# هذل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B0%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B0%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: هذل

(باب الهاء والذال وما يثلثهما)
(هذر) الهاء والذال والراء: كلمةٌ واحدة هي الهَذَر، وهو الهَذَيان. ورجلٌ مِهذارٌ وهذَرَة وهِذْرِيانٌ، أي كثير الكلامِ في خَطَل.‏
(هذف) الهاء والذال والفاء. يقال سائقٌ هذَّافٌ: جادٌّ.‏
(هذل) الهاء والذال واللام: أُصَيلٌ يدلُّ على صِغَرٍ وخِفَّةٍ وسُرعة. منه الهُذْلُول: الرجل الخفيف. وهَوْذَلَ الرّجُل: مَشَى بسُرعة. وهَوْذَلَ السِّقاء: تَمخّضَ.‏
ومن الباب: الهَذاليل: تِلالٌ صِغار، الواحد هُذْلول، سمِّيت بها لصِغَرِها. ومن بعض هذا قياسُ اسمِ هُذَيْل.‏
(هذم) الهاء والذال والميم: كلمةٌ صحيحة، تدلُّ على قَطعٍ لشيء. وهَذْم السَّيف: قَطْعُه. وسَيفٌ مِهْذَمٌ وهُذَامٌ وهَيْذَامٌ. ويسمَّى الشُّجاع هَيذاماً، تشبيهاً له بهذا السَّيف.‏
(هذي) الهاء والذال *والحرف المعتلُّ: كلمةٌ واحدة: الهَذَيانُ: كلامٌ لا يُعقَل ككلام المَعتُوه. يقال: هَذَى يَهذِي. وحكى ابنُ دريدٍ في المهموز(1): هَذَأْتُ اللّحم بالسِّكِّين هَذْءاً: قَطعتُه.‏
(هذب) الهاء والذال والباء: كلمةٌ تدلُّ على تَنقِيَةِ شيءٍ مما يَعِيبه. يقال: شيءٌ مهذَّبٌ: منقَّىً مما يَعِيبُه. وأصله الإهذاب: السُّرعةُ في الطَّيَرانِ والعَدْو، ومعناه أنّه لا يُمكِنُ التعلُّق به. يقال مَرَّ الفرَسُ يُهْذِبُ. ومَشَى الهَيْذَبَى. كذلك المهذَّبُ لا يُتعلّق منه بعَيب. والله أعلمُ بالصَّواب.‏
--------------ــ
(1) في الجمهرة (3: 291).‏

ـ

### Türkçe

(هاء ve **ذال** ve onları üçleyen şeyler babı)

(**هذر**) **الهاء** ve **الذال** ve **الراء**: tek bir kelimedir; o da **الهَذَر**’dir ve o, **الهَذَيان**’dır. Ve **مِهذار** ve **هذَرَة** ve **هِذْرِيانٌ** (olan) bir adam; yani **خَطَل** içinde çok sözlü.

(**هذف**) **الهاء** ve **الذال** ve **الفاء**. Denilir: **هذَّافٌ** bir sürücü: ciddi.

(**هذل**) **الهاء** ve **الذال** ve **اللام**: küçüklüğe ve hafifliğe ve sürate delâlet eden bir asıldır. Ondan **الهُذْلُول**: hafif adam. Ve **هَوْذَلَ** adam: süratle yürüdü. Ve **هَوْذَلَ** tulum: çalkalandı.

Ve babdan: **الهَذاليل**: küçük tepeler; teki **هُذْلول**; küçüklükleri sebebiyle onunla adlandırılmıştır. Ve bunun bir kısmından **هُذَيْل** isminin kıyası (türetilmesi) vardır.

(**هذم**) **الهاء** ve **الذال** ve **الميم**: sahih bir kelimedir; bir şeyin kesilmesine delâlet eder. Ve **هَذْم** kılıcın: onun kesmesi. Ve **مِهْذَمٌ** ve **هُذَامٌ** ve **هَيْذَامٌ** bir kılıç. Ve yiğit **هَيذاماً** diye adlandırılır; onu bu kılıca benzetme olarak.

(**هذي**) **الهاء** ve **الذال** ve illetli harf: tek bir kelime: **الهَذَيانُ**: akledilmeyen söz; bunakın sözü gibi. Denilir: **هَذَى يَهذِي**. Ve İbn Düreyd, hemzeli (bab)da (1) nakletti: **هَذَأْتُ** eti bıçakla **هَذْءاً**: onu kestim.

(**هذب**) **الهاء** ve **الذال** ve **الباء**: bir şeyin, onu ayıplayan şeylerden arındırılmasına delâlet eden bir kelime. Denilir: **مهذَّبٌ** bir şey: onu ayıplayan şeylerden arındırılmış. Aslı **الإهذاب**’dır: uçmada ve koşmada sürat; ve mânası, ona tutunmanın mümkün olmamasıdır. Denilir: at geçti, **يُهْذِبُ**. Ve **الهَيْذَبَى** yürüdü. İşte böylece **المهذَّبُ**’den ayıp cihetinden tutunulmaz. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ــ
(1) **الجمهرة**’de (3: 291).‏

ـ
