# هرب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B1%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هرب

هرب يهرب، هربا بالتحريك من باب: نصر، كما تدل عليه قاعدة إطلاقه، وهو الصحيح واغتر بعض بالمصدر المحرك، فقال: إنه من باب فرح، وآخرون أنه من باب فتح، لوجود حرف الحلق، وجهل أن حرف الحلق إذا كان في أوله، فإنه لا يعتد به؛ وآخرون أنه من باب ضرب، والصحيح الأول، ومهربا، كطلب طلبا ومطلبا، هو مصدر ميمي، كمقعد، وهربانا بالتحريك،وهذه عن الصاغاني، لما فيه من الجولان والأضطراب: فر، يكون ذلك للإنسان وغيره من أنواع الحيوان. هرب غيره تهريبا، وهربته أنا. يقال: هرب من الوتد نصفه في الأرض: أي غاب، قال أو وجزة:
  ومجنأ كإزاء الحوض منثلمـا                      ورمة نشبت في هارب الوتد هكذا وقع في عبارة أئمة اللغة، ولا قلق فيها كما زعمه شيخنا، وما صوبه، لا يخلو عن تأمل. قال بعضهم: أهرب فلان، أي أغرق في الأمر، من تهذيب ابن القطاع أهرب: جد في الذهاب مذعورا، أو غير مذعور. وقال اللحياني: يكون ذلك للفرس وغيره مما يعدو. وقال مرة: جاء مهربا: أي جادا في الأمر. وقيل: جاء مهربا إذا أتاك هاربا فزعا. قلت: وعليه اقتصر الجوهري. أهربت الريح: سفت ما على وجه الأرض من التراب والقميم وغيره. أهرب فلان فلانا: إذا اضطره إلى الهرب. قال الأصمعي في نفي المال: ماله هارب، ولا قارب: أي صادر عن الماء، ولا وارد إليه. وقال اللحياني: معناه أي ماله شيء وماله قوم؛ قال: ومثله: ماله سعنة، ولا معنة. وعن ابن الأعرابي: الهارب: الذي يطلب الماء، أو معناه ليس أحد يهرب منه، ولا أحد يقرب إليه، أي فليس هو بشيء وفي بعض النسخ: شيء، من غير موحدة، وهو أحد أقوال الأصمعي. والميداني نسب القول الأول للخليل، وقد تقدم بعض من ذلك في ق ر ب فليراجع الحديث: قال له رجل:  مالي ولعيالي هارب ولا قارب غيرها  ، أي: مالي صادر عن الماء ولا وارد سواها، يعني ناقته. عن ابن الأعرابي: يقال: هرب الرجل، كفرح: إذا هرم، الميم لغة في الباء. من المجاز: ضربه فبدا هرب بطنه الهرب، بالضم: ثرب البطن هو، بفتح المثلة فالسكون، يمانية، هنا محل ذكره، وقد صحفه الزمخشري فقال: هذب بطنه، بالدال. وقد سبقت الإشارة إليه. المهرب، كمنبر: خشبة يقبل بها الزراع في حرذه، ويدبر نقله الصاغاني. والهاربية: مويهة لبني هاربة بن ذبيان بن بغيض بن ريث بن غطفان، وهم هاربة البقعاء إخوة سعد وفزارة. وفي المعارف، لابن قتيبة: وقد بادت هاربة، إلا بقية يسيرة في بني سعد. وفي المعجم: قال بشر بن ابي خازم:
  ولم نهلك لمرة إذ تـولـوا                      وساروا سير هاربة فغاروا

  وذلك لحرب كانت بينهم، فرحلوا من غطفان، فنزلوا في بني ثعلبة بن سعد، فعدادهم اليوم فيهم، وهم قليل، قال هشام بن محمد الكلبي: لم أر هاربيا قط. وسموا هرابا، ومهربا، كشداد ومحسن. ومما يستدرك عليه: فلان لنا مهرب، وإليك منك المهرب. والمهرب: موضع الهرب، وأهرب الرجل: إذا أبعد في الأرض، وساح في الأرض وهرب فيها، بالفتح. وهروب: من قرى صنعاء باليمن. كذا في المعجم.

### Türkçe

**هرب** **يهرب**، hareke ile **هربا**; “**نصر**” bâbındandır; onun mutlak olarak kullanılmasının kaidesinin delâlet ettiği üzere; ve o sahih olandır. Hareke verilmiş masdar sebebiyle bazıları aldanmış da şöyle demiştir: O “**فرح**” bâbındandır. Başkaları da onun “**فتح**” bâbından olduğunu (söyledi); boğaz harfinin bulunması sebebiyle; ve boğaz harfinin eğer başında olursa, ona itibar edilmediğini bilmedi. Başkaları da onun “**ضرب**” bâbından olduğunu (söyledi). Sahih olan birincisidir. Ve **مهربا**; tıpkı **طلب**’ın **طلبا** ve **مطلبا** (gelmesi) gibi; o, **مقعد** gibi, mîmî masdardır. Ve hareke ile **هربانا**; bu, içinde dolaşma ve ıztırap bulunduğu için, **الصاغاني**’dendir: kaçtı; bu, insan ve hayvan türlerinin diğerleri için olur.

Başkasını **تهريبا** ile kaçırdı; ben de onu kaçırdım. Denir: **هرب** kazıktan; onun yarısı yerde (iken): yani kayboldu. **أو وجزة** dedi:
  Ve havuzun karşısı gibi, yarılmış bir siper;
  Ve **هارب** kazıkta saplanmış bir ip.

Bu, dil imamlarının ibaresinde böyle vâki olmuştur; onda, şeyhimizin zannettiği gibi bir kaygı yoktur; ve onun doğru gördüğü şey, teemmülden hâlî değildir. Bazıları dedi: Falan **أهرب** etti; yani işte derinleşti. **ابن القطاع**’ın **تهذيب**’inden: **أهرب**: korkmuş olarak yahut korkmamış olarak, gitmede ciddî oldu. **اللحياني** dedi: Bu, at ve koşan şeylerin başkası için olur. Bir kere de dedi: **مهربا** olarak geldi: yani işte ciddî olarak. Ve denildi: **مهربا** olarak geldi; sana kaçmış, korkmuş olarak geldiği zaman. Dedim: **الجوهري** bununla yetindi.

Rüzgâr **أهربت** etti: yer yüzünün üzerindeki toprak ve çöp ve başkasını savurdu. Falan, falanı **أهرب** etti: onu kaçmaya mecbur ettiği zaman. **الأصمعي** malın nefyi hakkında dedi: Onun malı **هارب** değildir, **قارب** da değildir: yani sudan çıkan değildir, ona giren de değildir. **اللحياني** dedi: Manası: onun malı bir şey değildir ve onun kavmi yoktur; dedi: bunun benzeri: onun **سعنة**’si yoktur, **معنة**’si de yoktur. **ابن الأعرابي**’den: **الهارب**: suyu arayan kimsedir; yahut manası: ondan kaçan kimse yoktur, ona yaklaşan kimse de yoktur; yani o bir şey değildir. Bazı nüshalarda: “şey” (vardır); **موحدة** olmaksızın; ve bu, **الأصمعي**’nin sözlerinden biridir. **الميداني** birinci sözü **الخليل**’e nisbet etti; bunun bir kısmı daha önce **ق ر ب**’de geçti; hadisi gözden geçirsin: Bir adam ona dedi: “Benim malım ve ailem için, ondan başka **هارب** yoktur ve **قارب** yoktur”; yani benim malım sudan çıkan değildir ve ondan başkasına giren değildir; yani onun devesini kastediyor.

**ابن الأعرابي**’den: denir: adam **هرب** etti, “**فرح**” gibi: ihtiyarladığı zaman; **الميم** **الباء**’da bir dildir.

Mecazdan: Ona vurdu da karnının **هرب**’i göründü. **الهرب** (damme ile): karın iç yağ tabakasıdır; o, **المثلة**’yi fetha ile sonra sükûn ile (okuyarak); Yemenîdir; burada onun zikrinin yeridir. **الزمخشري** onu tashif etti de şöyle dedi: karnını **هذب** etti; **الدال** ile. Ona işaret daha önce geçti.

**المهرب**; “**منبر**” gibi: ziraatçının ekinini korumasında onunla karşılık verdiği bir tahtadır; **الصاغاني** onun naklini geri çevirdi. Ve **الهاربية**: **غطفان**’dan **ريث** oğlu **بغيض** oğlu **ذبيان** oğlu **هاربة** oğullarına ait küçük bir sudur; ve onlar, **سعد** ve **فزارة**’nin kardeşleri olan **هاربة البقعاء**’dır. **ابن قتيبة**’nin **المعارف**’inde: **هاربة** yok olmuştur; **بني سعد** içinde pek az bir kalıntı müstesna. **المعجم**’de: **بشر بن ابي خازم** dedi:
  Ve onlar dönüp gittikleri vakit, bir kere için helâk olmadık;
  Ve **هاربة**’nin yürüyüşü gibi yürüdüler de mağaraya girdiler.

Bu, aralarında olan bir savaş sebebiyledir; **غطفان**’dan göçtüler; **سعد** oğlu **ثعلبة** oğullarına indiler; bugün onların sayımı onların içindedir; ve onlar azdır. **هشام بن محمد الكلبي** dedi: Hiçbir **هاربي** görmedim. Ve **هرابا** ve **مهربا** diye adlandırıldılar; “**شداد**” ve “**محسن**” gibi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: Falan, bizim için bir **مهرب**’dir; ve sana, senden **المهرب** (vardır). Ve **المهرب**: kaçış yeridir. Adam **أهرب** etti: yerde uzaklaştığı zaman; ve yerde dolaştı ve onda kaçtı; fetha ile. Ve **هروب**: Yemen’de San‘â köylerindendir. **المعجم**’de böyle (geçer).
