# هرج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B1%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هرج

الهَرْجُ: الاختلاط؛ هَرَجَ الناس يَهْرِجُون، بالكسر، هَرْجاً من الاختلاط أَي اختلطوا. وأَصل الهَرْج: الكثرة في المشي والاتساعُ. والهَرْجُ: الفتنة في آخر الزمان. والهَرْجُ: شدَّة القتل وكثرته؛ وفي الحديث: بين يدي الساعة هَرْج أَي قتال واختلاط؛ وروي عن عبد الله بن قيس الأَشعري أَنه قال لعبدالله بن مسعود: أَتعلم الايام التي ذَكَرَ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، فيها الهَرْجَ؟ قال: نعم، تكون بين يدي الساعة، يرفع العلم وينزل الجهل ويكون الهَرْجُ، قال أَبو موسى: الهَرْجُ بلسان الحبشة القتل. وفي حديث أَشراط الساعة: يكون كذا وكذا ويكثُر الهَرْجُ، قيل: وما الهَرْجُ يا رسول الله؟ قال: القتل؛ وقال ابنُ قَيْس الرُّقَيَّاتِ أَيامَ فتنة ابن الزبير:
ليتَ شِعْري أَأَوّلُ الهَرْجِ هذا،
أَم زمانٌ من فتنةٍ غيرِ هَرْجِ؟
يعني أَأَوّل الهرج المذكور في الحديث هذا، أَم زمان من فتنة سوى ذلك الهرج؟ الليث: الهَرْج القتال والاختلاط، وأَصلُ الهَرْج الكثرةُ في الشيء؛ ومنه قولهم في الجماع: بات يَهْرِجُها ليلتَه جَمْعاء. والهَرْجُ: كثرة النكاح. وقد هَرَجَها يَهْرُجُها ويَهْرِجها هَرْجاً إِذا نكحها. وفي حديث صفة أَهل الجنة: إِنما هم هَرْجاً مَرْجاً؛ الهَرْجُ: كثرة النكاح. ومنه حديث أَبي الدرداء: يَتهارَجُون تهارُجَ البهائم أَي يتسافدون؛ قال ابن الأَثير: هكذا خَرَّجه أَبو موسى وشَرَحَه وأَخرجه الزمخشري عن ابن مسعود، وقال: أَي يَتَساوَرُونَ. والتَّهارُج: التناكح والتسافُدُ. والهَرْجُ: كثرة الكذب وكثرة النوم. وهَرَج القومُ يَهْرِجُون في الحديث إِذا أَفْضَوا به فأَكثروا. وهَرَج النومَ يَهْرِجُه: أَكثره؛ قال: وحَوْقَلٍ سِرْنا به وناما،
فما دَرى إِذ يَهْرِجُ الأَحْلاما،
أَيَمَناً سِرْنا به ام شَاما؟
والهَرْج: شيء تراه في النوم وليس بصادق.
وهَرَجَ يَهْرِجُ هَرْجاً: لم يوقن بالأَمر. وهَرِجَ الرجلُ: أَخذه البُهْرُ من حَرٍّ أَو مَشْي. وهَرِجَ البعير، بالكسر، يَهْرَجُ هَرَجاً: سَدِرَ من شدّة الحر وكثرة الطلاءِ بالقَطِرانِ وثِقَلِ الحِمْل؛ قال العجاج يصف الحمار والأَتان:
ورَهِبَا من حَنْذِه أَن يَهْرَجا
وفي حديث ابن عمر: لأَكونَنَّ فيها مثلَ الجَمَل الرَّداح يُحْمَلُ عليه الحِمْلُ الثقيلُ فَيَهْرَجُ فَيَبْرُك، ولا يَنْبَعِثُ حتى يُنْحَر أَي يتحير ويَسْدَرُ.
وقد أَهْرَجَ بعيرُه إِذا وصل الحرّ إِلى جوفه. ورجل مُهْرِجٌ إِذا أَصاب إِبلَه الجرَبُ، فطليت بالقطران فوصل الحرُّ إِلى جوفها؛ وأَنشد: على نار جِنٍّ يَصْطَلُونَ كأَنها
طلاها* بالغيبة مُهْرِجُ
(*كذا بياض بالأصل.)
قال الأَزهري: رأَيت بعيراً أَجرب هُنِئَ بالخضْخاضِ فَهَرَجَ ومات. الأَصمعي: يقال هَرَّجَ بعيرَه إِذا حمل عليه في السير في الهاجرة. وهَرَّجَ بالسبع: صاح به وزجره؛ قال رؤْبة:
هَرَّجْتُ فارْتَدَّ ارْتِدادَ الأَكْمَهِ،
في غائلاتِ الحائِر المُتَهْتِهِ
قال شمر: المُتَهْتِهُ الذي تَهْتَهَ في الباطل أَي تَرَدَّد فيه. ويقال للفَرَس: مَرَّ يَهْرِجُ وإِنه لَمِهْرَجٌ وهَرَّاج إِذا كان كثير الجري.
وفي حديث عمر: فذلك حين استَهْرَجَ له الرأْيُ أَي قَوِيَ واتسع. وهَرَجَ الفرسُ يَهْرِجُ هَرْجاً، وهو مِهْراجٌ، وهو مِهْرَجٌ وهَرَّاجٌ إِذا اشتدّ عَدْوُه؛ قال العجاج:
غَمْرَ الأَجارِيِّ مِسَحّاً مِهْرَجا
وقال الآخر:
من كلِّ هَرَّاجٍ نَبِيلٍ مَحْزِمُه
التهذيب: ابن مُقْبل يصف فرساً:
هَرْج الوَليدِ بخَيْطٍ مُبْرَمٍ خَلَقٍ،
بينَ الرَّواجِبِ، في عُودٍ من العُشَرِ
قال: شبهه بخُذْرُوف الوليد في دُرُورِ عَدْوِه.
وهَرَّجْتُ البعير تَهْريجاً وأَهْرَجْتُه أَيضاً إِذا حملت عليه في السير في الهاجرة حتى سَدِرَ. وهَرَّجَ النبيذُ فلاناً إِذا بلغ منه فانْهَرَجَ وانْهَكَّ.
وقال خالد بن جَنْبَةَ: بابٌ مَهْرُوجٌ، وهو الذي لا يُسَدُّ يدخله الخلق، وقد هَرَجَه الإِنسان يَهْرِجُه أَي تركه مفتوحاً. والهِرْجُ: الضعيف من كل شيء؛ قال أَبو وَجْزَة:
والكَبْشُ هِرْجٌ إِذا نَبَّ العَتُودُ له،
زَوْزَى بأَلْيَتِه للذُّلِّ، واعْتَرَفا

### Türkçe

**الهَرْجُ**: karışma; insanlar **هَرَجَ** ederler, **يَهْرِجُون** (kesre ile), **هَرْجاً**; karışmadan, yani karıştılar. Ve **الهَرْج**’in aslı: yürüyüşte çokluk ve genişlemedir. Ve **الهَرْجُ**: âhir zamanda fitnedir. Ve **الهَرْجُ**: öldürmenin şiddeti ve çokluğudur; hadiste: kıyametin önünde **هَرْج** (vardır), yani savaşma ve karışma; ve Abdullah b. Kays el-Eş‘arî’den rivayet olundu ki o, Abdullah b. Mes‘ûd’a dedi: Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, içinde **الهَرْج**’i zikrettiği günleri biliyor musun? Dedi: Evet, kıyametin önünde olur; ilim kaldırılır, cehalet iner ve **الهَرْجُ** olur. Ebû Mûsâ dedi: Habeş dilinde **الهَرْجُ** öldürmedir. Kıyamet alâmetleri hadîsinde: şöyle şöyle olur ve **الهَرْجُ** çoğalır; denildi: **الهَرْجُ** nedir, ey Allah’ın Resûlü? Dedi: öldürme. Ve İbn Kays er-Rukayyât, İbn Zübeyr fitnesi günlerinde (şöyle) dedi:
ليتَ شِعْري أَأَوّلُ الهَرْجِ هذا،
أَم زمانٌ من فتنةٍ غيرِ هَرْجِ؟
Yani: hadiste zikredilen **الهرج**’in ilki bu mu, yoksa o **الهرج**’den başka bir fitneden bir zaman mı? el-Leys: **الهَرْج** savaşma ve karışmadır; **الهَرْج**’in aslı bir şeyde çokluktur; ondan, cima hakkında sözleri: bütün gecesi onu **يَهْرِجُها** olarak geceledi. Ve **الهَرْجُ**: nikâhın çokluğudur. Ve onu **هَرَجَها** eder: **يَهْرُجُها** ve **يَهْرِجها** **هَرْجاً**, onu nikâhladığı zaman. Cennet ehlinin sıfatı hadîsinde: “Onlar ancak **هَرْجاً مَرْجاً**dır”; **الهَرْجُ**: nikâhın çokluğu. Ondan Ebû’d-Derdâ hadîsi: “Onlar hayvanların **تهارُج**’u gibi **يَتهارَجُون**”, yani çiftleşirler; İbnü’l-Esîr dedi: Ebû Mûsâ onu böyle tahriç etti ve şerh etti; Zemahşerî de onu İbn Mes‘ûd’dan çıkardı ve dedi: yani birbirlerinin üzerine atılırlar. Ve **التَّهارُج**: birbirleriyle nikâhlanma ve çiftleşmedir. Ve **الهَرْجُ**: yalanın çokluğu ve uykunun çokluğu. Ve kavim **هَرَجَ** ederler, **يَهْرِجُون** hadiste; onu açığa vurdukları ve çoğalttıkları zaman. Ve uykuyu **هَرَجَ** eder, **يَهْرِجُه**: onu çoğalttı; dedi ki:
وحَوْقَلٍ سِرْنا به وناما،
فما دَرى إِذ يَهْرِجُ الأَحْلاما،
أَيَمَناً سِرْنا به ام شَاما؟
Yani: rüyaları **يَهْرِجُ** ettiği vakit, Yemen’e mi onunla yürüdük yoksa Şam’a mı, bilmedi. Ve **الهَرْج**: uykuda gördüğün bir şeydir ve doğru değildir. Ve **هَرَجَ** eder, **يَهْرِجُ** **هَرْجاً**: işte yakîn etmedi. Ve adam **هَرِجَ**: sıcaktan yahut yürüyüşten onu nefes darlığı aldı. Ve deve **هَرِجَ** (kesre ile), **يَهْرَجُ** **هَرَجاً**: şiddetli sıcaktan, katranla çok sıvanmaktan ve yükün ağırlığından sersemledi; el-Accec, eşeği ve dişi eşeği vasfederken dedi:
ورَهِبَا من حَنْذِه أَن يَهْرَجا
İbn Ömer hadîsinde: “Orada mutlaka ağır yük yüklenen, sonra **فَيَهْرَجُ** da çöken ve boğazlanıncaya kadar kalkmayan iri deve gibi olacağım”; yani şaşırır ve sersemler.

Ve devesi **أَهْرَجَ** etti: sıcak onun karnına ulaştığı zaman. Ve **مُهْرِجٌ** adam: develerine uyuz isabet ettiği, sonra katranla sıvandığı ve sıcak onun içine ulaştığı zaman; ve (şu) inşad etti:
على نار جِنٍّ يَصْطَلُونَ كأَنها
طلاها* بالغيبة مُهْرِجُ
(*Asılda böyle; asılda boşluk vardır.)
el-Ezherî dedi: Uyuz bir deve gördüm; **الخضْخاض** ile tedavi edildi de **فَهَرَجَ** etti ve öldü. el-Asma‘î: denilir: devesini **هَرَّجَ** etti; öğle sıcağında yürüyüşte üzerine yüklediği zaman. Ve yırtıcı hayvanla **هَرَّجَ** etti: ona bağırdı ve onu azarladı; Ru’be dedi:
هَرَّجْتُ فارْتَدَّ ارْتِدادَ الأَكْمَهِ،
في غائلاتِ الحائِر المُتَهْتِهِ
Şemmer dedi: **المُتَهْتِهُ** bâtılda **تَهْتَهَ** eden, yani onda tereddüt edendir. Ve ata denilir: **مَرَّ يَهْرِجُ**; ve o mutlaka **لَمِهْرَجٌ** ve **هَرَّاج**dır; çok koşan olduğu zaman.

Ömer hadîsinde: “İşte o vakit onun için görüş **استَهْرَجَ** etti”; yani kuvvetlendi ve genişledi. Ve at **هَرَجَ** eder, **يَهْرِجُ** **هَرْجاً**; ve o **مِهْراجٌ**dır; ve o **مِهْرَجٌ** ve **هَرَّاجٌ**dır; koşması şiddetlendiği zaman; el-Accec dedi:
غَمْرَ الأَجارِيِّ مِسَحّاً مِهْرَجا
Ve başkası dedi:
من كلِّ هَرَّاجٍ نَبِيلٍ مَحْزِمُه
**التهذيب**: İbn Mukbil bir atı vasfeder:
هَرْج الوَليدِ بخَيْطٍ مُبْرَمٍ خَلَقٍ،
بينَ الرَّواجِبِ، في عُودٍ من العُشَرِ
Dedi: onu, koşuşunun akışında, çocuğun topacına benzetti.

Ve deveyi **هَرَّجْتُ** **تَهْريجاً** ve onu **أَهْرَجْتُ** da: öğle sıcağında yürüyüşte üzerine yüklediğim ve sersemleyinceye kadar (sürdüğüm) zaman. Ve nebiz falancayı **هَرَّجَ** etti: ondan (etkisi) ulaştığı zaman; böylece **فانْهَرَجَ** etti ve bitkin düştü.

Hâlid b. Cenbe dedi: **بابٌ مَهْرُوجٌ**: o, kapatılmayan, halkın içine girdiği (kapı)dır; ve insan onu **هَرَجَه** eder, **يَهْرِجُه**: onu açık bırakmış, yani açık bırakmıştır.

**والهِرْجُ**: her şeyden zayıf olan; Ebû Vecze dedi:
والكَبْشُ هِرْجٌ إِذا نَبَّ العَتُودُ له،
زَوْزَى بأَلْيَتِه للذُّلِّ، واعْتَرَفا
