# هرب — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B1%D8%A8/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: هرب

ه ر ب
هرب ، هبر ، رهب ، بره ، بهر ، ربه : مستعملة .
هرب : أبو عبيد عن الأصمعي : العرب تقول في نفي المال عن الرَّجُل : ما لفلان هاربٌ ولا قاربٌ وكذلك ماله سَعْنَةٌ ولا مَعْنَة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهارب : الذي صَدَر عن الماء ؛ ومنه قولهم : ماله هارِبٌ ولا قارب : أي ماله شيء ، قال : والقارب : الذي يطلب الماءَ .
وقال الأصمعي في قولهم : ماله هاربٌ ولا قارب . معناه ليس له أحدٌ يهرب منه ،
ولا أحدٌ يقرُب منه ؛ أي فليس هو بشيء . أبو عبيد ، عنه في ( الأمثال ) .
وقال غيره : معنى قولهم : ماله هاربٌ ولا قاربٌ : أي ماله بعير يصدرُ عن الماء ، ولا بعيرٌ يقرُب الماءَ .
ويقال : هَرَب من الوَتدِ نصفُه في الأرض : أي غاب ، قال أبو وَجْزَة :
ورُمَّةً نَشِبَتْ في هارِبِ الوَتَدِ
وساح فلانٌ في الأرض ، وهرَب فيها ، قال : وهرَب الرجلُ وهَرِم بمعنًى واحد .
أبو عبيد ، عن الكسائي : أهْرَب الرجل إذا جَدَّ في الذّهاب .
وقال الليث : الهرَب : الفِرار . يقال : جاء فلانٌ مُهْرِباً : إذا أتاكَ هارباً فَزِعاً . وفلانٌ لنا مَهْرَب .
وقال غيره : أهرَب الرجُل : إذا أَبعَد في الأرض ، وأَهْرَب فلانٌ فلاناً : إذا اضْطرَّه إلى الهَرب ، وأَهربَت الرِّيحُ ما على وجهِ الأرض من التّراب والقَميم وغيره : إذا سَفَتْ به .
هبر : قال الليث : الهَبْر : قَطْع اللَّحم ، والهَبْرَة : نَحْضَةٌ مِن لحمٍ لا عَظْمَ فيها .
والهِبْرِيَة والإبْرِية : هي نُخالة الرأس .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أعطيتُه هَبْرَةً من لحم : إذا أعطاه مُجتمِعاً منه ، وكذلك البِضْعَة والفِدْرَة .
الحَرّانيّ ، عن ابن السكيت : ضَرْبٌ هَبْرٌ : أي يُلقِي قطعةً من اللَّحْم إذا ضَرَبه . وطَعْنٌ نَتْرٌ : فيه اختلاس .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ الهَبْر : ما اطْمَأَنّ من الأرض . وأنشد غيره :
هُبورُ أَغْوَاطٍ إلى أَغْواطِ
شمِرٌ ، عن أبي عمرو : الهَبْر من الأرض أن يكون مطمئنّاً وما حوله أرفعُ منه ، وجمعُه هُبْر . قال عَدِيّ :
جَعَل القُفَّ شمالاً وانتَحى
وعلى الأيمنِ هُبْرٌ وبُرَقْ
ويقال : هُبْرَة وهُبْر أيضاً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أهبَرَ الرجل : سَمِنَ سِمَناً حَسَناً .
أبو عُبيد ، عن الكسائي : بعيرٌ أَهْبَرُ وهبِرٌ : أي كثيرُ اللّحْم ، وناقةٌ هبْراء وهَبِرَة .
وقال غيره : اهتَبَره بالسيف : إذا قطعه .
وقال اللّحيانيّ : يقال : لا آتيك هُبَيْرَة بنَ سعد ، ولا آتيك أَلْوَةَ هُبْيَرَةَ : ينصب على مذهب الصفات : أي لا آتيكَ أبداً . ويقال : إنَّ أَصْلَه أنَّ سعدَ بنَ زيدِ مَناةَ عُمِّرَ طويلاً وكَبِر ، فنظر يوماً إلى شائه وقد أُهملَتْ ولم تُرْعَ ، فقال لابنِه هُبَيْرة : ارْعَ شاءك ، فقال : لا أَرْعاها سِنَّ الحِسْل : أي أبداً ، فصار مَثلاً . وقيل : لا آتيك أَلْوَةَ هبَيرةَ .
وهُباريّةَ الرَّأسِ : نُخالَتُه ، مِثل الهِبرِيَة ، وريحٌّ هُبارِيّةٌ : ذاتُ غبار . وقال ابن أحمر :
هُباريةٌ هَوجاءُ موعدُها الضُّحَى
إذا أَرْزَمَتْ جاءت بوَرْدٍ غَشَمْشَم
أبو عبيدة : من آذان الخيل أذُنٌ مُهَوْبَرةٌ وهي التي يَحتَشِي جَوفُها وَبَراً وفيها شعَر ،
وتَكتسِي أَطْرافُها وَطُرَرُها أيضاً الشَّعَر . وقلّما تكون إلاّ في رَوائد الخيل ، وهِي الرَّوَاعي . والهَوْبَر والأَوبَر : الكثير الوبَرِ من الإبلِ وغيرِها .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهَوْبَر : القرد الكثير الشَّعَر . والهُبَيْرَةُ : الضَّبُع الصغيرة .
ويقال للكانُونَيْن : هما الهَبّاران والهَرَّاران .
عمرو عن أبيه : يقال للعنكبوت : الهَبُور والهَبُون .
وروَى سفيان ، عن السدّيّ ، عن عكرمة عن ابن عباس في قوله : ( سِجِّيلٍ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولِ ) ( الفِيل : 5 ) .
قال : الهبُّور . قال سفيان : وهو الذَّرُّ الصغير .
ورَوَى أبو عوانَة ، عن عطاءٍ ، عن سعيد ، عن ابن عبَّاس قال : هو الهَبُّور عُصافَةُ الزَّرع الذي يُؤكل ، وقيل الهبُّور بالنَّبَطيّة : دُقاق الزَّرْع ، والعُصافة ما تَفتَّت من وَرَقِه ، والمأكول : ما أُخذ حَبُّه وبقي لا حَبَّ فيه .
بهر : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ما زالت أُكلةُ خَيْبَرَ تُعاودُني فهذا أوانُ قَطَعَتْ أَبْهَرِي ) .
قال أبو عبيد : الأبْهَر : عِرْقٌ مُسْتبطِنُ الصُّلْبِ ، والقَلْبُ مُتصلٌ به ، فإذا انقطع لم يكن معه حياة ، وأنشد الأصمعي :
وللفؤاد وَجِيبٌ تحتَ أَبْهَرِه
لَدْمَ الغُلامِ وراءَ الغَيْب بالحجَرِ
وفي حديث عمر أنّه رُفع إليه غلامٌ ابتهَرَ جاريةً في شعره ، فلم يُوجَد الثَّبَتُ ، فَدَرَأَ عنه الحَدَّ . قال أبو عبيد : الابتهار : أن يقذفها بنفسِه ، فيقول : فعلتُ بها ، كاذِباً ، فإن كان فَعَل فهو الابتيار .
وقال الكُمَيْت :
قَبِيحٌ بِمِثْلِيَ نَعْتُ الفتا
ةِ إما ابتهاراً وإمَّا ابتيَاراً
وقال شمر : البَهْر : التَّعْس قال : وهو الهلاَك .
قال : ويقال : ابتهَرَ فلانٌ : إذا بالَغ في الشيء ، ولم يَدَع جُهْداً .
ويقال : ابتهَرَ في الدعاء : إذا تَحوَّب وجَهِد . وابتهَرَ فلانٌ في فلان ولِفُلان : إذا لم يَدَع جَهْداً ممَّا لفلان أو عليه .
وكذلك يقال : ابتهَلَ في الدُّعاء ، وهذا ممّا اعتقب فيه اللاّم والراء .
وقال خالد بن جَنْبة : ابْتَهَر في الدعاءِ : إذا كان يدعو كلَّ ساعة لا يَسْكت . وابتُهِرَ يُشبِّب بامرأة : إذا كان لا يُفرّط عن ذلك ، ولا يُثْجَى . قال : لا يُثْجى : لا يُسْكَتُ عنه .
قال : وأنشدت عَجوز من بني دارِمٍ لشيخٍ من الحيِّ في قعيدته :
ولا يَنامُ الضَّيْفُ من حِذَارِها
وقولِها الباطِلَ وابتهارِها
وقال : الابتهار : قول الكذِبِ ، والحَلِفُ عليه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : أَبْهَرَ : إذا جاء بالعَجب . قال : والبَهْرُ : العَجب .
وأبْهَرَ : إذا استغنى بعد فَقْر .
وأَبْهَرَ : تزوّج سَيِّدةً ، وهي البهيرة ، يقال : فلانةُ بَهِيرةٌ مَهيرة .
وأَبهرَ : إذا تلوَّن في أخلاقه : دَماثةً مرَّة ، وخُبثاً أخْرى .
قال : والبَهْرُ : الغَلَبة . والبَهْر : المَلْءُ . والبَهْر : البُعْدُ ، والبَهْرُ : المباعدة من الخير ، والبَهْرُ الخيْبة . والبَهْر : الفَخْر ، وأنشد بيت عمرَ بن أبي ربيعة :
ثمَّ قالوا : تُحبُّها قلتُ : بَهْراً
عَدَدَ القَطْرِ والحصَا والتُّرابِ
قال أبو العباس : يجوز أن يكون جميع ما قاله ابن الأعرابي في وجوه البَهْر أن يكون معنى لما قاله عُمر ، وأحْسنها العَجَب .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سار ليلة حتّى ابهارَّ الليلُ .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعيّ : قوله ابهارَّ الليلُ ، يعني انتَصَف ، وهو مأخوذ من بُهْرة الشيء ، وهو وَسَطُه .
وقال أبو سعيد الضّرير : ابهِيرَارُ اللَّيْل : طلوعُ نُجومه إذا تَتامَّت ، لأنّ اللّيل إذا أقبَل أقبلتْ فَحْمتُه ، فإذا استنارَتْ ذَهَبَتْ تِلْكَ الفحمة .
وقال غيره : بُهِرَ الرجُل : إذا عَدَا حتى غَلَبَه البُهْر ، وهو الرَّبْو ، فهو مَبْهُور وبَهير .
وقال الليث : امرأةٌ بَهِيرَةٌ ، وهي القصيرة الذَّليلة الْخِلْقة .
ويقال : هي الضعيفَةُ المَشْي . قلت : هذا تصحيف ، والذي أراده الليث : البُهتُرة بمعنى القصيرة ، وأما البهِيرَة من النِّساء فهي السّيِّدة الشَّريفة ، ويقال للمرأة إذا ثقُل أردافُها فإذا مَشَتْ وقع عليها البُهْر والرَّبو : بَهِير . وقال الأعشى :
تَهادَى كما قد رأَيْتَ البَهيرَا
ورُوِي عن عمرو بن العاص أنّه قال : إنّ ابن الصَّعْبة وهو طلحة بن عُبيد الله ترك مائة بُهار ، في كل بُهار ثلاثة قناطير من ذهب وفضة .
قال أبو عبيد : بُهارٌ أحسَبها كلمةً غيرَ عربيَّة ، وأراها قبطيَّة .
قال : والبُهار في كلامهم : ثَلاثُمائة رِطل . قلت : وهكذا رَوَى سَلَمة عن الفراء : قال البُهار ثلاثُمائة رِطل . وكذلك قال ابن الأعرابي ، قال : والمُجَلَّدُ : سِتّمائة رِطل .
قلت : وهذا يدلّ على أن البهار عربيّ ، وهو ما يُحمل على البعير بلُغة أهل الشام .
وقال بُريْقٌ الهذَليّ يصف سحاباً ثقيلاً :
بمُرتَجِزٍ كأنَّ على ذُراه
رِكابَ الشأْمِ يَحمِلنَ البُهارا
قال القُتَيبيُّ : كيف يُخلِّف في كل ثلثمائة رَطْلٍ ثلاثة قناطير ؟ ولكنّ البُهارَ الحِمْلُ ، وأنشد البيت للهُذَليّ . قال : وقال الأصمعيّ في قوله : ( يحملن البهارا ) يحملن الأحمال من مَتاع البيت . وأراد أنّه ترك مائة حِمْل مالٍ ، مقدار الحمل منه ثلاثة قناطير . قال : والقنطار مائة رَطْلٍ ، فكان كلّ حمل منها ثلاثمائة رَطل .
وقال ابن الأعرابي : البَهار لَبَب الفَرَس .
قال : والبِهار : المُفاخرة .
ويقال : بَهَر فلانٌ فلاناً : إذا علاه وغَلَبه ، وقمرٌ باهِر : إذا علا الكَواكِب ضوءُه ، وأنشد أبو عبيد :
وقد بَهَرْتَ فما تَخفى على أَحدٍ
إلاّ على أحدٍ لا يَعرِف القَمَرَا
أي علوتَ كلَّ من يُفاخِرُكَ ، فظهرتَ عليه .
ويقال لليالي البِيض : بُهْرٌ ، جمع باهِر ، ويقال : بُهَر بوزن ظُلَم جمع بُهْرة ، وكلّ ذلك من كلام العرب .
وبَهْراءُ : حيٌّ من قُضاعة .
وقال اللحياني : يقال لأربع رِيشاتٍ من مُقَدَّمِ الجناح : القوادِمُ ؛ ولأرْبع يليهنّ : المناكبُ ؛ ولأربع يَليهنّ بعد المَناكِب : الخوافي ؛ ولأربع بعد الخوافي : الأباهِرُ .
وقال الليث : البُهار : شيء من الآنية كالإبريق ، وأَنشد :
على العلياءِ كُوبٌ أو بُهار
قلت : لا أَعْرِف البهار بمعنى الآنية .
أبو عبيد ، عن الأصمعي . العَرارُ : بَهارُ البرّ .
قلت : العَرار : الْحَنوَة ، كأنّ البَهارَ فارسيّة .
وقال الليث : الأبهَرُ مِنَ القوْسِ : ما دُونَ الطَّائِف .
وروى أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : في القوس كَبِدُها ، وهو ما بين طرَفَي العِلاقة ، ثم الكُلْية تَلِي ذلك ، ثم الأبهَرُ يَلِي ذلك ، ثم الطَّائِفُ ، ثم السِّيَةُ ، وهو ما عُطِفَ من طَرَفَيها .
وقال شمر : بَهَرتُ فلاناً : إذا غلبتَه ببَطْش أو لِسَانٍ .
وبَهَرْتُ البَعِيرَ : إذا ما ركَضْتَه حتى ينقطع . وقال ابن قتادة :
ألا يا لقومي إذ يبيعون مُهجتِي
بجاريةٍ بَهْراً لهمْ بعدَها بَهْراً
ويقال : رأيتُ فلاناً بَهْرَةً : أي جَهْرةً عَلاَنية ، وأنشد :
وكم مِنْ شُجاعٍ بادَرَ الموتَ بَهْرَةً
يَمُوتُ على ظَهرِ الفِراشِ ويَهْرَمُ
وقال ابن شميل : البُهْر : تكلُّف الجَهْدِ إذا كُلِّف فوق ذَرْعه ، يقال : بَهَرَهُ إذا قطع نَفسَه بضَرْبٍ أو خَنْقٍ ، أو ما كان ، وأنشد :
إن البَخيلَ إذا سأَلْتَ بَهَرْتَه
رهب : قال الليث : رَهِبْتُ الشيءَ رَهَبا ورهْبَةً : أي خِفْتُه ، وأَرْهَبْتُ فلاناً .
قال : والرَّهْبَانيَّة : مصدر الراهب . والترهُّبُ : التَّعَبُّد في صَوْمَعة . والجميع الرُّهبان ، والرَّهابِنة خطأ .
وأخبرني المنذري ، عن أبي الهيثم أنه قال : الرُّهبانُ يكونُ واحداً وجَمعاً ، فمن جعله واحداً جَعَله على بناء فُعلان ، وأنشد في ذلك :
لو عاينَتْ رُهبانَ دَيْرٍ في القُلَل
لانحدَرَ الرُّهبان يَمشِي ونَزَلْ
قال : ووجهُ الكلام أن يكون جَمعاً بالنّون . قال : وإن جَمَعْتَ الرُّهبانَ الواحدَ رَهابِينَ ورهابِنَة جاز . وإن قلت : رهبانيُّون كان صواباً . وأصلُ الرَّهبانيَّة من الرَّهبة ،
ثم صارت اسماً لِما فَضَل عن المقدار وأَفرَط فيه . وقال الله جلّ وعزّ : ( وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ابتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغَآءَ رِضْوَانِ ) ( الحَديد : 27 ) .
قلت : ومعنى هذه الآية عَوِيص .
قال أبو إسحاق : يَحتمل معناها ضَرْبينِ : أحدُهما أن يكون المعنى في قوله : ( وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ( وابتَدعُوا رَهبانيّةً ابتَدَعوها ، كما تقول : رأَيتُ زيداً وعَمْراً أَكْرَمْتُه . قال : ويكون ) ابتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا ( معناها : لم تُكْتَبْ عليهم البتّةَ ، ويكون ) عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغَآءَ رِضْوَانِ ( بدلاً من الهاء والألف ، فيكون المعنى : ما كَتَبْنَا عليهم إلاّ ابتغاءَ رِضْوان الله ، وابتغاءُ رِضْوان الله اتِّباعُ ما أَمَر به ، فهذا والله أعلم وَجْهٌ ، وفيها وجْهٌ آخرُ : ( وَرَهْبَانِيَّةً ( جاء في التفسير أنهم كانوا يَرون من مُلوكهم ما لا يصبرون عليه ، فاتّخَذَوا أسراباً وصَوامِع ، وابتَدعوا ذلك ، فلمّا ألْزَموا أنفسهم ذلك التَّطَوُّعَ ، ودخلوا فيه لزِمَهم تمامُه ، كما أنَّ الإنسان إذا جعَل على نفسِه صَوْماً لم يُفترَضْ عليه لزِمه أَن يُتمِّمَه ، وأما قول الله جلّ وعزّ : ( غَيْرِ سُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ ) ( القَصَص : 32 ) ، فإنَّ أبا إسحاق قال : يقال : من الرُّهْب والرَّهَب ، إذا جُزِمَ الهاءُ ضُمَّ الراء ، وإذا حُرِّكَ الهاءُ فُتح الراء ، ومعناهما واحد مثل الرُّشْد والرَّشَد .
قال : ومعنى ) جَنَاحَكَ ( هاهنا يقال : العَضُد ويقال : اليدُ كلُّها جَناح .
قلت : وقال مُقاتلٌ في قوله : من الرَّهَب : الرَّهَبُ كُمُّ مِدْرَعَتِه .
وروى عمرو عن أبيه : يقال لكُمِّ القميص : القُنُّ ، والرُّدْنُ ، والرَّهَب ، والْخِلاف .
وقال ابن الأعرابيّ : أَرْهبَ الرجلُ : إذا أطال رَهَبَه : أي كُمَّه .
قال وأرْهب إذا رَكِب رَهْباً ، وهو الجمل العالي .
قلت : وأكثرُ الناس ذهبوا في تفسير قوله : ( غَيْرِ سُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ ) ( القَصَص : 32 ) أنّه بمعنى الرّهبة ، ولو وَجدتُ إماماً من السَّلف يجعل الرَّهَب كُمّاً لذهبت إليه ؛ لأنه صحيح في العربية ، وهو أَشْبه بسياق الكلامِ والتفسيرِ ، والله أعلم بما أراد .
ويقال : استَرهبتُه وأرهبْتُه بمعنًى واحد . وترهَّبَ الرجلُ : إذا صار راهباً يَخْشَى الله . قال الله : ( وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَآءُو بِسِحْرٍ عَظِيمٍ ) ( الأعرَاف : 116 ) أي : أَرْهبوهم . وترهبَ غيرَه : إذا توعَّدَه ، وقال العجّاج يصف عَيْراً وأُتُنَه :
تُعْطِيه رَهباها إذا تَرَهَّبا
على اضطِمارِ الكَشْحِ بَوْلاً زَغْربا
عُصارةَ الجَزءِ الذي تَحَلَّبا
رَهْباها : التي تَرهبُه ، كما يقال هالكٌ وهَلْكَى .
إذا ترهبا : إذا تَوَعَّدَها .
وقال الليث : الرَّهْب جَزْمٌ : لُغة في الرَّهَب . قال : والرَّهْباء : اسمٌ من الرَّهَب : تقول : الرَّهْباءُ من الله ، والرَّغْباء إليه .
وقال شمر : تقول العرب : رَهبُوت خيرٌ من رَحَمُوت . قال : و المعنى لأَن تُرْهَب خيرٌ مِن أن تُرحَم .
وقال الليث : الرَّهابةُ : عُظَيْمٌ في الصّدر مُشْرِفٌ على البَطن ، كأنّه طرَفُ لسان الكلب .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : الرَّهابةُ : طَرَف المعِدة . قال : والكُلْكُل : طرَفُ الضِّلَع التي تُشْرِف على الرَّهابة .
وقال ابن شميل في قَصِّ الصّدر رَهابتُه ، قال : وهو لسان القَصِّ من أسفَل . قال والقَصُّ : مُشاشٌ .
وقال الليث : ناقةٌ رَهْب ، وهي المَهزولة جِدّاً ، وأنشد قول الأعشى :
وأَلْوَاحُ رَهْبٍ كأنَّ النُّسُو
عَ أَثْبَتْنَ في الدَّفّ منها سِطارا
وأمّا قوله في قصيدةٍ أخرى :
ولا بُدَّ مِن غزوَةٍ بالمَصِيف رَهْبٍ تُكِلُّ الوَقاحَ الشَّكُورا
فإنَّ الرَّهْبَ من نعت الغَزْوة ، وهي التي كَلَّ ظهرُها وهُزِل .
وحكي عن ابن الأعرابي أنه قال : رهَّبَتْ ناقةُ فلانٍ ، فقعد عليها يُحايِيها : أي جَهَدَها السيرُ فَعلَفَها ، وأحْسَنَ إليها حتى ثابت إليها نفسُها .
وقال الليث : رَهبَى : مَوْضع .
أبو عُبيد ، عن الأصمعي : الرِّهاب : الرِّقاق من النِّصال ، واحدُها رَهْب ، وأنشد :
بِيضٌ رِهَابٌ ومُجْنَأٌ أُجُدُ
قال : وناقةٌ رَهْبٌ : ضامِر
قال أبو عُبيد في باب ( البخيل يعطي من غير طبعِ جُودٍ ) : قال أبو زيد : يقال في مثل هذا : رَهْبَاك خيرٌ من رَغْباك . يقول : فَرَقُهُ منك خير من حُبِّه ، وأَحْرَى أن يُعطِيَكَ عليه . ومثله : الطَّعنُ يَطأَرُ .
وقال غيرُه : يقال فعلتُ ذلك من رُهبَاك : أي من رَهبتَك ، والرُّغْبَى ؛ الرَّغْبَة . وقال : يقال : رُهباك خيرٌ من رُغباك ، بالضم أيضاً فيهما .
ربه : أهمله الليث .
ورَوى ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَرْبَهَ الرجُلُ : إذا استَغنى بتعبٍ شديد .
بره : أَبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ قال : بَرِهَ الرجلُ : إذا ثاب جسْمُه بعد تغيُّرٍ من عِلَّة .
قال : وأَبْرَه الرجل : غَلَبَ الناسَ ، وأتى بالعجائب .
وقال اللّيث : البُرْهان : الحجّة ، وإيضَاحُها .
قلتُ : ونون البُرْهان ليست أصليّة ، وقولُهم : بَرْهَن فلانٌ : إذا جاء بالبُرْهان ، مُوَلَّد ، والصواب أن يقال : أَبْرَه : إذا جاء بالبُرْهان كما قاله ابن الأعرابيّ إن صحّ عنه ، وهي في رواية أبي عمرو ، ويجوز أن تكون النون في البُرْهان نون جمعٍ على فُعْلاَن ، ثمّ جُعلت كالنُّون الأصليّة ، كما جمعوا مُصَاداً على مُصْدَانٍ ، ومَصيراً عَلَى مُصْرانٍ ، ثمّ جَمَعُوا مُصرانَ على مَصَارين ، على توهّم أنّها أصليّة .
وقال اللّيث : أبْرَهة : اسم أبي يَكْسُومَ مَلكِ الحَبَشةِ الّذي ساقَ الفِيلَ إلى البَيْتَ فَأَهلكَه الله .
قال : والبَرَهْرَهة : الجارية البيضاء قال : وبَرَهُها : تَرارَتُها وبَضَاضَتها .
قال : وتصغير بَرَهْرَهة بُرَيْهَةَ . ومَن أَتمَّها قال : بُرَيْرِهة وأمّا بُرَيْهِرَهةٌ فقبيحة قلّما يُتكلَّم بها .
أبو عُبَيد ، عن الأصمعيّ : البَرَهْرَهَة : الّتي كأنها تُرْعَدُ من الرّطوبة .
شمر ، عن ابن الأعرابيّ قال : البَرَهْرَهة : التي لها بَريق من صَفائِها .
وقال غيرُه : هي الرقيقة الجِلد ، كأنّ الماء يَجري فيها من النَّعْمة . قلتُ : ومعنَى أقاويلِهم متقارب .
أبو عُبيد : البُرْهة : الزَّمان ، يقال : أقمتُ عندَه بُرهةً من الدَّهر ، كقولك : أقمتُ عنده سَبَّةً من الدَّهر .
وقال ابن السكّيت : أقمتُ عنده بُرهة من الدَّهر وبَرهة من الدهر .
وقال غيرُه : يُصغَّر إبراهيم بُرَيها ، وذلك أنّ الميم عنده زائدة ، وبعضهم يقول : بُرَيْهِيم .

### Türkçe

ه ر ب
**هرب** ، **هبر** ، **رهب** ، **بره** ، **بهر** ، **ربه** : kullanımdadır.

**هرب** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: Araplar, bir adamdan malı nefyetmede şöyle der: “Falancanın **هاربٌ**’ı da yok, **قاربٌ**’ı da yok”; yine “Onun **سَعْنَةٌ**’si de yok, **مَعْنَة**’si de yok.”

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الهارب**: sudan dönüp çıkan kimsedir; bundan onların sözü: “Onun **هارِبٌ**’ı da yok, **قارب**’ı da yok”: yani onun hiçbir şeyi yoktur, dedi. Ve **القارب**: suyu arayan kimsedir.

El-Asmaî dedi ki, onların “Onun **هاربٌ**’ı da yok, **قاربٌ**’ı da yok” sözünde: manası, ondan kaçılacak bir kimse yoktur,
ve ona yaklaşacak bir kimse yoktur; yani o bir şey değildir. Ebû Ubeyd, ondan, (el-Emsâl)’de.

Başkası dedi ki: onların “Onun **هاربٌ**’ı da yok, **قاربٌ**’ı da yok” sözünün manası: yani onun sudan dönen bir devesi yoktur, suya yaklaşan bir devesi de yoktur.

Ve denir: **هَرَب** kazıktan; onun yarısı yerde: yani kayboldu. Ebû Vecze dedi ki:
“Ve bir mızrak ucu, kazığın **هارِب**’ine saplandı”

Falanca yeryüzünde dolaştı, onda **هرَب** etti. Dedi ki: **وهرَب** adam ve **هَرِم** bir manadadır.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: Adam **أهْرَب** etti: gidişte ciddileştiği zaman.

Leys dedi ki: **الهرَب**: kaçıştır. Denir: Falanca **مُهْرِباً** geldi: sana kaçmış, korkmuş olarak geldiği zaman. Ve falanca bizim için bir **مَهْرَب**’dır.

Başkası dedi ki: Adam **أهرَب** etti: yeryüzünde uzaklaştığı zaman. Ve falanca falancayı **أَهْرَب** etti: onu kaçmaya mecbur ettiği zaman. Ve rüzgâr, yeryüzünün yüzündeki toprak, **القَميم** ve başkasını **أَهربَت**: onunla savurduğu zaman.

**هبر** : Leys dedi ki: **الهَبْر**: et kesmektir. Ve **الهَبْرَة**: içinde kemik olmayan bir et parçasıdır.

Ve **والهِبْرِيَة** ve **الإبْرِية**: başın kepeğidir.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: Ona etten bir **هَبْرَةً** verdim: ondan toplu halde verdiği zaman; yine **البِضْعَة** ve **الفِدْرَة** de böyledir.

El-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **ضَرْبٌ هَبْرٌ**: yani onu vurduğu zaman bir et parçası düşürür. Ve **طَعْنٌ نَتْرٌ**: onda kapıp alma vardır.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الهَبْر**: yerden alçalıp çukurlaşmış olan şeydir. Ve başkası şu beyti okudu:
“**هُبورُ** çukurluklar, çukurluklara doğru”

Şemir, Ebû Amr’dan: Yerden **الهَبْر**: çukur olması ve çevresinin ondan daha yüksek olmasıdır. Çoğulu **هُبْر**’dür. Adî dedi ki:
“Kum tepesini sola yaptı ve yöneldi,
ve sağda **هُبْرٌ** ve **بُرَقْ** vardır.”

Ve denir: **هُبْرَة** ve **هُبْر** da.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أهبَرَ** etti: güzel bir şişmanlıkla şişmanladı.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **بعيرٌ أَهْبَرُ** ve **هبِرٌ**: yani eti çok. Ve dişi deve **هبْراء** ve **هَبِرَة**.

Başkası dedi ki: Onu kılıçla **اهتَبَره**: onu kestiği zaman.

El-Lihyânî dedi ki: Denir: “Sana **هُبَيْرَة** b. Sa‘d gelmem; sana **أَلْوَةَ هُبْيَرَةَ** gelmem”: sıfatlar mezhebine göre nasb edilir; yani sana asla gelmem. Ve denir: Aslı şudur: Sa‘d b. Zeyd Menât uzun yaşadı ve yaşlandı; bir gün koyunlarına baktı, ihmal edilmiş ve otlatılmamıştı; oğlu **هُبَيْرة**’ye dedi: “Koyununu otlat.” O dedi: “Onu **سِنَّ الحِسْل** otlatmam”: yani asla. Böylece mesel oldu. Ve “Sana **أَلْوَةَ هبَيرةَ** gelmem” de denildi.

Ve **هُباريّةَ الرَّأسِ**: onun kepeği; **الهِبرِيَة** gibi. Ve **ريحٌّ هُبارِيّةٌ**: tozlu. İbn Ahmer dedi ki:
“**هُباريةٌ** azgın; vaadi kuşluk vaktidir,
**أَرْزَمَتْ** ettiği zaman, **وَرْدٍ غَشَمْشَم** ile gelir.”

Ebû Ubeyde: Atların kulaklarından bir kulak **مُهَوْبَرةٌ**’dir; o, içi **وَبَراً** ile dolan ve içinde kıl bulunan kulaktır;
ve uçları ve kenarları da kılı giyinir. Pek az olur; ancak atların **رَوائد**’inde olur; o da **الرَّوَاعي**’dir. Ve **الهَوْبَر** ve **الأَوبَر**: develerden ve başkalarından **الوبَر**’i çok olan.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الهَوْبَر**: kılı çok maymundur. Ve **الهُبَيْرَةُ**: küçük sırtlandır.

Ve **الكانُونَيْن** için denir: onlar **الهَبّاران** ve **الهَرَّاران**’dır.

Amr, babasından: Örümceğe **الهَبُور** ve **الهَبُون** denir.

Süfyân rivayet etti; es-Süddî’den; İkrime’den; İbn Abbâs’tan, şu sözü hakkında: “( **سِجِّيلٍ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولِ** ) (el-Fîl: 5)”.
Dedi ki: **الهبُّور**. Süfyân dedi ki: O, küçük **الذَّرُّ**’dür.

Ebû Avâne rivayet etti; Atâ’dan; Saîd’den; İbn Abbâs’tan dedi ki: O, **الهَبُّور**’dur; yenilen ekinin **عُصافَة**’sıdır. Ve denildi: **الهبُّور** Nabatîce: ekinin ufak kırıntılarıdır. Ve **العُصافة**: yaprağından ufalanıp dökülen şeydir. Ve **المأكول**: tanesi alınmış, tanesi kalmamış olandır.

**بهر** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki dedi: “Hayber lokması bana durmadan dönüp durdu; işte bu, **أَبْهَرِي**’mi kestiği vakittir.”

Ebû Ubeyd dedi ki: **الأبْهَر**: belkemiğinin içinde bulunan bir damardır; kalp ona bitişiktir; kesilirse onunla beraber hayat olmaz. El-Asmaî şu beyti okudu:
“Ve gönlün, **أَبْهَرِه**’inin altında bir çarpıntısı vardır;
taşta, gaybın ardında, delikanlının kanı.”

Ömer’in hadisinde: Ona, şiirinde bir cariyeyi **ابتهَرَ** eden bir delikanlı getirildi; sağlam delil bulunmadı; ondan haddi düşürdü. Ebû Ubeyd dedi ki: **الابتهار**: onu kendi nefsiyle itham etmesidir; “Onunla yaptım” der; yalan olarak. Eğer yapmışsa o **الابتيار**’dır.

Kümeyt dedi ki:
“Benim gibisine, genç kızı nitelemek çirkindir;
ya **ابتهاراً** ya da **ابتيَاراً**.”

Şemir dedi ki: **البَهْر**: **التَّعْس**’tir; dedi ki: o helâktir.

Dedi ki: Ve denir: Falanca **ابتهَرَ** etti: bir şeyde mübalağa ettiği ve hiçbir gayret bırakmadığı zaman.

Ve denir: Duada **ابتهَرَ** etti: günaha girdi ve çabaladıgı zaman. Ve falanca, falancada ve falanca için **ابتهَرَ** etti: falancanın lehine veya aleyhine olan şeyden hiçbir gayret bırakmadığı zaman.

Ve yine denir: Duada **ابتهَلَ** etti; bu, **اللاّم** ile **الراء**’ın birbirinin yerine geçtiği şeylerdendir.

Hâlid b. Cenbe dedi ki: Duada **ابْتَهَر** etti: her saat dua eder, susmadığı zaman. Ve bir kadınla **ابتُهِرَ** **يُشبِّب** edilir: bundan gevşemediği ve **لا يُثْجَى** olduğu zaman. Dedi ki: **لا يُثْجى**: onun hakkında susturulmaz.

Dedi ki: Benî Dârim’den bir yaşlı kadın, mahalleden bir şeyhe, oturuşunda şu beyti okudu:
“Ve misafir, onun korkusundan uyumaz;
ve onun bâtıl sözü ve **ابتهارِها**’sı yüzünden.”

Dedi ki: **الابتهار**: yalan söz ve onun üzerine yemin etmektir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَبْهَرَ**: acayip şey getirdiği zaman. Dedi ki: **البَهْرُ**: hayrettir.

Ve **أبْهَرَ**: fakirlikten sonra zengin olduğu zaman.

Ve **أَبْهَرَ**: bir hanımefendiyle evlendi; o **البهيرة**’dir. Denir: falanca kadın **بَهِيرةٌ مَهيرة**’dir.

Ve **أَبهرَ**: ahlâkında renk değiştirdiği zaman: bir defa yumuşaklık, başka bir defa kötülük.

Dedi ki: **البَهْرُ**: galebedir. Ve **البَهْر**: doluluktur. Ve **البَهْر**: uzaklıktır. Ve **البَهْرُ**: hayırdan uzaklaştırmadır. Ve **البَهْرُ**: mahrumiyettir. Ve **البَهْر**: övünmedir. Ömer b. Ebî Rebîa’nın beytini okudu:
“Sonra dediler: Onu seviyor musun? Dedim: **بَهْراً**;
yağmur damlası, çakıl ve toprağın sayısı kadar.”

Ebû’l-Abbâs dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin **البَهْر**’in vecihlerinde söylediği şeylerin hepsinin, Ömer’in söylediğine bir mana olması caizdir; en güzeli hayrettir.

Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: Bir gece yürüdü; nihayet gece **ابهارَّ** oldu.

Ebû Ubeyd dedi ki: El-Asmaî dedi ki: “**ابهارَّ الليلُ**” sözü: yani yarılandı; bu, şeyin **بُهْرة**’sinden alınmıştır; o da onun ortasıdır.

Ebû Saîd ed-Darîr dedi ki: **ابهِيرَارُ اللَّيْل**: yıldızlarının doğmasıdır; tamamlandığı zaman; çünkü gece geldiğinde karalığı gelir; aydınlandığı zaman o karalık gider.

Başkası dedi ki: Adam **بُهِرَ** oldu: koştu da **البُهْر** onu yendiği zaman; o da **الرَّبْو**’dur. O halde o **مَبْهُور** ve **بَهير**’dir.

Leys dedi ki: **امرأةٌ بَهِيرَةٌ**: kısa, aşağı yaratılışlıdır.

Ve denir: o, yürüyüşü zayıf olandır. Dedim: Bu bir tashiftir; Leys’in muradı: **البُهتُرة** kısa manasındadır. Kadınlardan **البهِيرَة** ise hanımefendi, şerefli olandır. Ve kadına, kalçaları ağırlaştığı zaman denir; yürüdüğünde ona **البُهْر** ve **الرَّبو** düşer: **بَهِير**. A‘şâ dedi ki:
“Gördüğün gibi **البَهيرَا**’yı salınarak yürür.”

Amr b. el-Âs’tan rivayet edildi ki dedi: İbnü’s-Sa‘be, o da Talha b. Ubeydullah’tır, yüz **بُهار** bıraktı; her **بُهار**’da altın ve gümüşten üç kantar vardır.

Ebû Ubeyd dedi ki: **بُهارٌ**’u, Arapça olmayan bir kelime sanıyorum; onu Kıptîce görüyorum.

Dedi ki: Ve onların sözünde **البُهار**: üç yüz **رِطل**’dür. Dedim: Seleme’nin Ferrâ’dan rivayeti de böyledir: dedi ki **البُهار** üç yüz **رِطل**’dür. İbnü’l-A‘râbî de böyle dedi; dedi ki: **والمُجَلَّدُ**: altı yüz **رِطل**’dür.

Dedim: Bu, **البهار**’ın Arapça olduğuna delalet eder; Şam ehlinin dilinde deveye yüklenen şeydir.

Bureyk el-Hüzelî, ağır bir bulutu vasfederek dedi ki:
“Gürleyen bir bulutla; sanki onun zirvesinde
Şam’ın binekleri **البُهارا**’yı taşırlar.”

Kuteybî dedi ki: Her üç yüz **رَطْل**’da nasıl üç kantar bırakır? Lakin **البُهار** yük’tür. Ve beyti Hüzelî’ye nispet etti. Dedi ki: El-Asmaî, “( **يحملن البهارا** )” sözünde dedi ki: ev eşyasından yükleri taşırlar. Muradı: yüz yük mal bıraktı; yükün miktarı üç kantardır. Dedi ki: **القنطار** yüz **رَطْل**’dür; böylece her yük üç yüz **رَطل** oldu.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **البَهار** atın göğüs altı etidir (**لَبَب**).

Dedi ki: **البِهار**: övüşmedir.

Ve denir: Falanca falancayı **بَهَر** etti: ona üstün geldiği ve onu yendiği zaman. Ve **قمرٌ باهِر**: ışığı yıldızlara üstün geldiği zaman. Ebû Ubeyd şu beyti okudu:
“Ve sen **بَهَرْتَ**; artık hiç kimseye gizli kalmazsın,
ancak ayı bilmeyen birine.”

Yani seninle övüşeni aştın; ona üstün geldin.

Ve beyaz gecelere **بُهْرٌ** denir; **بَاهِر**’in çoğuludur. Ve **بُهَر** denir; **ظُلَم** vezninde, **بُهْرة**’nin çoğuludur. Bunların hepsi Arapların sözündendir.

Ve **بَهْراءُ**: Kudâa’dan bir kabiledir.

El-Lihyânî dedi ki: Kanadın önünden dört teleğe **القوادِمُ** denir; onların ardından gelen dörde **المناكبُ**; **المَناكِب**’den sonra onların ardından gelen dörde **الخوافي**; **الخوافي**’den sonra gelen dörde **الأباهِرُ**.

Leys dedi ki: **البُهار**: ibrik gibi kaplardan bir şeydir. Ve şu beyti okudu:
“Yüksekte bir kadeh yahut **بُهار**.”

Dedim: **البهار**’ı kap manasında bilmiyorum.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **العَرارُ**: buğdayın **بَهارُ**’ıdır.

Dedim: **العَرار**: **الْحَنوَة**’dir; sanki **البَهار** Farsçadır.

Leys dedi ki: Yaydan **الأبهَرُ**: **الطَّائِف**’in alt tarafıdır.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den rivayet etti: Yayda **كَبِدُها** vardır; o, **العِلاقة**’nın iki ucu arasındadır. Sonra **الكُلْية** onu takip eder. Sonra **الأبهَرُ** onu takip eder. Sonra **الطَّائِفُ**. Sonra **السِّيَةُ**; o da iki ucundan bükülmüş olandır.

Şemir dedi ki: Falancayı **بَهَرتُ**: onu güçle veya dille yendiğim zaman.

Ve deveyi **بَهَرْتُ**: onu koşturduğum zaman; ta ki kesilip kalsın. İbn Kutâde dedi ki:
“Dikkat edin kavmime; canımı satıyorlar,
bir cariyeye; onlar için ardından **بَهْراً** ardından **بَهْراً**.”

Ve denir: Falancayı **بَهْرَةً** gördüm: yani açıkça, alenen. Ve şu beyit okundu:
“Nice yiğit vardır; ölümü **بَهْرَةً** karşıladı;
döşeğin üstünde ölür ve yaşlanır.”

İbn Şümeyl dedi ki: **البُهْر**: gücünün üstünde yükletildiğinde gayreti zorlamaktır. Denir: Onu **بَهَرَهُ**: onu vuruşla veya boğmayla yahut her ne ise nefesini kesip bitirdiği zaman. Ve şu beyti okudu:
“Cimri, ondan istediğinde, onu **بَهَرْتَه**.”

**رهب** : Leys dedi ki: **رَهِبْتُ** şeyi **رَهَبا** ve **رهْبَةً**: yani ondan korktum. Ve falancayı **أَرْهَبْتُ**.

Dedi ki: **الرَّهْبَانيَّة**: **الراهب**’in masdarıdır. Ve **الترهُّبُ**: bir **صَوْمَعة**’da ibadete kapanmaktır. Hepsi **الرُّهبان**’dır; **الرَّهابِنة** hatadır.

Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Heysem’den: dedi ki: **الرُّهبانُ** tekil ve çoğul olur. Onu tekil yapan, onu **فُعلان** binası üzerine yapar. Bunun hakkında şu beyti okudu:
“Eğer tepelerdeki bir manastırın **رُهبانَ**’ını görseydi,
**الرُّهبان** inerdi; yürür ve inerdi.”

Dedi ki: Sözün yönü, nûn ile çoğul olmasıdır. Dedi ki: Eğer tekil **الرُّهبان**’ı **رَهابِينَ** ve **رهابِنَة** diye çoğul yaparsan caizdir. Ve eğer “**رهبانيُّون**” dersen doğru olur. **الرَّهبانيَّة**’nin aslı **الرَّهبة**’dendir;
sonra miktarı aşan ve onda ifrata giden şeye isim oldu. Allah azze ve celle dedi ki: “( **وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً ابتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغَآءَ رِضْوَانِ** )” (el-Hadîd: 27).

Dedim: Bu âyetin manası müşkildir.

Ebû İshâk dedi ki: Manası iki vecih ihtimal eder: birincisi, “( **وَرَحْمَةً وَرَهْبَانِيَّةً** )” sözünde mananın şöyle olmasıdır: “ve bir rahmet (verdik) ve bir **رَهْبانيّة**; (ve) bir **رَهبانيّة** icat ettiler; onu icat ettiler”; senin “Zeyd’i ve Amr’ı gördüm; onu ikram ettim” demen gibi. Dedi ki: Ve “( **ابتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا** )”nın manası: onlara asla yazılmadı. Ve “( **عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغَآءَ رِضْوَانِ** )” hânın ve elifin bedeli olur; böylece mana: “Onlara, Allah’ın rızasını istemekten başka bir şey yazmadık.” Allah’ın rızasını istemek, emrettiğine uymaktır. Bu, Allah daha iyi bilir, bir vechi; onda başka bir vech daha vardır: “( **وَرَهْبَانِيَّةً** )” tefsirde geldiğine göre, krallarından sabredemeyecekleri şeyler görürlerdi; böylece tüneller ve **صَوامِع** edindiler ve bunu icat ettiler. Kendilerine bu gönüllü işi ilzam edip ona girdiklerinde, tamamlaması onlara lazım geldi; tıpkı insanın kendine farz kılınmamış bir oruç yüklemesi halinde onu tamamlamasının lazım gelmesi gibi.

Allah azze ve celle’nin “( **غَيْرِ سُو ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ** )” (el-Kasas: 32) sözüne gelince: Ebû İshâk dedi ki: **الرُّهْب** ve **الرَّهَب**’den denir; hâ’ sâkin kılınırsa râ’ damme edilir; hâ’ harekeli kılınırsa râ’ fetha edilir; ikisinin manası birdir; **الرُّشْد** ve **الرَّشَد** gibi.

Dedi ki: Burada “( **جَنَاحَكَ** )”ın manası: **العَضُد** denir; ve bütün ele **جَناح** denir.

Dedim: Mukâtil, “**من الرَّهَب**” sözünde dedi ki: **الرَّهَب** onun zırhının koludur (**كُمُّ مِدْرَعَتِه**).

Amr, babasından rivayet etti: Gömleğin koluna **القُنُّ** denir, **الرُّدْنُ** denir, **الرَّهَب** denir, **الْخِلاف** denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Adam **أَرْهبَ** etti: **رَهَب**’ini uzattığı zaman; yani kolunu.

Ve dedi ki: **أرْهب**: **رَهْباً** bindiği zaman; o da yüksek devedir.

Dedim: İnsanların çoğu, “( **غَيْرِ سُو ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ** )” tefsirinde bunun **الرّهبة** manasında olduğuna gittiler. Eğer seleften bir imamı, **الرَّهَب**’i kol yapan bulsaydım ona giderdim; çünkü Arapçada sahihtir ve sözün ve tefsirin siyakına daha benzer; Allah, muradını daha iyi bilir.

Ve denir: **استَرهبتُه** ve **أرهبْتُه** bir manadadır. Ve adam **ترهَّبَ** etti: Allah’tan korkan bir rahip olduğu zaman. Allah dedi ki: “( **وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَآءُو بِسِحْرٍ عَظِيمٍ** )” (el-A‘râf: 116): yani onları **أَرْهبوهم**. Ve başkasını **ترهبَ** etti: onu tehdit ettiği zaman. A‘câc, bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi ki:
“Ona, **تَرَهَّبا** ettiği zaman, **رَهباها**’sını verir;
belin inceliği üzere, köpüklü bir idrarla;
sağılan kısmın özsuyu.”

**رَهْباها**: onu korkutan (dişi)dir; “**هالكٌ** ve **هَلْكَى**” denildiği gibi.
“**إذا ترهبا**”: onu tehdit ettiği zaman.

Leys dedi ki: **الرَّهْب** cezm ile: **الرَّهَب**’de bir lugattır. Dedi ki: **الرَّهْباء**: **الرَّهَب**’den bir isimdir; dersin ki: Allah’tan **الرَّهْباءُ**, O’na **الرَّغْباء**.

Şemir dedi ki: Araplar der ki: “**رَهبُوت** **خيرٌ** من **رَحَمُوت**.” Dedi ki: manası: korkutulman, merhamet edilmeden hayırlıdır.

Leys dedi ki: **الرَّهابةُ**: göğüste büyük bir şeydir; karna doğru çıkıntılıdır; sanki köpeğin dilinin ucudur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الرَّهابةُ**: midenin ucudur. Dedi ki: **الكُلْكُل**: **الرَّهابة**’ye çıkıntı yapan kaburganın ucudur.

İbn Şümeyl dedi ki: Göğsün ön kısmında onun **رَهابتُه**’si vardır. Dedi ki: o, alttan **القَصّ**’ın dilidir. Dedi ki: **القَصّ**: kıkırdaktır (**مُشاشٌ**).

Leys dedi ki: **ناقةٌ رَهْب**: çok zayıf olandır. A‘şâ’nın sözünü okudu:
“Ve **رَهْبٍ** levhalar; sanki kadınlar
onun def’inde bir perde sabitlemişler.”

Ama başka bir kasidesindeki sözü:
“Yazın bir gazve mutlaka gerekir; **رَهْبٍ**; yüzleri sert olanları yorar, şükredenleri (de).”
Şüphesiz **الرَّهْب** gazvenin sıfatındandır; o, sırtı yorulmuş ve zayıflamış olandır.

İbnü’l-A‘râbî’den nakledildi ki dedi: Falancanın devesi **رهَّبَتْ**; o da ona bindi, onu **يُحايِيها**: yani yürüyüş onu yordu; ona yem verdi ve ona iyi davrandı; ta ki nefsi ona geri dönsün.

Leys dedi ki: **رَهبَى**: bir yerdir.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الرِّهاب**: ok uçlarının ince olanlarıdır; tekili **رَهْب**’dir. Ve şu beyti okudu:
“Beyaz, **رِهَابٌ**; ve sağlam bir kalkan.”

Dedi ki: **ناقةٌ رَهْبٌ**: zayıf.

Ebû Ubeyd, (Cimrinin, cömertlik tabiatı olmaksızın verdiği) babında dedi ki: Ebû Zeyd dedi ki: Böyle bir şeyde şöyle denir: “**رَهْبَاك** hayırlıdır **رَغْباك**’ından.” Yani: senden korkması, seni sevmesinden hayırlıdır; ve bunun üzerine sana vermeye daha layıktır. Benzeri: “**الطَّعنُ يَطأَرُ**.”

Başkası dedi ki: “Bunu senin **رُهبَاك**’ından yaptım”: yani senin **رَهبتَك**’inden. Ve **الرُّغْبَى**: **الرَّغْبَة**’dir. Dedi ki: “**رُهباك** hayırlıdır **رُغباك**’ından” denir; ikisinde de damme ile.

**ربه** : Leys onu ihmal etti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Adam **أَرْبَهَ** etti: şiddetli bir yorgunlukla zenginleştiği zaman.

**بره** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: Adam **بَرِهَ** etti: bir hastalıktan değişimden sonra bedeni geri döndüğü zaman.

Dedi ki: Adam **أَبْرَه** etti: insanlara galip geldi ve acayipler getirdi.

Leys dedi ki: **البُرْهان**: hüccettir ve onun açıklanmasıdır.

Dedim: **البُرْهان**’ın nûnu aslî değildir. Ve onların “Falanca **بَرْهَن** etti” sözü: **البُرْهان** getirdiği zaman; müvelleddir. Doğrusu, İbnü’l-A‘râbî’nin dediği gibi, eğer ondan sahihse, “**أَبْرَه**” denmesidir: **البُرْهان** getirdiği zaman. Bu, Ebû Amr’ın rivayetindedir. Ve nûnun, **فُعْلاَن** üzere cem‘ nûnu olması caizdir; sonra aslî nûn gibi kılındı; tıpkı **مُصَاداً**’ı **مُصْدَانٍ** üzerine, **مَصيراً**’ı **مُصْرانٍ** üzerine cem‘ etmeleri gibi; sonra **مُصرانَ**’ı **مَصَارين** üzerine cem‘ ettiler; aslî olduğu vehmiyle.

Leys dedi ki: **أبْرَهة**: Habeş kralı **يَكْسُومَ**’un babasının adıdır; fili Beyt’e sevk eden; Allah onu helâk etti.

Dedi ki: **البَرَهْرَهة**: beyaz cariyedir. Dedi ki: **وبَرَهُها**: onun dolgunluğu ve parlak beyazlığıdır.

Dedi ki: **بَرَهْرَهة**’nin tasğîri **بُرَيْهَةَ**’dir. Kim onu tamam yaparsa der ki: **بُرَيْرِهة**. Ama **بُرَيْهِرَهةٌ** çirkindir; pek az konuşulur.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **البَرَهْرَهَة**: sanki rutubetten titriyormuş gibi olan.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **البَرَهْرَهة**: saflığından bir parıltısı olan.

Başkası dedi ki: o, ince derili olandır; sanki nimet yüzünden su onun içinde akıyor. Dedim: onların sözlerinin manası yakındır.

Ebû Ubeyd: **البُرْهة**: zamandır. Denir: Onun yanında dehrden bir **بُرهةً** kaldım; senin “Onun yanında dehrden bir **سَبَّةً** kaldım” demen gibi.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Onun yanında dehrden bir **بُرهة** ve dehrden bir **بَرهة** kaldım.

Başkası dedi ki: İbrâhîm, **بُرَيها** diye tasğîr edilir; çünkü onun yanında mîm zâiddir. Bazıları da **بُرَيْهِيم** der.
