# هذذ (ه-ذ-ذ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%B0
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B0%D8%B0

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ذ - ذ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%B0/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء مع الذال
هذ مستعمل فقط
هذ:
يقال: هذّه بالسَّيْف هذّاً إذا قطعه والهَذُّ: سرعةُ القَطْعِ، وسُرْعةُ القراءة. قال: كهَذِّ الأَشَاَءِة بالمِخْلَبِ وقال:
وعَبْدُ يَغُوثٍ تَحْجِلُ الطيرُ حولَهُ		قدِ اهتذّ عُرْشَيْهِ الحُسامُ المُذَكَّرُ
ويُرْوَى: اختزّ، في بعض اللغات.

##### Türkçe

باب **الهاء** مع **الذال**
**هذ** yalnızca müsta‘mel(=kullanılan)dır.

**هذ**:
Denilir ki: **هذّه بالسَّيْف هذّاً**; onu kılıçla kestiği zaman. **الهَذُّ**: kesmenin sürati ve okumanın sürati. Dedi ki: **كهَذِّ الأَشَاَءِة بالمِخْلَبِ** ve dedi ki:
وَعَبْدُ يَغُوثٍ تَحْجِلُ الطيرُ حولَهُ		قدِ اهتذّ عُرْشَيْهِ الحُسامُ المُذَكَّرُ
Ve rivayet olunur: **اختزّ**; bazı lugatlarda.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%B0/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهَذُّ: الإسراع في القطعِ وفي القراءة. يقال: هو يَهُذُّ القرآنَ هَذًّا ويَهُذُّ الحديث هَذًّا، أي يسرده. وسكِّينٌ هَذوذٌ: قطَّاعٌ. قال الأصمعيّ: تقول للناس إذا أردتَ أن يكفُّوا عن الشيء: هَجاجَيْكَ وهذاذَيْكَ، على تقدير الاثنين. قال عبدُ بني الحَسْحاس:
إذا شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بالبُرْدِ مثلـههَذَاذَيْكَ حتَّى ليس للبُرْدِ لابِسُ
تزعم النساء أنَّه إذا شقَّ عند البِضاع شيئاً من ثوبِ صاحبه دام الوُدُّ بينهما، وإلا تَهاجرا. واهْتَذَذْتُ الشيءَ: اقتطعته بسرعةٍ. وقال الشاعر:
وعبدُ يَغوثٍ تَحْجِلُ الطيرُ حولَهقد اهْتَذَّ عَرْشَيْهِ الحُسامُ المُذَكَّرُ

##### Türkçe

**الهَذُّ**: kesmede ve okumada hızlanmadır. Denilir ki: o **يَهُذُّ القرآنَ هَذًّا** ve **يَهُذُّ الحديث هَذًّا**; yani onu ardı ardına dizer (seri okur). Ve **سكِّينٌ هَذوذٌ**: kesici. **الأصمعيّ** dedi: Bir şeyden vazgeçmelerini istediğinde insanlara şöyle dersin: **هَجاجَيْكَ** ve **هذاذَيْكَ**; ikinin takdiri üzere. **عبدُ بني الحَسْحاس** dedi:
إذا شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بالبُرْدِ مثلـههَذَاذَيْكَ حتَّى ليس للبُرْدِ لابِسُ
Kadınlar, **البِضاع** yanında kişinin elbisesinden bir şey yarıldığında aralarındaki sevginin sürdüğünü, yoksa birbirlerinden ayrılıp uzaklaştıklarını iddia ederler. Ve **اهْتَذَذْتُ الشيءَ**: onu hızla koparıp kestim. Şair dedi:
وعبدُ يَغوثٍ تَحْجِلُ الطيرُ حولَهقد اهْتَذَّ عَرْشَيْهِ الحُسامُ المُذَكَّرُ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%B0/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ذ ذ
ومن المجاز‏:‏ هذّ القرآن وهو يهذّه هذّاً إذا أسرع فيه وتابعه ومنه‏:‏ قول رؤبة‏:‏ ضرباً هذاذيك وطعناً وخضاً وقول معبد بن سعنة‏:‏ فباكر مختوماً عليه سياعه هذاذيك حتى أنفذ الدّنّ أجمعا أراد سرعة الضرب والشرب ومتابعتهما‏.‏

##### Türkçe

ه ذ ذ
Mecazdan: **هذّ القرآن**; onu hızlı okuduğunda ve onu peş peşe sürdürdüğünde, “**هذّه**” onu “**هذّاً**” ile **يهذّه** (denir). Bundan: Rü’be’nin sözü: “Vuruş olarak **هذاذيك** ve saplama ve karıştırma.” ve Ma‘bed b. Sa‘ne’nin sözü: “Böylece erkenden, üzerine mühürlenmiş olarak, onun içkisini, **هذاذيك**; ta ki bütün küpü bitirinceye kadar.” Vuruşun ve içmenin süratini ve ikisini peş peşe yapmayı kastetti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%B0/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَذّ والهَذَذُ: سرعة القطع وسرعة القراءة؛ هَذَّ القرآن يَهُذُّه هَذًّا. يقال: هو يَهُذُّ القرآنَ هَذًّا، ويهذُّ الحديث هذًّا أَي يَسْرُده؛ وأَنشد:
كَهَذِّ الأَشاءَةِ بالمِخْلَبِ
وإِزْمِيلٌ هَذٌّ وهَذُوذٌ أَي حادّ. وفي حديث ابن عباس: وقال له رجل: قرأْت المُفَصَّل الليلة، فقال: أَهَذًّا كَهذِّ الشعر؟ أَراد أَتَهُذُّ القرآن هَذًّا فتسرع فيه كما تسرع في قراءة الشعر، ونصبه على المصدر. وشَفْرَة هَذُوذٌ: قاطعة. وسكين هذوذ: قَطَّاع. وضرباً هَذَاذَيْك أَي هَذًّا بعد هذّ، يعني قطعاً بعد قطع؛ قال الشاعر:
ضَرْباً هَذَاذَيْك وطَعْناً وخْضَا
قال سيبويه: وإِن شاء حمله على أَن الفعل وقع في هذه الحال؛ وقول الشاعر:فَبَاكَرَ مَخْتُوماً عليه سيَاعُه
هذاذيْك حتى أَنْفَدَ الدَّنَّ أَجْمَعَا
فسره أَبو حنيفة فقال: هَذَاذَيْك هذًّا بعد هذّ أَي شرباً بعد شرب. يقول: باكر الدن مملوءاً وراح وقد فرّغه. وتقول للناس إِذا أَردت أَن يكفُّوا عن الشيء: هذاذيكَ وهَجاجَيْك، على تقدير الاثنين؛ قال عبد بني الحسحاس:إِذا شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بالبرد مثلُه،
هذاذيك حتى ليس للبُرْدِ لابِسُ
تزعم النساء أَنه إِذا شَقَّ عند البِضاع شيئاً من ثوب صاحبه دام الود بينهما وإِلا تهاجرا.
واهتذذت الشيء: اقتطعته بسرعة؛ قال ذو الرمة:
وعَبْدُ يَغُوثٍ تَحْجِلُ الطيرُ حولَه،
قد اهْتَذَّ عَرْشَيْه الحُسامُ المُذَكَّرُ
ويروى: قد احتز. يريد بعبد يغوثَ هذا عَبْدَ يَغُوثَ بن وقَّاص الحارثي ولم يقتل في المعركة، وإِنما قتل بعد الأَسر؛ أَلا تراه يقول: وتَضْحَكُ مني شَيخة عَبْشَمِيَّة،
كأَنْ لم تَرَ قَبْلي أَسيراً يمانِيَا
الأَزهري: يقال حَجَازَيْك وهَذَاذيك؛ قال: وهي حروف خِلْقتها التثنية لا تغير. وحجازيك: أَمره أَن يحجُز بينهم. قال: ويحتمل أَن يكون معناه كف نفسك. قال: وهذاذيك يأْمره أَن يقطع أَمر القوم. وهذَّه بالسيف هذًّا: قطعه كهَذَأَهُ. وسيف هَذْهاذٌ وهُذَاهِذٌ: قطَّاع. وقَرَبٌ هَذْهاذٌ: بَعيدٌ صَعْب.

##### Türkçe

**الهَذّ** ve **الهَذَذُ**: kesmenin sürati ve okumanın sürati; **هَذَّ القرآن** **يَهُذُّه** **هَذًّا**. Denir ki: o, Kur’ân’ı **هَذًّا** **يَهُذُّ**; ve hadisi **هذًّا** **يهذُّ**, yani onu ardı ardına dizer; ve inşad etti:
كَهَذِّ الأَشاءَةِ بالمِخْلَبِ

Ve **إِزْمِيلٌ** **هَذٌّ** ve **هَذُوذٌ**, yani keskin. İbn Abbâs hadîsinde: ve ona bir adam dedi: “Bu gece **المُفَصَّل**’i okudum”; dedi ki: “Şiirin **هَذّ**’i gibi mi **أَهَذًّا**?” Muradı: “Kur’ân’ı **هَذًّا** mı **تَهُذُّ**, onda şiir okumada süratlendiğin gibi süratlenirsin?”; ve onu masdar üzerine nasbetti. Ve **شَفْرَة** **هَذُوذٌ**: kesici. Ve bıçak **هذوذ**: çok kesen. Ve “**ضرباً هَذَاذَيْك**”, yani **هَذًّا** sonra **هَذّ**; yani kesişten sonra kesiş; şair dedi:
ضَرْباً هَذَاذَيْك وطَعْناً وخْضَا

Sîbeveyh dedi: ve isterse onu, fiilin bu hâlde vuku bulduğu üzerine hamleder; ve şairin sözü:
فَبَاكَرَ مَخْتُوماً عليه سيَاعُه
هذاذيْك حتى أَنْفَدَ الدَّنَّ أَجْمَعَا

Bunu Ebû Hanîfe tefsir etti, dedi ki: **هَذَاذَيْك** “**هذًّا** sonra **هذّ**”, yani içişten sonra içiş. Der ki: küp dolu iken sabah erkenden geldi ve onu boşaltmış olarak döndü. Ve insanlara, bir şeyden vazgeçmelerini istediğinde dersin: **هذاذيكَ** ve **هَجاجَيْك**, ikinin takdiri üzere; Abd Benî’l-Hasḥâs dedi:
إِذا شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بالبرد مثلُه،
هذاذيك حتى ليس للبُرْدِ لابِسُ

Kadınlar iddia ederler ki, eğer **البِضاع** yanında arkadaşının elbisesinden bir şeyi yırtarsa, aralarındaki sevgi devam eder; yoksa birbirlerinden uzaklaşırlar.

Ve **واهتذذت الشيء**: onu süratle kopardım; Zû’r-Rumme dedi:
وعَبْدُ يَغُوثٍ تَحْجِلُ الطيرُ حولَه،
قد اهْتَذَّ عَرْشَيْه الحُسامُ المُذَكَّرُ

Ve rivayet olunur: “**قد احتز**”. **عبد يغوث** ile muradı, Hârisî **عَبْدَ يَغُوثَ بن وقَّاص**’tır; ve muharebede öldürülmedi, ancak esaretten sonra öldürüldü; görmez misin ki o şöyle diyor:
وتَضْحَكُ مني شَيخة عَبْشَمِيَّة،
كأَنْ لم تَرَ قَبْلي أَسيراً يمانِيَا

Ezherî: denir ki **حَجَازَيْك** ve **هَذَاذيك**; dedi ki: bunlar, yaratılışı tesniye olan harflerdir, değişmez. Ve **حجازيك**: aralarında engel koymasını ona emretmektir. Dedi ki: ve “nefsini tut” mânasına olması da muhtemeldir. Dedi ki: ve **هذاذيك** ona, kavmin işini kesmesini emreder. Ve onu kılıçla **هذًّا** **هذَّه**: onu, **كهَذَأَهُ** gibi kesti. Ve kılıç **هَذْهاذٌ** ve **هُذَاهِذٌ**: çok kesen. Ve **قَرَبٌ** **هَذْهاذٌ**: uzak, zor.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%B0/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهذ: سرعة القطع، وسرعة القراءة، وقد هذ القرآن يهذه هذا، يقال، هو يهذ القرآن هذا، إذا أسرع فيه وتابعه، وهو مجاز، وكذا هذ الحديث، إذا سرده، وفي حديث ابن عباس  قال له رجل: قرأت المفضل الليلة، فقال: أهذا كهذ الشعر  أراد أتهذ القرآن هذا فتسرع فيه كما تسرع في قراءة الشعر? ونصبه على المصدر كالهذذ، محركة، والهذاذ، بالضم، والاهتذاذ قال، ذو الرمة:
  وعبد يغوث يحجل الطير حولهقد اهتذ عرشيه الحسام المذكر الهذ: قطع كل شيء. والهذوذ، كصبور: القطاع، يقال: سكين هذوذ: قاطعة، كالهذاذ ككتان،والهذهاذ والهذاهذ، بالضم، والهذ، بالكسر. ضربا هذاذيك، أي هذا بعد هذ، أي قطعا بعد قطع، قال الشاعر:
  ضربا هذاذيك وطعنا وخضا قال سيبويه: وإن شاء حمله على أن الفعل وقع في هذه الحال، وقول الشاعر:
  فباكر مختوما عليه سياعههذاذيك حتى أنفد الدن أجمعا

  فسره أبو حنيفة فقال: هذاذيك: هذا بعد هذ، أي شربا بعد شرب يقول: باكر الدن مملوءا وراح وقد فرغه. وتقول للناس إذا أردت أن يكفوا عن الشيء: هذاذيك وهجاجيك، على تقدير الاثنين، قال عبد بني الحسحاس:
  إذا شق برد شق بالبرد مثلههذاذيك حتى ليس للبرد لابس هكذا أنشده الجوهري. قال الصاغاني: والرواية:
  إذا شق بالـبـرد بـرقـع                      دواليك حتى كلنا غير لابس والقافية مكسورة، انتهى. تزعم النساء أنه إذ شق عند البضاع شيئا من ثوب صاحبه دام الود بينهما، وإلا تهاجرا، وقال الأزهري: يقال: حجازيك وهذاذيك. وهذه بالسيف هذا: قطعه، كهذاه. وقرب هذهاذ: بعيد صعب، أوسريع، وهذا عن الصاغاني. وجمل هذاذ، ككتان: سابق متقدم في سرعة المشي. قال عمرو بن حميل:
  كل سلوف للقطا بـذاذ
  قطاع أقران القطا هذاذ والهذاهذ، بالفتح: الذين يقولون لكل من رأوه: هذا منهم ومن خدمهم، نقله الصاغاني. وفي بعض النسخ: أو من خدمهم. ومما يستدرك عليه: سيف هذهاذ، قطاع، كهذاهذ، كعلابط، وإزميل هذ: قطاع وناب هذاذ، كغراب، كذلك، قال عمرو بن حميل:
  إذا انتحى بنـابـه الـهـذاذ
  أفرى عروق الودج الغواذي

##### Türkçe

**الهذ**: kesmenin sürati ve okumanın sürati; ve muhakkak ki **هذ** Kur’an’ı, **يهذه** **هذا**; denilir ki: o, Kur’an’ı **يهذ** **هذا**, onda süratli olduğu ve onu peş peşe getirdiği zaman; ve o mecazdır. Yine bunun gibi: **هذ** hadisi, onu ard arda söylediği zaman. İbn Abbas’ın hadîsinde: bir adam ona dedi ki: “Bu gece **المفضل**’i okudum.” O da dedi ki: “Bu, şiiri **هذ** etmek gibi midir?” Kur’an’ı **تهذ** **هذا** edip onda süratlenmeni, şiir okumada süratlendiğin gibi, mi istedi? Ve onu masdar üzerine nasbetti; **الهذذ** gibi, harekeli; ve **الهذاذ**, zamme ile; ve **الاهتذاذ**. Dedi; ذو الرمة:

  وعبد يغوث يحجل الطير حولهقد اهتذ عرشيه الحسام المذكر

**الهذ**: her şeyin kesilmesi. Ve **الهذوذ**, **صبور** vezninde: kesici; denilir ki: **سكين هذوذ**: kesici; **الهذاذ** gibi, **كتان** vezninde; ve **الهذهاذ** ve **الهذاهذ**, zamme ile; ve **الهذ**, kesre ile. “**ضربا هذاذيك**”, yani **هذا**dan sonra **هذ**, yani kesmeden sonra kesme. Şair dedi:

  ضربا هذاذيك وطعنا وخضا

Sîbeveyh dedi ki: ve isterse onu, fiilin bu hâlde vuku bulması üzerine hamleder. Ve şairin sözü:

  فباكر مختوما عليه سياعههذاذيك حتى أنفد الدن أجمعا

Bunu Ebû Hanîfe tefsir etti ve dedi ki: **هذاذيك**: **هذا**dan sonra **هذ**, yani içmeden sonra içme; der ki: küp dolu iken erkenden geldi ve gitti; hâlbuki onu boşaltmıştı. Ve insanlara, bir şeyden vazgeçmelerini istediğin zaman, iki (şey) takdiri üzere: **هذاذيك** ve **هجاجيك** dersin. عبد بني الحسحاس dedi:

  إذا شق برد شق بالبرد مثلههذاذيك حتى ليس للبرد لابس

Cevherî onu böyle rivayet etti. Sâgânî dedi ki: rivayet:

  إذا شق بالـبـرد بـرقـع                      دواليك حتى كلنا غير لابس

Kafiye kesrelidir; bitti. Kadınlar, eğer **البضاع** yanında, arkadaşının elbisesinden bir şeyi yırtarsa, aralarındaki sevginin devam ettiğini; yoksa birbirlerinden uzaklaştıklarını iddia ederler. Ezherî dedi ki: denilir ki: **حجازيك** ve **هذاذيك**. Ve kılıçla **هذا** etti: onu kesti; **هذاه** gibi. Ve **هذهاذ** yakın: uzak, zor; yahut süratli; ve bu, Sâgânî’dendir. Ve **جمل هذاذ**, **كتان** vezninde: yürüyüş süratinde öne geçen, ileri giden. عمرو بن حميل dedi:

  كل سلوف للقطا بـذاذ
  قطاع أقران القطا هذاذ

Ve **الهذاهذ**, fetha ile: gördükleri her kimse için “bu, onlardandır ve hizmetçilerindendir” diyenler; Sâgânî onu nakletti. Bazı nüshalarda: “yahut hizmetçilerindendir.” Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **سيف هذهاذ**: kesici; **هذاهذ** gibi, **علابط** vezninde. Ve **إزميل هذ**: kesici. Ve **ناب هذاذ**, **غراب** vezninde: yine öyle. عمرو بن حميل dedi:

  إذا انتحى بنـابـه الـهـذاذ
  أفرى عروق الودج الغواذي
