# هذر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B0%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هذر

الهَذَرُ: الكلام الذي لا يُعْبَأُ به. هَذرَ كلامُه هَذَراً: كثر في الخطإِ والباطل. والهَذَرُ: الكثير الرديء، وقيل: هو سَقَطُ الكلام. هَذَرَ الرجلُ في منطقه يَهْذِرُ ويَهْذُر هَذْراً، بالسكون، وتَهْذاراً وهو باء يدل على التكثير، والاسم الهَذَرُ، بالتحريك، وهو الهَذَيانُ، والجل هَذِرٌ،بكسر الذال؛ قال سيبويه: هذا باب ما يكثر فيه المصدر من فَعَلْتُ فَتُلْحِقُ الزوائدَ وتبنيه بناء آخر كما أَنك قلت في فَعَلْتُ فَعَّلْتُ، ثم ذكر المصادر التي جاءت على التَّفْعال كالتَّهْذارِ ونحوها، قل: وليس شيء من هذا مَصْدَرَ فَعَّلْتُ، ولكن لما أَردتَ التكسير بنيتَ المصدر على هذا، كما بنيت فَعَلْت على فَعَّلت. وأَهْذَر الرجلُ في كلامه: أَكثر. ورجل هِذْرِيانٌ إِذا كان غَثَّ الكلام كثيره. الجوهري: رجل هِذْرِيانٌ خفيف الكلام والخدمة؛ قال عبد العزيز بن زُرارَةَ الكِلابيُّ يصف كَرَمَهُ وكثرة خَدَمِه، فضيوفه يأْكلون من الجَزُورِ التي نحرها لهم على أَيّ نوع يشتهون مما يصنع لهم من مَشْوِيٍّ ومطبوخ وغير ذلك من غير أَن يَتَوَلَّوْا ذلك بأَنفسهم لكثرة خَدَمِهم والمسارعين إِلى ذلك: إِذا ما اشْتَهَوْا منها شِواءً، سَعَى لهم
به هِذْرِيانٌ للكرام خَدُومُ
قوله منها أَي من الجزور. وحكى ابن الأَعرابي: من أَكْثَرَ أَهْذَر أَي جاء بالهَذَرِ ولم يقل أَهْجَرَ. ورجل هَذِرٌ وهَذُرٌ وهُذَرَةٌ وهُذُرَّةٌ؛ قال طُرَيْحٌ:
واتْرُكْ مُعانَدَةَ اللَّجُوجِ، ولا تكن
بين النَّدِيِّ هُذُرَّةً تَيَّاها
وهَذَّار وهَيْذارٌ وهَيْذارَةٌ وهِذْرِيانٌ ومِهْذارٌ؛ قال الشاعر: إِنِّي أُذَرِّي حَسَبي أَن يُشْتَما
بِهَذْرِ هَذَّارٍ يَمُجُّ البَلْغَما
والأُنثى هَذِرَةٌ ومِهْذارٌ، والجمع المَهاذِيرُ. قال ابن سيده: ولا يجمع مِهْذارٌ بالواو والنون لأَن مؤنثه لا يدخله الهاء. الأَزهري: يقال رجل هُذَرَةٌ بُذَرَةٌ، ومَنْطِقٌ هِذْرِيانٌ؛ أَنشد ثعلب: لها مَنْطِقٌ لا هِذْرِيانٌ طَمَى به
سَفَاءٌ، ولا بادِي الجَفاءِ جَشِيبُ
وفي الحديث: لا تَتَزَوَّجنَّ هَيْذَرَةً؛ هي الكثيرة الهَذْرِ من الكلام، والميم زائدة*قوله: والميم زائدة؛ هكذا في الأصل وفي النهاية لابن الاثير. ولا أثر لهذا الحرف الزائد في الحديث المرويّ. وفي حديث أُم معْبَدٍ: لا نَزْرٌ ولا هَذْرٌ أَي لا قليل ولا كثير. ابن الأَثير: وفي حديث سلمان، رضي الله عنه: مَلْغاةُ أَوّلِ الليلِ مَهْذَرَةٌ لآخره، قال: هكذا جاء في رواية وهو من الهَذْر السُّكونِ، قال: والرواية بالنون. وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: ما شَبِعَ رسول الله، صلي الله عليه وسلم، من الكِسَرِ اليابسة حتى فارق الدنيا، وقد أَصبحتم تَهْذِرُونَ الدنيا أَي تتوسعون فيها؛ قال الخطابي: يريد تَبْذِيرَ المال وتفريقَه في كل وَجْهٍ، قال: ويروى وتَهُذُّون، وهو أَشبه بالصواب، يعني تقتطعونها إِلى أَنفسكم وتجمعونها أَو تُسْرِعُون إِنفاقها.

### Türkçe

**الهَذَرُ**: önemsenmeyen söz. **هَذرَ كلامُه هَذَراً**: hatada ve bâtılda çoğaldı. Ve **الهَذَرُ**: çok olan kötü (şey); ve denildi ki: o, sözün döküntüsüdür. **هَذَرَ الرجلُ في منطقه يَهْذِرُ ويَهْذُر هَذْراً**—sükûn ile—ve **تَهْذاراً**; ve o, çokluğu göstermeye delâlet eden **باء** iledir; isim **الهَذَرُ**—hareke ile—ve o **الهَذَيانُ**dır; ve adam **هَذِرٌ**—**ذال**’ın kesriyle—; Sîbeveyh dedi: bu, masdarın içinde çok olduğu babdır; **فَعَلْتُ**’tan (gelince) ziyadeleri ilhak edersin ve onu başka bir bina üzere bina edersin; sanki sen **فَعَلْتُ**’ta **فَعَّلْتُ** demişsin gibi. Sonra **التَّفْعال** üzere gelen masdarları, **التَّهْذارِ** ve benzerleri gibi, zikretti; dedi ki: bunun hiçbir şeyi **فَعَّلْتُ**’un masdarı değildir; fakat sen kırmayı (çoğaltmayı) murad ettiğinde masdarı bunun üzerine bina ettin; tıpkı **فَعَلْت**’ı **فَعَّلت** üzerine bina ettiğin gibi. Ve **أَهْذَر الرجلُ في كلامه**: çoğalttı. Ve **رجل هِذْرِيانٌ**: söz zayıf olup çoğu olunca. Cevherî: **رجل هِذْرِيانٌ**: söz ve hizmetçe hafif (çabuk) olan; Abdülazîz b. Zurâre el-Kilâbî, onun keremini ve hizmetçilerinin çokluğunu vasfederek dedi; misafirleri, kendileri için boğazladığı **الجَزُورِ**dan, kendileri için yapılan kızartılmış, pişmiş ve bunun dışındaki şeylerden, hangi türü isterlerse yerler; bunu, hizmetçilerinin çokluğundan ve buna koşanlardan dolayı, kendileri bizzat üstlenmezler:

إِذا ما
اشْتَهَوْا منها شِواءً، سَعَى لهم
به هِذْرِيانٌ للكرام خَدُومُ

Onun “**منها**” sözü: yani deveden. İbnü’l-A‘râbî nakletti: “Kim çoğaltırsa **أَهْذَر** eder” yani **الهَذَرِ** ile geldi; **أَهْجَرَ** demedi. Ve adam **هَذِرٌ** ve **هَذُرٌ** ve **هُذَرَةٌ** ve **هُذُرَّةٌ**; Turayh dedi:

واتْرُكْ مُعانَدَةَ اللَّجُوجِ، ولا تكن
بين النَّدِيِّ هُذُرَّةً تَيَّاها

Ve **هَذَّار** ve **هَيْذارٌ** ve **هَيْذارَةٌ** ve **هِذْرِيانٌ** ve **مِهْذارٌ**; şair dedi:

إِنِّي أُذَرِّي حَسَبي أَن يُشْتَما
بِهَذْرِ هَذَّارٍ يَمُجُّ البَلْغَما

Dişisi **هَذِرَةٌ** ve **مِهْذارٌ**; cem‘i **المَهاذِيرُ**. İbn Sîde dedi: **مِهْذارٌ** vav ve nûn ile cem‘ edilmez; çünkü onun müennesi **هاء**’yı içine almaz. Ezherî: denir ki: adam **هُذَرَةٌ بُذَرَةٌ**, ve konuşma **هِذْرِيانٌ**; Sa‘leb inşâd etti:

لها مَنْطِقٌ لا هِذْرِيانٌ طَمَى به
سَفَاءٌ، ولا بادِي الجَفاءِ جَشِيبُ

Hadiste: “**لا تَتَزَوَّجنَّ هَيْذَرَةً**”; o, sözden **الهَذْرِ**i çok olan (kadın)dır; ve **الميم** ziyadedir* Onun sözü: “ve **الميم** ziyadedir”; asılda ve İbnü’l-Esîr’in en-Nihâye’sinde böyledir. Rivayet olunan hadiste bu زائد harfin bir izi yoktur. Ümm Ma‘bed hadîsinde: “**لا نَزْرٌ ولا هَذْرٌ**” yani ne az ne çok. İbnü’l-Esîr: Selmân hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “**مَلْغاةُ أَوّلِ الليلِ مَهْذَرَةٌ لآخره**”; dedi: rivayette böyle geldi ve o, sükûnlu **الهَذْر**dendir; dedi: rivayet nûn iledir. Ebû Hureyre hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “Resûlullah—Allah ona salât ve selâm etsin—kuru ekmek kırıntılarından doyuncaya kadar yemedi, ta dünyadan ayrılıncaya dek; siz ise sabahladınız, dünyayı **تَهْذِرُونَ** ediyorsunuz” yani onda genişliyorsunuz; Hattâbî dedi: malı saçıp her yöne dağıtmayı murad eder; dedi: “**وتَهُذُّون**” diye de rivayet olunur; ve o, doğruya daha benzer; yani onu kendinize doğru kesip alıyorsunuz ve onu topluyorsunuz yahut onun harcanmasını hızlandırıyorsunuz.
