# هرب (ه-ر-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B1%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Harb” (ha) şişlemek için kullanılan ucu sivri ağaç veya demirdir

- Harfler: ه - ر - ب
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [هَرَبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/siga/%D9%87%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Kaçmak | 1 | 1 | [72:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/ayet/72:12.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (7 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Belin at tarafıdır
2. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
3. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
4. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هرب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md), [ولى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md), [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [طلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Tehlike, korku veya baskı karşısında hızla uzaklaşmak, sığınak arayarak kaçmak ve bir şeyin içine batıp kaybolmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi irade, kuşatma ve egemenlik sahasından hiçbir yöne firar imkânının bulunmadığını bildirme |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal ve mutlak otorite karşısında ontolojik kaçış ve sığınma alanlarının bütünüyle hükümsüzleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kaçışı yalnızca basit bir mekan değiştirme olarak algılayıp ontolojik ve egemenlik boyutuyla olan mutlak bağını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هر | Hızlı bir hareket, telaş, akışkan bir çözülme ve dağılma hâli; nitekim [هرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9.md) kökünde korku ve telaşla sürüklenerek hızla koşma anlamı mevcuttur. | ب | Eklenen ses, telaşlı ve hızlı devinimi dış dünyaya doğru bir uzaklaşma, boşluğa yönelme ve bir yere sığınarak kaybolma çizgisine bağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, telaş, feryat, korku ve ansızın ortaya çıkan bir durum karşısındaki uyarılma. |
| ر | İnsan başı | Baş, yönelim, ilk hareket noktası ve can havliyle bir yöne doğru atılma. |
| ب | Ev, çadır | İç mekân, sınır, barınma, bir sınırın dışına çıkma yahut bir sığınağa doğru yönelme. |
| هرب | Kollarını kaldırıp telaşla yönelme ve sığınma arama | Korku ve dehşet içinde yönünü tayin edip sığınabileceği bir sınıra veya açıklığa doğru can havliyle kaçma hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir canlının ürküp dehşete kapılarak hızla uzaklaşması, bir tehlikeden kaçması; ayrıca çadır kazığının yarısının toprağın içinde kaybolup gözden yitmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde ve çöl hayatında tehlikeden uzaklaşma ve su başından ayrılma tasvirlerinde kullanılmıştır. Nitekim devenin veya davarın sudan ayrılıp gitmesi durumunda kullanılan «ما له هارب ولا قارب» ifadesi bu erken kullanımlardandır. |
| Erken Arapça kullanım | Ebu Vecze es-Sa‘dî bir şiirinde kazığın toprağa gömülen kısmını şu mısra ile tasvir etmiştir: ومُجْنَـأً كإِزاءِ الـحَوْضِ مُنْثَلِماً / ورُمَّةً نَشِـبَتْ في هارِبِ الوَتِدِ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça هرب kökü, Sami dil ailesinde özellikle korku, sarsıntı ve kaçış eksenindeki fonetik ve semantik geçişlerle izlenir. Kökün asli semantik çekirdeğinde yer alan panik içinde uzaklaşma, sığınak arama ve gözden kaybolma motifi, diğer Sami dillerinde de korku ve geri çekilme anlamlarıyla paralel bir hatta ilerler. Nitekim İbranicedeki רהב ve Arapçadaki [رهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D8%A8.md) ile kurulan ses ve anlam dönüşümleri, korkunun zihinsel ve bedensel bir sarsıntı doğurarak nesneyi geri çekilmeye veya hızla uzaklaşmaya zorladığını gösterir. Arapçada kök, yalnızca bir ürkme durumunu değil, bedenin mekânda hızla yer değiştirmesini, sığınak arayışını ve bir şeyin içine girip kaybolmasını (toprağa batan kazık örneğinde olduğu gibi) kapsayan dinamik bir fiziksellikle özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هرب | Dehşet ve korkuyla sığınak arayarak kaçmak, derinleşmek ve kaybolmak. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice korku ve geri çekilme kökleri | Kök harflerinin metatezi ve ses kaymalarıyla dehşete düşme ve kaçınma anlamı korunmuştur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde doğrudan doğrulanabilir bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هرب | Anlamlı | Kaçmak | Tehlike veya korku sebebiyle hızla uzaklaşmak, sığınak aramak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [هبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%B1.md) | Anlamlı | Et kesmek | Eti kemiksiz ve iri parçalar halinde kesmek, çukur yer. | Kur'an'da geçmez. |
| [رهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D8%A8.md) | Anlamlı | Korkmak | Çekinmek, korkudan titremek, saygı dolu bir ürperti duymak. | Hedef kökle ortak korku çekirdeği taşır; Kur'an'da geçer. |
| [ربه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%87.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn tarafından mühmel (kullanılmayan) olarak kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [بهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%B1.md) | Anlamlı | Üstün gelmek, kamaştırmak | Aydınlığıyla göz kamaştırmak, güç yetirip baskın çıkmak. | Kur'an'da geçmez. |
| بره | Anlamlı | Beyazlaşmak, zaman | Bir süre geçmesi, kadının teninin aklığı ve duruluğu. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هرب | Merkez | Kaçmak | Tehlikeden kurtulmak amacıyla dehşetle ve sığınak arayarak kaçmayı, uzaklaşmayı ifade eder. | Fiziksel olarak uzaklaşırken aynı zamanda bir sığınma veya saklanma gayesi taşır. |
| [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Kaçmak | Karşılaşmadan, yüzleşmekten veya savaştan doğrudan yüz çevirip kaçmayı ifade eder; hareketin başlangıcına ve çatışmadan kopuşa odaklanır. | Savaştan veya baskıdan arkasını dönüp süratle ayrılmak. |
| [ولى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) | Komşu | Yüz çevirmek | Kaçmaktan ziyade sırtını dönmek, yönünü başka bir tarafa çevirmek anlamındadır. | Bir şeye arkasını dönüp ilgiyi ve irtibatı kesmek. |
| [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Ürküp dağılmak | Toplu halde veya aniden ürkerek harekete geçmek, seferber olmak veya savrulmak. | Yaban hayvanlarının bir tehdit karşısında topluca kaçışması gibi ani dağılma. |
| [طلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%A8.md) | Zıt | Aramak, peşine düşmek | Kaçanın aksine hedefin üzerine gitmek, aramak, talep etmek ve yakalamaya çalışmak. | Bir şeyin izini sürerek ona doğru ilerlemek ve ele geçirmeyi istemek. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هرب | Kaçmak, sığınmak | Korkuyla uzaklaşmak, sığınak aramak, kaybolmak. | Kesin |
| Latince | fugere, effugere | Kaçmak, firar etmek | Tehlikeden süratle kaçmayı karşılar; içine gömülüp saklanma nüansını tam yansıtmaz. | Güçlü |
| İngilizce | to flee, to escape, to run away | Kaçmak, firar etmek | Bir tehlikeden fiziksel olarak uzaklaşmayı belirtir; kökteki dehşet ve sığınma tonunu kısmen içerir. | Kesin |
| Almanca | fliehen, entfliehen | Kaçmak, firar etmek | Bir tehdit veya baskı alanından ayrılmayı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | fuir, s'échapper | Kaçmak, firar etmek | Bir durumdan veya mekândan uzaklaşmayı ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَرَبًا | Kaçarak sığınak bulma, ilahi kuşatmayı aşarak kurtulma imkânsızlığı | İlahi kudret ve hâkimiyetin her şeyi çevrelediği, yeryüzünde veya gökte kaçacak hiçbir yer bulunmadığı bağlamında Cin suresinde cinlerin itirafı (Cin [72:12](https://lisan.digital/tr/ayet/72:12.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kudret ve ihata | Kulun veya herhangi bir mahlûkun Allah’ın mülkünden ve hâkimiyet alanından firar etmesinin imkânsızlığı. | Mutlak egemenlikten ontolojik olarak kaçılamayacağı ilkesi. |
| Fıkıh | Kölelik hukuku ve firar | Efendisinden kaçan kölenin hukuki durumu ve buna bağlanan hükümler. | Yetki alanından izinsiz ayrılma eyleminin hukuki sonuçları. |
| Tefsir | Cinlerin itirafı | Cinlerin göğe ve yere dair tasarruflarında ilahi iradeyi aciz bırakamayacaklarını anlamaları. | Mekânsal kaçışın Allah’ın kaza ve kaderini engelleyemeyeceği vurgusu. |
| Hadis | Dua ve sığınma | Kişinin Allah’tan yine ancak Allah’a kaçabileceği ve O’ndan başka sığınak bulunmadığı hakikati. | Kaçışın nihai hedefinin bizzat kaçılan Zat olması bilinci. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-yaratıcı ilişkisi | Ontolojik kuşatılmışlık | Kaçış yanılsamasını kırma | Mahlûkun ilahi hüküm ve kudret sahasının dışına çıkamayacağını bildirir. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve kuramsal sınırlar | Kapalı sistemden çıkış imkânsızlığı | Sınır tayini | Belirli bir evren veya yasa kümesi içinde mutlak yalıtımın mümkün olmadığını açıklar. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki ve idari egemenlik | Yargı yetkisinden firar | Kaçak durumuna düşme | Egemen bir otoritenin meşru sınırları dışına kaçarak yaptırımdan kurtulma çabası. | Güçlü |
| İktisadi | Vergi ve borç yükümlülükleri | Yükümlülükten kaçınma | Sermaye veya borçlunun firarı | İktisadi mükellefiyetten kurtulmak için varlığı veya şahsı gizleme eylemi. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kapalı sistemde sınır koşulları (Boundary conditions in closed systems) | Kapalı bir termodinamik veya geometrik sistemde, hiçbir parçacığın sistem sınırlarının dışına çıkamaması ve sistemin toplam enerjisinden kaçışın imkânsız olması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yaptırım ve panoptik denetimden kaçış (Evasion from jurisdictional control) | Bireyin otoritenin normatif veya cezai denetim sahasından kendini soyutlama ve mekânsal olarak görünmez kılma teşebbüsü. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca adli veya fiziksel bir kovalamaca neticesinde bir yerden başka bir yere gitmek gibi dar bir firar eylemine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kaçışın yalnızca coğrafi bir hareket olmadığını, aynı zamanda kozmik bir boyutta Allah’ın kudret ve hükmünden kurtulacak hiçbir yarık, sığınak veya gölge bulunmadığını içermesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın veya cinin ilahi sorumluluktan mekân değiştirerek veya gizlenerek kurtulabileceği zannına kapılması ve ilahi ihatanın mutlaklığını kavrayamaması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın bütünüyle kuşatıldığını, hiçbir failin ilahi nizamın ve iradenin dışına çıkarak bağımsız bir alan kuramayacağını tek bir kullanımda kesin bir dille ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cinlerin gayb, sema ve yeryüzündeki durumlarını anlatan ve ilahi kudretin sınırlarını idrak ettiklerini bildiren ayet grubunda belirleyicidir (Cin [72:12](https://lisan.digital/tr/ayet/72:12.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılmış varlıkların kendi imkânlarıyla mutlak bir sığınak veya özerk bir kaçış koridoru üretebilecekleri yanılgısını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının dehşetle sığınak arayarak kaçması ve nesnenin içine gömülüp saklanması.
- Soyut anlam: İlahi hâkimiyet ve kuşatma karşısında ontolojik olarak hiçbir sığınma ve kurtuluş sahasının bulunmaması.
- Sistematik karşılık: Kapalı ve mutlak bir egemenlik uzayında tüm yönelimlerin sistemin sınırları içinde kalması, dışarıya açılan hiçbir kaçış vektörünün mevcut olmaması.
- LaTeX modeli: $$S \cap \partial \Omega = \emptyset \implies \lim_{t \to \infty} \vec{v}_e(t) \cdot \nabla \Phi = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Omega$ mutlak ilahi egemenlik ve kuşatma uzayını, $\partial \Omega$ bu uzayın varsayımsal dış sınırını temsil eder. Mahlûkun sığınak arayışındaki kaçış kümesi $S$ ile sistemin dışı arasındaki arakesit boş kümedir ($S \cap \partial \Omega = \emptyset$); zira sistem mutlak olarak her şeyi kuşatmıştır. Bu sebeple zaman $t$ ilerledikçe kaçış vektörü $\vec{v}_e$, ilahi irade ve ceza potansiyeli gradyanı $\nabla \Phi$ karşısında etkisizleşmekte ve sisteme karşı bağımsız bir kaçış oluşturma imkânı sıfıra eşitlenmektedir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B1%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Cin 72:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/ayet/72:12.md) — هَرَبًا

وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَبًا

Meal (IK): Doğrusu biz, yeryüzünde kalsak da Allah’ı aciz bırakamayacağımızı, kaçsak da O’nu asla aciz bırakamayacağımızı anladık.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Harb” (ha) şişlemek için kullanılan ucu sivri ağaç veya demirdir. Sonra savaş anlamına gelmiştir. Savaş korkusu ile kaçmak “he”ye dönüşerek “hereb” olmuştur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والراء، والباء معهما
ه ر ب، ه ب ر، ر ه ب، ب ه ر، ب ر ه مستعملات ر بهمهمل هرب: الهَرَبُ: الِفرارُ. والمَهْرَب: موضع الهَرَب تقول: فلانٌ لنا مَهْرَبٌ. والمُهْرِب: الفَزِعُ الهارب. تقول: جاء فلانٌ مُهْرِباً، إذا أتاك هاربا فزِعا.
هبر: الهَبْرُ: القَطْعُ في اللّحم، قال:
تَجِدْ مُهْرَةً مثلَ الـقـنـاة قـويمةً		وعَضْباً إذا ما هُزَّ لم يَرْضَ بالهَبْرِ
والهَبْرَة: نَحْضَةٌ من اللَّحْمِ لا عَظْمَ فيها.
والهبيرُ، والهَبيرةُ واحدها، :ما اطمأنَّ من الأرض وما حوله أشدّ ارتفاعاً منه.
والهِبْريَةُ والإِبْرِيَةُ: نُخالَةُ الرّأس. وهو ما تعلّق بأسفل شَعْر الرَّأْسِ كالنُخالة .
والهَبُّور: الشَّعَرُ النّابِتُ بالنَّبطيّة.
وهَوْبَر: اسم رجل.
وبنوهبّار: فخذ من قُريش من أَسَد بن عَبْدِ العُزَّي.
رهب: رَهِبْتُ الشَّيءَ أَرْهَبُهُ رَهَباً ورَهْبةً، أي: خفته. وأَرْهَبْت فلانا.
والرَّهْبانِيّةُ: مصدرُ الرّاهب، والتَّرَهُبُ: التَّعَبُّدُ في صَوْمَعةٍ، والجميع: الرَّهبان "والرَّهابِنةُ خطأ" .
والرَّهْبُ جزم لغة في الرَّهَب، والرَّهْباءُ: اسمٌ من الرَّهَبِ، تقول: الرَّهباء من الله، والرَّغْباءُ إليه، والنَّعْماءُ منه.
ورَهَبُوت خيٌر من رَحَمُوت، أي: أن تُرْهَبَ خيرٌ من أن تُرْحَمَ.
والرَّهابةُ: عُظَيْمٌ في الصَّدْر يُشْرِف على البطن كأنَه ظَرَف لسانِ الكَلْب وناقة رَهْبٌ: مهزولةٌ جدّاً.
والرِّهابُ: الرِّقاقُ من النِّصالِ.
رَهْبَي: موضعٌ.
بهر: بَهَرْته: عالجته حتى انبهر، والاسم: البُهْر. وإذا عجز الشّيء عن الشّيء قيل: بَهَرَهُ.
وامرأةٌ بَهيرةٌ: قصيرةٌ ذليلةٌ الخِلْقة، ويقال: هي الضَّعيفة المشي.
وبَهْرَها بكذا: قَذَفها ببُهتانٍ.
والأَبْهرانِ: عِرْقان، ويقال: هما الأكحلان، ويُقالُ: بل هما عِرقان مُكْتَنِفا الصُّلب من الجانبين. والأبهر: عِرْقٌ في القلب يقال إنّ الصّلب متصل به.
قال:
وللفُؤادِ وَجيبٌ تحتَ أَبْـهَـرَهَ		لَدْمَ الغُلامِ وراءَ الغَيْبِ بالحَجَرِ
وقال رسول الله صلى الله عليه وسلم وعلى آله:"ومازالت أُكْلَةُ خَيْبَرَ تعاوِدُني فهذا أوانُ قَطَعَتْ أَبْهَري" .
والأباهر من الرّيش: مايلي الخوافي، وهي الجوانب القصار .
والأَبْهَرُ من القوس: ما دون الطائف.
والبُهار قبطيّة : ثلاث مئةِ رِطْل. والبُهار: من الآنية كالإِبريق، قال في نعت الفرس:
"على العلياء كوبٌ أو بُهار"
وابْهارَّ اللّيلُ: أي: انتصف، وبُهْرَة الشَّيء: وَسَطه.
والبَهارُ: نوع من نَبات الرّبيع.
وبَهْراءُ: حيٌّ من اليمن.
بره: البُرْهان: بيانُ الحجة وإيضاحُها.
والبَرَهْرَهةُ: الجاريةُ البيضاء، وبَرَهُها: تَرارتُها وبَضاضتُها، وتصغير البرهرهة : بُرَيْهةٌ، ومَنْ أتمَّها قال: بُرَيْرِهةٌ، وأما بُرَيْهِرهة فقبيحة قلّما يُتَكَلَّمُ بها .
وأَبْرَهةُ: اسمُ أبي يَكْسومَ الحبشيّ ملك اليمن، الذي ساقَ الفيلَ إلى البَيْتِ فأهلكه الله ، قال:
مَنَعْتَ من أبرهةَ الحَطيما
وكَنْتَ فيما ساءَهُ زَعيما
ومعنى فيما: بما.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الراء** ve onlarla birlikte **الباء**

**ه ر ب**، **ه ب ر**، **ر ه ب**، **ب ه ر**، **ب ر ه** kullanımdadır; **ر به** ise ihmaldir. **هرب**: **الهَرَبُ**: kaçıştır. **المَهْرَب**: kaçış yeri; “falanca bizim için bir **مَهْرَب**’dır” dersin. **المُهْرِب**: kaçan ürkmüş kimse. “Falanca **مُهْرِباً** geldi” dersin; yani sana kaçmış, ürkmüş olarak geldiğinde.

**هبر**: **الهَبْرُ**: ette kesme; dedi ki:
تَجِدْ مُهْرَةً مثلَ الـقـنـاة قـويمةً		وعَضْباً إذا ما هُزَّ لم يَرْضَ بالهَبْرِ
**الهَبْرَة**: içinde kemik bulunmayan bir parça et.
**الهبيرُ** ve onun teki **الهَبيرةُ**: yerden yatışmış olan ve çevresi ondan daha şiddetli yükselmiş olan şey.
**والهِبْريَةُ** ve **الإِبْرِيَةُ**: baş kepeği. O, baş saçının altına kepek gibi yapışan şeydir.
**والهَبُّور**: Nabatî dilinde biten saç.
**وهَوْبَر**: bir adamın adı.
**وبنوهبّار**: Kureyş’ten, Esed b. Abdü’l-Uzzâ’dan bir kol.

**رهب**: “**رَهِبْتُ** şeyi, **أَرْهَبُهُ** **رَهَباً** ve **رَهْبةً**” yani: ondan korktum. Ve “falancayı **أَرْهَبْتُ**”.
**والرَّهْبانِيّةُ**: **الرّاهب**’in mastarıdır; **التَّرَهُبُ**: bir **صَوْمَعةٍ** içinde ibadete kapanmadır; hepsi: **الرَّهبان** (“**والرَّهابِنةُ** hatadır”).
**والرَّهْبُ**: **الرَّهَب** hakkında bir dil olarak cezmdir; **الرَّهْباءُ**: **الرَّهَبِ**’den bir isimdir; “Allah’tan **الرَّهباء** (korku), O’na **الرَّغْباءُ** (arzu), O’ndan **النَّعْماءُ** (nimet)” dersin.
“**ورَهَبُوت** **خيٌر** من **رَحَمُوت**”: yani, **تُرْهَبَ** (korkulman) **تُرْحَمَ**’dan (merhamet olunmandan) daha hayırlıdır.
**والرَّهابةُ**: göğüste, karın üzerine bakan büyük bir şey; sanki köpeğin dilinin zarfı gibidir. Ve **ناقة رَهْبٌ**: pek zayıf.
**والرِّهابُ**: ok uçlarının ince olanları.
**رَهْبَي**: bir yer.

**بهر**: “Onu **بَهَرْته**”: onu tedavi ettim, ta ki **انبهر** oluncaya kadar; isim: **البُهْر**. Bir şey bir şeye karşı aciz kalınca “onu **بَهَرَهُ**” denir.
**وامرأةٌ بَهيرةٌ**: kısa, yaratılışı aşağı; “yürüyüşü zayıftır” da denir.
“Onu bununla **بَهْرَها**”: ona bir iftira attı.
**والأَبْهرانِ**: iki damardır; “ikisi **الأكحلان**’dır” denir; “bilakis ikisi, iki yandan belkemiğini kuşatan iki damardır” da denir. **الأبهر**: kalpte bir damardır; belkemiğinin onunla bitişik olduğu söylenir.
Dedi ki:
وللفُؤادِ وَجيبٌ تحتَ أَبْـهَـرَهَ		لَدْمَ الغُلامِ وراءَ الغَيْبِ بالحَجَرِ
Ve Resûlullah صلى الله عليه وسلم ve âline dedi ki: “**ومازالت أُكْلَةُ خَيْبَرَ تعاوِدُني فهذا أوانُ قَطَعَتْ أَبْهَري**”.
Tüyden **الأباهر**: **الخوافي**’ye bitişik olan şeydir; onlar kısa yanlardır.
Yaydan **الأَبْهَرُ**: **الطائف**’in alt tarafıdır.
**والبُهار** Kıptîdir: üç yüz **رِطْل**. Ve **البُهار**: **الإِبريق** gibi kaplardandır; atın vasfında dedi ki:
"على العلياء كوبٌ أو بُهار"
“Gece **ابْهارَّ** oldu”: yani ortalandı; bir şeyin **بُهْرَة**’si: onun ortasıdır.
**والبَهارُ**: bahar bitkisinden bir tür.
**وبَهْراءُ**: Yemen’den bir kabile.

**بره**: **البُرْهان**: delilin beyanı ve onun açıklanmasıdır.
**والبَرَهْرَهةُ**: beyaz cariye; onun **بَرَهُها**: inceliği ve parlaklığıdır. **البرهرهة**’nin küçültmesi: **بُرَيْهةٌ**; onu tam yapan kimse “**بُرَيْرِهةٌ**” der. **بُرَيْهِرهة** ise çirkindir; onunla pek az konuşulur.
**وأَبْرَهةُ**: Yemen kralı Habeşî **يَكْسومَ**’un babasının adıdır; fili **البَيْتِ**’e sevk eden, Allah’ın onu helâk ettiği kimse. Dedi ki:
مَنَعْتَ من أبرهةَ الحَطيما
وكَنْتَ فيما ساءَهُ زَعيما
**فيما**’nın manası: **بما**’dır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهرب: الفرار. وقد هرب. وهَرَّبَهُ غيره تهريباً. ابن السكيت: أهْرَبَ الرجل، إذا جدَّ في الذَهاب مذعوراً. ويقال: ما له هاربٌ ولا قاربٌ، أي صادرٌ عن الماء ولا واردٌ، يعني ليس شيء.

##### Türkçe

**الهرب**: kaçış. Ve kaçtı. Ve başkası onu kaçırdı; kaçırma olarak. İbnü’s-Sikkît: **أهْرَبَ** adam; eğer korkmuş olarak gitmede ciddileşirse. Ve denilir: “Onun için ne **هاربٌ** ne de **قاربٌ** vardır”; yani sudan çıkan da yok, suya varan da; yani hiçbir şey yoktur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ر ب
هرب ، هبر ، رهب ، بره ، بهر ، ربه : مستعملة .
هرب : أبو عبيد عن الأصمعي : العرب تقول في نفي المال عن الرَّجُل : ما لفلان هاربٌ ولا قاربٌ وكذلك ماله سَعْنَةٌ ولا مَعْنَة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهارب : الذي صَدَر عن الماء ؛ ومنه قولهم : ماله هارِبٌ ولا قارب : أي ماله شيء ، قال : والقارب : الذي يطلب الماءَ .
وقال الأصمعي في قولهم : ماله هاربٌ ولا قارب . معناه ليس له أحدٌ يهرب منه ،
ولا أحدٌ يقرُب منه ؛ أي فليس هو بشيء . أبو عبيد ، عنه في ( الأمثال ) .
وقال غيره : معنى قولهم : ماله هاربٌ ولا قاربٌ : أي ماله بعير يصدرُ عن الماء ، ولا بعيرٌ يقرُب الماءَ .
ويقال : هَرَب من الوَتدِ نصفُه في الأرض : أي غاب ، قال أبو وَجْزَة :
ورُمَّةً نَشِبَتْ في هارِبِ الوَتَدِ
وساح فلانٌ في الأرض ، وهرَب فيها ، قال : وهرَب الرجلُ وهَرِم بمعنًى واحد .
أبو عبيد ، عن الكسائي : أهْرَب الرجل إذا جَدَّ في الذّهاب .
وقال الليث : الهرَب : الفِرار . يقال : جاء فلانٌ مُهْرِباً : إذا أتاكَ هارباً فَزِعاً . وفلانٌ لنا مَهْرَب .
وقال غيره : أهرَب الرجُل : إذا أَبعَد في الأرض ، وأَهْرَب فلانٌ فلاناً : إذا اضْطرَّه إلى الهَرب ، وأَهربَت الرِّيحُ ما على وجهِ الأرض من التّراب والقَميم وغيره : إذا سَفَتْ به .
هبر : قال الليث : الهَبْر : قَطْع اللَّحم ، والهَبْرَة : نَحْضَةٌ مِن لحمٍ لا عَظْمَ فيها .
والهِبْرِيَة والإبْرِية : هي نُخالة الرأس .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أعطيتُه هَبْرَةً من لحم : إذا أعطاه مُجتمِعاً منه ، وكذلك البِضْعَة والفِدْرَة .
الحَرّانيّ ، عن ابن السكيت : ضَرْبٌ هَبْرٌ : أي يُلقِي قطعةً من اللَّحْم إذا ضَرَبه . وطَعْنٌ نَتْرٌ : فيه اختلاس .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ الهَبْر : ما اطْمَأَنّ من الأرض . وأنشد غيره :
هُبورُ أَغْوَاطٍ إلى أَغْواطِ
شمِرٌ ، عن أبي عمرو : الهَبْر من الأرض أن يكون مطمئنّاً وما حوله أرفعُ منه ، وجمعُه هُبْر . قال عَدِيّ :
جَعَل القُفَّ شمالاً وانتَحى
وعلى الأيمنِ هُبْرٌ وبُرَقْ
ويقال : هُبْرَة وهُبْر أيضاً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أهبَرَ الرجل : سَمِنَ سِمَناً حَسَناً .
أبو عُبيد ، عن الكسائي : بعيرٌ أَهْبَرُ وهبِرٌ : أي كثيرُ اللّحْم ، وناقةٌ هبْراء وهَبِرَة .
وقال غيره : اهتَبَره بالسيف : إذا قطعه .
وقال اللّحيانيّ : يقال : لا آتيك هُبَيْرَة بنَ سعد ، ولا آتيك أَلْوَةَ هُبْيَرَةَ : ينصب على مذهب الصفات : أي لا آتيكَ أبداً . ويقال : إنَّ أَصْلَه أنَّ سعدَ بنَ زيدِ مَناةَ عُمِّرَ طويلاً وكَبِر ، فنظر يوماً إلى شائه وقد أُهملَتْ ولم تُرْعَ ، فقال لابنِه هُبَيْرة : ارْعَ شاءك ، فقال : لا أَرْعاها سِنَّ الحِسْل : أي أبداً ، فصار مَثلاً . وقيل : لا آتيك أَلْوَةَ هبَيرةَ .
وهُباريّةَ الرَّأسِ : نُخالَتُه ، مِثل الهِبرِيَة ، وريحٌّ هُبارِيّةٌ : ذاتُ غبار . وقال ابن أحمر :
هُباريةٌ هَوجاءُ موعدُها الضُّحَى
إذا أَرْزَمَتْ جاءت بوَرْدٍ غَشَمْشَم
أبو عبيدة : من آذان الخيل أذُنٌ مُهَوْبَرةٌ وهي التي يَحتَشِي جَوفُها وَبَراً وفيها شعَر ،
وتَكتسِي أَطْرافُها وَطُرَرُها أيضاً الشَّعَر . وقلّما تكون إلاّ في رَوائد الخيل ، وهِي الرَّوَاعي . والهَوْبَر والأَوبَر : الكثير الوبَرِ من الإبلِ وغيرِها .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهَوْبَر : القرد الكثير الشَّعَر . والهُبَيْرَةُ : الضَّبُع الصغيرة .
ويقال للكانُونَيْن : هما الهَبّاران والهَرَّاران .
عمرو عن أبيه : يقال للعنكبوت : الهَبُور والهَبُون .
وروَى سفيان ، عن السدّيّ ، عن عكرمة عن ابن عباس في قوله : ( سِجِّيلٍ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولِ ) ( الفِيل : 5 ) .
قال : الهبُّور . قال سفيان : وهو الذَّرُّ الصغير .
ورَوَى أبو عوانَة ، عن عطاءٍ ، عن سعيد ، عن ابن عبَّاس قال : هو الهَبُّور عُصافَةُ الزَّرع الذي يُؤكل ، وقيل الهبُّور بالنَّبَطيّة : دُقاق الزَّرْع ، والعُصافة ما تَفتَّت من وَرَقِه ، والمأكول : ما أُخذ حَبُّه وبقي لا حَبَّ فيه .
بهر : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ما زالت أُكلةُ خَيْبَرَ تُعاودُني فهذا أوانُ قَطَعَتْ أَبْهَرِي ) .
قال أبو عبيد : الأبْهَر : عِرْقٌ مُسْتبطِنُ الصُّلْبِ ، والقَلْبُ مُتصلٌ به ، فإذا انقطع لم يكن معه حياة ، وأنشد الأصمعي :
وللفؤاد وَجِيبٌ تحتَ أَبْهَرِه
لَدْمَ الغُلامِ وراءَ الغَيْب بالحجَرِ
وفي حديث عمر أنّه رُفع إليه غلامٌ ابتهَرَ جاريةً في شعره ، فلم يُوجَد الثَّبَتُ ، فَدَرَأَ عنه الحَدَّ . قال أبو عبيد : الابتهار : أن يقذفها بنفسِه ، فيقول : فعلتُ بها ، كاذِباً ، فإن كان فَعَل فهو الابتيار .
وقال الكُمَيْت :
قَبِيحٌ بِمِثْلِيَ نَعْتُ الفتا
ةِ إما ابتهاراً وإمَّا ابتيَاراً
وقال شمر : البَهْر : التَّعْس قال : وهو الهلاَك .
قال : ويقال : ابتهَرَ فلانٌ : إذا بالَغ في الشيء ، ولم يَدَع جُهْداً .
ويقال : ابتهَرَ في الدعاء : إذا تَحوَّب وجَهِد . وابتهَرَ فلانٌ في فلان ولِفُلان : إذا لم يَدَع جَهْداً ممَّا لفلان أو عليه .
وكذلك يقال : ابتهَلَ في الدُّعاء ، وهذا ممّا اعتقب فيه اللاّم والراء .
وقال خالد بن جَنْبة : ابْتَهَر في الدعاءِ : إذا كان يدعو كلَّ ساعة لا يَسْكت . وابتُهِرَ يُشبِّب بامرأة : إذا كان لا يُفرّط عن ذلك ، ولا يُثْجَى . قال : لا يُثْجى : لا يُسْكَتُ عنه .
قال : وأنشدت عَجوز من بني دارِمٍ لشيخٍ من الحيِّ في قعيدته :
ولا يَنامُ الضَّيْفُ من حِذَارِها
وقولِها الباطِلَ وابتهارِها
وقال : الابتهار : قول الكذِبِ ، والحَلِفُ عليه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : أَبْهَرَ : إذا جاء بالعَجب . قال : والبَهْرُ : العَجب .
وأبْهَرَ : إذا استغنى بعد فَقْر .
وأَبْهَرَ : تزوّج سَيِّدةً ، وهي البهيرة ، يقال : فلانةُ بَهِيرةٌ مَهيرة .
وأَبهرَ : إذا تلوَّن في أخلاقه : دَماثةً مرَّة ، وخُبثاً أخْرى .
قال : والبَهْرُ : الغَلَبة . والبَهْر : المَلْءُ . والبَهْر : البُعْدُ ، والبَهْرُ : المباعدة من الخير ، والبَهْرُ الخيْبة . والبَهْر : الفَخْر ، وأنشد بيت عمرَ بن أبي ربيعة :
ثمَّ قالوا : تُحبُّها قلتُ : بَهْراً
عَدَدَ القَطْرِ والحصَا والتُّرابِ
قال أبو العباس : يجوز أن يكون جميع ما قاله ابن الأعرابي في وجوه البَهْر أن يكون معنى لما قاله عُمر ، وأحْسنها العَجَب .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سار ليلة حتّى ابهارَّ الليلُ .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعيّ : قوله ابهارَّ الليلُ ، يعني انتَصَف ، وهو مأخوذ من بُهْرة الشيء ، وهو وَسَطُه .
وقال أبو سعيد الضّرير : ابهِيرَارُ اللَّيْل : طلوعُ نُجومه إذا تَتامَّت ، لأنّ اللّيل إذا أقبَل أقبلتْ فَحْمتُه ، فإذا استنارَتْ ذَهَبَتْ تِلْكَ الفحمة .
وقال غيره : بُهِرَ الرجُل : إذا عَدَا حتى غَلَبَه البُهْر ، وهو الرَّبْو ، فهو مَبْهُور وبَهير .
وقال الليث : امرأةٌ بَهِيرَةٌ ، وهي القصيرة الذَّليلة الْخِلْقة .
ويقال : هي الضعيفَةُ المَشْي . قلت : هذا تصحيف ، والذي أراده الليث : البُهتُرة بمعنى القصيرة ، وأما البهِيرَة من النِّساء فهي السّيِّدة الشَّريفة ، ويقال للمرأة إذا ثقُل أردافُها فإذا مَشَتْ وقع عليها البُهْر والرَّبو : بَهِير . وقال الأعشى :
تَهادَى كما قد رأَيْتَ البَهيرَا
ورُوِي عن عمرو بن العاص أنّه قال : إنّ ابن الصَّعْبة وهو طلحة بن عُبيد الله ترك مائة بُهار ، في كل بُهار ثلاثة قناطير من ذهب وفضة .
قال أبو عبيد : بُهارٌ أحسَبها كلمةً غيرَ عربيَّة ، وأراها قبطيَّة .
قال : والبُهار في كلامهم : ثَلاثُمائة رِطل . قلت : وهكذا رَوَى سَلَمة عن الفراء : قال البُهار ثلاثُمائة رِطل . وكذلك قال ابن الأعرابي ، قال : والمُجَلَّدُ : سِتّمائة رِطل .
قلت : وهذا يدلّ على أن البهار عربيّ ، وهو ما يُحمل على البعير بلُغة أهل الشام .
وقال بُريْقٌ الهذَليّ يصف سحاباً ثقيلاً :
بمُرتَجِزٍ كأنَّ على ذُراه
رِكابَ الشأْمِ يَحمِلنَ البُهارا
قال القُتَيبيُّ : كيف يُخلِّف في كل ثلثمائة رَطْلٍ ثلاثة قناطير ؟ ولكنّ البُهارَ الحِمْلُ ، وأنشد البيت للهُذَليّ . قال : وقال الأصمعيّ في قوله : ( يحملن البهارا ) يحملن الأحمال من مَتاع البيت . وأراد أنّه ترك مائة حِمْل مالٍ ، مقدار الحمل منه ثلاثة قناطير . قال : والقنطار مائة رَطْلٍ ، فكان كلّ حمل منها ثلاثمائة رَطل .
وقال ابن الأعرابي : البَهار لَبَب الفَرَس .
قال : والبِهار : المُفاخرة .
ويقال : بَهَر فلانٌ فلاناً : إذا علاه وغَلَبه ، وقمرٌ باهِر : إذا علا الكَواكِب ضوءُه ، وأنشد أبو عبيد :
وقد بَهَرْتَ فما تَخفى على أَحدٍ
إلاّ على أحدٍ لا يَعرِف القَمَرَا
أي علوتَ كلَّ من يُفاخِرُكَ ، فظهرتَ عليه .
ويقال لليالي البِيض : بُهْرٌ ، جمع باهِر ، ويقال : بُهَر بوزن ظُلَم جمع بُهْرة ، وكلّ ذلك من كلام العرب .
وبَهْراءُ : حيٌّ من قُضاعة .
وقال اللحياني : يقال لأربع رِيشاتٍ من مُقَدَّمِ الجناح : القوادِمُ ؛ ولأرْبع يليهنّ : المناكبُ ؛ ولأربع يَليهنّ بعد المَناكِب : الخوافي ؛ ولأربع بعد الخوافي : الأباهِرُ .
وقال الليث : البُهار : شيء من الآنية كالإبريق ، وأَنشد :
على العلياءِ كُوبٌ أو بُهار
قلت : لا أَعْرِف البهار بمعنى الآنية .
أبو عبيد ، عن الأصمعي . العَرارُ : بَهارُ البرّ .
قلت : العَرار : الْحَنوَة ، كأنّ البَهارَ فارسيّة .
وقال الليث : الأبهَرُ مِنَ القوْسِ : ما دُونَ الطَّائِف .
وروى أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : في القوس كَبِدُها ، وهو ما بين طرَفَي العِلاقة ، ثم الكُلْية تَلِي ذلك ، ثم الأبهَرُ يَلِي ذلك ، ثم الطَّائِفُ ، ثم السِّيَةُ ، وهو ما عُطِفَ من طَرَفَيها .
وقال شمر : بَهَرتُ فلاناً : إذا غلبتَه ببَطْش أو لِسَانٍ .
وبَهَرْتُ البَعِيرَ : إذا ما ركَضْتَه حتى ينقطع . وقال ابن قتادة :
ألا يا لقومي إذ يبيعون مُهجتِي
بجاريةٍ بَهْراً لهمْ بعدَها بَهْراً
ويقال : رأيتُ فلاناً بَهْرَةً : أي جَهْرةً عَلاَنية ، وأنشد :
وكم مِنْ شُجاعٍ بادَرَ الموتَ بَهْرَةً
يَمُوتُ على ظَهرِ الفِراشِ ويَهْرَمُ
وقال ابن شميل : البُهْر : تكلُّف الجَهْدِ إذا كُلِّف فوق ذَرْعه ، يقال : بَهَرَهُ إذا قطع نَفسَه بضَرْبٍ أو خَنْقٍ ، أو ما كان ، وأنشد :
إن البَخيلَ إذا سأَلْتَ بَهَرْتَه
رهب : قال الليث : رَهِبْتُ الشيءَ رَهَبا ورهْبَةً : أي خِفْتُه ، وأَرْهَبْتُ فلاناً .
قال : والرَّهْبَانيَّة : مصدر الراهب . والترهُّبُ : التَّعَبُّد في صَوْمَعة . والجميع الرُّهبان ، والرَّهابِنة خطأ .
وأخبرني المنذري ، عن أبي الهيثم أنه قال : الرُّهبانُ يكونُ واحداً وجَمعاً ، فمن جعله واحداً جَعَله على بناء فُعلان ، وأنشد في ذلك :
لو عاينَتْ رُهبانَ دَيْرٍ في القُلَل
لانحدَرَ الرُّهبان يَمشِي ونَزَلْ
قال : ووجهُ الكلام أن يكون جَمعاً بالنّون . قال : وإن جَمَعْتَ الرُّهبانَ الواحدَ رَهابِينَ ورهابِنَة جاز . وإن قلت : رهبانيُّون كان صواباً . وأصلُ الرَّهبانيَّة من الرَّهبة ،
ثم صارت اسماً لِما فَضَل عن المقدار وأَفرَط فيه . وقال الله جلّ وعزّ : ( وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ابتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغَآءَ رِضْوَانِ ) ( الحَديد : 27 ) .
قلت : ومعنى هذه الآية عَوِيص .
قال أبو إسحاق : يَحتمل معناها ضَرْبينِ : أحدُهما أن يكون المعنى في قوله : ( وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ( وابتَدعُوا رَهبانيّةً ابتَدَعوها ، كما تقول : رأَيتُ زيداً وعَمْراً أَكْرَمْتُه . قال : ويكون ) ابتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا ( معناها : لم تُكْتَبْ عليهم البتّةَ ، ويكون ) عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغَآءَ رِضْوَانِ ( بدلاً من الهاء والألف ، فيكون المعنى : ما كَتَبْنَا عليهم إلاّ ابتغاءَ رِضْوان الله ، وابتغاءُ رِضْوان الله اتِّباعُ ما أَمَر به ، فهذا والله أعلم وَجْهٌ ، وفيها وجْهٌ آخرُ : ( وَرَهْبَانِيَّةً ( جاء في التفسير أنهم كانوا يَرون من مُلوكهم ما لا يصبرون عليه ، فاتّخَذَوا أسراباً وصَوامِع ، وابتَدعوا ذلك ، فلمّا ألْزَموا أنفسهم ذلك التَّطَوُّعَ ، ودخلوا فيه لزِمَهم تمامُه ، كما أنَّ الإنسان إذا جعَل على نفسِه صَوْماً لم يُفترَضْ عليه لزِمه أَن يُتمِّمَه ، وأما قول الله جلّ وعزّ : ( غَيْرِ سُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ ) ( القَصَص : 32 ) ، فإنَّ أبا إسحاق قال : يقال : من الرُّهْب والرَّهَب ، إذا جُزِمَ الهاءُ ضُمَّ الراء ، وإذا حُرِّكَ الهاءُ فُتح الراء ، ومعناهما واحد مثل الرُّشْد والرَّشَد .
قال : ومعنى ) جَنَاحَكَ ( هاهنا يقال : العَضُد ويقال : اليدُ كلُّها جَناح .
قلت : وقال مُقاتلٌ في قوله : من الرَّهَب : الرَّهَبُ كُمُّ مِدْرَعَتِه .
وروى عمرو عن أبيه : يقال لكُمِّ القميص : القُنُّ ، والرُّدْنُ ، والرَّهَب ، والْخِلاف .
وقال ابن الأعرابيّ : أَرْهبَ الرجلُ : إذا أطال رَهَبَه : أي كُمَّه .
قال وأرْهب إذا رَكِب رَهْباً ، وهو الجمل العالي .
قلت : وأكثرُ الناس ذهبوا في تفسير قوله : ( غَيْرِ سُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ ) ( القَصَص : 32 ) أنّه بمعنى الرّهبة ، ولو وَجدتُ إماماً من السَّلف يجعل الرَّهَب كُمّاً لذهبت إليه ؛ لأنه صحيح في العربية ، وهو أَشْبه بسياق الكلامِ والتفسيرِ ، والله أعلم بما أراد .
ويقال : استَرهبتُه وأرهبْتُه بمعنًى واحد . وترهَّبَ الرجلُ : إذا صار راهباً يَخْشَى الله . قال الله : ( وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَآءُو بِسِحْرٍ عَظِيمٍ ) ( الأعرَاف : 116 ) أي : أَرْهبوهم . وترهبَ غيرَه : إذا توعَّدَه ، وقال العجّاج يصف عَيْراً وأُتُنَه :
تُعْطِيه رَهباها إذا تَرَهَّبا
على اضطِمارِ الكَشْحِ بَوْلاً زَغْربا
عُصارةَ الجَزءِ الذي تَحَلَّبا
رَهْباها : التي تَرهبُه ، كما يقال هالكٌ وهَلْكَى .
إذا ترهبا : إذا تَوَعَّدَها .
وقال الليث : الرَّهْب جَزْمٌ : لُغة في الرَّهَب . قال : والرَّهْباء : اسمٌ من الرَّهَب : تقول : الرَّهْباءُ من الله ، والرَّغْباء إليه .
وقال شمر : تقول العرب : رَهبُوت خيرٌ من رَحَمُوت . قال : و المعنى لأَن تُرْهَب خيرٌ مِن أن تُرحَم .
وقال الليث : الرَّهابةُ : عُظَيْمٌ في الصّدر مُشْرِفٌ على البَطن ، كأنّه طرَفُ لسان الكلب .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : الرَّهابةُ : طَرَف المعِدة . قال : والكُلْكُل : طرَفُ الضِّلَع التي تُشْرِف على الرَّهابة .
وقال ابن شميل في قَصِّ الصّدر رَهابتُه ، قال : وهو لسان القَصِّ من أسفَل . قال والقَصُّ : مُشاشٌ .
وقال الليث : ناقةٌ رَهْب ، وهي المَهزولة جِدّاً ، وأنشد قول الأعشى :
وأَلْوَاحُ رَهْبٍ كأنَّ النُّسُو
عَ أَثْبَتْنَ في الدَّفّ منها سِطارا
وأمّا قوله في قصيدةٍ أخرى :
ولا بُدَّ مِن غزوَةٍ بالمَصِيف رَهْبٍ تُكِلُّ الوَقاحَ الشَّكُورا
فإنَّ الرَّهْبَ من نعت الغَزْوة ، وهي التي كَلَّ ظهرُها وهُزِل .
وحكي عن ابن الأعرابي أنه قال : رهَّبَتْ ناقةُ فلانٍ ، فقعد عليها يُحايِيها : أي جَهَدَها السيرُ فَعلَفَها ، وأحْسَنَ إليها حتى ثابت إليها نفسُها .
وقال الليث : رَهبَى : مَوْضع .
أبو عُبيد ، عن الأصمعي : الرِّهاب : الرِّقاق من النِّصال ، واحدُها رَهْب ، وأنشد :
بِيضٌ رِهَابٌ ومُجْنَأٌ أُجُدُ
قال : وناقةٌ رَهْبٌ : ضامِر
قال أبو عُبيد في باب ( البخيل يعطي من غير طبعِ جُودٍ ) : قال أبو زيد : يقال في مثل هذا : رَهْبَاك خيرٌ من رَغْباك . يقول : فَرَقُهُ منك خير من حُبِّه ، وأَحْرَى أن يُعطِيَكَ عليه . ومثله : الطَّعنُ يَطأَرُ .
وقال غيرُه : يقال فعلتُ ذلك من رُهبَاك : أي من رَهبتَك ، والرُّغْبَى ؛ الرَّغْبَة . وقال : يقال : رُهباك خيرٌ من رُغباك ، بالضم أيضاً فيهما .
ربه : أهمله الليث .
ورَوى ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَرْبَهَ الرجُلُ : إذا استَغنى بتعبٍ شديد .
بره : أَبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ قال : بَرِهَ الرجلُ : إذا ثاب جسْمُه بعد تغيُّرٍ من عِلَّة .
قال : وأَبْرَه الرجل : غَلَبَ الناسَ ، وأتى بالعجائب .
وقال اللّيث : البُرْهان : الحجّة ، وإيضَاحُها .
قلتُ : ونون البُرْهان ليست أصليّة ، وقولُهم : بَرْهَن فلانٌ : إذا جاء بالبُرْهان ، مُوَلَّد ، والصواب أن يقال : أَبْرَه : إذا جاء بالبُرْهان كما قاله ابن الأعرابيّ إن صحّ عنه ، وهي في رواية أبي عمرو ، ويجوز أن تكون النون في البُرْهان نون جمعٍ على فُعْلاَن ، ثمّ جُعلت كالنُّون الأصليّة ، كما جمعوا مُصَاداً على مُصْدَانٍ ، ومَصيراً عَلَى مُصْرانٍ ، ثمّ جَمَعُوا مُصرانَ على مَصَارين ، على توهّم أنّها أصليّة .
وقال اللّيث : أبْرَهة : اسم أبي يَكْسُومَ مَلكِ الحَبَشةِ الّذي ساقَ الفِيلَ إلى البَيْتَ فَأَهلكَه الله .
قال : والبَرَهْرَهة : الجارية البيضاء قال : وبَرَهُها : تَرارَتُها وبَضَاضَتها .
قال : وتصغير بَرَهْرَهة بُرَيْهَةَ . ومَن أَتمَّها قال : بُرَيْرِهة وأمّا بُرَيْهِرَهةٌ فقبيحة قلّما يُتكلَّم بها .
أبو عُبَيد ، عن الأصمعيّ : البَرَهْرَهَة : الّتي كأنها تُرْعَدُ من الرّطوبة .
شمر ، عن ابن الأعرابيّ قال : البَرَهْرَهة : التي لها بَريق من صَفائِها .
وقال غيرُه : هي الرقيقة الجِلد ، كأنّ الماء يَجري فيها من النَّعْمة . قلتُ : ومعنَى أقاويلِهم متقارب .
أبو عُبيد : البُرْهة : الزَّمان ، يقال : أقمتُ عندَه بُرهةً من الدَّهر ، كقولك : أقمتُ عنده سَبَّةً من الدَّهر .
وقال ابن السكّيت : أقمتُ عنده بُرهة من الدَّهر وبَرهة من الدهر .
وقال غيرُه : يُصغَّر إبراهيم بُرَيها ، وذلك أنّ الميم عنده زائدة ، وبعضهم يقول : بُرَيْهِيم .

##### Türkçe

ه ر ب
**هرب** ، **هبر** ، **رهب** ، **بره** ، **بهر** ، **ربه** : kullanımdadır.

**هرب** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: Araplar, bir adamdan malı nefyetmede şöyle der: “Falancanın **هاربٌ**’ı da yok, **قاربٌ**’ı da yok”; yine “Onun **سَعْنَةٌ**’si de yok, **مَعْنَة**’si de yok.”

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الهارب**: sudan dönüp çıkan kimsedir; bundan onların sözü: “Onun **هارِبٌ**’ı da yok, **قارب**’ı da yok”: yani onun hiçbir şeyi yoktur, dedi. Ve **القارب**: suyu arayan kimsedir.

El-Asmaî dedi ki, onların “Onun **هاربٌ**’ı da yok, **قاربٌ**’ı da yok” sözünde: manası, ondan kaçılacak bir kimse yoktur,
ve ona yaklaşacak bir kimse yoktur; yani o bir şey değildir. Ebû Ubeyd, ondan, (el-Emsâl)’de.

Başkası dedi ki: onların “Onun **هاربٌ**’ı da yok, **قاربٌ**’ı da yok” sözünün manası: yani onun sudan dönen bir devesi yoktur, suya yaklaşan bir devesi de yoktur.

Ve denir: **هَرَب** kazıktan; onun yarısı yerde: yani kayboldu. Ebû Vecze dedi ki:
“Ve bir mızrak ucu, kazığın **هارِب**’ine saplandı”

Falanca yeryüzünde dolaştı, onda **هرَب** etti. Dedi ki: **وهرَب** adam ve **هَرِم** bir manadadır.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: Adam **أهْرَب** etti: gidişte ciddileştiği zaman.

Leys dedi ki: **الهرَب**: kaçıştır. Denir: Falanca **مُهْرِباً** geldi: sana kaçmış, korkmuş olarak geldiği zaman. Ve falanca bizim için bir **مَهْرَب**’dır.

Başkası dedi ki: Adam **أهرَب** etti: yeryüzünde uzaklaştığı zaman. Ve falanca falancayı **أَهْرَب** etti: onu kaçmaya mecbur ettiği zaman. Ve rüzgâr, yeryüzünün yüzündeki toprak, **القَميم** ve başkasını **أَهربَت**: onunla savurduğu zaman.

**هبر** : Leys dedi ki: **الهَبْر**: et kesmektir. Ve **الهَبْرَة**: içinde kemik olmayan bir et parçasıdır.

Ve **والهِبْرِيَة** ve **الإبْرِية**: başın kepeğidir.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: Ona etten bir **هَبْرَةً** verdim: ondan toplu halde verdiği zaman; yine **البِضْعَة** ve **الفِدْرَة** de böyledir.

El-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **ضَرْبٌ هَبْرٌ**: yani onu vurduğu zaman bir et parçası düşürür. Ve **طَعْنٌ نَتْرٌ**: onda kapıp alma vardır.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الهَبْر**: yerden alçalıp çukurlaşmış olan şeydir. Ve başkası şu beyti okudu:
“**هُبورُ** çukurluklar, çukurluklara doğru”

Şemir, Ebû Amr’dan: Yerden **الهَبْر**: çukur olması ve çevresinin ondan daha yüksek olmasıdır. Çoğulu **هُبْر**’dür. Adî dedi ki:
“Kum tepesini sola yaptı ve yöneldi,
ve sağda **هُبْرٌ** ve **بُرَقْ** vardır.”

Ve denir: **هُبْرَة** ve **هُبْر** da.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أهبَرَ** etti: güzel bir şişmanlıkla şişmanladı.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **بعيرٌ أَهْبَرُ** ve **هبِرٌ**: yani eti çok. Ve dişi deve **هبْراء** ve **هَبِرَة**.

Başkası dedi ki: Onu kılıçla **اهتَبَره**: onu kestiği zaman.

El-Lihyânî dedi ki: Denir: “Sana **هُبَيْرَة** b. Sa‘d gelmem; sana **أَلْوَةَ هُبْيَرَةَ** gelmem”: sıfatlar mezhebine göre nasb edilir; yani sana asla gelmem. Ve denir: Aslı şudur: Sa‘d b. Zeyd Menât uzun yaşadı ve yaşlandı; bir gün koyunlarına baktı, ihmal edilmiş ve otlatılmamıştı; oğlu **هُبَيْرة**’ye dedi: “Koyununu otlat.” O dedi: “Onu **سِنَّ الحِسْل** otlatmam”: yani asla. Böylece mesel oldu. Ve “Sana **أَلْوَةَ هبَيرةَ** gelmem” de denildi.

Ve **هُباريّةَ الرَّأسِ**: onun kepeği; **الهِبرِيَة** gibi. Ve **ريحٌّ هُبارِيّةٌ**: tozlu. İbn Ahmer dedi ki:
“**هُباريةٌ** azgın; vaadi kuşluk vaktidir,
**أَرْزَمَتْ** ettiği zaman, **وَرْدٍ غَشَمْشَم** ile gelir.”

Ebû Ubeyde: Atların kulaklarından bir kulak **مُهَوْبَرةٌ**’dir; o, içi **وَبَراً** ile dolan ve içinde kıl bulunan kulaktır;
ve uçları ve kenarları da kılı giyinir. Pek az olur; ancak atların **رَوائد**’inde olur; o da **الرَّوَاعي**’dir. Ve **الهَوْبَر** ve **الأَوبَر**: develerden ve başkalarından **الوبَر**’i çok olan.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الهَوْبَر**: kılı çok maymundur. Ve **الهُبَيْرَةُ**: küçük sırtlandır.

Ve **الكانُونَيْن** için denir: onlar **الهَبّاران** ve **الهَرَّاران**’dır.

Amr, babasından: Örümceğe **الهَبُور** ve **الهَبُون** denir.

Süfyân rivayet etti; es-Süddî’den; İkrime’den; İbn Abbâs’tan, şu sözü hakkında: “( **سِجِّيلٍ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولِ** ) (el-Fîl: 5)”.
Dedi ki: **الهبُّور**. Süfyân dedi ki: O, küçük **الذَّرُّ**’dür.

Ebû Avâne rivayet etti; Atâ’dan; Saîd’den; İbn Abbâs’tan dedi ki: O, **الهَبُّور**’dur; yenilen ekinin **عُصافَة**’sıdır. Ve denildi: **الهبُّور** Nabatîce: ekinin ufak kırıntılarıdır. Ve **العُصافة**: yaprağından ufalanıp dökülen şeydir. Ve **المأكول**: tanesi alınmış, tanesi kalmamış olandır.

**بهر** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki dedi: “Hayber lokması bana durmadan dönüp durdu; işte bu, **أَبْهَرِي**’mi kestiği vakittir.”

Ebû Ubeyd dedi ki: **الأبْهَر**: belkemiğinin içinde bulunan bir damardır; kalp ona bitişiktir; kesilirse onunla beraber hayat olmaz. El-Asmaî şu beyti okudu:
“Ve gönlün, **أَبْهَرِه**’inin altında bir çarpıntısı vardır;
taşta, gaybın ardında, delikanlının kanı.”

Ömer’in hadisinde: Ona, şiirinde bir cariyeyi **ابتهَرَ** eden bir delikanlı getirildi; sağlam delil bulunmadı; ondan haddi düşürdü. Ebû Ubeyd dedi ki: **الابتهار**: onu kendi nefsiyle itham etmesidir; “Onunla yaptım” der; yalan olarak. Eğer yapmışsa o **الابتيار**’dır.

Kümeyt dedi ki:
“Benim gibisine, genç kızı nitelemek çirkindir;
ya **ابتهاراً** ya da **ابتيَاراً**.”

Şemir dedi ki: **البَهْر**: **التَّعْس**’tir; dedi ki: o helâktir.

Dedi ki: Ve denir: Falanca **ابتهَرَ** etti: bir şeyde mübalağa ettiği ve hiçbir gayret bırakmadığı zaman.

Ve denir: Duada **ابتهَرَ** etti: günaha girdi ve çabaladıgı zaman. Ve falanca, falancada ve falanca için **ابتهَرَ** etti: falancanın lehine veya aleyhine olan şeyden hiçbir gayret bırakmadığı zaman.

Ve yine denir: Duada **ابتهَلَ** etti; bu, **اللاّم** ile **الراء**’ın birbirinin yerine geçtiği şeylerdendir.

Hâlid b. Cenbe dedi ki: Duada **ابْتَهَر** etti: her saat dua eder, susmadığı zaman. Ve bir kadınla **ابتُهِرَ** **يُشبِّب** edilir: bundan gevşemediği ve **لا يُثْجَى** olduğu zaman. Dedi ki: **لا يُثْجى**: onun hakkında susturulmaz.

Dedi ki: Benî Dârim’den bir yaşlı kadın, mahalleden bir şeyhe, oturuşunda şu beyti okudu:
“Ve misafir, onun korkusundan uyumaz;
ve onun bâtıl sözü ve **ابتهارِها**’sı yüzünden.”

Dedi ki: **الابتهار**: yalan söz ve onun üzerine yemin etmektir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَبْهَرَ**: acayip şey getirdiği zaman. Dedi ki: **البَهْرُ**: hayrettir.

Ve **أبْهَرَ**: fakirlikten sonra zengin olduğu zaman.

Ve **أَبْهَرَ**: bir hanımefendiyle evlendi; o **البهيرة**’dir. Denir: falanca kadın **بَهِيرةٌ مَهيرة**’dir.

Ve **أَبهرَ**: ahlâkında renk değiştirdiği zaman: bir defa yumuşaklık, başka bir defa kötülük.

Dedi ki: **البَهْرُ**: galebedir. Ve **البَهْر**: doluluktur. Ve **البَهْر**: uzaklıktır. Ve **البَهْرُ**: hayırdan uzaklaştırmadır. Ve **البَهْرُ**: mahrumiyettir. Ve **البَهْر**: övünmedir. Ömer b. Ebî Rebîa’nın beytini okudu:
“Sonra dediler: Onu seviyor musun? Dedim: **بَهْراً**;
yağmur damlası, çakıl ve toprağın sayısı kadar.”

Ebû’l-Abbâs dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin **البَهْر**’in vecihlerinde söylediği şeylerin hepsinin, Ömer’in söylediğine bir mana olması caizdir; en güzeli hayrettir.

Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: Bir gece yürüdü; nihayet gece **ابهارَّ** oldu.

Ebû Ubeyd dedi ki: El-Asmaî dedi ki: “**ابهارَّ الليلُ**” sözü: yani yarılandı; bu, şeyin **بُهْرة**’sinden alınmıştır; o da onun ortasıdır.

Ebû Saîd ed-Darîr dedi ki: **ابهِيرَارُ اللَّيْل**: yıldızlarının doğmasıdır; tamamlandığı zaman; çünkü gece geldiğinde karalığı gelir; aydınlandığı zaman o karalık gider.

Başkası dedi ki: Adam **بُهِرَ** oldu: koştu da **البُهْر** onu yendiği zaman; o da **الرَّبْو**’dur. O halde o **مَبْهُور** ve **بَهير**’dir.

Leys dedi ki: **امرأةٌ بَهِيرَةٌ**: kısa, aşağı yaratılışlıdır.

Ve denir: o, yürüyüşü zayıf olandır. Dedim: Bu bir tashiftir; Leys’in muradı: **البُهتُرة** kısa manasındadır. Kadınlardan **البهِيرَة** ise hanımefendi, şerefli olandır. Ve kadına, kalçaları ağırlaştığı zaman denir; yürüdüğünde ona **البُهْر** ve **الرَّبو** düşer: **بَهِير**. A‘şâ dedi ki:
“Gördüğün gibi **البَهيرَا**’yı salınarak yürür.”

Amr b. el-Âs’tan rivayet edildi ki dedi: İbnü’s-Sa‘be, o da Talha b. Ubeydullah’tır, yüz **بُهار** bıraktı; her **بُهار**’da altın ve gümüşten üç kantar vardır.

Ebû Ubeyd dedi ki: **بُهارٌ**’u, Arapça olmayan bir kelime sanıyorum; onu Kıptîce görüyorum.

Dedi ki: Ve onların sözünde **البُهار**: üç yüz **رِطل**’dür. Dedim: Seleme’nin Ferrâ’dan rivayeti de böyledir: dedi ki **البُهار** üç yüz **رِطل**’dür. İbnü’l-A‘râbî de böyle dedi; dedi ki: **والمُجَلَّدُ**: altı yüz **رِطل**’dür.

Dedim: Bu, **البهار**’ın Arapça olduğuna delalet eder; Şam ehlinin dilinde deveye yüklenen şeydir.

Bureyk el-Hüzelî, ağır bir bulutu vasfederek dedi ki:
“Gürleyen bir bulutla; sanki onun zirvesinde
Şam’ın binekleri **البُهارا**’yı taşırlar.”

Kuteybî dedi ki: Her üç yüz **رَطْل**’da nasıl üç kantar bırakır? Lakin **البُهار** yük’tür. Ve beyti Hüzelî’ye nispet etti. Dedi ki: El-Asmaî, “( **يحملن البهارا** )” sözünde dedi ki: ev eşyasından yükleri taşırlar. Muradı: yüz yük mal bıraktı; yükün miktarı üç kantardır. Dedi ki: **القنطار** yüz **رَطْل**’dür; böylece her yük üç yüz **رَطل** oldu.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **البَهار** atın göğüs altı etidir (**لَبَب**).

Dedi ki: **البِهار**: övüşmedir.

Ve denir: Falanca falancayı **بَهَر** etti: ona üstün geldiği ve onu yendiği zaman. Ve **قمرٌ باهِر**: ışığı yıldızlara üstün geldiği zaman. Ebû Ubeyd şu beyti okudu:
“Ve sen **بَهَرْتَ**; artık hiç kimseye gizli kalmazsın,
ancak ayı bilmeyen birine.”

Yani seninle övüşeni aştın; ona üstün geldin.

Ve beyaz gecelere **بُهْرٌ** denir; **بَاهِر**’in çoğuludur. Ve **بُهَر** denir; **ظُلَم** vezninde, **بُهْرة**’nin çoğuludur. Bunların hepsi Arapların sözündendir.

Ve **بَهْراءُ**: Kudâa’dan bir kabiledir.

El-Lihyânî dedi ki: Kanadın önünden dört teleğe **القوادِمُ** denir; onların ardından gelen dörde **المناكبُ**; **المَناكِب**’den sonra onların ardından gelen dörde **الخوافي**; **الخوافي**’den sonra gelen dörde **الأباهِرُ**.

Leys dedi ki: **البُهار**: ibrik gibi kaplardan bir şeydir. Ve şu beyti okudu:
“Yüksekte bir kadeh yahut **بُهار**.”

Dedim: **البهار**’ı kap manasında bilmiyorum.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **العَرارُ**: buğdayın **بَهارُ**’ıdır.

Dedim: **العَرار**: **الْحَنوَة**’dir; sanki **البَهار** Farsçadır.

Leys dedi ki: Yaydan **الأبهَرُ**: **الطَّائِف**’in alt tarafıdır.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den rivayet etti: Yayda **كَبِدُها** vardır; o, **العِلاقة**’nın iki ucu arasındadır. Sonra **الكُلْية** onu takip eder. Sonra **الأبهَرُ** onu takip eder. Sonra **الطَّائِفُ**. Sonra **السِّيَةُ**; o da iki ucundan bükülmüş olandır.

Şemir dedi ki: Falancayı **بَهَرتُ**: onu güçle veya dille yendiğim zaman.

Ve deveyi **بَهَرْتُ**: onu koşturduğum zaman; ta ki kesilip kalsın. İbn Kutâde dedi ki:
“Dikkat edin kavmime; canımı satıyorlar,
bir cariyeye; onlar için ardından **بَهْراً** ardından **بَهْراً**.”

Ve denir: Falancayı **بَهْرَةً** gördüm: yani açıkça, alenen. Ve şu beyit okundu:
“Nice yiğit vardır; ölümü **بَهْرَةً** karşıladı;
döşeğin üstünde ölür ve yaşlanır.”

İbn Şümeyl dedi ki: **البُهْر**: gücünün üstünde yükletildiğinde gayreti zorlamaktır. Denir: Onu **بَهَرَهُ**: onu vuruşla veya boğmayla yahut her ne ise nefesini kesip bitirdiği zaman. Ve şu beyti okudu:
“Cimri, ondan istediğinde, onu **بَهَرْتَه**.”

**رهب** : Leys dedi ki: **رَهِبْتُ** şeyi **رَهَبا** ve **رهْبَةً**: yani ondan korktum. Ve falancayı **أَرْهَبْتُ**.

Dedi ki: **الرَّهْبَانيَّة**: **الراهب**’in masdarıdır. Ve **الترهُّبُ**: bir **صَوْمَعة**’da ibadete kapanmaktır. Hepsi **الرُّهبان**’dır; **الرَّهابِنة** hatadır.

Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Heysem’den: dedi ki: **الرُّهبانُ** tekil ve çoğul olur. Onu tekil yapan, onu **فُعلان** binası üzerine yapar. Bunun hakkında şu beyti okudu:
“Eğer tepelerdeki bir manastırın **رُهبانَ**’ını görseydi,
**الرُّهبان** inerdi; yürür ve inerdi.”

Dedi ki: Sözün yönü, nûn ile çoğul olmasıdır. Dedi ki: Eğer tekil **الرُّهبان**’ı **رَهابِينَ** ve **رهابِنَة** diye çoğul yaparsan caizdir. Ve eğer “**رهبانيُّون**” dersen doğru olur. **الرَّهبانيَّة**’nin aslı **الرَّهبة**’dendir;
sonra miktarı aşan ve onda ifrata giden şeye isim oldu. Allah azze ve celle dedi ki: “( **وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ابتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغَآءَ رِضْوَانِ** )” (el-Hadîd: 27).

Dedim: Bu âyetin manası müşkildir.

Ebû İshâk dedi ki: Manası iki vecih ihtimal eder: birincisi, “( **وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً** )” sözünde mananın şöyle olmasıdır: “ve bir rahmet (verdik) ve bir **رَهْبانيّة**; (ve) bir **رَهبانيّة** icat ettiler; onu icat ettiler”; senin “Zeyd’i ve Amr’ı gördüm; onu ikram ettim” demen gibi. Dedi ki: Ve “( **ابتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا** )”nın manası: onlara asla yazılmadı. Ve “( **عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغَآءَ رِضْوَانِ** )” hânın ve elifin bedeli olur; böylece mana: “Onlara, Allah’ın rızasını istemekten başka bir şey yazmadık.” Allah’ın rızasını istemek, emrettiğine uymaktır. Bu, Allah daha iyi bilir, bir vechi; onda başka bir vech daha vardır: “( **وَرَهْبَانِيَّةً** )” tefsirde geldiğine göre, krallarından sabredemeyecekleri şeyler görürlerdi; böylece tüneller ve **صَوامِع** edindiler ve bunu icat ettiler. Kendilerine bu gönüllü işi ilzam edip ona girdiklerinde, tamamlaması onlara lazım geldi; tıpkı insanın kendine farz kılınmamış bir oruç yüklemesi halinde onu tamamlamasının lazım gelmesi gibi.

Allah azze ve celle’nin “( **غَيْرِ سُو ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ** )” (el-Kasas: 32) sözüne gelince: Ebû İshâk dedi ki: **الرُّهْب** ve **الرَّهَب**’den denir; hâ’ sâkin kılınırsa râ’ damme edilir; hâ’ harekeli kılınırsa râ’ fetha edilir; ikisinin manası birdir; **الرُّشْد** ve **الرَّشَد** gibi.

Dedi ki: Burada “( **جَنَاحَكَ** )”ın manası: **العَضُد** denir; ve bütün ele **جَناح** denir.

Dedim: Mukâtil, “**من الرَّهَب**” sözünde dedi ki: **الرَّهَب** onun zırhının koludur (**كُمُّ مِدْرَعَتِه**).

Amr, babasından rivayet etti: Gömleğin koluna **القُنُّ** denir, **الرُّدْنُ** denir, **الرَّهَب** denir, **الْخِلاف** denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Adam **أَرْهبَ** etti: **رَهَب**’ini uzattığı zaman; yani kolunu.

Ve dedi ki: **أرْهب**: **رَهْباً** bindiği zaman; o da yüksek devedir.

Dedim: İnsanların çoğu, “( **غَيْرِ سُو ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ** )” tefsirinde bunun **الرّهبة** manasında olduğuna gittiler. Eğer seleften bir imamı, **الرَّهَب**’i kol yapan bulsaydım ona giderdim; çünkü Arapçada sahihtir ve sözün ve tefsirin siyakına daha benzer; Allah, muradını daha iyi bilir.

Ve denir: **استَرهبتُه** ve **أرهبْتُه** bir manadadır. Ve adam **ترهَّبَ** etti: Allah’tan korkan bir rahip olduğu zaman. Allah dedi ki: “( **وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَآءُو بِسِحْرٍ عَظِيمٍ** )” (el-A‘râf: 116): yani onları **أَرْهبوهم**. Ve başkasını **ترهبَ** etti: onu tehdit ettiği zaman. A‘câc, bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi ki:
“Ona, **تَرَهَّبا** ettiği zaman, **رَهباها**’sını verir;
belin inceliği üzere, köpüklü bir idrarla;
sağılan kısmın özsuyu.”

**رَهْباها**: onu korkutan (dişi)dir; “**هالكٌ** ve **هَلْكَى**” denildiği gibi.
“**إذا ترهبا**”: onu tehdit ettiği zaman.

Leys dedi ki: **الرَّهْب** cezm ile: **الرَّهَب**’de bir lugattır. Dedi ki: **الرَّهْباء**: **الرَّهَب**’den bir isimdir; dersin ki: Allah’tan **الرَّهْباءُ**, O’na **الرَّغْباء**.

Şemir dedi ki: Araplar der ki: “**رَهبُوت** **خيرٌ** من **رَحَمُوت**.” Dedi ki: manası: korkutulman, merhamet edilmeden hayırlıdır.

Leys dedi ki: **الرَّهابةُ**: göğüste büyük bir şeydir; karna doğru çıkıntılıdır; sanki köpeğin dilinin ucudur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الرَّهابةُ**: midenin ucudur. Dedi ki: **الكُلْكُل**: **الرَّهابة**’ye çıkıntı yapan kaburganın ucudur.

İbn Şümeyl dedi ki: Göğsün ön kısmında onun **رَهابتُه**’si vardır. Dedi ki: o, alttan **القَصّ**’ın dilidir. Dedi ki: **القَصّ**: kıkırdaktır (**مُشاشٌ**).

Leys dedi ki: **ناقةٌ رَهْب**: çok zayıf olandır. A‘şâ’nın sözünü okudu:
“Ve **رَهْبٍ** levhalar; sanki kadınlar
onun def’inde bir perde sabitlemişler.”

Ama başka bir kasidesindeki sözü:
“Yazın bir gazve mutlaka gerekir; **رَهْبٍ**; yüzleri sert olanları yorar, şükredenleri (de).”
Şüphesiz **الرَّهْب** gazvenin sıfatındandır; o, sırtı yorulmuş ve zayıflamış olandır.

İbnü’l-A‘râbî’den nakledildi ki dedi: Falancanın devesi **رهَّبَتْ**; o da ona bindi, onu **يُحايِيها**: yani yürüyüş onu yordu; ona yem verdi ve ona iyi davrandı; ta ki nefsi ona geri dönsün.

Leys dedi ki: **رَهبَى**: bir yerdir.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الرِّهاب**: ok uçlarının ince olanlarıdır; tekili **رَهْب**’dir. Ve şu beyti okudu:
“Beyaz, **رِهَابٌ**; ve sağlam bir kalkan.”

Dedi ki: **ناقةٌ رَهْبٌ**: zayıf.

Ebû Ubeyd, (Cimrinin, cömertlik tabiatı olmaksızın verdiği) babında dedi ki: Ebû Zeyd dedi ki: Böyle bir şeyde şöyle denir: “**رَهْبَاك** hayırlıdır **رَغْباك**’ından.” Yani: senden korkması, seni sevmesinden hayırlıdır; ve bunun üzerine sana vermeye daha layıktır. Benzeri: “**الطَّعنُ يَطأَرُ**.”

Başkası dedi ki: “Bunu senin **رُهبَاك**’ından yaptım”: yani senin **رَهبتَك**’inden. Ve **الرُّغْبَى**: **الرَّغْبَة**’dir. Dedi ki: “**رُهباك** hayırlıdır **رُغباك**’ından” denir; ikisinde de damme ile.

**ربه** : Leys onu ihmal etti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Adam **أَرْبَهَ** etti: şiddetli bir yorgunlukla zenginleştiği zaman.

**بره** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: Adam **بَرِهَ** etti: bir hastalıktan değişimden sonra bedeni geri döndüğü zaman.

Dedi ki: Adam **أَبْرَه** etti: insanlara galip geldi ve acayipler getirdi.

Leys dedi ki: **البُرْهان**: hüccettir ve onun açıklanmasıdır.

Dedim: **البُرْهان**’ın nûnu aslî değildir. Ve onların “Falanca **بَرْهَن** etti” sözü: **البُرْهان** getirdiği zaman; müvelleddir. Doğrusu, İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi, eğer ondan sahihse, “**أَبْرَه**” denmesidir: **البُرْهان** getirdiği zaman. Bu, Ebû Amr’ın rivayetindedir. Ve nûnun, **فُعْلاَن** üzere cem‘ nûnu olması caizdir; sonra aslî nûn gibi kılındı; tıpkı **مُصَاداً**’ı **مُصْدَانٍ** üzerine, **مَصيراً**’ı **مُصْرانٍ** üzerine cem‘ etmeleri gibi; sonra **مُصرانَ**’ı **مَصَارين** üzerine cem‘ ettiler; aslî olduğu vehmiyle.

Leys dedi ki: **أبْرَهة**: Habeş kralı **يَكْسُومَ**’un babasının adıdır; fili Beyt’e sevk eden; Allah onu helâk etti.

Dedi ki: **البَرَهْرَهة**: beyaz cariyedir. Dedi ki: **وبَرَهُها**: onun dolgunluğu ve parlak beyazlığıdır.

Dedi ki: **بَرَهْرَهة**’nin tasğîri **بُرَيْهَةَ**’dir. Kim onu tamam yaparsa der ki: **بُرَيْرِهة**. Ama **بُرَيْهِرَهةٌ** çirkindir; pek az konuşulur.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **البَرَهْرَهَة**: sanki rutubetten titriyormuş gibi olan.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **البَرَهْرَهة**: saflığından bir parıltısı olan.

Başkası dedi ki: o, ince derili olandır; sanki nimet yüzünden su onun içinde akıyor. Dedim: onların sözlerinin manası yakındır.

Ebû Ubeyd: **البُرْهة**: zamandır. Denir: Onun yanında dehrden bir **بُرهةً** kaldım; senin “Onun yanında dehrden bir **سَبَّةً** kaldım” demen gibi.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Onun yanında dehrden bir **بُرهة** ve dehrden bir **بَرهة** kaldım.

Başkası dedi ki: İbrâhîm, **بُرَيها** diye tasğîr edilir; çünkü onun yanında mîm zâiddir. Bazıları da **بُرَيْهِيم** der.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: *هرب

(باب الهاء والراء وما يثلثهما)
(هرس) الهاء والراء والسين: أصلٌ صحيح يدلُّ على دَقٍّ وهَزْمٍ في الشَّيء. وهَرَسْت الشّيءَ: دقَقْتُه. ومنه الهَرِيسة. والمِهْراسُ: حجرٌ منقورٌ، لعلّهُ يُدَقُّ فيه الشيء، وربَّما كان مستطيلاً يُتوَضَّأُ منه. والهَِرْس([1]): الثَّوب الخَلَق، وهذا على معنى التَّشبيه، كأنّه قد هُرِس. والمَهارِيس: الإبلُ الشِّداد تَهرُسُ الشيءَ عند الأكل. والهَرِسُ: الأسدُ الشَّديد، كأنّه يَهرُسُ ما لَقِي. قال:
شَديدَ السَّاعدينِ أخا وِثابٍ *** شديداً أسرُهُ هَرِساً هَمُوسا([2])
وأمّا الهَرَاسُ فشَجرٌ ذو شوكٍ. وهو شاذٌّ عن هذا القياس. قال:
* طِباقَ الكلابِ يَطَأْنَ الهَرَاسا([3]) *
(هرش) الهاء والراء والشين: كلمةٌ واحدة، هي مُهارَشة الكلابِ: تحريش بعضها على بعض. ومنه يُقاس التَّهريش، وهو الإفساد بين النّاس.
ومما ليس من هذا الباب هَرْشَى: هَضْبَةٌ معروفة. قال:
خُذُوا صدرَ هَرْشَى [أوقَفَاها فإنَّه *** كِلا جانِبَيْ هَرْشَى] لهُنَّ طرِيقُ([4])(هرص) الهاء والراء والصاد ليس بشيء، إلا أنهم يقولون: الهَرِيصَة: مُستنقع الماء.
(هرض) الهاء والراء والضاد، سبيلُه سبيلُ ما قبلَه، إلاّ أنَّ أبا بكرٍ([5]) زعم أن الهَرَض: الحَصَفُ يخرُج بالإنسان من الحَرّ. قال: وهَرَضْتُ الثَّوْبَ: مَزَّقتُه.
(هرط) الهاء والراء والطاء شيءٌ يدلُّ على اختصامٍ وتشاتُمٍ. وتهارطَ الرّجلانِ. تَشَاتَمَا. وهَرَطَ في كلامِه: خَلَّطَ.
(هرع) الهاء والراء والعين: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حركةٍ واضطراب. وأُهْرِعَ الرّجُلُ: ارتَعَدَ فَرَقاً. وسمِّيَ الأحمقُ هَيْرَعاً لاضطرابِ رائِهِ. ويمكن أنَّ الهاء فيه زائدة، فيكون من باب يَرَع. ويقال الهِرْياع: سَفِير الشَّجرِ، لأنَّه مضطرِبٌ تحمِلُهُ الرِّيحُ من موضعٍ إلى موضع.
ومن الباب: الهَرِع: الدَّمعُ أو الدّمُ الجارِي. وتَهَرَّعَتِ الرِّماحُ: أقبلَتْ شوارِعَ. وهم يُهْرَعُون إليه، أي يُساقُون.
ومما ليس من الباب الهَرْعة([6]): دُوَيْبَّة. يقال لها هَرِيعٌ([7]) وهريع([8]).
(هرف) الهاء والراء والفاء. يقولون: الهَرْف كالهَذَيَان بالثَّناء على الإنسان إعجاباً به. يقولون: "لا تَهْرِفْ بما لا تَعْرِف". ويقولون: هَرَّفَت([9]) النَّخْلَةُ، إذا عجَّلت إتاءَها. وما أُرَى هذه الكلمةَ عربيّة.
(هرل) الهاء والراء واللام. يقولون: الهَرْوَلة بين المَشْي والعَدْو.
(هرم) الهاء والراء والميم كلمتان: إحداهما الهَرَم: كِبَر السّنّ. ويقال: الهَرِمَة: اللّبُؤَة([10]). وابن هِرْمَةَ: آخِرُ ولَدِ الرّجل. والأخرى الهُرْمانُ: العَقْل.
(هرو) الهاء والراء والحرف المعتلّ والمهموز، بابٌ لم يُوضَع على قِياسٍ، وأُصولُ كلمه متباينة وممَّا جاء منه: هَرَوْتَهُ بالهرَاوة: ضربتُه بها. وهَرَّيتُ العمامةَ: صَفَّرْتُها. قال ابنُ دريد([11]): الهَرْوُ لا أصْلَ لـه في العربيَّة، إلاَّ أنَّ أبا مالكٍ جاء بحرفٍ أنكره أهلُ اللُّغة. قال: هَرَوْتُ اللّحمَ: أنضَجْتُه. وإنما هو هَرَأْته.
ومن المهموز الهُرَاء: المَنْطِق الفاسِد. يقال: أهْرَأَ الرّجُل في مَنطِقِه. قال:
لها بَشَرٌ مثل الحرير ومنطِقٌ *** رخيمُ الحواشِي لا هُراءٌ ولا نَزْرُ([12])
وتهرَّأَ اللّحمُ: طُبِخَ حتى يتساقَطَ عن العظْم. وهَرَأَه البَردُ: أصابَتْهُ شِدَّتُه، وكذا أهرأه.
(*هرب) الهاء والراء والباء كلمةٌ واحدة، هي هَرَب، إذا فَرّ. وما له هاربٌ ولا قاربٌ، أي صادرٌ عن الماء ولا وارد، أي لا شيءَ له.
(هرت) الهاء والراء والتاء: كلمةٌ تدلُّ على سَعَةٍ في شَيء. فالهَرَت: سَعَة الشِّدْق. والهَرِيت: المرأةُ المُفْضَاة.
(هرج) الهاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على اختلاطٍ وتخليط. منه هَرَّجَ الرَّجُل في حَدِيثه: خَلَّط. ويقاس على هذا فيقال لِلْقَتْل هَرْج، بسكون الراء. قال:
ليتَ شِعرِي أَأَوَّلُ الهَرْج هذا *** أم زمانٌ من فِتْنَةٍ غيرِ هَرْجِ([13])
والهَرَج بفتح الراء: أن تُظْلِمَ عينُ البَعِيرِ من شِدَّةِ الحر. والهَرْج: عَدْوُ الفرسِ بِسُرْعة، مرَّ يَهْرِجُ. والأرض المِهراجُ: الحَسَنَة النَّباتِ التفَّ بعضُه ببعض.
ومما ليس من هذا بعيداً منه: هَرّجْتُ السَّبُعَ([14]): صِحْت به.
(هرد) الهاء والراء والدال كلماتٌ تدلُّ على معالجةِ شيءٍ بصِبْغ أو ما أشبَهَه. وثوبٌ مَهرودٌ: صُبِغَ أصْفَرَ. وهَرَّدْتُ الثّوبَ شققته. وهَرَدْت عِرضَه: ثَلَبتُه. وهَرّدْتُ اللّحمَ: أنضجتُه شيئاً، تهريداً.
---------------------__
([1]) بفتح الهاء وكسرها، وككتف أيضاً.
([2]) أنشده في المجمل واللسان (هرس).
([3]) للنابغة الجعدي كما سبق في حواشي (طبق). وصدره:
* وخيل يطابقن بالدارعين *
([4]) التكملة مما سبق في (1: 147) ومن اللسان (هرش) ومعجم البلدان (هرشى). وقد سبق برواية: "خذا أنف". وفي المجمل والصحاح: "خذي أنف"، وفي اللسان: "خذا جنب".
([5]) في الجمهرة (2: 368).
([6]) بالفتح وبالتحريك، كما في تاج العروس.
([7]) وكذا في المجمل. ونصه: "والهرعة: دويبة، ويقال بل الهريع القملة، وهو الصحيح". واقتصر في الجمهرة (2: 391) على قوله: "والهريعة: القملة الكبيرة".
([8]) كذا وردت هذه الكلمة. وبدلها في اللسان: "الهيرعة".
([9]) ويقال: "أهرفت أيضاً" كما في القاموس، واقتصر على الأخيرة في اللسان.
([10]) وردت في القاموس. ولم ترد في اللسان.
([11]) الجمهرة (2: 422).
([12]) في الأصل: "له بشر" تحريف. والبيت لذي الرمة في ديوانه 212 واللسان (هرأ) والبيان (1: 276) وأمالي القالي (1: 154). ويروى: "رقيق الحواشي" كما في البيان.
([13]) لابن قيس الرقيات في ديوانه 283 واللسان (هرج)، قاله أيام فتنة ابن الزبير.
([14]) في اللسان والمجمل: "بالسبع".

ـ

##### Türkçe

(باب **الهاء** و**الراء** وما يثلثهما)
(**هرس**) **الهاء** ve**الراء** ve**السين**: Sahih bir asıl; şeyde dövme ve ezmeye delâlet eder. Ve “**هَرَسْتُ** şeyi”: onu dövdüm. Ondandır **الهَرِيسة**. Ve **المِهْراسُ**: oyulmuş bir taş; umulur ki onda şey dövülür; bazen de uzun olur, ondan abdest alınır. Ve **الهَِرْس**([1]): eski elbise; bu, teşbih mânâsı üzerinedir; sanki o dövülmüş gibidir. Ve **المَهارِيس**: yemede şeyi ezen, güçlü develerdir. Ve **الهَرِسُ**: şiddetli aslan; sanki karşılaştığını ezer. Dedi ki:
شَديدَ السَّاعدينِ أخا وِثابٍ *** شديداً أسرُهُ هَرِساً هَمُوسا([2])
أما **الهَرَاسُ** ise dikenli bir ağaçtır. Ve o, bu kıyastan şâzdır. Dedi ki:
* طِباقَ الكلابِ يَطَأْنَ الهَرَاسا([3]) *
(**هرش**) **الهاء** ve**الراء** ve**الشين**: tek bir kelimedir; o, **مُهارَشة الكلابِ**dır: bazısını bazısına karşı kışkırtmak. Ondan **التَّهريش** kıyas olunur; o da insanlar arasında ifsattır.
Ve bu babdan olmayanlardan: **هَرْشَى**: bilinen bir tepedir. Dedi ki:
خُذُوا صدرَ هَرْشَى [أوقَفَاها فإنَّه *** كِلا جانِبَيْ هَرْشَى] لهُنَّ طرِيقُ([4])(**هرص**) **الهاء** ve**الراء** ve**الصاد** bir şey değildir; ancak onlar derler ki: **الهَرِيصَة**: suyun birikintisi.
(**هرض**) **الهاء** ve**الراء** ve**الضاد**; yolu, kendinden öncekilerin yolu gibidir; ancak Ebû Bekir([5]) iddia etti ki **الهَرَض**: sıcaktan insandan çıkan küçük çakıldır. Dedi ki: “**هَرَضْتُ** elbiseyi”: onu yırttım.
(**هرط**) **الهاء** ve**الراء** ve**الطاء**; çekişme ve sövüşmeye delâlet eden bir şeydir. Ve “**تهارطَ** iki adam”: birbirine sövdüler. Ve “**هَرَطَ** sözünde”: karıştırdı.
(**هرع**) **الهاء** ve**الراء** ve**العين**: sahih bir asıl; hareket ve çalkantıya delâlet eder. Ve “**أُهْرِعَ** adam”: korkudan titredi. Ve ahmağa, görüşünün çalkantısından dolayı **هَيْرَعاً** adı verildi. Ve mümkündür ki ondaki **الهاء** ziyadedir; böylece **يَرَع** babından olur. Ve denir ki: **الهِرْياع**: ağacın ıslığıdır; çünkü o, rüzgârın onu bir yerden bir yere taşıdığı, çalkantılıdır.
Ve babdandır: **الهَرِع**: akan gözyaşı yahut kandır. Ve “**تَهَرَّعَتِ** mızraklar”: açıkça geliverdiler. Ve onlar ona “**يُهْرَعُون**”, yani sürülürler.
Ve babdan olmayanlardan: **الهَرْعة**([6]): küçük bir canlı. Ona **هَرِيعٌ**([7]) ve **هريع**([8]) denir.
(**هرف**) **الهاء** ve**الراء** ve**الفاء**. Derler ki: **الهَرْف**; insana hayranlıkla onu övmede, hezeyan gibidir. Derler ki: “**لا تَهْرِفْ بما لا تَعْرِف**”. Ve derler ki: “**هَرَّفَت** hurma ağacı”, yani ürününü çabuklaştırdı. Ve ben bu kelimeyi Arapça görmüyorum.
(**هرل**) **الهاء** ve**الراء** ve**اللام**. Derler ki: **الهَرْوَلة** yürüyüş ile koşuş arasındadır.
(**هرم**) **الهاء** ve**الراء** ve**الميم** iki kelimedir: birincisi **الهَرَم**: yaşlılıktır. Ve denir ki: **الهَرِمَة**: dişi aslan([10]). Ve **ابن هِرْمَةَ**: adamın son çocuğudur. İkincisi **الهُرْمانُ**: akıldır.
(**هرو**) **الهاء** ve**الراء** ve illetli ve hemzeli harf: kıyas üzere konulmamış bir babdır; kelimelerinin asılları birbirinden ayrıdır. Ondan gelenlerdendir: “**هَرَوْتُهُ** **بالهرَاوة**”: onu onunla vurdum. Ve “**هَرَّيتُ** sarığı”: onu sararttım. İbn Düreyd([11]) dedi ki: **الهَرْوُ**nun Arapçada aslı yoktur; ancak Ebû Mâlik, dil ehlinin inkâr ettiği bir harf getirdi. Dedi ki: “**هَرَوْتُ** eti”: onu pişirdim. O ancak “**هَرَأْته**”dir.
Ve hemzeliden **الهُرَاء**: bozuk söz. Denir ki: “**أهْرَأَ** adam, sözünde.” Dedi ki:
لها بَشَرٌ مثل الحرير ومنطِقٌ *** رخيمُ الحواشِي لا هُراءٌ ولا نَزْرُ([12])
Ve “**تهرَّأَ** et”: kemikten dökülünceye kadar pişirildi. Ve “**هَرَأَه** soğuk”: onun şiddeti ona isabet etti; aynı şekilde “**أهرأه**”.
(* **هرب**) **الهاء** ve**الراء** ve**الباء** tek bir kelimedir; o, “**هَرَب**”, yani kaçtı, olduğunda. Ve onun ne **هاربٌ**i vardır ne **قاربٌ**ı; yani sudan çıkan da yok, giren de; yani onun hiçbir şeyi yoktur.
(**هرت**) **الهاء** ve**الراء** ve**التاء**: bir şeyde genişliğe delâlet eden bir kelimedir. **الهَرَت**: ağız kenarının genişliğidir. Ve **الهَرِيت**: ifzâ edilmiş kadındır.
(**هرج**) **الهاء** ve**الراء** ve**الجيم** sahih bir asıl; karışma ve karıştırmaya delâlet eder. Ondan: “**هَرَّجَ** adam, hadisinde”: karıştırdı. Ve buna kıyas olunur da öldürmeye **هَرْج** denir; **الراء** sâkin olarak. Dedi ki:
ليتَ شِعرِي أَأَوَّلُ الهَرْج هذا *** أم زمانٌ من فِتْنَةٍ غيرِ هَرْجِ([13])
Ve **الهَرَج** (**الراء** fethasıyla): sıcağın şiddetinden devenin gözünün kararmasıdır. Ve **الهَرْج**: atın süratle koşmasıdır; geçti, “**يَهْرِجُ**”. Ve **الأرض المِهراجُ**: bitkisi güzel olan; bazısı bazısına dolaşmış.
Ve bundan uzak olmayan, ondan olanlardan: “**هَرّجْتُ** **السَّبُعَ**([14])”: ona bağırdım.
(**هرد**) **الهاء** ve**الراء** ve**الدال**; boya yahut ona benzer bir şeyle bir şeyi işlemeye delâlet eden kelimelerdir. Ve **ثوبٌ مَهرودٌ**: sarıya boyandı. Ve “**هَرَّدْتُ** elbiseyi”: onu yardım. Ve “**هَرَدْتُ** ırzını”: onu ayıpladım. Ve “**هَرّدْتُ** eti”: onu biraz pişirdim; **تهريداً**.

---------------------__
([1]) **الهاء**nın fethası ve kesresiyle; ve **كتف** gibi de.
([2]) Onu **المجمل** ve **اللسان**da (**هرس**) rivayet etti.
([3]) Daha önce (**طبق**) haşiyelerinde geçtiği üzere Nâbiga el-Ca‘dî’nindir. Ve onun صدر’ı:
* وخيل يطابقن بالدارعين *
([4]) Tekmile, daha önce (1: 147)’de ve **اللسان** (**هرش**) ve **معجم البلدان** (**هرشى**)dandır. Ve daha önce “خذا أنف” rivayetiyle geçti. Ve **المجمل** ve **الصحاح**ta: “خذي أنف”, ve **اللسان**da: “خذا جنب”.
([5]) **الجمهرة**de (2: 368).
([6]) Fethayla ve harekeyle; **تاج العروس**ta olduğu gibi.
([7]) **المجمل**de de böyledir. Metni: “Ve **الهَرْعة**: küçük bir canlı; ve denir ki bilakis **الهريع** bitten ibarettir; ve o doğrudur.” Ve **الجمهرة**de (2: 391) şu sözüyle yetindi: “Ve **الهريعة**: büyük bit.”
([8]) Bu kelime böyle vârid olmuştur. Ve onun yerine **اللسان**da: “**الهيرعة**”.
([9]) Ve denir ki: “**أهرفت أيضاً**” **القاموس**ta olduğu gibi; ve **اللسان**da yalnız sonuncusuyla yetindi.
([10]) **القاموس**ta vârid olmuştur. **اللسان**da vârid olmamıştır.
([11]) **الجمهرة** (2: 422).
([12]) Asılda: “له بشر” tahriftir. Ve beyit, Dîvân’ında 212’de Zü’r-Rumme’nindir; ve **اللسان** (**هرأ**) ve **البيان** (1: 276) ve **أمالي القالي** (1: 154). Ve “رقيق الحواشي” diye rivayet olunur; **البيان**da olduğu gibi.
([13]) Dîvân’ında 283’te İbn Kays er-Rukayyât’ındır; ve **اللسان** (**هرج**). Onu İbnü’z-Zübeyr fitnesi günlerinde söyledi.
([14]) **اللسان** ve **المجمل**de: “بالسبع”.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ر ب
جدّ به الهرب والمهرب ويقال‏:‏ إليك منك المهرب‏.‏
وفلان لنا مهرب ‏"‏ وما له هارب ولا قارب ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ه ر ب
**الهرب** ve **المهرب** ile ona ciddiyetle yöneldi; ve denilir ki: “Sana, senden **المهرب** (kaçış yeri) vardır.”
Ve falan kimse bizim için bir **مهرب** (kaçış yolu)dur; “ve onun ne bir **هارب** (kaçan)ı vardır ne de bir **قارب** (yaklaşan)ı.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الـهَرَبُ: الفِرارُ. هَرَبَ يَهْرُبُ هَرَباً: فَرَّ، يَكونُ ذلك للإِنسان، وغيره من أَنواع الحيوان. وأَهْرَبَ: جَدَّ في الذَّهابِ مَذْعُوراً؛ وقيل: هو إِذا جَدَّ في الذهاب مَذْعُوراً، أَو غيرَ مَذْعور؛ وقال اللحياني: يكون ذلك للفَرَس وغيره مما يَعْدُو؛ وهَرَّبَ غيرَه تَهْريباً. وقال مرَّة: جاءَ مُهْرِباً أَي جادّاً في الأَمْرِ؛ وقيل: جاءَ مُهْرِباً إِذا أَتاك هارِباً فَزِعاً؛ وفلانٌ لنا مَهْرَبٌ. وأَهْرَبَ الرجلُ إِذا أَبْعَدَ في الأَرض؛ وأَهْرَبَ فلانٌ فلاناً إِذا اضْطَرَّه إِلى الـهَرَبِ. ويقال: هَرَبَ من الوَتِدِ نِصْفُه في الأَرض أَي غابَ؛ قال أَبو وَجْزَةَ:
ومُجْنَـأً كإِزاءِ الـحَوْضِ مُنْثَلِماً، *  ورُمَّةً نَشِـبَتْ في هارِبِ الوَتِدِ(2) (2 قوله «ومجنأ» أي نؤياً اهـ. تكملة.)
وساحَ فلان في الأَرضِ وهَرَبَ فيها. قال: وقال بعضهم: أَهْرَبَ فلانٌ أَي أَغْرَقَ في الأَمْر. الأَصمعي، في نفي المال: ما لَه هارِبٌ ولا قارِبٌ أَي صادرٌ عن الماءِ ولا وارِد؛ وقال اللحياني: معناه ما له شيءٌ، وما له قَوْمٌ؛ قال: ومثله ما له سَعْنةٌ ولا مَعْنَةٌ. وقال ابن الأَعرابي: الهارِبُ الذي صَدَر عن الماءِ؛ قال: والقارِبُ الذي يَطْلُبُ الماءَ. وقال الأَصمعي في قولهم ما لَه هارِبٌ ولا قارِبٌ: معناه ليس له أَحَدٌ يَهْرُبُ منه، ولا أَحدٌ يَقْرُبُ منه أَي فليس هو بشيءٍ؛ وقيل: معناه ما لَه بَعِـيرٌ يَصْدُرُ عن الماءِ، ولا بَعِـيرٌ يَقْرُبُ الماءَ. وفي الحديث: قال له رجل: ما لي ولعيالي هارِبٌ ولا قارِبٌ غيرَها أَي ما لي بعيرٌ صادرٌ عن الماء، ولا واردٌ سواها، يعني ناقتَه. ابن الأَعرابي: هَرِبَ الرجُلُ إِذا هَرِمَ؛ وأَهْرَبَتِ الريحُ ما على وجهِ الأَرض من التُّراب والقَمِـيم وغيره إِذا سَفَتْ به. والـهُرْبُ: الثَّرْبُ، يمانية. وهَرَّابٌ ومُهْرِبٌ: اسمان. وهارِبةُ البَقْعاءِ: بَطْنٌ.

##### Türkçe

**الـهَرَبُ**: kaçış. **هَرَبَ يَهْرُبُ هَرَباً**: kaçtı; bu,
insan için ve hayvan türlerinden başkası için olur. **وأَهْرَبَ**: korkmuş olarak
gitmede ciddileşti; ve denildi: o, gitmede korkmuş olarak ciddileştiği zaman, yahut
korkmuş olmaksızın; ve **اللحياني** dedi: bu, at ve koşan şeylerden başkası için olur; ve
**هَرَّبَ** başkasını **تَهْريباً** (kaçırdı).

Ve **مرَّة** dedi: **جاءَ مُهْرِباً** yani işte ciddî olarak geldi; ve denildi: **جاءَ مُهْرِباً**,
sana kaçmış, korkmuş olarak geldiği zaman; ve falan, bizim için bir **مَهْرَبٌ**’dır.
Ve **أَهْرَبَ** adam, yeryüzünde uzaklaştığı zaman; ve falan, falanı **أَهْرَبَ**,
onu **الـهَرَبِ**’e mecbur ettiği zaman.

Ve denilir: **هَرَبَ** kazığın, yarısı yerde iken; yani kayboldu; **أَبو وَجْزَةَ** dedi:
ومُجْنَـأً كإِزاءِ الـحَوْضِ مُنْثَلِماً، *  ورُمَّةً نَشِـبَتْ في هارِبِ الوَتِدِ(2)
(2 Onun sözü “ومجنأ” yani “نؤياً”dır, … . Tamamlama.)

Ve falan yeryüzünde dolaştı ve onda **هَرَبَ** etti. Dedi: Ve bazısı dedi: **أَهْرَبَ** falan,
yani işte derinleşti.

**الأَصمعي**, malın yokluğunda: onun için ne bir **هارِبٌ** vardır ne bir **قارِبٌ**; yani sudan
çıkan da yok, suya varan da yok; ve **اللحياني** dedi: manası, onun için hiçbir şey yoktur,
ve onun için bir kavim yoktur; dedi: ve bunun benzeri: onun için ne bir **سَعْنةٌ** vardır ne bir
**مَعْنَةٌ**. Ve **ابن الأَعرابي** dedi: **الهارِبُ**, sudan çıkan kimsedir; dedi: ve **القارِبُ**,
suyu arayan kimsedir. Ve **الأَصمعي**, onların “onun için ne bir **هارِبٌ** vardır ne bir **قارِبٌ**”
sözünde dedi: manası, ondan kaçan bir kimse yoktur, ona yaklaşan bir kimse de yoktur; yani
o, bir şey değildir; ve denildi: manası, onun için sudan çıkan bir deve yoktur, suya yaklaşan bir
deve de yoktur. Ve hadiste: bir adam ona dedi: benim için ve ailem için ondan başka ne bir
**هارِبٌ** vardır ne bir **قارِبٌ**; yani benim için sudan çıkan bir deve yoktur, ondan başka suya
varan da yoktur; yani dişi devesini kastediyor.

**ابن الأَعرابي**: **هَرِبَ** adam, ihtiyarladığı zaman; ve rüzgâr, yeryüzünün yüzü üzerindeki
toprak ve süprüntü ve başkasını **أَهْرَبَتِ**; onunla savurduğu zaman. Ve **الـهُرْبُ**:
**الثَّرْبُ**, Yemenîdir. Ve **هَرَّابٌ** ve **مُهْرِبٌ**: iki isimdir. Ve **هارِبةُ البَقْعاءِ**:
bir karındır (kabile koludur).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ر ب * * الهَرَبُ * الفرار وقد * هَرَبَ * يهرُبُ * هَرَباً * مثل طلب يطلُبُ طلبا و * أهْرَبَ * جدَّ في الفرار مذعورا

##### Türkçe

* ه ر ب * * **الهَرَبُ** * kaçış; ve muhakkak **هَرَبَ** kaçtı, **يهرُبُ** kaçar, **هَرَباً** kaçış olarak; **طلب** istedi, **يطلُبُ** ister, **طلبا** isteme olarak (misali gibi). Ve **أهْرَبَ** kaçışta ciddileşti, korkmuş olarak.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

هرب يهرب، هربا بالتحريك من باب: نصر، كما تدل عليه قاعدة إطلاقه، وهو الصحيح واغتر بعض بالمصدر المحرك، فقال: إنه من باب فرح، وآخرون أنه من باب فتح، لوجود حرف الحلق، وجهل أن حرف الحلق إذا كان في أوله، فإنه لا يعتد به؛ وآخرون أنه من باب ضرب، والصحيح الأول، ومهربا، كطلب طلبا ومطلبا، هو مصدر ميمي، كمقعد، وهربانا بالتحريك،وهذه عن الصاغاني، لما فيه من الجولان والأضطراب: فر، يكون ذلك للإنسان وغيره من أنواع الحيوان. هرب غيره تهريبا، وهربته أنا. يقال: هرب من الوتد نصفه في الأرض: أي غاب، قال أو وجزة:
  ومجنأ كإزاء الحوض منثلمـا                      ورمة نشبت في هارب الوتد هكذا وقع في عبارة أئمة اللغة، ولا قلق فيها كما زعمه شيخنا، وما صوبه، لا يخلو عن تأمل. قال بعضهم: أهرب فلان، أي أغرق في الأمر، من تهذيب ابن القطاع أهرب: جد في الذهاب مذعورا، أو غير مذعور. وقال اللحياني: يكون ذلك للفرس وغيره مما يعدو. وقال مرة: جاء مهربا: أي جادا في الأمر. وقيل: جاء مهربا إذا أتاك هاربا فزعا. قلت: وعليه اقتصر الجوهري. أهربت الريح: سفت ما على وجه الأرض من التراب والقميم وغيره. أهرب فلان فلانا: إذا اضطره إلى الهرب. قال الأصمعي في نفي المال: ماله هارب، ولا قارب: أي صادر عن الماء، ولا وارد إليه. وقال اللحياني: معناه أي ماله شيء وماله قوم؛ قال: ومثله: ماله سعنة، ولا معنة. وعن ابن الأعرابي: الهارب: الذي يطلب الماء، أو معناه ليس أحد يهرب منه، ولا أحد يقرب إليه، أي فليس هو بشيء وفي بعض النسخ: شيء، من غير موحدة، وهو أحد أقوال الأصمعي. والميداني نسب القول الأول للخليل، وقد تقدم بعض من ذلك في ق ر ب فليراجع الحديث: قال له رجل:  مالي ولعيالي هارب ولا قارب غيرها  ، أي: مالي صادر عن الماء ولا وارد سواها، يعني ناقته. عن ابن الأعرابي: يقال: هرب الرجل، كفرح: إذا هرم، الميم لغة في الباء. من المجاز: ضربه فبدا هرب بطنه الهرب، بالضم: ثرب البطن هو، بفتح المثلة فالسكون، يمانية، هنا محل ذكره، وقد صحفه الزمخشري فقال: هذب بطنه، بالدال. وقد سبقت الإشارة إليه. المهرب، كمنبر: خشبة يقبل بها الزراع في حرذه، ويدبر نقله الصاغاني. والهاربية: مويهة لبني هاربة بن ذبيان بن بغيض بن ريث بن غطفان، وهم هاربة البقعاء إخوة سعد وفزارة. وفي المعارف، لابن قتيبة: وقد بادت هاربة، إلا بقية يسيرة في بني سعد. وفي المعجم: قال بشر بن ابي خازم:
  ولم نهلك لمرة إذ تـولـوا                      وساروا سير هاربة فغاروا

  وذلك لحرب كانت بينهم، فرحلوا من غطفان، فنزلوا في بني ثعلبة بن سعد، فعدادهم اليوم فيهم، وهم قليل، قال هشام بن محمد الكلبي: لم أر هاربيا قط. وسموا هرابا، ومهربا، كشداد ومحسن. ومما يستدرك عليه: فلان لنا مهرب، وإليك منك المهرب. والمهرب: موضع الهرب، وأهرب الرجل: إذا أبعد في الأرض، وساح في الأرض وهرب فيها، بالفتح. وهروب: من قرى صنعاء باليمن. كذا في المعجم.

##### Türkçe

**هرب** **يهرب**، hareke ile **هربا**; “**نصر**” bâbındandır; onun mutlak olarak kullanılmasının kaidesinin delâlet ettiği üzere; ve o sahih olandır. Hareke verilmiş masdar sebebiyle bazıları aldanmış da şöyle demiştir: O “**فرح**” bâbındandır. Başkaları da onun “**فتح**” bâbından olduğunu (söyledi); boğaz harfinin bulunması sebebiyle; ve boğaz harfinin eğer başında olursa, ona itibar edilmediğini bilmedi. Başkaları da onun “**ضرب**” bâbından olduğunu (söyledi). Sahih olan birincisidir. Ve **مهربا**; tıpkı **طلب**’ın **طلبا** ve **مطلبا** (gelmesi) gibi; o, **مقعد** gibi, mîmî masdardır. Ve hareke ile **هربانا**; bu, içinde dolaşma ve ıztırap bulunduğu için, **الصاغاني**’dendir: kaçtı; bu, insan ve hayvan türlerinin diğerleri için olur.

Başkasını **تهريبا** ile kaçırdı; ben de onu kaçırdım. Denir: **هرب** kazıktan; onun yarısı yerde (iken): yani kayboldu. **أو وجزة** dedi:
  Ve havuzun karşısı gibi, yarılmış bir siper;
  Ve **هارب** kazıkta saplanmış bir ip.

Bu, dil imamlarının ibaresinde böyle vâki olmuştur; onda, şeyhimizin zannettiği gibi bir kaygı yoktur; ve onun doğru gördüğü şey, teemmülden hâlî değildir. Bazıları dedi: Falan **أهرب** etti; yani işte derinleşti. **ابن القطاع**’ın **تهذيب**’inden: **أهرب**: korkmuş olarak yahut korkmamış olarak, gitmede ciddî oldu. **اللحياني** dedi: Bu, at ve koşan şeylerin başkası için olur. Bir kere de dedi: **مهربا** olarak geldi: yani işte ciddî olarak. Ve denildi: **مهربا** olarak geldi; sana kaçmış, korkmuş olarak geldiği zaman. Dedim: **الجوهري** bununla yetindi.

Rüzgâr **أهربت** etti: yer yüzünün üzerindeki toprak ve çöp ve başkasını savurdu. Falan, falanı **أهرب** etti: onu kaçmaya mecbur ettiği zaman. **الأصمعي** malın nefyi hakkında dedi: Onun malı **هارب** değildir, **قارب** da değildir: yani sudan çıkan değildir, ona giren de değildir. **اللحياني** dedi: Manası: onun malı bir şey değildir ve onun kavmi yoktur; dedi: bunun benzeri: onun **سعنة**’si yoktur, **معنة**’si de yoktur. **ابن الأعرابي**’den: **الهارب**: suyu arayan kimsedir; yahut manası: ondan kaçan kimse yoktur, ona yaklaşan kimse de yoktur; yani o bir şey değildir. Bazı nüshalarda: “şey” (vardır); **موحدة** olmaksızın; ve bu, **الأصمعي**’nin sözlerinden biridir. **الميداني** birinci sözü **الخليل**’e nisbet etti; bunun bir kısmı daha önce **ق ر ب**’de geçti; hadisi gözden geçirsin: Bir adam ona dedi: “Benim malım ve ailem için, ondan başka **هارب** yoktur ve **قارب** yoktur”; yani benim malım sudan çıkan değildir ve ondan başkasına giren değildir; yani onun devesini kastediyor.

**ابن الأعرابي**’den: denir: adam **هرب** etti, “**فرح**” gibi: ihtiyarladığı zaman; **الميم** **الباء**’da bir dildir.

Mecazdan: Ona vurdu da karnının **هرب**’i göründü. **الهرب** (damme ile): karın iç yağ tabakasıdır; o, **المثلة**’yi fetha ile sonra sükûn ile (okuyarak); Yemenîdir; burada onun zikrinin yeridir. **الزمخشري** onu tashif etti de şöyle dedi: karnını **هذب** etti; **الدال** ile. Ona işaret daha önce geçti.

**المهرب**; “**منبر**” gibi: ziraatçının ekinini korumasında onunla karşılık verdiği bir tahtadır; **الصاغاني** onun naklini geri çevirdi. Ve **الهاربية**: **غطفان**’dan **ريث** oğlu **بغيض** oğlu **ذبيان** oğlu **هاربة** oğullarına ait küçük bir sudur; ve onlar, **سعد** ve **فزارة**’nin kardeşleri olan **هاربة البقعاء**’dır. **ابن قتيبة**’nin **المعارف**’inde: **هاربة** yok olmuştur; **بني سعد** içinde pek az bir kalıntı müstesna. **المعجم**’de: **بشر بن ابي خازم** dedi:
  Ve onlar dönüp gittikleri vakit, bir kere için helâk olmadık;
  Ve **هاربة**’nin yürüyüşü gibi yürüdüler de mağaraya girdiler.

Bu, aralarında olan bir savaş sebebiyledir; **غطفان**’dan göçtüler; **سعد** oğlu **ثعلبة** oğullarına indiler; bugün onların sayımı onların içindedir; ve onlar azdır. **هشام بن محمد الكلبي** dedi: Hiçbir **هاربي** görmedim. Ve **هرابا** ve **مهربا** diye adlandırıldılar; “**شداد**” ve “**محسن**” gibi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: Falan, bizim için bir **مهرب**’dir; ve sana, senden **المهرب** (vardır). Ve **المهرب**: kaçış yeridir. Adam **أهرب** etti: yerde uzaklaştığı zaman; ve yerde dolaştı ve onda kaçtı; fetha ile. Ve **هروب**: Yemen’de San‘â köylerindendir. **المعجم**’de böyle (geçer).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَرَبَ
1 هَرَبَ ذ , (S, K,) aor. هَرُبَ ; not هَرَبَ , as some have imagined on account of the measure of the first of the following inf. ns., imagining thence also that the pret. is هَرِبَ; nor هَرَبَ with the pret. هَرَبَ, as some have supposed because of the guttural letter; for a guttural letter, when it is the first, is not reckoned as having any influence on the form of the aor.; nor هَرِبَ , as some have thought; (TA;) inf. n. هَرَبٌ (S, K) and مَهْرَبٌ and هَرَبَانٌ; (K;) He (a man, or any animal, TA) fled; ran away. (S, K.) ― -b2- اِلَيْكَ مِنْكَ المَهْرَبُ [To Thee I flee for refuge from Thee; i. e., from thy punishment: addressed to God]. (TA.) ― -b3- هَرَبَ مِنَ الوَتَدِ نِصْفُهُ Half of the wooden pin, peg, or stake, disappeared [in the ground]. (K.) -A2- هَرِبَ, aor. هَرَبَ , He became extremely aged, old and weak, or decrepit; i. q. هَرِمَ; (K;) of which it is a dial. form. (TA.)

هرّبه
2 هرّبه ذ , inf. n. تَهْرِيبُ, He made, or caused, him to flee, or run away. (S, K.) See also 4.

اهربه
4 اهربه ذ He forced, or compelled, him to flee, or run away. (K.) See also 2. ― -b2- اهربتِ الرِّيحُ The wind raised and carried away the dust, (K,) causing dust and dry herbage &c. to accumulate on the ground. (TA.) ― -b3- اهرب He (a horse, or other animal that runs, Lh) strove, or exerted himself, in going away, or in flight, being frightened, (ISk, S, K,) or not being frightened. (TA.) See جَاءَ مُهْرِبًا. ― -b4- اهرب He went, or travelled, far into, or through, the land. (TA.) [فى ↓ هَرَبَ الأَرْضِ, mentioned also in the TA, seems to signify the same.] ― -b5- اهرب فِى الأَمْرِ He immersed himself in the affair; took extraordinary pains in it. (K.) See جَاءَ مُهْرِبًا.

تهاربوا
6 تهاربوا ذ (S, O, K, art. فر,) They fled, one from another. (TK.)

هُرْبٌ
هُرْبٌ ذ The thin integument of fat that covers the stomach and intestines: or the fat [or caul] that is spread over the intestines: i. q. ثَرْبُ البَطْنِ: (K:) a word of the dial. of El-Yemen. (TA.)

مَا لَهُ هَارِبٌ وَلَا قَارِبٌ
مَا لَهُ هَارِبٌ وَلَا قَارِبٌ ذ He has not [of camels &c.] any that returns from water, nor any that comes to it; i. e., he has not anything; (Kh, S, K;) or, he has not anything, nor has he any people; an expression similar to مَا لَهُ سَعْنَةٌ وَلَا مَعْنَةٌ: (Lh:) accord. to IAar, هَارِبٌ signifies one who returns from water; and قَارِبٌ, one who seeks, or journeys to, water: (TA:) or the meaning is no one flees from him, nor does any one approach him; i. e., he is a person of no account. (As, K.) [In the TA a trad. is quoted which confirms the former signification.] See also art. قرب.

مَهْرَبٌ
مَهْرَبٌ ذ A place to which one flees; a place of refuge. (Msb.) ― -b2- فُلَانٌ لَنَا مَهْرَبٌ (assumed tropical:) Such a one is a refuge to us. (TA.)

جَاءَ مُهْرِبًا
جَاءَ مُهْرِبًا ذ He came striving, or exerting himself, in the affair: (Lh:) or, as some say, he came fleeing and in fright. (TA.)

مِهْرَبٌ
مِهْرَبٌ ذ A piece of wood, or wooden implement, which the sower, or ploughman, draws forward and backward [over the ground]. (K.) [A piece of the trunk of a tree, or of a thick branch, is thus drawn over the soil after sowing.]

##### Türkçe

هَرَبَ
1 **هَرَبَ** ذ , (S, K,) muzârîsi **هَرُبَ**; **هَرَبَ** değildir, bazıları, aşağıdaki mastar isimlerinin ilkinin vezni sebebiyle öyle zannetmiş, buradan da mâzînin **هَرِبَ** olduğunu zannetmişlerdir; ne de boğaz harfi sebebiyle bazılarınca farz edildiği üzere mâzî **هَرَبَ** ile birlikte muzârîsi **هَرَبَ** olan (bir fiildir); çünkü boğaz harfi, ilk harf olduğunda, muzârînin şekli üzerinde herhangi bir tesire sahip sayılmaz; ne de bazıların düşündüğü gibi **هَرِبَ** (dir); (TA;) mastar ismi **هَرَبٌ** (S, K) ve **مَهْرَبٌ** ve **هَرَبَانٌ**; (K;) O (bir adam, yahut herhangi bir hayvan, TA) kaçtı; firar etti. (S, K.) ― -b2- **اِلَيْكَ مِنْكَ المَهْرَبُ** [Sana, Senden sığınmak için kaçarım; yani, Senin azabından: Allah’a hitap]. (TA.) ― -b3- **هَرَبَ مِنَ الوَتَدِ نِصْفُهُ** Ahşap kazığın, çivinin yahut payandanın yarısı [toprağın içinde] kayboldu. (K.) -A2- **هَرِبَ**, muzârîsi **هَرَبَ**, O aşırı derecede yaşlandı, ihtiyarladı ve zayıfladı, yahut düşkünleşti; **هَرِمَ** ile aynı manadadır; (K;) bunun lehçe şeklidir. (TA.)

هرّبه
2 **هرّبه** ذ , mastar ismi **تَهْرِيبُ**, O, onu kaçırdı, yahut kaçmasına sebep oldu. (S, K.) 4’e de bak.

اهربه
4 **اهربه** ذ O, onu kaçmaya, yahut firar etmeye zorladı, yahut mecbur etti. (K.) 2’ye de bak. ― -b2- **اهربتِ الرِّيحُ** Rüzgâr tozu kaldırdı ve götürdü, (K,) tozun ve kuru otun vb. yerde birikmesine sebep olarak. (TA.) ― -b3- **اهرب** O (koşan bir at, yahut başka bir hayvan, Lh) korkmuş olarak, (ISk, S, K,) yahut korkmuş olmayarak, uzaklaşmada yahut kaçışta çabaladı, yahut gayret etti. (TA.) **جَاءَ مُهْرِبًا**’ya bak. ― -b4- **اهرب** O, araziye uzakça gitti, yahut arazi içinde uzaklara yol aldı. (TA.) [TA’da da zikredilen **هَرَبَ الأَرْضِ** ↓ fî, aynı manaya delâlet ediyor görünür.] ― -b5- **اهرب فِى الأَمْرِ** O, işe daldı; onda olağanüstü gayret gösterdi. (K.) **جَاءَ مُهْرِبًا**’ya bak.

تهاربوا
6 **تهاربوا** ذ (S, O, K, madde **فر**, ) Onlar birbirlerinden kaçtılar. (TK.)

هُرْبٌ
**هُرْبٌ** ذ Mideyi ve bağırsakları örten yağın ince zarı: yahut bağırsakların üzerine yayılmış olan yağ [yahut gömlek yağı]: **ثَرْبُ البَطْنِ** ile aynı manadadır: (K:) Yemen lehçesinden bir kelimedir. (TA.)

مَا لَهُ هَارِبٌ وَلَا قَارِبٌ
**مَا لَهُ هَارِبٌ وَلَا قَارِبٌ** ذ Onun [develerden vb.] sudan döneni de yoktur, suya geleni de; yani, onun hiçbir şeyi yoktur; (Kh, S, K;) yahut, onun hiçbir şeyi yoktur ve onun hiçbir adamı da yoktur; **مَا لَهُ سَعْنَةٌ وَلَا مَعْنَةٌ**’ye benzer bir ifadedir: (Lh:) IAar’a göre **هَارِبٌ**, sudan dönen kimse demektir; ve **قَارِبٌ**, suyu arayan, yahut suya yolculuk eden kimse: (TA:) yahut mana şudur: ondan kimse kaçmaz ve ona kimse yaklaşmaz; yani, o itibarsız bir kimsedir. (As, K.) [TA’da, önceki manayı teyit eden bir rivayet nakledilmiştir.] Madde **قرب**’a da bak.

مَهْرَبٌ
**مَهْرَبٌ** ذ Kaçılan yer; sığınılacak yer. (Msb.) ― -b2- **فُلَانٌ لَنَا مَهْرَبٌ** (mecaz kabul edilmiştir:) Falan kimse bizim için bir sığınaktır. (TA.)

جَاءَ مُهْرِبًا
**جَاءَ مُهْرِبًا** ذ O, işte çabalayarak, yahut gayret ederek geldi: (Lh:) yahut, bazıların dediğine göre, o kaçıp korku içinde geldi. (TA.)

مِهْرَبٌ
**مِهْرَبٌ** ذ Ekenin yahut çiftçinin [toprak üzerinde] ileri geri çektiği bir tahta parçası, yahut tahta alet. (K.) [Bir ağacın gövdesinden, yahut kalın bir daldan bir parça, ekimden sonra toprağın üzerinde böyle çekilir.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَرَبَ
هَرَبَ U ( n. ac. هَرَب 4 ,  مَهْرَب 17 ,  هُرُوْب 27 ,  هَرَبَاْن 36 ),
a.  Fled, ran away; escaped; disappeared.

b.  [ Min &  Ila ], Fled from.... to.

c.  Sank into the ground.

هَرِبَ
هَرِبَ A ( n. ac. هَرَب 4 ),
a.  Was old, decrepit.

هَرَّبَ
هَرَّبَ II ,
a.  Put to flight; routed.

أَهْرَبَ
أَهْرَبَ IV ,
a.  see II .

b.  Swept, carried away ( the dust: wind ).

c.  Took fright, scampered away, bolted.

d.  [ Fī ], Travelled far into ( country ); immersed himself   in, was absorbed by ( affairs ).

تَهَاْرَبَ
تَهَاْرَبَ VI ,
a.  Fled one from another.

هُرْب
هُرْب 3 ,
a.  Integument of fat, caul.

هَرَب
هَرَب 4 ,
a.  Flight; escape.

b.  Emigration.

مَهْرَب
مَهْرَب 17 , ( pl. مَهَاْرِبُ 44 ),
a.  Refuge, shelter, asylum.

b.  [ coll. ], Evasion, subterfuge.

مِهْرَب
مِهْرَب 20 ,
a.  A kind of harrow.

هَاْرِب
هَاْرِب 21 ,
a.  Fleeing; fugitive; run-away.

هَرِيْبَة
هَرِيْبَة 25t
a.  [ coll. ],  see 4 .

هَرْبَاْنُ
هَرْبَاْنُ 33
a.  [ coll. ],  see 21 .

هَرَّبَ مِن الكُمْرُك
هَرَّبَ مِن الكُمْرُك
a.  [ coll. ], He smuggled.

جَآء مُهْرِبًا
جَآء مُهْرِبًا
a.  He came exerting himself.

مَالَهُ هَارِب وَلَا قَارِب
مَالَهُ هَارِب وَلَا قَارِب
a.  He has not anything.

هِرْبِد
هِرْبِد
a.  see هَرْبَذَ هِرْبِ٤ 53 .

##### Türkçe

**هَرَبَ**
**هَرَبَ** U (mastar: **هَرَب** 4, **مَهْرَب** 17, **هُرُوْب** 27, **هَرَبَاْن** 36),
a. Kaçtı, uzaklaştı; kaçıp kurtuldu; kayboldu.

b. [Min & Ila], …den …e kaçtı.

c. Yere battı.

**هَرِبَ**
**هَرِبَ** A (mastar: **هَرَب** 4),
a. Yaşlı, düşkün oldu.

**هَرَّبَ**
**هَرَّبَ** II,
a. Kaçırdı; bozguna uğrattı.

**أَهْرَبَ**
**أَهْرَبَ** IV,
a. II’ye bak.

b. Süpürdü, sürükleyip götürdü (tozu: rüzgâr).

c. Ürktü, sıvışıp kaçtı, fırlayıp kaçtı.

d. [Fī], (ülkenin) içine doğru uzaklara yolculuk etti; (işlere) daldı, (işlerle) meşgul olup kendini verdi.

**تَهَاْرَبَ**
**تَهَاْرَبَ** VI,
a. Birbirinden kaçtı.

**هُرْب**
**هُرْب** 3,
a. Yağın zarı, gömlek yağı.

**هَرَب**
**هَرَب** 4,
a. Kaçış; kaçıp kurtuluş.

b. Hicret.

**مَهْرَب**
**مَهْرَب** 17, (çoğulu **مَهَاْرِبُ** 44),
a. Sığınak, barınak, iltica yeri.

b. [topluluk ismi], Kaçamak, hile-i şer‘iyye.

**مِهْرَب**
**مِهْرَب** 20,
a. Bir çeşit tırmık.

**هَاْرِب**
**هَاْرِب** 21,
a. Kaçan; kaçak; firari.

**هَرِيْبَة**
**هَرِيْبَة** 25t
a. [topluluk ismi], 4’e bak.

**هَرْبَاْنُ**
**هَرْبَاْنُ** 33
a. [topluluk ismi], 21’e bak.

**هَرَّبَ مِن الكُمْرُك**
**هَرَّبَ مِن الكُمْرُك**
a. [topluluk ismi], Kaçakçılık yaptı.

**جَآء مُهْرِبًا**
**جَآء مُهْرِبًا**
a. Kendini zorlayarak geldi.

**مَالَهُ هَارِب وَلَا قَارِب**
**مَالَهُ هَارِب وَلَا قَارِب**
a. Hiçbir şeyi yoktur.

**هِرْبِد**
**هِرْبِد**
a. **هَرْبَذَ هِرْبِ٤ 53**’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

هرب
هَرَبَ - يَهْرُبُ - هَرَب - هَرَباً
هَرَبَ - يَهْرُبُ + كائن + من شيء أو كائن أو خطر: ينطلق مسرعاً مذعوراً مرعوباً مبتعداً عن الخطر
هَرَب: اسم فعل مبالغة من " هَرَبَ - يَهْرُبُ ": الهروب المتكرر
هَرَباً: حال من " هَرَب ": ونحن هاربون
﴿وأنا ظننا أن لن نعجز الله في الأرض ولن نعجزه هربا﴾: ولن نعجزه في الأرض، ولن نعجزه ونحن هاربون
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الهروب والفرار بعيداً عن أذى محتمل " وهي:
فَرَّ - يَفِرُّ، فَزِعَ - يَفْْزَعُ، هَرَبَ - يَهْرُبُ، شَرَدَ - يَشْرُدُ، وَحَشَ - يَحِشُ، بَبَلَ - يَبَبِلُ
هرب
 	﴿وأنا ظننا أن لن نعجز الله في الأرض ولن نعجزه هربا(12)﴾ الجن
مختار الصحاح
● [هرب] ه ر ب: الهَرَبُ الفرار وقد هَرَبَ يهرُبُ هَرَباً مثل طلب يطلُبُ طلبا و أهْرَبَ جدَّ في الفرار مذعورا
معجم الفرائد القرآنية:
هـ ر ب
"هَرَب" في قوله تعالى:"وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَبا " (12)الجن.
الهَرَب : الذهاب بسرعة عن خوف .
ملخص اللسان
1. الـهَرَبُ: الفِرارُ. هَرَبَ يَهْرُبُ هَرَباً: فَرَّ، يَكونُ ذلك  للإِنسان، وغيره من أَنواع الحيوان. وأَهْرَبَ: جَدَّ في الذَّهابِ  مَذْعُوراً؛
2.    وقيل: هو إِذا جَدَّ في الذهاب مَذْعُوراً، أَو غيرَ مَذْعور؛
3.     جاءَ مُهْرِباً أَي جادّاً في الأَمْرِ؛
4.     وقيل: جاءَ مُهْرِباً إِذا أَتاك هارِباً فَزِعاً؛
5.     وفلانٌ لنا مَهْرَبٌ.
6.     وأَهْرَبَ الرجلُ إِذا أَبْعَدَ في الأَرض؛
7.     وأَهْرَبَ فلانٌ فلاناً إِذا اضْطَرَّه إِلى الـهَرَبِ.
8.     ويقال: هَرَبَ من الوَتِدِ نِصْفُه في الأَرض أَي غابَ
9.     أَهْرَبَ فلانٌ أَي أَغْرَقَ في الأَمْر.
10.                       في نفي المال: ما لَه هارِبٌ ولا قارِبٌ أَي صادرٌ عن الماءِ ولا وارِد؛
لسان العرب
● - هرب: الـهَرَبُ: الفِرارُ. هَرَبَ يَهْرُبُ هَرَباً: فَرَّ، يَكونُ ذلك  للإِنسان، وغيره من أَنواع الحيوان. وأَهْرَبَ: جَدَّ في الذَّهابِ  مَذْعُوراً؛ وقيل: هو إِذا جَدَّ في الذهاب مَذْعُوراً، أَو غيرَ مَذْعور؛ وقال اللحياني: يكون ذلك للفَرَس وغيره مما يَعْدُو؛ وهَرَّبَ غيرَه تَهْريباً.  وقال مرَّة: جاءَ مُهْرِباً أَي جادّاً في الأَمْرِ؛ وقيل: جاءَ مُهْرِباً إِذا أَتاك هارِباً فَزِعاً؛ وفلانٌ لنا مَهْرَبٌ. وأَهْرَبَ الرجلُ إِذا أَبْعَدَ في الأَرض؛ وأَهْرَبَ فلانٌ فلاناً إِذا اضْطَرَّه إِلى الـهَرَبِ.  ويقال: هَرَبَ من الوَتِدِ نِصْفُه في الأَرض أَي غابَ؛ قال أَبو  وَجْزَةَ:  ومُجْنَـأً كإِزاءِ الـحَوْضِ مُنْثَلِماً، *  ورُمَّةً نَشِـبَتْ في هارِبِ الوَتِدِ(2)  (2 قوله «ومجنأ» أي نؤياً اهـ. تكملة.)  وساحَ فلان في الأَرضِ وهَرَبَ فيها. قال: وقال بعضهم: أَهْرَبَ فلانٌ أَي أَغْرَقَ في الأَمْر.  الأَصمعي، في نفي المال: ما لَه هارِبٌ ولا قارِبٌ أَي صادرٌ عن الماءِ ولا وارِد؛ وقال اللحياني: معناه ما له شيءٌ، وما له قَوْمٌ؛ قال: ومثله ما له سَعْنةٌ ولا مَعْنَةٌ. وقال ابن الأَعرابي: الهارِبُ الذي صَدَر عن الماءِ؛ قال: والقارِبُ الذي يَطْلُبُ الماءَ. وقال الأَصمعي في قولهم ما لَه هارِبٌ ولا قارِبٌ: معناه ليس له أَحَدٌ يَهْرُبُ منه، ولا أَحدٌ يَقْرُبُ منه أَي فليس هو بشيءٍ؛ وقيل: معناه ما لَه بَعِـيرٌ يَصْدُرُ عن الماءِ، ولا بَعِـيرٌ يَقْرُبُ الماءَ. وفي الحديث: قال له رجل: ما لي ولعيالي هارِبٌ ولا قارِبٌ غيرَها أَي ما لي بعيرٌ صادرٌ عن الماء، ولا واردٌ سواها، يعني ناقتَه.  ابن الأَعرابي: هَرِبَ الرجُلُ إِذا هَرِمَ؛ وأَهْرَبَتِ الريحُ ما على  وجهِ الأَرض من التُّراب والقَمِـيم وغيره إِذا سَفَتْ به. والـهُرْبُ:  الثَّرْبُ، يمانية. وهَرَّابٌ ومُهْرِبٌ: اسمان. وهارِبةُ البَقْعاءِ:  بَطْنٌ.
مقاييس اللغة:
(*هرب) الهاء والراء والباء كلمةٌ واحدة، هي هَرَب، إذا فَرّ. وما له هاربٌ ولا قاربٌ، أي صادرٌ عن الماء ولا وارد، أي لا شيءَ له.
القاموس المحيط:
هرَبَ هَرَباً، بالتحريك، ومَهْرَباً وهَرَباناً فَرَّ، وهَرَّبْتُه، ومن الوَتِد نِصْفُه غابَ. وأهْرَبَ أَغْرَقَ في الْأَمْرِ، وجَدَّ في الذَّهابِ مَذْعوراً، والرِّيحُ سَفَتِ التُّرابَ، وفُلاناً اضْطَرَّهُ إلى الهَرَبِ، و " ما لَه هارِبٌ ولا قارِبٌ " ، أي صادِرٌ عن الماءِ ولا وارِدٌ، أي ما لَه شيءٌ، أو معناهُ ليس أحد يَهْرُبُ منه، ولا أحدٌ يَقْرُبُ إليه، فليس هو بشيءٍ. وهَرِبَ، كفرِح هَرِمَ. والهُرْب، بالضم ثَرْبُ البَطْنِ. وكمِنْبَرٍ خَشَبَةٌ يُقْبِلُ بها الزَّرَّاعُ ويُدْبِرُ. والهارِبيَّةُ مُوَيْهَةٌ لبَنِي هارِبَةَ بنِ ذُبْيانَ، وسَمَّوْا هَرَّاباً، كشدَّادٍ ومُحْسِنٍ.
تاج العروس:
ه ر ب
هَرَبَ يَهْرُبُ هَرَباً بالتَّحْريكِ من باب : نَصَرَ كما تَدُلُّ عليه قاعدةُ إِطلاقه وهو الصَّحيح واغْتَرَّ بعضٌ بالمصدرِ المُحَرَّك فقال : إِنّه من باب فَرِحَ وآخرونَ أَنَّه من باب فَتَحَ لوُجُود حرفِ الحَلْق وجَهلَ أَنّ حرف الحَلْق إِذا كان في أَوّله فإِنّه لا يُعْتَدُّ بِه ؛ وآخرونَ أَنَّهُ من باب ضَرَبَ والصَّحيح الأَوَّلُ ومَهَرْبَاً كطَلَبَ طَلَباً ومَطْلَباً هو مصدرٌ مِيميٌّ كمَقْعَد وهَرَباناً بالتّحْرِيك وهذه عن الصّاغَانيّ لمَا فيه من الجَوَلانِ والأَضْطِرَاب : فَرَّ يكونُ ذلك للإِنسان وغيرِه من أَنواع الحَيَوان . هَرَّبَ غَيْرَه تَهْرِيباً وهَرَّبْتُهُ أَنا . يقال : هَرَبَ من الوّتِدِ نصْفُهُ في الأَرْض : أَي غابَ قال أَو وَجْزَةَ :
ومَجْنَأَ كإِزاءِ الحَوْض مُنْثَلِماً ... ورَمَّةً نَشبَتْ في هارِبِ الوَتِد هكذا وقع في عبارة أَئمّة اللُّغَة ولا قَلقَ فيها كما زعمه شيخُنا وما صوَّبَهُ لا يخلُو عن تأَمُّل . قال بعضُهُم : أَهْرَبَ فلانٌ أَي أَغْرَقَ في الأَمْرِ من تهذيب ابْن القَطَّاع أَهْرَبَ : جَدَّ في الذَّهَاب مَذْعُوراً أَو غيرَ مذعور . وقال اللِّحْيَانيُّ : يكون ذلك للْفَرَس وغيره ممّا يَعْدُو . وقال مَرَّةً : جاءَ مُهْرِباً : أَي جادّاً في الأَمر . وقيل : جاءَ مُهْرِباً إِذا أَتاكَ هارباً فَزِعاَ . قلتُ : وعليه اقتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ . أَهْرَبَت الرِّيحُ : سَفَتْ ما على وجه الأَرض من التُّراب والقَمِيمِ وغيرِه . أَهَرَبَ فُلانٌ فُلاناً : إِذا اضْطَرَّهُ إِلى الهَرَب . قال الأَصْمَعِيُّ في نَفْي المالِ : مَالَهُ هَارِبٌ ولا قارِبٌ : أَي صَادرٌ عن الماءِ ولا وارِدٌ إِليه . وقال اللِّحيانيُّ : معناهُ أَي مالهُ شَيْءٌ ومالهُ قَوْمٌ ؛ قال : ومثلُهُ : مالَهُ سَعْنَةٌ ولا مَعْنَةٌ . وعن ابنِ الأَعرابيّ : الهاربُ : الّذي يَطْلُبُ الماءَ أَو مَعْنَاهُ لَيْسَ أَحَدٌ يَهْرُبُ مِنْهُ ولا أَحَدٌ يَقْرُبُ إِلَيْه أَي فَلَيْسَ هو بَشَيْءٍ وفي بعض النُّسَخ : شيء من غير مُوَحَّدَة وهو أَحدُ أَقوالِ الأَصمعيّ . والمَيْدانيُّ نَسَبَ القولَ الأَوَّلَ للخليل وقد تَقَدَّم بعضٌ من ذلك في ق ر ب فَلْيُرَاجَعْ الحديث : قال لَه رجلٌ : " مالي ولعيالِي هارِبٌ ولا قارِبٌ غَيْرُها " أَي : مالِي صادرٌ عن الماءِ ولا وَارِدٌ سواها يعني ناقَتَهُ . عن ابْن الأَعْرَابيّ : يُقالُ : هَرِبَ الرَّجُلُ كَفَرِحَ : إِذا هَرِمَ الميمُ لُغَةٌ في البَاءِ . من المجاز : ضَرَبَه فبدا هُرْبُ بَطْنه الهُرْبُ بالضَمِّ : ثَرْبُ البَطْن هو بفتح المثلَّةُ فالسّكون يَمَانيَةٌ هنا مَحَلُّ ذِكْره وقد صَحَّفَه الزَّمَخْشَريُّ فقال : هُذْبُ بطنه بالدّال . وقد سبقتِ الإِشارة إِليه . المِهْرَبُ كمنْبَر : خَشَبةٌ يُقْبِلُ بها الزَّرّاع في حَرْذه ويُدْبِرُ نقلَه الصّاغانيُّ . والهَاربِيَّةُ : مُوَيْهَةٌ لبني هاربَةَ بْن ذُبْيانَ بْن بَغيضِ بْنِ رَيْث بْن غَطَفانَ وهم هارِبَةُ البَقْعاءِ إِخوةُ سَعْد وفَزارَةَ . وفي المعارف لابْن قتَيْبَةَ : وقد بادَتْ هاربَةُ إِلاَّ بَقِيَّةً يَسيرةً في بني سَعْد . وفي المُعجَم : قال بشْرُ بنُ ابي خازِم :
ولم نهلكْ لمُرَّةَ إِذْ تَوَلَّوْا ... وسارُوا سَيْرَ هَارِبَةٍ فَغَارُوا
وذلك لحرب كانت بينَهُمْ فرَحَلُوا من غَطَفانَ فَنَزَلُوا في بني ثَعْلَبَةَ بْن سَعْد فعدادُهُم اليَوْمَ فيهم وهم قليلٌ قال هشَامُ بْنُ مُحَمَّدٍ الكَلْبِيُّ : لم أَرَ هَارِبِيّاً قَطُّ . وسَمَّوْا هَرَّاباً ومُهْرِبا كشَدَّاد ومُحْسن . ومما يُسْتدرَكُ عليه : فلانٌ لنا مَهْرَبٌ وإِليك منك المَهْرَبُ . والمَهْرَبُ : مَوضعُ الهَرَب وأَهْرَبَ الرَّجُلُ : إِذا أَبعَدَ في الأَرْض وساحَ في الأَرْض وهَرَبَ فيها بالفتح . وهَرُوبُ : من قُرَى صَنْعَاءَ باليَمَن . كذا في المُعْجَم

##### Türkçe

هرب
**هَرَبَ - يَهْرُبُ - هَرَب - هَرَباً**
**هَرَبَ - يَهْرُبُ** + bir varlık + bir şeyden yahut bir varlıktan yahut bir tehlikeden: tehlikeden uzaklaşarak, korkmuş, dehşete kapılmış, ürkmüş olarak hızlıca çıkar gider.
**هَرَب**: “**هَرَبَ - يَهْرُبُ**”dan mübalağa isim-fiil: tekrarlanan kaçış.
**هَرَباً**: “**هَرَب**”dan hâl: ve biz kaçanlarız.
﴿Ve biz, Allah’ı yerde aciz bırakamayacağımızı ve O’nu kaçışla aciz bırakamayacağımızı zannettik﴾: ve O’nu yerde aciz bırakamayız; ve O’nu, biz kaçanlar iken aciz bırakamayız.
Lafız, “muhtemel bir eziyetten uzaklara kaçış ve firar” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَرَّ - يَفِرُّ**، **فَزِعَ - يَفْْزَعُ**، **هَرَبَ - يَهْرُبُ**، **شَرَدَ - يَشْرُدُ**، **وَحَشَ - يَحِشُ**، **بَبَلَ - يَبَبِلُ**
هرب
 	﴿Ve biz, Allah’ı yerde aciz bırakamayacağımızı ve O’nu kaçışla aciz bırakamayacağımızı zannettik(12)﴾ **الجن**
Muhtâr es-Sıhâh
● [**هرب**] **ه ر ب**: **الهَرَبُ** firardır; ve **هَرَبَ** **يهرُبُ** **هَرَباً**, **طلب** **يطلُبُ** **طلبا** gibi; ve **أهْرَبَ**: korkmuş olarak firarda ciddileşti.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
**هـ ر ب**
Yüce Allah’ın şu sözünde “**هَرَب**”: “Ve biz, Allah’ı yerde aciz bırakamayacağımızı ve O’nu kaçışla aciz bırakamayacağımızı zannettik” (12) **الجن**.
**الهَرَب**: korkudan dolayı hızlıca gitmek.

Lisân özeti
1. **الـهَرَبُ**: firar. **هَرَبَ** **يَهْرُبُ** **هَرَباً**: kaçtı; bu, insan için ve hayvan türlerinin diğerleri için olur. Ve **أَهْرَبَ**: korkmuş olarak gitmede ciddileşti;
2. Ve denildi: o, korkmuş olarak yahut korkmuş olmaksızın gitmede ciddileştiği zamandır;
3. **جاءَ مُهْرِباً**: yani işte ciddi olarak geldi;
4. Ve denildi: **جاءَ مُهْرِباً**; sana kaçan, ürkmüş olarak geldiği zaman;
5. Ve falan kimse, bizim için bir **مَهْرَبٌ**dur.
6. Ve **أَهْرَبَ** adam: yeryüzünde uzaklaştığı zaman;
7. Ve **أَهْرَبَ** falan, falanı: onu **الـهَرَبِ**e mecbur ettiği zaman.
8. Ve denilir: **هَرَبَ** kazıktan, onun yarısı yerde (iken): yani kayboldu.
9. **أَهْرَبَ** falan: yani işte boğuldu (aşırıya gitti).
10. Malın nefyinde: “Onun ne **هارِبٌ**i vardır ne **قارِبٌ**i”: yani sudan çıkan da yok, suya varan da yok;

Lisânü’l-‘Arab
● - **هرب**: **الـهَرَبُ**: firar. **هَرَبَ** **يَهْرُبُ** **هَرَباً**: kaçtı; bu, insan için ve hayvan türlerinin diğerleri için olur. Ve **أَهْرَبَ**: korkmuş olarak gitmede ciddileşti; ve denildi: o, korkmuş olarak yahut korkmuş olmaksızın gitmede ciddileştiği zamandır; ve **اللحياني** dedi: bu, at ve koşan diğer şeyler için olur; ve başkasını **هَرَّبَ** onu **تَهْريباً** ile. Ve **مرَّة** dedi: **جاءَ مُهْرِباً** yani işte ciddi olarak geldi; ve denildi: **جاءَ مُهْرِباً**; sana kaçan, ürkmüş olarak geldiği zaman; ve falan kimse, bizim için bir **مَهْرَبٌ**dur. Ve **أَهْرَبَ** adam: yeryüzünde uzaklaştığı zaman; ve **أَهْرَبَ** falan, falanı: onu **الـهَرَبِ**e mecbur ettiği zaman. Ve denilir: **هَرَبَ** kazıktan, onun yarısı yerde (iken): yani kayboldu; **أَبو وَجْزَةَ** dedi:
ومُجْنَـأً كإِزاءِ الـحَوْضِ مُنْثَلِماً، *  ورُمَّةً نَشِـبَتْ في هارِبِ الوَتِدِ(2)
(2 “**ومجنأ**” sözü: yani **نؤياً**. bk. Tekmile.)
Ve falan, yeryüzünde dolaştı ve onda **هَرَبَ** etti. Dedi: ve bazısı dedi: **أَهْرَبَ** falan: yani işte boğuldu (aşırıya gitti). **الأَصمعي** malın nefyinde: “Onun ne **هارِبٌ**i vardır ne **قارِبٌ**i”: yani sudan çıkan da yok, ona varan da yok; ve **اللحياني** dedi: manası: onun hiçbir şeyi yoktur ve onun kavmi yoktur; dedi: ve onun benzeri: “Onun ne **سَعْنةٌ**si vardır ne **مَعْنَةٌ**si.” Ve **ابن الأَعرابي** dedi: **الهارِبُ**, sudan çıkan kimsedir; dedi: ve **القارِبُ**, suyu isteyen kimsedir. Ve **الأَصمعي** “Onun ne **هارِبٌ**i vardır ne **قارِبٌ**i” sözlerinde dedi: manası: ondan kaçacağı bir kimse yoktur ve ona yaklaşacağı bir kimse yoktur; yani o, bir şey değildir; ve denildi: manası: onun sudan çıkan bir devesi yoktur ve suya yaklaşan bir devesi yoktur. Ve hadiste: bir adam ona dedi: “Benim için ve ailem için, ondan başka ne **هارِبٌ** vardır ne **قارِبٌ**”: yani benim için, sudan çıkan bir deve yoktur ve ondan başka suya varan yoktur; yani onun dişi devesini. **ابن الأَعرابي**: **هَرِبَ** adam: yaşlandığı zaman; ve rüzgâr **أَهْرَبَتِ**: yeryüzünün yüzündeki toprak ve **القَمِـيم** ve başkası üzerinde olanı savurduğu zaman. Ve **الـهُرْبُ**: **الثَّرْبُ**, Yemenîdir. Ve **هَرَّابٌ** ve **مُهْرِبٌ**: iki isimdir. Ve **هارِبةُ البَقْعاءِ**: bir batındır.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**هرب**) **الهاء** ve **الراء** ve **الباء** bir tek kelimedir; o da **هَرَب**tır; kaçtığı zaman. Ve “Onun ne **هاربٌ**i vardır ne **قاربٌ**i”: yani sudan çıkan da yok, suya varan da yok; yani onun hiçbir şeyi yoktur.

el-Kâmûsü’l-muhît:
**هرَبَ** **هَرَباً**, hareke ile; ve **مَهْرَباً** ve **هَرَباناً**: kaçtı; ve ben onu **هَرَّبْتُ**; ve kazıktan, onun yarısı kayboldu. Ve **أهْرَبَ**: işte boğuldu (aşırıya gitti); ve korkmuş olarak gitmede ciddileşti; ve rüzgâr toprağı savurdu; ve falanı, **الهَرَبِ**e mecbur etti; ve “Onun ne **هارِبٌ**i vardır ne **قارِبٌ**i”: yani sudan çıkan da yok, suya varan da yok; yani onun hiçbir şeyi yoktur; yahut manası: ondan kaçan bir kimse yoktur ve ona yaklaşan bir kimse yoktur; öyleyse o, bir şey değildir. Ve **هَرِبَ**, **فرِح** gibi: yaşlandı. Ve **الهُرْب**, zamme ile: karın **ثَرْبُ**u. Ve **كمِنْبَرٍ**: çiftçinin onunla (toprağı) sürerken öne geldiği ve geri gittiği bir tahta. Ve **الهارِبيَّةُ**: **بَنِي هارِبَةَ بنِ ذُبْيانَ** için küçük bir su (kaynağı); ve **هَرَّاباً** diye adlandırdılar; **شدَّادٍ** ve **مُحْسِنٍ** gibi.

Tâcü’l-‘arûs:
**ه ر ب**
**هَرَبَ** **يَهْرُبُ** **هَرَباً** hareke ile, **باب : نَصَرَ**dan; onu, ıtlak kaidesi delâlet ettiği gibi; ve bu sahih olandır. Bazısı, harekeli masdar ile aldanıp dedi ki: o, **باب فَرِحَ**dandır; ve başkaları: onda boğaz harfi bulunması sebebiyle onun **باب فَتَحَ**dan olduğunu (söylediler); ve (onlar) bilmediler ki boğaz harfi, başında olduğu zaman ona itibar edilmez; ve başkaları: onun **باب ضَرَبَ**dan olduğunu (söylediler); sahih olan birincisidir. Ve **مَهَرْبَاً** **طَلَبَ طَلَباً ومَطْلَباً** gibi: **مَصْدَرٌ مِيميٌّ**dir, **مَقْعَد** gibi. Ve **هَرَباناً** hareke ile; bu, **الصّاغَانيّ**dendir; onda dolaşma ve ıztırap bulunduğu için. **فَرَّ**: kaçtı; bu, insan için ve hayvan türlerinin diğerleri için olur. Başkasını **هَرَّبَ** onu **تَهْرِيباً** ile; ve ben onu **هَرَّبْتُ**. Denilir: **هَرَبَ** kazıktan, onun yarısı yerde: yani kayboldu. **أَو وَجْزَةَ** dedi:
ومَجْنَأَ كإِزاءِ الحَوْض مُنْثَلِماً ... ورَمَّةً نَشبَتْ في هارِبِ الوَتِد
Bu, dil imamlarının ibaresinde böyle vaki olmuştur; onda bir kayganlık yoktur, şeyhimizin zannettiği gibi; ve onun doğru saydığı şey, teemmülden hâlî değildir. Bazısı dedi: **أَهْرَبَ** falan: yani işte boğuldu (aşırıya gitti); **تهذيب ابْن القَطَّاع**tan. **أَهْرَبَ**: korkmuş olarak yahut korkmuş olmaksızın gitmede ciddileşti. Ve **اللِّحْيَانيُّ** dedi: bu, at ve koşan diğer şeyler için olur. Ve **مَرَّةً** dedi: **جاءَ مُهْرِباً**: yani işte işte ciddi olarak geldi. Ve denildi: **جاءَ مُهْرِباً**; sana kaçan, ürkmüş olarak geldiği zaman. Dedim: ve bunun üzerine **الجَوْهَرِيُّ** iktisar etti. Rüzgâr **أَهْرَبَت**: yeryüzünün yüzündeki toprak ve **القَمِيمِ** ve başkası üzerinde olanı savurdu. **أَهَرَبَ** falan, falanı: onu **الهَرَب**e mecbur ettiği zaman. **الأَصْمَعِيُّ** malın nefyinde dedi: “Onun ne **هَارِبٌ**i vardır ne **قارِبٌ**i”: yani sudan çıkan da yok, ona varan da yok. Ve **اللِّحيانيُّ** dedi: manası: onun hiçbir şeyi yoktur ve onun kavmi yoktur; dedi: ve onun benzeri: “Onun ne **سَعْنَةٌ**si vardır ne **مَعْنَةٌ**si.” Ve **ابنِ الأَعرابيّ**den: **الهاربُ**: suyu isteyen kimsedir; yahut manası: ondan kaçan bir kimse yoktur ve ona yaklaşan bir kimse yoktur; yani o, bir şey değildir. Ve bazı nüshalarda: **شيء** (tekil) olmaksızın “şey”; bu, **الأَصمعيّ**nin sözlerinden biridir. Ve **المَيْدانيُّ**, birinci sözü **الخليل**e nispet etti; ve bunun bir kısmı **ق ر ب**’de geçti; öyleyse ona müracaat edilsin. Hadis: bir adam ona dedi: “Benim için ve ailem için, ondan başka ne **هارِبٌ** vardır ne **قارِبٌ**”: yani benim için sudan çıkan yoktur ve ondan başka suya varan yoktur; yani onun dişi devesini. **ابْن الأَعْرَابيّ**den: denilir: **هَرِبَ** adam, **كَفَرِحَ**: yaşlandığı zaman; **الميمُ** **البَاءِ**da bir lugattır. Mecazdan: ona vurdu da karnının **هُرْبُ**u göründü. **الهُرْبُ** zamme ile: karın **ثَرْبُ**udur; o, **بفتح المثلَّةُ فالسّكون** ile Yemenîdir; burada onun zikrinin yeridir. **الزَّمَخْشَريُّ** onu tashif etti de dedi: karnının **هُذْبُ**u, **الدّال** ile. Ve ona işaret daha önce geçti. **المِهْرَبُ** **كمنْبَر** gibi: çiftçinin onunla sürümünde öne geldiği ve geri gittiği bir tahta; onu **الصّاغانيُّ** nakletti. Ve **الهَاربِيَّةُ**: **بني هاربَةَ بْن ذُبْيانَ بْن بَغيضِ بْنِ رَيْث بْن غَطَفانَ** için küçük bir su (kaynağı); ve onlar **هارِبَةُ البَقْعاءِ**dır; **سَعْد** ve **فَزارَةَ**’nin kardeşleridir. Ve **المعارف**’te, **ابْن قتَيْبَةَ** için: **هاربَةُ** yok oldu; ancak **بني سَعْد** içinde az bir bakiye kaldı. Ve **المُعجَم**’da: **بشْرُ بنُ ابي خازِم** dedi:
ولم نهلكْ لمُرَّةَ إِذْ تَوَلَّوْا ... وسارُوا سَيْرَ هَارِبَةٍ فَغَارُوا
Bu, aralarında bir savaş sebebiyledir; **غَطَفانَ**’dan göçtüler de **ثَعْلَبَةَ بْن سَعْد** içinde indiler; bugün onların sayımı onlardadır; ve onlar azdır. **هشَامُ بْنُ مُحَمَّدٍ الكَلْبِيُّ** dedi: Ben asla bir **هَارِبِيّاً** görmedim. Ve **هَرَّاباً** ve **مُهْرِبا** diye adlandırdılar; **شَدَّاد** ve **مُحْسِن** gibi. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: falan kimse, bizim için bir **مَهْرَبٌ**dur; ve sana karşı senden **المَهْرَبُ** (vardır). Ve **المَهْرَبُ**: kaçış yeri. Ve **أَهْرَبَ** adam: yeryüzünde uzaklaştığı zaman. Ve yeryüzünde dolaştı ve onda **هَرَبَ** etti, fetha ile. Ve **هَرُوبُ**: Yemen’de **صَنْعَاءَ** köylerindendir. Böylece **المُعْجَم**’da.
