S.) ― -b3- هَذَبَ He ran vehemently. (As.) ― -b4- يهذب الرُّكُوعَ [app. يُهَذِّبُ يُهْذِبُ] He makes the inclinations of his head and body [in prayer] in quick succession. (TA, from a trad.) ― -b5- See also art. هبذ. ― -b6- هَذَبَ القَوْمُ The people were very noisy, or clamourous, (K,) and loquacious. (TA.)

2 هَذَّبَ see 1. ― -b2- هذّب, inf. n. تَهْذِيبٌ, He trimmed an arrow; or shaped it with nicety, by the second operation: the first operation is called تَشْذِيبٌ. (AHn.) ― -b3- هَذَّبَ عَنْهَا i. q. فَرَّقَ, accord. to EsSukkaree, who cites the following verse of one of the Hudhalees: (namely Aboo-Khirلsh, L, art. طرد:)
فَهَذَّبَ عَنْهَا مَا يَلِى البَطْنَ وَانْتَحَى
طَرِيدَةَ مَتْنٍ بَيْنَ عَجْبٍ وَكَاهِلِ
[app., He removed from her what was next the belly, and directed himself to a line of the back, between the rump-bone and withers]. (TA.)

3 هَاْذَبَ see 1.

اهذبت السَّحَابَةُ
4 اهذبت السَّحَابَةُ ذ The cloud poured forth its water quickly. (K.) See 1.

تهذب
5 تهذب ذ [It became nicely, neatly, or properly, trimmed]: said of a thing from which one has cut off whatever required to be cut off, so that it has become free from everything unseemly. (A, TA, art. حذف.) ― -b2- تَهَدَّبْتُ عَلَى يَدِكَ [I was, or have been, amended, or improved, by thy agency, or means]. (A, TA, art. ثقف.)

حَمِيمٌ هَذِبٌ
حَمِيمٌ هَذِبٌ ذ , after the manner of a rel. n., A rain following vehement heat, that pours down quickly: see 4: syn. ذُو اِهْذَابٍ. (TA.)

هَيْذَبَى
هَيْذَبَى ذ A kind of pace of a horse; (S;) like هَيْدَبَى: (K:) a subst. from هَذَبَ “ he was quick, or swift, in his pace. ” (TA.) The former is also mentioned by Az, in the T; IDrd only mentions the latter word. (TA.) ― -b2- A running with a leaning on one side. Ex. مَشَى الهَيْذَبَى [He went leaning on one side]. (IAmb.) But for this some read مشى الهَوْبَذَى, which is equivalent to هيذبى. (TA.)

رَجُلٌ مُهَذَّبٌ
رَجُلٌ مُهَذَّبٌ ذ (tropical:) A man of purified natural dispositions, or manners, or morals; (S, K;) a man of integrity; free from vices, or faults. (L.)

مُهَذِّبٌ
مُهَذِّبٌ ذ Quick, or swift, [in pace, &c.]. (TA.) ― -b2- المُهَذِّبُ is also a name of The Devil; who is also called المُذْهِبُ, meaning “ he who embellishes, or gives a goodly appearance to, acts of disobedience [to God]. ” (Fr.)

اِبِلٌ مَهَاذِيبُ
اِبِلٌ مَهَاذِيبُ ذ Quick, or swift, camels. (K.)

##### Türkçe

**هَذَبَهُ**
1 **هَذَبَهُ** ذ , muzâri‘ **هَذِبَ** , mastar ismi **هَذْبٌ**, O onu kesti; yahut onu kesti (kopardı): (A, K:) **هَدَبَهُ** gibidir. (TA.) ― -b2- **هَذَبَهُ**, muzâri‘ **هَذِبَ** , mastar ismi **هَذْبٌ**; (K;) ve ↓ **هذّبه**, mastar ismi **تَهْذِيبٌ**; (S;) O onu temizledi; arıttı; ayıkladı. (S, K.) ― -b3- **هَذِبَ**, muzâri‘ **هَذَبَ** , mastar ismi **هَذَبٌ**, O saf, berrak oldu. (K: fakat orada yalnız mastar ismi zikredilmiştir.) ― -b4- **مَا فِى مَوَدَّتِهِ هَذبٌ** Onun sevgisinde hiçbir saflık yoktur. (TA.) ― -b5- **هَذَبَهُ**, muzâri‘ **هَذِبَ** , mastar ismi **هَذْبٌ**; ve ↓ **هذّبه**, (mastar ismi **تَهْذيبٌ**, TA); O onu doğru yahut uygun bir hâle koydu; onu düzene koydu; onu budadı, ayarladı, onardı, yamadı, düzeltti, ıslah etti, yahut iyileştirdi. (K.) ― -b6- **هَذَبَ النَّخْلَةَ** O hurma ağacını, **لِيف** denilen lifli maddeyi ondan temizleyerek budadı. (K.) ― -b7- MF, etimologların rivayetine dayanarak, ↓ **تَهْذِيبٌ** ve **هَذْبٌ**’ün aslî anlamının, ağaçların, dalların uçlarını kesmek suretiyle temizlenmesi yahut budanması olduğunu; büyüme ve güzellikte artsınlar diye; sonra bunların, herhangi bir şeyin temizlenmesi yahut arıtılması; ve onu doğru yahut uygun bir hâle koymak; onu budamak; yahut onu ayarlamak; ve ona karışmış kirli yahut pis şeyleri veya benzerlerini ondan ayıklamak anlamında kullanıldığını; böylece bunların genel kabulle onların yerleşik anlamları hâline geldiğini: ve sonra bunların, şiirin budanması ve süslenmesi, ve dilde iffetli olanların ve filologların görüşünce onu bozabilecek her şeyden arındırılması anlamında kullanıldığını söyler: fakat hakikat, L’de söylenen şeydir; **تهذيب**’in aslî anlamı, **الحنظل**’ın iç posasını temizlemek ve tohumlarını hazırlamak, ta ki acılıklarını gidersinler ve tatlı olsunlar. (TA.) -A2- **هَذَبَ**, (muzâri‘ **هَذِبَ** , mastar ismi **هَذْبٌ**, TA,) O (bir şey) aktı. (K.) ― -b2- **هَذَبَ**, (muzâri‘ **هَذِبَ** , TA,) mastar ismi **هَذْبٌ** ve **هَذَابَةٌ**; (K;) ve ↓ **اهذب**, (K,) mastar ismi **اِهْذَابٌ**; (S;) ve ↓ **هذّب**, (K,) mastar ismi **تَهْذِيب**; (S;) ve ↓ **هَاذَبَ**; (K;) O (bir adam vb., K; koşuşunda bir at ve uçuşunda bir kuş gibi, TA,) yürüyüşünde yahut seyrinde çabuk, yahut süratli idi: (TA:) uçuşta, koşmada ve sözde çabuktu. (S.) ― -b3- **هَذَبَ** O şiddetle koştu. (As.) ― -b4- **يهذب الرُّكُوعَ** [görünüşe göre **يُهَذِّبُ يُهْذِبُ**] O, baş ve beden eğilmelerini [namazda] hızlı ardışıklıkla yapar. (TA, bir hadisten.) ― -b5- Ayrıca bkz. md. **هبذ**. ― -b6- **هَذَبَ القَوْمُ** Kavim çok gürültülü yahut yaygaracı idi, (K,) ve çok konuşkandı. (TA.)

2 **هَذَّبَ** bkz. 1. ― -b2- **هذّب**, mastar ismi **تَهْذِيبٌ**, O bir oku budadı; yahut onu ikinci işlemle incelikle şekillendirdi: birinci işleme **تَشْذِيبٌ** denir. (AHn.) ― -b3- **هَذَّبَ عَنْهَا** yani **فَرَّقَ**; EsSukkaree’ye göre; o, Hudhale kabilesinden birinin şu beytini delil getirir: (yani Aboo-Khirلsh, L, md. **طرد**:)
فَهَذَّبَ عَنْهَا مَا يَلِى البَطْنَ وَانْتَحَى
طَرِيدَةَ مَتْنٍ بَيْنَ عَجْبٍ وَكَاهِلِ
[görünüşe göre, O, ondan karna bitişik olan şeyi uzaklaştırdı ve sağrı kemiği ile omuz başı arasındaki sırt çizgisine yöneldi]. (TA.)

3 **هَاْذَبَ** bkz. 1.

**اهذبت السَّحَابَةُ**
4 **اهذبت السَّحَابَةُ** ذ Bulut suyunu çabucak boşalttı. (K.) Bkz. 1.

**تهذب**
5 **تهذب** ذ [O, güzelce, düzgünce, yahut gereğince budanmış oldu]: bir şey hakkında söylenir ki, ondan kesilmesi gereken her şey kesilmiştir; böylece o, yakışıksız olan her şeyden arınmış olmuştur. (A, TA, md. **حذف**.) ― -b2- **تَهَدَّبْتُ عَلَى يَدِكَ** [Senin aracılığın yahut vasıtanla ben düzeltilmiş yahut iyileştirilmiş oldum]. (A, TA, md. **ثقف**.)

**حَمِيمٌ هَذِبٌ**
**حَمِيمٌ هَذِبٌ** ذ , nisbet ismi tarzında, Şiddetli sıcağı takip eden, çabucak boşanan bir yağmur: bkz. 4: eş anlamlısı **ذُو اِهْذَابٍ**. (TA.)

**هَيْذَبَى**
**هَيْذَبَى** ذ Bir atın yürüyüş çeşitlerinden biri; (S;) **هَيْدَبَى** gibi: (K:) **هَذَبَ** “yürüyüşünde çabuk yahut süratli idi”den bir isimdir. (TA.) Birincisi ayrıca Az tarafından T’de de zikredilmiştir; IDrd yalnız ikinci kelimeyi zikreder. (TA.) ― -b2- Bir yana meylederek koşma. Ör. **مَشَى الهَيْذَبَى** [O, bir yana meylederek yürüdü]. (IAmb.) Fakat bunun için bazıları **مشى الهَوْبَذَى** okur; bu, **هيذبى**’ye denktir. (TA.)

**رَجُلٌ مُهَذَّبٌ**
**رَجُلٌ مُهَذَّبٌ** ذ (mecaz:) Tabiî huyları yahut âdetleri yahut ahlâkı arıtılmış bir adam; (S, K;) doğruluk sahibi bir adam; kötülüklerden yahut kusurlardan beri. (L.)

**مُهَذِّبٌ**
**مُهَذِّبٌ** ذ Çabuk, yahut süratli, [yürüyüşte vb.]. (TA.) ― -b2- **المُهَذِّبُ** ayrıca Şeytan’ın bir adıdır; ona **المُذْهِبُ** de denir; anlamı: “Allah’a itaatsizlik fiillerini süsleyen yahut onlara güzel bir görünüş veren.” (Fr.)

**اِبِلٌ مَهَاذِيبُ**
**اِبِلٌ مَهَاذِيبُ** ذ Çabuk, yahut süratli develer. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَذَبَ
هَذَبَ I ( n. ac. هَذْب 1 ),
a.  Cut off, lopped; pruned; cleansed, corrected; amended, improved, reformed.

b.  Polished ( wood; style ).

c.  Trained, brought up, educated ( child ).

d.  Flowed.

e.  ( n. ac. هَذْب 1 ,  هَذَاْبَة 22t ), Was swift; ran.

f.  Was noisy.

هَذَّبَ
هَذَّبَ II ,
a.  see I (a) , ( b ), ( e ).

d.  [ coll. ], Trained, educated.

هَاْذَبَ
هَاْذَبَ III ,
a.  see I (e) .

أَهْذَبَ
أَهْذَبَ IV ,
a.  see I (e) .

b.  Poured out ( water: cloud ).

تَهَذَّبَ
تَهَذَّبَ V ,
a.  Pass. of I ( a ), ( b ).

c.  Was refined.

هَذَب
هَذَب 4 ,
a.  Sincerity, purity; integrity, uprightness.

هَذِب
هَذِب 5 ,
a.  Swift.

مَهَاْذِيْبُ
مَهَاْذِيْبُ 65 ,
a.  Swift ( camels ).

هَذَّبَ
N. Ag. هَذَّبَ II ,
a.  see 5 .

b.  [ art. ], The Devil.

هَذَّبَ
N. P. هَذَّبَ II ,
a.  Upright, honest; blameless.

b.  see N. Ag. تَهَذَّبَ V .

هَذَّبَ
N. Ac. هَذَّبَ II ,
a.  Education, training.

تَهَذَّبَ
N. Ag. تَهَذَّبَ V ,
a.  Pruned; polished.

b.  Well-educated; polite; refined.

##### Türkçe

هَذَبَ
هَذَبَ I ( n. ac. **هَذْب** 1 ),
a. Kesti, budadı; budadı; temizledi, düzeltti; ıslah etti, iyileştirdi, reform etti.

b. Cilaladı (ağaç; üslup).

c. Terbiye etti, yetiştirdi, eğitti (çocuk).

d. Aktı.

e. ( n. ac. **هَذْب** 1 , **هَذَاْبَة** 22t ), Çevik oldu; koştu.

f. Gürültülü oldu.

هَذَّبَ
هَذَّبَ II ,
a. I (a), (b), (e)’ye bak.

d. [ topl. ], Terbiye etti, eğitti.

هَاْذَبَ
هَاْذَبَ III ,
a. I (e)’ye bak.

أَهْذَبَ
أَهْذَبَ IV ,
a. I (e)’ye bak.

b. Döktü (su: bulut).

تَهَذَّبَ
تَهَذَّبَ V ,
a. I (a), (b)’nin edilgeni.

c. İncelmiş oldu.

هَذَب
هَذَب 4 ,
a. Samimiyet, saflık; doğruluk; dürüstlük.

هَذِب
هَذِب 5 ,
a. Çevik.

مَهَاْذِيْبُ
مَهَاْذِيْبُ 65 ,
a. Çevik (develer).

هَذَّبَ
N. Ag. هَذَّبَ II ,
a. 5’e bak.

b. [ art. ], Şeytan.

هَذَّبَ
N. P. هَذَّبَ II ,
a. Dürüst, doğru; kusursuz.

b. N. Ag. تَهَذَّبَ V’ye bak.

هَذَّبَ
N. Ac. هَذَّبَ II ,
a. Eğitim, terbiye.

تَهَذَّبَ
N. Ag. تَهَذَّبَ V ,
a. Budanmış; cilalanmış.

b. İyi eğitimli; nazik; ince.
