# هرد (ه-ر-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B1%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ر - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والدّال والرّاء معهما
ه د ر،ه ر د، د ه ر، ر ه د، د ر ه، ر د ه هدر: الهَدْرُ: ما يَبْطُلُ. هَدَرَ دَمُهُ يَهْدِرُ هَدْرا، وأَهْدَرْتُه أنا إهداراً.
وهَدَرَ البعير يَهْدِر هديراً وهَدْراً.
والحمامةُ تَهْدِر، وجرّةُ النَّبيذ تَهْدِرُ.
والأرضُ الهادرة. والعُشْبُ الهادِرُ: الكثير.
وبنو فُلانٍ هِدَرَةٌ، أي: ساقطون ليسوا بشيء.
هرد: الهُرْدِيَّةُ قَصَباتٌ مَلْويّة مَطْويّة تُضَمُّ بطاقات الكَرْم يُرْسَلُ عليها قُضبانُ الكَرْم .
وهَرَّدتُ اللّحم فهو مُهَرَّدْ، أي شَوَيْتُه فهو مَشْويٌ . وقد هَرِد اللَّحْم. نَفِجَ .
دهر: الدَّهْر: الأبد الممدود. ورجل دُهْرٌِي: قديمٌ، والدُّهْرِيُّ الذي يقولُ ببقاءِ الدَّهْرو لايُؤمِنُ بالآخرة.
ودَهْوَريُّ الصَّوتِ. أي: صُلْبُ الصَّوتِ.
والدَّهاديرُ: أوّلُ الدَّهْرِ من الزَّمانِ الماضي يُقال: كان ذلك في دَهْر الدَّهاريرُ ولا يُفْرَد منه دِهْرِير.
والدَّهْرُ: النّازلة. دَهَرَهُمْ أَمْرٌ، أي: نَزَل بِهِمْ مكروهٌ.
وما دَهْري كذا وكذا، أي: ما هِمّتي.
والدَّهْوَرةُ: جَمْعُ الشَّيء ثمّ قَذْفُه في مَهْواة.
وقوله: "لا تَسُبُّوا الدَّهْرَ فإنّ الله هو الدَّهْرُ". يعني: ما أصابك من الدَّهْر فاللهُ فاعِلُهُ، ليس الدّهرِ، فإذا سَبَبْتَ الدَّهْر أردتَ به الله عزّ وجلّ.
رهد: الرَّهيدُ: النّاعم، والمصدر: الرَّهادة. وفتاةٌ رَهِيدةٌ، أي: رَخْصَة.
دره: أُمِيتَ فِعلُهُ، إلاّ قولهم: رجلٌ مِدْرَهُ حَرْبٍ، و هو مِدْرَهُ القومِ، أي: الدّافع عنهم.
رده: الرَّدْهُ: شِبْهُ أَكمَةٍ خَشِنَةٍ، كثيرةِ الحِجارة. والواحدةُ: رَدْهة، والجميع: رَدَهٌ. ورُبّما جاءت الرَّدْهة في وصْفِ بئرٍ تُحْفَرُ في القُفِّ، أو تكون خِلْقةٌ فيه.
ويُقالُ للبيتِ العظيم الذي لا أعظمَ منه: الرَّدْهة، وجمعُه: الرِّداهُ، وقد رَدَهتِ المرأةُ بيتَها تَرْدَهُهُ رَدْهاً.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الدّال** و**الرّاء** معهما
**ه د ر**،**ه ر د**، **د ه ر**، **ر ه د**، **د ر ه**، **ر د ه** **هدر**: **الهَدْرُ**: bâtıl olan şey. **هَدَرَ دَمُهُ يَهْدِرُ هَدْرا**: kanı boşa gitti; ve ben onu **أَهْدَرْتُه**: boşa çıkardım, **إهداراً**.
Ve **هَدَرَ البعير يَهْدِر هديراً وهَدْراً**.
Ve **الحمامةُ تَهْدِر**; ve **جرّةُ النَّبيذ تَهْدِرُ**.
Ve **الأرضُ الهادرة**. Ve **العُشْبُ الهادِرُ**: çok olan.
Ve **بنو فُلانٍ هِدَرَةٌ**; yani: düşkünlerdir, bir şey değildirler.

**هرد**: **الهُرْدِيَّةُ**: asma çubuklarının demetleriyle bir araya getirilen, bükülmüş, katlanmış kamışlardır; asma çubukları onun üzerine salıverilir.
Ve **هَرَّدتُ اللّحم**; o da **مُهَرَّدْ**; yani onu kızarttım; o da **مَشْويٌ**dur. Ve **هَرِد اللَّحْم**: şişti.

**دهر**: **الدَّهْر**: uzatılmış ebed. Ve **رجل دُهْرٌِي**: eski. Ve **الدُّهْرِيُّ**: **الدَّهْر**in kalıcılığını söyleyen ve âhirete iman etmeyen kimsedir.
Ve **دَهْوَريُّ الصَّوتِ**: yani sesin serti.
Ve **الدَّهاديرُ**: geçmiş zamandan zamanın **الدَّهْر**inin evveli; denilir ki: bu, **دَهْر الدَّهاريرُ** içinde idi; ondan **دِهْرِير** tekil yapılmaz.
Ve **الدَّهْرُ**: musibet. **دَهَرَهُمْ أَمْرٌ**: yani onlara bir hoşlanılmayan şey indi.
Ve **وما دَهْري كذا وكذا**: yani himmetim (gayretim) değildir.
Ve **الدَّهْوَرةُ**: bir şeyi toplamak, sonra onu bir uçuruma atmak.
Ve onun sözü: "**لا تَسُبُّوا الدَّهْرَ فإنّ الله هو الدَّهْرُ**". Yani: **الدَّهْر**den sana isabet eden şeyin faili Allah’tır, **الدّهر** değildir; öyleyse **الدَّهْر**e sövdüğünde onunla Aziz ve Celil olan Allah’ı kastetmiş olursun.

**رهد**: **الرَّهيدُ**: yumuşak; mastar: **الرَّهادة**. Ve **فتاةٌ رَهِيدةٌ**: yani yumuşak (nazik).

**دره**: fiili öldürülmüştür (kullanımdan düşmüştür); ancak onların sözü müstesna: **رجلٌ مِدْرَهُ حَرْبٍ**; ve o, **مِدْرَهُ القومِ**dur; yani onlardan savan (defeden).

**رده**: **الرَّدْهُ**: taşları çok, kaba bir tümseğe benzer şey. Tekili: **رَدْهة**; hepsi: **رَدَهٌ**. Ve bazen **الرَّدْهة**, **القُفِّ** içinde kazılan bir kuyunun vasfında gelir; yahut onda yaratılıştan (tabiaten) bir şey olur.
Ve kendisinden daha büyüğü olmayan büyük eve **الرَّدْهة** denilir; çoğulu: **الرِّداهُ**. Ve kadın evini **رَدَهتِ**: onu **تَرْدَهُهُ رَدْهاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هَرَدْتُ اللحمَ أهرِدُهُ بالكسر هَرْداً: طبختُهُ حتَّى تَهَرَّأَ وتفسَّخ. والتَهْريدُ مثله، شدِّد للمبالغة. وهَرْدَ العِرض: الطعنُ فيه. وهَرَدْتُ الثوبَ: شققته. والهِرْدى: نبتٌ. وثوبٌ مَهْرودٌ، أي صُبغ أصفر.

##### Türkçe

**هَرَدْتُ** eti, kesre ile **أهرِدُهُ** (şeklinde) **هَرْداً**: Onu, parçalanıp dağılıncaya ve çözülüp bozuluncaya kadar pişirdim. Ve **التَهْريدُ** de onun gibidir; mübalağa için şeddelendi. Ve **هَرْدَ العِرض**: onda ta’n etmektir. Ve **هَرَدْتُ** elbiseyi: onu yırttım. Ve **الهِرْدى**: bir bitkidir. Ve **ثوبٌ مَهْرودٌ**, yani sarıya boyanmış.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه د ر
هدر ، هرد ، دهر ، دره ، رهد ، رده : مستعملات كلها .
هدر : قال الليث : الهَدَر : ما يَبطُل : تقول : هَدَرَ دَمُه يَهْدِرُ هِداراً ، وأهدرْتُه أنا إهداراً ، وهدَرَ البعيرُ يَهدِر هديراً وهَدْراً والحمامةُ تَهدِر ، وجَرةُ النَّبِيذ تهدِر ، قال : والأرض الهادرة ، والعُشْب الهادِر : الكثير ، وبنو فلان هِدَرَةٌ : أي ساقطون ليسوا بشيءٍ .
قلتُ : هذا الحرف رَوَاه أبو عُبَيْد عن الأصمعي بفتح الهاء والدال : هَدَره ، وفسّره أنهم الساقطون .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابي : بنو فلانٍ هِدَرة بكسر الهاء ، وهُدَرةٌ بضم الهاء وبُذَرةٌ .
وقال بعضهم : واحِدُ الهِدَرَة هِدْر مثل قِرْد وقِرَدَة ، وأنشد ابن الأعرابي :
إنّي إذا حان الجَبانُ الهِدَرَهْ
قصدتُ من قَصْدِ الطريق مَنْجَرَه
وقال أبو صخر الهُذَلي :
إذا اسْتوْسَنَتْ واستَبْقَل الهَدَفُ الهِدْرُ
أبو عُبَيد ، عن الأصمعي : اللبن إذا خَثُرَ أعلاه وأسفَلُه رقيقٌ فهو هادِر .
وقال ابن شُميل : يقال للبقل : قد هَدَر : إذا بلغ إناهُ في الطُّول والعِظَم ، وكذلك قد هَدَرَت الأرضُ هَدِيراً : إذا انتهى بَقْلُها طُولاً ، والهادِرُ من العُشْب : الذي لا شيء فوقه .
أبو نصر ، عن الأصمعي : هدَرَ البعيرُ يَهْدِر هَدِيراً ، وضربتُه فَهَدَرَت رِئتُه تهدُر هُدُوراً : إذا سَقَطَتْ .
قال : وهَدَرَ دَمُه يَهْدِرُ هَدْراً ، ودَمُه هَدَرٌ : أي باطلٌ ليس فيه قَوَد ولا عَقْل ، ويقال : هو كالمُهَدِّر في العُنَّة : يضرب مثلاً للذي يصيح ويُجلِّب وليس وراء ذلك شيء ، كالبعير الذي يُحبَس في حَظيرةٍ يُمنَع من الضِّراب فهو يُهَدِّر ( قال الباهلي في قول العجاج :
وهَدَرَ الناسُ من الجِدِّ الهَدَرْ
فالهَدَر هاهنا معناه أَهْدَرَ ، أي الجدُّ أسْقَطَ من لا خير فيه من الناس ، والهَدَرُ : الذين لا خير فيهم ، وهَدَر الطائرُ وهَدَل يهْدِر ويهْدِل هَدِيراً وهَدِيلا .
أبو حاتم ، عن الأصمعي : هدر البعيرُ والحَمامُ يَهْدِر هَدْراً ودمُه هَدَرٌ : أي باطل ليس فيه قَوَدٌ ولا عقْل .
قال : ويقال : هَدَرَ دمُ القتيل يهدُر بالضم هَدَراً بفتح الدال ، وأهدَرَه السلطان .
ورَوَى أبو عُبَيد عن أبي زيد : هَدَر الدَّمُ يَهدِر ، وأنا أهْدَرْتُه .
وَرَوَى أبو تُراب للأصمعيّ : هَدَر الغُلامُ وهَدَلَ : إذا صوَّت .
قال : وقال أبو السَّمَيْدَع : ذاك : إذا أراغَ الكلام وهو صغير ، وأنشد قول ذي الرُّمّة :
طَوى البَطْنَ زَيّامٌ كأنّ سَحيلَه
عليهنَّ إذ وَلَّى هَدِيلُ غُلاَمِ
أي غِناءُ غُلام .
هرد : قال الليث : الهُرْدِيَّة قصَبات تُضَمّ مَلوِيّةً بطاقات الكَرْم يُرسَل عليها قُضبان الكرْم . وتقول : هرَّدْتُ اللحمَ فهو مُهَرَّد ، وقد هَرِد اللحمُ .
قلت : والذي حفظناه عن أئمَتنا في القصب الحُرْدِيّ بالحاء ، ولا يجوز عندهم بالهاء .
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : فإن أَدخلْتَ اللحمَ النارَ وأنضجْتَه فهو مُهرَّد ، وقد هَرَّدْتُه وهَرِدَ هو .
قال : والمُهَرَّأُ مثلُه .
وفي الحديث : ( ينزل عيسى إلى الأرض وعليه ثوبان مَهْرُودَان ) .
ورَوَى أبو العباس ، عن سَلَمة ، عن الفراء قال : الهَرْدُ : الشَّقّ .
قال : وفي خبر عيسى أنه ينزل في مَهْرُودَتيْن ، أي في شُقَّتين ، أو حُلَّتين .
وقال شَمِر : قال أبو عدنان : أخبرني العالم من أعراب باهلة أنّ الثَّوبَ يُصْبَغ بالوَرْس ثم بالزعفران فيجيء لونه مثل لون زَهْرة الحَوْذَانة ، فذلك الثوبُ المَهْرُود .
قال : أخبرني بعض أصحاب الحديث أنّه بَلَغه أن المَهْرُود : الذي يُصْبَغُ بالعُروق . قال : والعروق يقال لها الهُرْد .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : هَرَد ثوبَه ، وهَرَتَه : إذا شَقَّه فهو هَرِيدٌ وهَرِيتٌ وقال ساعدة الهُذَليّ :
غَداة شُواحِطٍ فَنَجَوْتَ شَدّاً
وَثَوْبُكَ في عباقِيَةٍ هَرِيدُ
أي مشقوق .
أبو عُبيد عن الأصمعي : هَرَت فلان الشيء ، وهَرَدَه : إذا أنضَجَه إنْضاجاً شديداً .
وقال ابن الأنباري في حديث عيسى رُوِي في مَهْرُودَتَيْن ، ورُوِي في مُمَصَّرتَيْن . قال : ومعناهما واحد ، وهي المصبوغة بالصُّفرة من زعفران أو غيره .
قال القُتيبيّ : هو عندي من النقلة خطأ ، وأراه مَهْرُوَّتين : أي صفراوَين . يقال : هرّيت العمامة : إذا لبِستها صفراء ، وفعلتُ منه : هرَوْتُ .
قال أبو بكر : لا تقول العرب : هرَوتُ الثوب ، ولكن يقولون هرَّيتُ ، فلو ثُنِّي على هذا لقِيلَ : ( مُهَرَّاتين ) في اسم مالم يُسَمَّ فاعله ، وبَعْدُ فإن العرب لا تقول : هرَّيْتُ إلا في العمامة خاصة ، فليس له أن يقيسَ الشُّقَّةَ على العمامة ؛ لأن اللغة رواية ، وقوله : من مَهْرُودَتين : أي من شُقَّتين أخدتا من الهَرْد وهو الشقّ خطأ ؛ لأن العرب لا تُسمِّي الشقّ للإصلاح هرْداً ، بل يسمون الخرق والإفساد : هرْداً .
وقال ابن السكيت : هرَد القَصَّارُ الثوب ، وهرَته : إذا خرقه ، وهرَد فلان عِرْضَ فلان ، وهرَته ، فهذا يدل على الإفساد ، والقول عندنا في الحديث : مهرودتين بالدال ، والذال : أي بين ممصَّرتين على ما جاء في الحديث ، ولم نسمعه إلا في الحديث كما لم نسمع الصِّيَر الصِّحناة ، وكذلك الثُّفّاءَ الحُرْف ، ونحوه .
قال : والدال ، والذال أختان تُبدل إحداهما عن الأخرى : يقال : رجلٌ مِدْلٌ ومِذْلٌ إذا كان قليل الجسم خفيّ الشخص ، وكذلك الدال و الذّال في قوله : مهروذتين .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الهِرْدَى : نَبْتٌ ، وقاله ابن الأنباريّ ، وهو أنثى .
دهر : قال الليث : الدَّهر : الأبَدُ المحدود ، ورجلٌ دُهْرِيٌّ : أي قديم ، ورجلٌ دَهْرِيّ : يقول ببقاء الدهر ، و لا يؤمن بالآخرة .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( لا تَسُبُّوا الدهر فإِن الله هو الدهر ) .
قال أبو عُبيد : قوله : فإِنّ الله هو الدهر مما لا ينبغي لأحد من أهل الإسلام أن يجهل وجهَه ، وذلك أنّ المعطِّلة به يحتجّون على المسلمين ، قال : ورأيتُ بعضَ من يُتَّهم بالزَّنْدَقة والدَّهْرِيّة يحتجّ بهذا الحديث ويقول : ( ألا تراه يقول : فإنّ الله هو الدَّهْر ) ؟ فقلتُ : وهل كان أحدٌ يسبُّ الله في آبادِ الدَّهر ؟
قد قال الأعشى في الجاهلية :
استأثر الله بالوفاء وبالحَمْ
دِ وَوَلّى الملاَمَةَ الرَّجُلاَ
قال : وتأويله عندي أنّ العَرَب كان شأنها أن تَذُمّ الدَّهْرَ وتَسُبَّه عند النوازل تنزل بهم : من مَوْتٍ أو هَرَم فيقولون : أصابتْهم قوارِعُ الدهرِ ، وأبادَهم الدَّهْرُ ، فيجعلون الدَّهر الذي يفعل ذلك ، فيذمّونه ، وقد ذكروا ذلك في أشعارهم ، وأَخبرَ الله عنهم بذلك ، ثم كَذَّبهم ، فقال جلّ وعزّ : ( تَذَكَّرُونَ وَقَالُواْ مَا هِىَ إِلاَّ حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَآ إِلاَّ الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ ) ( الجَاثيَة : 24 ) قال الله جلّ وعزّ : ( الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ ) ( الجَاثيَة : 24 ) .
فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تَسُبُّوا الدّهرَ ) على تأويل : لا تَسُبُّوا الدهر الذي يفعل بكم هذه الأشْياء ، فإنكم إذا سببتم فاعلها فإنما يقع السَّبُّ على الله لأنه الفاعل لها لا الدهرُ ، فهذا وجه الحديث إن شاء الله .
قلتُ : وقد قال الشافعي في تفسير هذا الحديث نَحْواً مما قال أبو عُبيد ، واحتج بالأبيات التي ذكرها أبو عبيد ، فظننت أبا عبيد عنه أخذ هذا التفسير لأنّه أوّل من فسره .
وقال شَمر : الزّمان والدَّهْر واحد ، واحتجّ بقوله :
إنّ دَهْراً يَلُفُّ حَبْلي بِجُمْل
لَزَمانٌ يَهُمُّ بالإحسانِ
فعارض أبو الهيثم شَمِراً في مقالته ، وخطأه في قوله : الزّمان والدّهر واحد ، وقال : الزمانُ : زَمانُ الرُّطَب ، وزمان الفاكهة ، وزمان الحرّ ، وزمانُ البرد ،
ويكون الزمان شهرين إلى ستة أشهر ، والدهر لا ينقطع . قلت : والدهر عند العرب يَقَع على بعض الدهر الأطوَلِ ، ويقَع على مُدّة الدنيا كلِّها وقد سمعت غير واحد من العرب يقول : أقمنا على ماء كذا وكذا دَهْراً ، ودارنا التي حللنا بها دَهْراً ، وإذا كان هذا هكذا جاز أن يقال : الزمان والدهر واحد في معنى دون معنًى وقد سمعتُ أعرابياً فصيحاً يقول : ماءُ كذا وكذا يحملنا الشَّهْرَ والشَّهْرَين ، ولا يحملنا الدّهر الطويل : أراد أنّ ما حوله من الكلأ ينفَدُ سَريعاً فنحتاج إلى حُضورِ ماء آخر ؛ لأن الماء إذا أكلت الماشية ما حوله من الكلأ لم يكن لحُضّاره بُدٌّ من طَلَبِ ماءٍ آخرَ يَرْعَوْنَ ما حَوْله ويجوز أن تقول : كنا أزمانَ ولاية فلانٍ بموضع كذا وكذا ، إن طالت مدّةُ ولايته والسَّنَة عند العرب أربعة أزمنة : ربيع الكلأ ، والقيظ والخَريف والشتاء ؛ ولا يجوز أن يقال : الدّهر أربعة أزمنة ، فهما يفترقان في هذا الموضع .
قال الشافعي : الحينُ يقع على مدّة الدنيا ، ويَوْم ، ولا نعلم للحين غايةً ، وكذلك زمانٌ ودَهْرٌ وأحقابٌ . ذكر هذا في كتاب ( الإيمان ) . حكاه المُزنّى في ( مُختصره ) عنه .
وقال ابن الأنباريّ يقال في النِّسْبة إلى الرجل القديم : دَهْرِيّ ، وإن كان من بني دَهْر بن عامر قلتَ دُهْرِيّ لا غير بضمّ الدال .
وقال ابن كَيْسان : ومما غُيِّرتْ حركاتُه في النِّسبة قولُهم : رجُلٌ سُهْليٌّ بضمّ السِّين في المنسوب إلى السَّهل ، وكذلك رَجُلٌ دُهريّ . قال : ولهما أمثالٌ كثيرة .
حدثنا عبد الله بن محمد بن هَاجَك ، عن ابن جَبَلة ، عن أبي عبيد ، عن ابن عُلَيّة ، عن أيوب ، عن ابن سيرين ، عن أبي بَكْرَة عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ألا إن الزَّمان قد استدار كهَيْئَته يومَ خَلَق الله السَّماوات والأرض ، السَّنة اثنا عشر شهراً ، أربعةٌ منها حُرُم ، ثلاثة منها متواليات : ذو القعدة وذو الحجة ومحرَّمٌ ورجب مُفرَد . قلتُ : أراد بالزمان الدَّهْرَ وسِنِيّه .
وقال الليث : الدَّهارير : أول الدهر من الزمان الماضي ، يقال : كان ذلك في دَهْر الدَّهارير ، قال : ولا يُفْرَد منه دِهْرِير .
قال : والدّهرُ : النازلة تنزل بالقوم تقول : دَهَرَهمْ أمرٌ : نَزَلتْ بهم نازِلةٌ ويقال : ما دَهري كذا وكذا : أي ما هِمَّتي .
وقال ابن السكيت : ما طِبِّي كذا : أي ما دهري :
قال الليث : ورَجُل دَهْوَرِيُّ الصَّوْت ، وهو الصُّلْبُ الصَّوْت . قلتُ : وهذا خَطَأ عندي ، والصوابُ رجلٌ جَهْوَرِيُّ الصَّوْت بالجيم : أي رَفيعُ الصوت فَخْمُه ؛ فصُحِّف وقلبت الجيمُ دالاً والله أعلم .
والدَّهْوَرة : جمعُ الشيء ثم قذفه في مَهْوَاة . وقال غير الليث دَهْوَرَ فلانٌ اللُّقَم إذا أدارها ثم التهمها .
وقال مجاهد في قول الله جلّ وعزّ : ( إذا الشمس كورت ) ( التّكوير : 1 ) : أي دُهْوِرتْ .
وقال الربيع بن خُثَيْم ) كوِّرت أي رُمِيَ بها . وقال بعضُ أهل اللغة : دَهْوَرْتُ الحائط : إذا طَرَحْتَه حتى يسقُطَ ، ويقال : طعنه فكوَّره : إذا ألْقاه وصَرَعه .
وقال الزَّجّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( فَكُبْكِبُواْ فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ ) ( الشُّعَرَاء : 94 ) أي في الجحيم . قال : ومعنى ( كُبْكِبُوا ) طُرح بعضهم على بعض . وقال غيره من أهل اللغة : معناه دُهْوِروا .
وفي حديث :
فإنّ ذا الدّهر أطوارا دهاريرُ
قال الأزهري : الدهرُ ذو حالين من بؤس ونُعْم .
وقال الفرزدق :
فإنى أنا الموْتُ الذي هو نازلٌ
بنفسكَ فانظر كيف أنت تُحاولهْ
خاطَبَ جريراً ، فأجابه :
أنا الدّهرُ يُفنِي الموتَ والدهرُ خالد
فجئني بمثلِ الدهر شيئاً يُطاوِله
قلتُ : جعل الدّهرَ الدنيا والآخرة ، لأن الموت يِفنَى بعد انقضاء الدنيا ، هكذا جاء في الحديث . وداهر : مَلِك الدَّيْبُل قتله محمد بن القاسم الثَّقَفيّ ابن عمّ الحجّاج ، فذكره جرير فقال :
وأَرْضَ هِرَقْلٍ قد قَهَرْتَ وداهراً
ويسعى لكم من آل كِسْرَى النَّواصِفُ
أراد بالنواصف الخَدَم .
رهد : في ( نوادر الأعراب ) : ما عندي في هذا الأمر رَهْوَدِيَّةٌ ولا رَخْوَدِيَّة : أي ليس عندي فيه رِفق والا مُهاوَدَة ، ولا هُوَيْدِيّة ولا رُوَيْدِيّة ، ولا هَوْداء ولا هَيْداء ، بمعنًى واحد .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : رَهَّدَ الرجلُ : إذا حَمُق حماقة محكمة .
وقال الليث : الرَّهِيد : الناعم ، والرَّهادَة هي الرَّخاصة ، تقول : فتاة رَهِيدَة : أي رَخْصَة .
رده : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : رَدَّهَ الرَّجُلُ : إذا ساد القومَ بشجاعةٍ أو سخاء أو غيرِهما .
وقال الليث : الرَّدْهُ : شِبْهُ أَكَمَةٍ خَشِنةٍ كثيرة الحجارة ، والواحدة رَدْهَة ، وهي قِلالُ القِفاف ، وأنشد لرؤبة :
من بَعْض أَنْضادِ القِفافِ الرُّدَّهِ
قال : وربما جاءت الرَّدهَة في وصف بئر تُحْفَر في قُفَ أو تكون خِلْقَةً فيه .
وقال أبو عُبيد : قال الأصمعيّ : الرَّدْهَة : النُّقرة في الجبل يُسْتنقَع فيها الماءُ ، وجمعُها رِدَاهٌ .
وقال أبو خَيْرَة : الرَّدْه شبه أكمة في رأس الجبل : صفاةٌ يُسْتَنْقَعُ فيها الماء ، وأنشد :
لِمن الديارُ بجانبِ الرَّدْهِ
قَفْراً مِنَ التَّأْييهِ والنَّدْهِ
التأييه : أن يُؤَيِّه بالفَرَس إذا نَفَر ، فيقول : إيهِ إيهِ . والنَّدْه بالإبل : أن يقول لها : هِدَهْ هِدَهْ .
وقال غيره : الرَّدْهَة : حَجَر مستنقَع في الماء ، وجمعها رِداهٌ . وقال ابن مُقبِل :
وقافِيَةٍ مِثلِ وَقْع الرِّدا
هِ لم تَتَّرِكْ لمجيبٍ مَقالا
وقال المؤرِّج : الرَّدْهة : الموْرِدُ ، والرّدْهة : الصَّخْرة في الماء ، وهي الأتانُ .
قال : والرَّدْهة أيضاً : ماءُ الثَّلْج .
قال : والرَّدْهة : الثَّوْبُ الخَلَق المُسَلْسَل .
ورجل رَدِهٌ : صُلْبٌ مَتينٌ لَجُوجٌ لا يُغْلَب .
قلتُ : لا أعرف الذي رَوَى للمُؤَرِّج هذه الأشياء ، وهي مُنْكَرةٌ عِنْدي .
وقال الليث : يُسَمَّى البَيْتُ العظيم الذي لا يكون أعظَمُ منه الرَّدْهة ، وجمعُها الرِّداهُ ، وقد ردَّهت المرأةُ بيتَها تَرْدَهُ رَدْهاً .
قلت : كان الأصل فيه رَدَحَتْ بالحاء ، فأُبدِلت هاءً ، ومنه قوله :
بَيْتَ حَتُوفٍ مُكْفَأً مَرْدُوحَا
حدّثنا أبو إسحاق قال : حدّثنا عثمان قال : حدّثنا هارون بن معروف قال : حدّثنا سفيان بن عيينة قال : حدّثنا العلاء بن أبي العبَّاس ، عن أبي الطفيل ، عن بكر بن قِرْواش ، عن سعد قال : سمعت النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) ذكر ذاك الذي قتل عليٌّ صلوات الله عليه : ذا الثُّدَيّة ، فقال شيطان الرَّدْهة ، راعِي الخيل ، يحتدِرُه رجلٌ من بَجِيلة : أي يُسْقِطه .
دره : قال الليث : أُمِيت فِعلُه إلاّ قولهم : رجل مِدْرَهُ حرب ، وهو مِدْرَهُ القوم وهو الدافع عنهم .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : المِدْرَهُ : لسان القوم والمتكلِّم عنهم ، وأنشد غيره :
وأنتَ في القوم أخُو عِفّةٍ
ومِدْرَهُ القومِ غداةَ الخِطابْ
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : دَرَه فلانٌ علينا ، ودَرَأ : إذا هَجَم من حيث لم تَحْتسبْه ، وأنشد :
عزيز عليَّ فَقْدُه ففقَدْتُه
فبان وخَلَّى دارهات النَّوائبِ
قال : دارِهاتُها : هاجِمَاتها . ويقال : إنّه لَذُو تُدْرَإ وذو تُدْرَأةٍ : إذا كان هجّاماً على أعدائه من حيث لا يحتسبونه .
عمرو عن أبيه قال : قال : الدَّرَهْرَهَةُ : المرأة القاهرةُ لبَعْلها ، قال : والسَّمَرْمَرَة : الغول ، ويقال لِلكَوكَبَةِ الوَقّادةِ إذا دَرَأَتْ بنُورِها من الأفق : دَرَهْرَهة .

##### Türkçe

ه د ر
**هدر** , **هرد** , **دهر** , **دره** , **رهد** , **رده** : hepsi kullanımdadır.

**هدر** : Lîs dedi ki: **الهَدَر**: bâtıl olan şeydir; dersin ki: **هَدَرَ دَمُه يَهْدِرُ هِداراً**, ben de onu **أهدرْتُه** **إهداراً**; ve deve **هدَرَ** **يَهدِر** **هديراً** ve **هَدْراً**, güvercin de **تَهدِر**; şarap küpü **تهدِر**. Dedi ki: ve **الأرض الهادرة** ve **العُشْب الهادِر**: çok olan; ve falanların oğulları **هِدَرَةٌ**: yani düşkünlerdir, bir şey değillerdir.

Dedim ki: Bu harfi Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den **هَدَره** şeklinde **الهاء** ve **الدال**’ı fetha ile rivayet etti; ve onları düşkünler diye tefsir etti.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: falanların oğulları **هِدَرة** **الهاء**’ın kesriyle; ve **هُدَرةٌ** **الهاء**’ın zammıyla; ve **بُذَرةٌ**.

Bazıları dedi ki: **الهِدَرَة**’nin teki **هِدْر**’dür; **قِرْد** ve **قِرَدَة** gibi. İbnü’l-Aʿrâbî şu beyti okudu:
إنّي إذا حان الجَبانُ الهِدَرَهْ
قصدتُ من قَصْدِ الطريق مَنْجَرَه

Ebû Sahr el-Huzelî dedi ki:
إذا اسْتوْسَنَتْ واستَبْقَل الهَدَفُ الهِدْرُ

Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: süt, üstü pıhtılaşıp altı ince olursa o **هادِر**’dir.

İbn Şümeyl dedi ki: sebzeye “**قد هَدَر**” denir; boy ve büyüklükte olgunluğuna ulaştığında. Yine “yer **هَدَرَت** **هَدِيراً**” (denir); otu boyca sona vardığında. Ve ottan **الهادِر**: üstünde hiçbir şey olmayan.

Ebû Nasr, Asmaʿî’den: deve **هدَرَ** **يَهْدِر** **هَدِيراً**; ben onu vurdum da ciğeri **هَدَرَت** **تهدُر** **هُدُوراً**: düştüğünde.
Dedi ki: ve kanı **هَدَرَ** **يَهْدِرُ** **هَدْراً**; ve kanı **هَدَرٌ**: yani bâtıldır, onda ne kısas ne diyet vardır. Ve “o, iktidarsızlıkta **المُهَدِّر** gibidir” denir: bağırıp çağıran, yaygara koparan ama bunun arkasında bir şey olmayan kimseye misal olarak; tıpkı bir ağılda hapsedilip çiftleşmekten men edilen devenin **يُهَدِّر** olması gibi. (Bâhilî, ʿAccâc’ın sözü hakkında dedi ki:
وهَدَرَ الناسُ من الجِدِّ الهَدَرْ
Burada **الهَدَر**’in manası **أَهْدَرَ**’dır; yani ciddiyet, insanlardan hayır olmayanı düşürmüştür. Ve **الهَدَرُ**: kendilerinde hayır olmayanlardır. Ve kuş **هَدَرَ** ve **هَدَل**; **يهْدِر** ve **يهْدِل** **هَدِيراً** ve **هَدِيلا**.)

Ebû Hâtim, Asmaʿî’den: deve ve güvercin **يَهْدِر** **هَدْراً**; ve kanı **هَدَرٌ**: yani bâtıldır, onda ne kısas ne diyet vardır.
Dedi ki: “öldürülenin kanı **هَدَرَ** **يهدُر** (zamm ile) **هَدَراً** (**الدال**’ın fethasıyla)” denir; ve sultan onu **أهدَرَه**.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den rivayet etti: kan **هَدَر** **يَهدِر**; ben de onu **أهْدَرْتُه**.

Ebû Turâb, Asmaʿî için rivayet etti: çocuk **هَدَر** ve **هَدَل**: ses çıkardığında.
Dedi ki: Ebû’s-Semeydaʿ dedi: bu, küçükken konuşmayı istemesi hâlindedir. Zü’r-Rumme’nin sözünü okudu:
طَوى البَطْنَ زَيّامٌ كأنّ سَحيلَه
عليهنَّ إذ وَلَّى هَدِيلُ غُلاَمِ
Yani: bir çocuğun şarkısı.

**هرد** : Lîs dedi ki: **الهُرْدِيَّة**: asma çubuklarının üzerine salınan asma dallarının üzerine, bükülerek demetler hâlinde birleştirilen kamışlardır. Ve dersin ki: eti **هرَّدْتُ**, o da **مُهَرَّد** olur; ve et **هَرِد** olmuştur.

Dedim ki: Bizim imamlarımızdan kamış hakkında koruduğumuz, **الحُرْدِيّ** ( **الحاء** ile)dir; onların yanında **الهاء** ile caiz değildir.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: eti ateşe sokup pişirirsen o **مُهرَّد**’dir; ben onu **هَرَّدْتُ**, o da **هَرِدَ** oldu.
Dedi ki: **المُهَرَّأُ** da onun gibidir.

Hadiste: (Îsâ yere iner, üzerinde iki **مَهْرُودَان** elbise vardır).

Ebû’l-ʿAbbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti; dedi ki: **الهَرْدُ**: yarıktır.
Dedi ki: Îsâ’nın haberinde, **مَهْرُودَتيْن** içinde iner; yani iki yarıkta, yahut iki hüllede.

Şemmir dedi ki: Ebû ʿAdnân dedi: Bâhile bedevilerinden âlim olan bana haber verdi ki elbise önce **الوَرْس** ile sonra safranla boyanır; rengi **زَهْرة الحَوْذَانة**’nin rengi gibi gelir; işte o elbise **المَهْرُود**’dur.
Dedi ki: Hadis ehlinin bazıları bana haber verdi ki ona ulaşmış: **المَهْرُود**: **بالعُروق** ile boyanan şeydir. Dedi ki: **العروق**’a **الهُرْد** denir.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: elbisesini **هَرَد** etti ve **هَرَتَه**: onu yardığında; o da **هَرِيدٌ** ve **هَرِيتٌ** olur. Sâʿide el-Huzelî dedi ki:
غَداة شُواحِطٍ فَنَجَوْتَ شَدّاً
وَثَوْبُكَ في عباقِيَةٍ هَرِيدُ
Yani: yırtık.

Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: falan şeyi **هَرَت** etti ve **هَرَدَه**: onu şiddetli bir pişirme ile pişirdiğinde.

İbnü’l-Enbârî, Îsâ hadisi hakkında dedi: **مَهْرُودَتَيْن** içinde rivayet edildi; ve **مُمَصَّرتَيْن** içinde rivayet edildi. Dedi ki: ikisinin manası birdir; o da safran veya başkasıyla sarılığa boyanmış olandır.

Kuteybî dedi ki: O, bence nakledenlerden bir hatadır; ben onu **مَهْرُوَّتين** görüyorum: yani iki sarı. “Sarılı olarak onu giydiğinde” sarık için “**هرّيت العمامة**” denir; ve ondan yaptığım: **هرَوْتُ**.

Ebû Bekr dedi ki: Araplar “**هرَوتُ الثوب**” demez; fakat “**هرَّيتُ**” derler. Şu hâlde bu üzere tesniye edilse, meçhul isimde “( **مُهَرَّاتين** )” denirdi. Sonra, Araplar “**هرَّيْتُ**”u ancak sarıkta söyler; onun, parçayı sarığa kıyas etmesi yoktur; çünkü dil rivayettir. Ve “**مَهْرُودَتين**’den” sözü: yani “iki parçadan”, **الهَرْد**’den (yarık) alınmıştır, hatadır; çünkü Araplar ıslah için yarığa **هرْداً** adını vermez; bilakis yırtmayı ve bozmayı **هرْداً** diye adlandırırlar.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: dokumacı elbiseyi **هرَد** eder ve **هرَته**: onu yırttığında; ve falan, falanın ırzını **هرَد** etti ve **هرَته**; bu, bozmaya delalet eder. Bizim yanımızda hadiste söz: **مهرودتين** **الدال** ile ve **الذال** iledir; yani hadiste geldiği üzere **ممصَّرتين** arasında. Biz onu ancak hadiste işittiğimiz gibi işittik; tıpkı **الصِّيَر** **الصِّحناة**’yı işitmediğimiz gibi; yine **الثُّفّاءَ** **الحُرْف** ve benzeri gibi.
Dedi ki: **الدال** ve **الذال** iki kız kardeştir; biri ötekinden بدل edilir: “adam **مِدْلٌ** ve **مِذْلٌ**” denir; cismi az, şahsı gizli olduğunda. Yine **الدال** ve **الذّال** **مهروذتين** sözünde böyledir.

Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: **الهِرْدَى**: bir bitkidir; İbnü’l-Enbârî de bunu söyledi; ve o dişildir.

**دهر** : Lîs dedi ki: **الدَّهر**: sınırlı ebediyettir. Ve adam **دُهْرِيٌّ**: yani eski. Ve adam **دَهْرِيّ**: dehrin bekasına inanır, âhirete iman etmez.

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) rivayet edildi ki dedi: ( **لا تَسُبُّوا الدهر فإِن الله هو الدهر** ).

Ebû ʿUbeyd dedi ki: “çünkü Allah **هو الدهر**’dir” sözü, İslâm ehlinden hiç kimsenin vechini bilmemesi uygun olmayan şeydendir; zira muattıla bununla Müslümanlara karşı delil getirirler. Dedi ki: Zındıklık ve **الدَّهْرِيّة** ile itham edilenlerden bazısını gördüm; bu hadisle delil getiriyor ve diyor ki: “Onun ‘çünkü Allah **هو الدَّهْر**’dir’ dediğini görmüyor musun?” Ben dedim ki: Dehrin ebedlerinde Allah’a söven biri hiç oldu mu?

Aʿşâ cahiliyede demiştir:
استأثر الله بالوفاء وبالحَمْ
دِ وَوَلّى الملاَمَةَ الرَّجُلاَ

Dedi ki: Onun te’vili bence şudur: Arapların âdeti, başlarına ölüm veya ihtiyarlık gibi musibetler indiğinde **الدَّهْر**’i zemmetmek ve ona sövmekti; “dehrin darbeleri onlara isabet etti”, “**الدَّهْر** onları yok etti” derlerdi; bunu yapan olarak dehri kılarlar, onu zemmederlerdi. Bunu şiirlerinde zikrettiler; Allah da onlardan bunu haber verdi, sonra onları yalanladı; celîl ve azîz buyurdu ki: ( تَذَكَّرُونَ وَقَالُواْ مَا هِىَ إِلاَّ حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَآ إِلاَّ الدَّهْرُ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ ) ( **الجَاثيَة : 24** ) Allah celîl ve azîz dedi ki: ( **الدَّهْرُ** وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ ) ( **الجَاثيَة : 24** ).

Bunun üzerine Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) “( **لا تَسُبُّوا الدّهرَ** )” dedi; şu te’vil üzere: “Sizinle bu şeyleri yapan dehre sövmeyin; çünkü siz onun yapanına sövdüğünüzde sövme ancak Allah’a düşer; zira onu yapan O’dur, dehr değildir.” İşte hadisin vechi budur, inşallah.

Dedim ki: Şâfiʿî de bu hadisin tefsirinde, Ebû ʿUbeyd’in dediğine benzer bir şey söyledi; Ebû ʿUbeyd’in zikrettiği beyitlerle delil getirdi; ben de Ebû ʿUbeyd’in bu tefsiri ondan aldığını zannettim; çünkü onu ilk tefsir eden odur.

Şemmir dedi ki: **الزّمان** ve **الدَّهْر** birdir; şu sözle delil getirdi:
إنّ دَهْراً يَلُفُّ حَبْلي بِجُمْل
لَزَمانٌ يَهُمُّ بالإحسانِ

Ebû’l-Heysem, Şemmir’e sözünde muaraza etti ve “**الزّمان** ve **الدّهر** birdir” sözünde onu hatalı saydı; dedi ki: **الزمان**: hurmanın zamanı, meyvenin zamanı, sıcağın zamanı, soğuğun zamanı; ve zaman iki aydan altı aya kadar olur; **الدّهر** ise kesilmez. Dedim ki: **الدّهر** Araplar yanında daha uzun dehrin bir kısmına da vâki olur; dünyanın tamamının müddetine de vâki olur. Araplardan birden fazlasını işittim: “şu şu su başında **دَهْراً** kaldık” ve “yerleştiğimiz evimizde **دَهْراً** (kaldık)” derler. Bu böyle olunca, bir manada değil de bir manada “**الزمان** ve **الدّهر** birdir” denmesi caiz olur. Fasih bir bedeviyi işittim: “şu şu su bizi bir ay ve iki ay taşır; uzun **الدّهر** bizi taşımaz”: yani çevresindeki ot çabuk tükenir, başka bir suya gitmeye muhtaç oluruz; çünkü suyun çevresindeki otu hayvanlar yiyince, orada kalanların başka bir su araması kaçınılmaz olur; onun çevresinde otlasınlar diye. Ve “falanın valiliği zamanlarında şu şu yerde idik” demen caizdir; valiliğinin müddeti uzarsa. Ve **السَّنَة** Araplar yanında dört **أزمنة**’dir: otun baharı, yaz sıcağı, sonbahar ve kış; “**الدّهر** dört **أزمنة**’dir” denmesi caiz değildir; bu yerde ikisi ayrılır.

Şâfiʿî dedi ki: **الحينُ** dünyanın müddetine de vâki olur, bir güne de; **الحين** için bir nihayet bilmiyoruz; yine **زمانٌ** ve **دَهْرٌ** ve **أحقابٌ** da böyledir. Bunu ( **الإيمان** ) kitabında zikretti. Müzenî, ( **مُختصره** )’nde ondan nakletti.

İbnü’l-Enbârî dedi ki: eski adama nisbetle “**دَهْرِيّ**” denir; eğer **دَهْر بن عامر** oğullarından ise “**دُهْرِيّ**” dersin; **الدال**’ın zammıyla, başka değil.

İbn Keysân dedi ki: nisbetinde harekesi değiştirilmiş olanlardan, onların “adam **سُهْليٌّ**” demeleridir; **السَّهل**’e nisbet edilende **السين**’in zammıyla; yine “adam **دُهريّ**”. Dedi ki: ikisinin çok misalleri vardır.

Bize Abdullah b. Muhammed b. Hâcek haber verdi; İbn Cebele’den; Ebû ʿUbeyd’den; İbn ʿUleyye’den; Eyyûb’dan; İbn Sîrîn’den; Ebû Bekre’den; Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun): dedi ki: (Dikkat edin, **الزَّمان** Allah gökleri ve yeri yarattığı günkü heyetine döndü; **السَّنة** on iki aydır; onlardan dördü haramdır; üçü peş peşedir: **ذو القعدة** ve **ذو الحجة** ve **محرَّمٌ**; ve **رجب** tek olandır.) Dedim ki: **الزمان** ile **الدَّهْر**’i ve onun yıllarını kastetti.

Lîs dedi ki: **الدَّهارير**: geçmiş zamandan dehrin evvelidir; “bu, **دَهْر الدَّهارير**’de idi” denir. Dedi ki: ondan **دِهْرِير** tekil yapılmaz.

Dedi ki: **الدّهرُ**: kavme inen musibettir; “bir iş onları **دَهَرَ**” dersin: onlara bir musibet indi. Ve “benim **دَهري** şu şu değildir” denir: yani benim himmetim değildir.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: “benim **طِبِّي** şu şu değildir”: yani benim **دهري** değildir.

Lîs dedi ki: “adam **دَهْوَرِيُّ الصَّوْت**”tur; o, sert sestir. Dedim ki: Bu bence hatadır; doğrusu “adam **جَهْوَرِيُّ الصَّوْت**”tur, **الجيم** ile: yani sesi yüksek, gürdür; tashif edildi ve **الجيم** **دال**’a çevrildi; Allah daha iyi bilir.

Ve **الدَّهْوَرة**: şeyi toplamak, sonra onu bir uçuruma atmak. Lîs’ten başkası dedi: falan lokmaları **دَهْوَرَ** etti: onları çevirdi, sonra yuttu.

Mücâhid, Allah celîl ve azîz’in sözü hakkında: ( إذا الشمس كورت ) ( **التّكوير : 1** ): yani **دُهْوِرتْ**.
Rabîʿ b. Huseym dedi: “**كوِّرت**” yani onunla atıldı. Dil ehlinden bazıları dedi: “duvarı **دَهْوَرْتُ**”: onu düşene kadar attığımda. Ve “onu mızrakladı da onu **كوَّره** etti”: onu attığında ve yere serdiğinde.

Zeccâc, Allah celîl ve azîz’in sözü hakkında dedi: ( فَكُبْكِبُواْ فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ ) ( **الشُّعَرَاء : 94** ) yani cehennemde. Dedi ki: ( **كُبْكِبُوا** )’nun manası: bazılarının bazılarının üzerine atılmasıdır. Dil ehlinden başkası dedi: manası **دُهْوِروا**’dur.

Bir hadiste:
فإنّ ذا الدّهر أطوارا دهاريرُ

Ezherî dedi ki: **الدهر** iki hâllidir: sıkıntı ve nimet.

Ferazdak dedi ki:
فإنى أنا الموْتُ الذي هو نازلٌ
بنفسكَ فانظر كيف أنت تُحاولهْ
Cerîr’e hitap etti; o da ona cevap verdi:
أنا الدّهرُ يُفنِي الموتَ والدهرُ خالد
فجئني بمثلِ الدهر شيئاً يُطاوِله

Dedim ki: **الدّهر**i dünya ve âhiret kıldı; çünkü ölüm, dünyanın bitmesinden sonra yok olur; hadiste böyle geldi. Ve **داهر**: Deybül’ün kralıdır; onu Muhammed b. Kâsım es-Sekafî, Haccâc’ın amcaoğlu, öldürdü; Cerîr onu zikretti ve dedi ki:
وأَرْضَ هِرَقْلٍ قد قَهَرْتَ وداهراً
ويسعى لكم من آل كِسْرَى النَّواصِفُ
**النواصف** ile hizmetkârları kastetti.

**رهد** : ( **نوادر الأعراب** )’da: “Bu işte bende ne **رَهْوَدِيَّةٌ** ne **رَخْوَدِيَّة** var”: yani onda bende ne yumuşaklık ne de yaltaklanma vardır; ne **هُوَيْدِيّة** ne **رُوَيْدِيّة**; ne **هَوْداء** ne **هَيْداء**; tek manada.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: adam **رَهَّدَ** etti: ahmaklığı sağlam bir ahmaklık olduğunda.

Lîs dedi ki: **الرَّهِيد**: yumuşak olan; ve **الرَّهادَة**: ucuzluktur. “kız **رَهِيدَة**” dersin: yani yumuşak.

**رده** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: adam **رَدَّهَ** etti: kavme cesaretle veya cömertlikle yahut bunların dışındakilerle efendi olduğunda.

Lîs dedi ki: **الرَّدْهُ**: taşları çok, kaba bir tümseğe benzer şeydir; teki **رَدْهَة**’dir; o, kayalık tepelerin zirveleridir. Ru’be için şu beyit okundu:
من بَعْض أَنْضادِ القِفافِ الرُّدَّهِ
Dedi ki: bazen **الرَّدهَة**, bir kuyunun kayalıkta kazıldığı vasıfta gelir; yahut onda yaratılıştan olur.

Ebû ʿUbeyd dedi ki: Asmaʿî dedi: **الرَّدْهَة**: dağda suyun biriktiği çukurdur; çoğulu **رِدَاهٌ**’dır.

Ebû Hayra dedi ki: **الرَّدْه** dağın başında tümseğe benzer şeydir: suyun biriktiği düz kaya. Şu beyti okudu:
لِمن الديارُ بجانبِ الرَّدْهِ
قَفْراً مِنَ التَّأْييهِ والنَّدْهِ
**التأييه**: at ürktüğünde ona “**إيهِ إيهِ**” diyerek “**يُؤَيِّه**” etmesidir. Ve **النَّدْه** develerde: onlara “**هِدَهْ هِدَهْ**” demendir.

Başkası dedi ki: **الرَّدْهَة**: suda birikinti taşıdır; çoğulu **رِداهٌ**’dır. İbn Mukbil dedi ki:
وقافِيَةٍ مِثلِ وَقْع الرِّدا
هِ لم تَتَّرِكْ لمجيبٍ مَقالا

Müerric dedi ki: **الرَّدْهة**: suvarma yeridir; ve **الرّدْهة**: suda kaya parçasıdır; o, dişi devedir.
Dedi ki: **الرَّدْهة** ayrıca: kar suyudur.
Dedi ki: **الرَّدْهة**: zincirli eski elbisedir.
Ve adam **رَدِهٌ**: sert, sağlam, inatçı, yenilmez.

Dedim ki: Müerric’e bu şeyleri kim rivayet etti bilmiyorum; onlar bence münkerdir.

Lîs dedi ki: kendisinden daha büyüğü olmayan büyük eve **الرَّدْهة** adı verilir; çoğulu **الرِّداهُ**’dur. Kadın evini **ردَّهت** etti: **تَرْدَهُ** **رَدْهاً**.

Dedim ki: Aslı onda **رَدَحَتْ** idi, **الحاء** ile; sonra **هاء**ya بدل edildi. Ondan şu sözdür:
بَيْتَ حَتُوفٍ مُكْفَأً مَرْدُوحَا

Bize Ebû İshâk haber verdi; dedi: Osman bize haber verdi; dedi: Hârûn b. Maʿrûf bize haber verdi; dedi: Süfyân b. ʿUyeyne bize haber verdi; dedi: el-ʿAlâ b. Ebî’l-ʿAbbâs bize haber verdi; Ebû’t-Tufeyl’den; Bekr b. Kırvâş’tan; Saʿd’dan; dedi: Peygamber’i (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) Ali’nin (Allah’ın salâtları onun üzerine olsun) öldürdüğü o kişiyi, **ذا الثُّدَيّة**’yi zikrederken işittim; “**شيطان الرَّدْهة** , atların çobanı; onu **بَجِيلة**’den bir adam **يحتدِرُه**”: yani onu düşürür” dedi.

**دره** : Lîs dedi ki: fiili, onların “adam **مِدْرَهُ حرب**” sözünden başka öldürülmüştür; o, kavmin **مِدْرَهُ**’udur; yani onları savandır.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **المِدْرَهُ**: kavmin dili ve onlar adına konuşandır. Başkası şu beyti okudu:
وأنتَ في القوم أخُو عِفّةٍ
ومِدْرَهُ القومِ غداةَ الخِطابْ

Münzirî bana haber verdi; Saʿleb’den; İbnü’l-Aʿrâbî’den; dedi ki: falan bize **دَرَه** etti ve **دَرَأ**: ummadığın yerden baskın yaptığında. Şu beyti okudu:
عزيز عليَّ فَقْدُه ففقَدْتُه
فبان وخَلَّى دارهات النَّوائبِ
Dedi ki: **دارِهاتُها**: onun baskınlarıdır. Ve “o, **ذو تُدْرَإ** ve **ذو تُدْرَأةٍ** sahibidir” denir: düşmanlarına onların ummadığı yerden baskın olduğunda.

ʿAmr, babasından: dedi ki: **الدَّرَهْرَهَةُ**: kocasına galip gelen kadındır. Dedi ki: **السَّمَرْمَرَة**: guldür. Ve ufuktan nuru ile çıktığında yanan yıldız için: **دَرَهْرَهة** denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والراء وما يثلثهما)
(هرس) الهاء والراء والسين: أصلٌ صحيح يدلُّ على دَقٍّ وهَزْمٍ في الشَّيء. وهَرَسْت الشّيءَ: دقَقْتُه. ومنه الهَرِيسة. والمِهْراسُ: حجرٌ منقورٌ، لعلّهُ يُدَقُّ فيه الشيء، وربَّما كان مستطيلاً يُتوَضَّأُ منه. والهَِرْس([1]): الثَّوب الخَلَق، وهذا على معنى التَّشبيه، كأنّه قد هُرِس. والمَهارِيس: الإبلُ الشِّداد تَهرُسُ الشيءَ عند الأكل. والهَرِسُ: الأسدُ الشَّديد، كأنّه يَهرُسُ ما لَقِي. قال:
شَديدَ السَّاعدينِ أخا وِثابٍ *** شديداً أسرُهُ هَرِساً هَمُوسا([2])
وأمّا الهَرَاسُ فشَجرٌ ذو شوكٍ. وهو شاذٌّ عن هذا القياس. قال:
* طِباقَ الكلابِ يَطَأْنَ الهَرَاسا([3]) *
(هرش) الهاء والراء والشين: كلمةٌ واحدة، هي مُهارَشة الكلابِ: تحريش بعضها على بعض. ومنه يُقاس التَّهريش، وهو الإفساد بين النّاس.
ومما ليس من هذا الباب هَرْشَى: هَضْبَةٌ معروفة. قال:
خُذُوا صدرَ هَرْشَى [أوقَفَاها فإنَّه *** كِلا جانِبَيْ هَرْشَى] لهُنَّ طرِيقُ([4])(هرص) الهاء والراء والصاد ليس بشيء، إلا أنهم يقولون: الهَرِيصَة: مُستنقع الماء.
(هرض) الهاء والراء والضاد، سبيلُه سبيلُ ما قبلَه، إلاّ أنَّ أبا بكرٍ([5]) زعم أن الهَرَض: الحَصَفُ يخرُج بالإنسان من الحَرّ. قال: وهَرَضْتُ الثَّوْبَ: مَزَّقتُه.
(هرط) الهاء والراء والطاء شيءٌ يدلُّ على اختصامٍ وتشاتُمٍ. وتهارطَ الرّجلانِ. تَشَاتَمَا. وهَرَطَ في كلامِه: خَلَّطَ.
(هرع) الهاء والراء والعين: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حركةٍ واضطراب. وأُهْرِعَ الرّجُلُ: ارتَعَدَ فَرَقاً. وسمِّيَ الأحمقُ هَيْرَعاً لاضطرابِ رائِهِ. ويمكن أنَّ الهاء فيه زائدة، فيكون من باب يَرَع. ويقال الهِرْياع: سَفِير الشَّجرِ، لأنَّه مضطرِبٌ تحمِلُهُ الرِّيحُ من موضعٍ إلى موضع.
ومن الباب: الهَرِع: الدَّمعُ أو الدّمُ الجارِي. وتَهَرَّعَتِ الرِّماحُ: أقبلَتْ شوارِعَ. وهم يُهْرَعُون إليه، أي يُساقُون.
ومما ليس من الباب الهَرْعة([6]): دُوَيْبَّة. يقال لها هَرِيعٌ([7]) وهريع([8]).
(هرف) الهاء والراء والفاء. يقولون: الهَرْف كالهَذَيَان بالثَّناء على الإنسان إعجاباً به. يقولون: "لا تَهْرِفْ بما لا تَعْرِف". ويقولون: هَرَّفَت([9]) النَّخْلَةُ، إذا عجَّلت إتاءَها. وما أُرَى هذه الكلمةَ عربيّة.
(هرل) الهاء والراء واللام. يقولون: الهَرْوَلة بين المَشْي والعَدْو.
(هرم) الهاء والراء والميم كلمتان: إحداهما الهَرَم: كِبَر السّنّ. ويقال: الهَرِمَة: اللّبُؤَة([10]). وابن هِرْمَةَ: آخِرُ ولَدِ الرّجل. والأخرى الهُرْمانُ: العَقْل.
(هرو) الهاء والراء والحرف المعتلّ والمهموز، بابٌ لم يُوضَع على قِياسٍ، وأُصولُ كلمه متباينة وممَّا جاء منه: هَرَوْتَهُ بالهرَاوة: ضربتُه بها. وهَرَّيتُ العمامةَ: صَفَّرْتُها. قال ابنُ دريد([11]): الهَرْوُ لا أصْلَ لـه في العربيَّة، إلاَّ أنَّ أبا مالكٍ جاء بحرفٍ أنكره أهلُ اللُّغة. قال: هَرَوْتُ اللّحمَ: أنضَجْتُه. وإنما هو هَرَأْته.
ومن المهموز الهُرَاء: المَنْطِق الفاسِد. يقال: أهْرَأَ الرّجُل في مَنطِقِه. قال:
لها بَشَرٌ مثل الحرير ومنطِقٌ *** رخيمُ الحواشِي لا هُراءٌ ولا نَزْرُ([12])
وتهرَّأَ اللّحمُ: طُبِخَ حتى يتساقَطَ عن العظْم. وهَرَأَه البَردُ: أصابَتْهُ شِدَّتُه، وكذا أهرأه.
(*هرب) الهاء والراء والباء كلمةٌ واحدة، هي هَرَب، إذا فَرّ. وما له هاربٌ ولا قاربٌ، أي صادرٌ عن الماء ولا وارد، أي لا شيءَ له.
(هرت) الهاء والراء والتاء: كلمةٌ تدلُّ على سَعَةٍ في شَيء. فالهَرَت: سَعَة الشِّدْق. والهَرِيت: المرأةُ المُفْضَاة.
(هرج) الهاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على اختلاطٍ وتخليط. منه هَرَّجَ الرَّجُل في حَدِيثه: خَلَّط. ويقاس على هذا فيقال لِلْقَتْل هَرْج، بسكون الراء. قال:
ليتَ شِعرِي أَأَوَّلُ الهَرْج هذا *** أم زمانٌ من فِتْنَةٍ غيرِ هَرْجِ([13])
والهَرَج بفتح الراء: أن تُظْلِمَ عينُ البَعِيرِ من شِدَّةِ الحر. والهَرْج: عَدْوُ الفرسِ بِسُرْعة، مرَّ يَهْرِجُ. والأرض المِهراجُ: الحَسَنَة النَّباتِ التفَّ بعضُه ببعض.
ومما ليس من هذا بعيداً منه: هَرّجْتُ السَّبُعَ([14]): صِحْت به.
(هرد) الهاء والراء والدال كلماتٌ تدلُّ على معالجةِ شيءٍ بصِبْغ أو ما أشبَهَه. وثوبٌ مَهرودٌ: صُبِغَ أصْفَرَ. وهَرَّدْتُ الثّوبَ شققته. وهَرَدْت عِرضَه: ثَلَبتُه. وهَرّدْتُ اللّحمَ: أنضجتُه شيئاً، تهريداً.
---------------------__
([1]) بفتح الهاء وكسرها، وككتف أيضاً.
([2]) أنشده في المجمل واللسان (هرس).
([3]) للنابغة الجعدي كما سبق في حواشي (طبق). وصدره:
* وخيل يطابقن بالدارعين *
([4]) التكملة مما سبق في (1: 147) ومن اللسان (هرش) ومعجم البلدان (هرشى). وقد سبق برواية: "خذا أنف". وفي المجمل والصحاح: "خذي أنف"، وفي اللسان: "خذا جنب".
([5]) في الجمهرة (2: 368).
([6]) بالفتح وبالتحريك، كما في تاج العروس.
([7]) وكذا في المجمل. ونصه: "والهرعة: دويبة، ويقال بل الهريع القملة، وهو الصحيح". واقتصر في الجمهرة (2: 391) على قوله: "والهريعة: القملة الكبيرة".
([8]) كذا وردت هذه الكلمة. وبدلها في اللسان: "الهيرعة".
([9]) ويقال: "أهرفت أيضاً" كما في القاموس، واقتصر على الأخيرة في اللسان.
([10]) وردت في القاموس. ولم ترد في اللسان.
([11]) الجمهرة (2: 422).
([12]) في الأصل: "له بشر" تحريف. والبيت لذي الرمة في ديوانه 212 واللسان (هرأ) والبيان (1: 276) وأمالي القالي (1: 154). ويروى: "رقيق الحواشي" كما في البيان.
([13]) لابن قيس الرقيات في ديوانه 283 واللسان (هرج)، قاله أيام فتنة ابن الزبير.
([14]) في اللسان والمجمل: "بالسبع".

ـ

##### Türkçe

(هâ ve **ر** ve onları üçleyen şeyler bâbı)
(**هرس**) **الهاء** ve **الراء** ve **السين**: Şeyde bir dövme ve ezme üzerine delâlet eden sahih bir asıldır. Ve **هَرَسْتُ الشّيءَ**: onu dövdüm. Ondandır **الهَرِيسة**. Ve **المِهْراسُ**: oyulmuş bir taştır; sanki onda şey dövülür; ve bazen uzun olur, ondan abdest alınır. Ve **الهَِرْس**([1]): eski elbise; bu, teşbih mânâsı üzerinedir; sanki dövülmüş gibidir. Ve **المَهارِيس**: yemekte şeyi ezer olan şiddetli develerdir. Ve **الهَرِسُ**: şiddetli aslandır; sanki karşılaştığını ezer. Dedi ki:
شَديدَ السَّاعدينِ أخا وِثابٍ *** شديداً أسرُهُ هَرِساً هَمُوسا([2])
Ve أما **الهَرَاسُ** ise dikenli bir ağaçtır. Ve o, bu kıyastan şâzdır. Dedi ki:
* طِباقَ الكلابِ يَطَأْنَ الهَرَاسا([3]) *
(**هرش**) **الهاء** ve **الراء** ve **الشين**: tek bir kelimedir; o, köpeklerin **مُهارَشة**’sidir: bazısını bazısına karşı kışkırtmak. Ondan **التَّهريش** kıyas olunur; o da insanlar arasında ifsattır.
Ve bu bâbdan olmayanlardan: **هَرْشَى**: bilinen bir tepedir. Dedi ki:
خُذُوا صدرَ هَرْشَى [أوقَفَاها فإنَّه *** كِلا جانِبَيْ هَرْشَى] لهُنَّ طرِيقُ([4])(**هرص**) **الهاء** ve **الراء** ve **الصاد** bir şey değildir; ancak onlar derler ki: **الهَرِيصَة**: suyun birikintisi.
(**هرض**) **الهاء** ve **الراء** ve **الضاد**; yolu, kendinden öncekilerin yolu gibidir; ancak **أبا بكرٍ**([5]) iddia etti ki **الهَرَض**: sıcaktan insandan çıkan küçük çakıldır. Dedi ki: **هَرَضْتُ الثَّوْبَ**: onu yırttım.
(**هرط**) **الهاء** ve **الراء** ve **الطاء** çekişme ve sövüşme üzerine delâlet eden bir şeydir. Ve **تهارطَ الرّجلانِ**: birbirlerine sövdüler. Ve **هَرَطَ في كلامِه**: karıştırdı.
(**هرع**) **الهاء** ve **الراء** ve **العين**: hareket ve çalkantı üzerine delâlet eden sahih bir asıldır. Ve **أُهْرِعَ الرّجُلُ**: korkudan titredi. Ve ahmağa, görüşünün çalkantısından dolayı **هَيْرَعاً** adı verildi. Ve mümkündür ki ondaki **الهاء** ziyadedir; böylece **يَرَع** bâbından olur. Ve denir ki **الهِرْياع**: ağacın ıslığıdır; çünkü o çalkantılıdır, rüzgâr onu bir yerden bir yere taşır.
Ve bâbdandır: **الهَرِع**: akan gözyaşı veya kandır. Ve **تَهَرَّعَتِ الرِّماحُ**: açıkça geliverdiler. Ve onlar ona **يُهْرَعُون**; yani sevk olunurlar.
Ve bâbdan olmayanlardan: **الهَرْعة**([6]): küçük bir canlı. Ona **هَرِيعٌ**([7]) ve **هريع**([8]) denir.
(**هرف**) **الهاء** ve **الراء** ve **الفاء**. Derler ki: **الهَرْف** insanı beğenerek onu övmede hezeyan gibidir. Derler ki: "**لا تَهْرِفْ بما لا تَعْرِف**". Ve derler ki: **هَرَّفَت**([9]) hurma ağacı; yani verişini acele ettiğinde. Ve ben bu kelimeyi Arapça görmüyorum.
(**هرل**) **الهاء** ve **الراء** ve **اللام**. Derler ki: **الهَرْوَلة** yürüyüş ile koşuş arasındadır.
(**هرم**) **الهاء** ve **الراء** ve **الميم** iki kelimedir: birincisi **الهَرَم**: yaşlılıktır. Ve denir ki: **الهَرِمَة**: dişi aslan([10]). Ve **ابن هِرْمَةَ**: adamın çocuğunun sonuncusudur. Ve diğeri **الهُرْمانُ**: akıldır.
(**هرو**) **الهاء** ve **الراء** ve illetli ve hemzeli harf: kıyas üzere konulmamış bir bâbdır; kelimelerinin asılları ayrıdır. Ondan gelenlerdendir: **هَرَوْتَهُ بالهرَاوة**: onu onunla vurdum. Ve **هَرَّيتُ العمامةَ**: onu sararttım. **ابنُ دريد**([11]) dedi ki: **الهَرْوُ**’nun Arapçada aslı yoktur; ancak **أبا مالكٍ** dil ehlinin inkâr ettiği bir harf getirdi. Dedi ki: **هَرَوْتُ اللّحمَ**: onu pişirdim. O ancak **هَرَأْته**’dir.
Ve hemzeliden **الهُرَاء**: bozuk söz. Denir ki: **أهْرَأَ الرّجُل** sözünde. Dedi ki:
لها بَشَرٌ مثل الحرير ومنطِقٌ *** رخيمُ الحواشِي لا هُراءٌ ولا نَزْرُ([12])
Ve **تهرَّأَ اللّحمُ**: kemikten dökülünceye kadar pişirildi. Ve **هَرَأَه البَردُ**: onun şiddeti ona isabet etti; ve كذلك **أهرأه**.
(* **هرب**) **الهاء** ve **الراء** ve **الباء** tek bir kelimedir; o, **هَرَب**’dır, kaçtığında. Ve onun ne **هاربٌ**’ı ne **قاربٌ**’ı vardır; yani sudan çıkan da yok, giren de yok; yani onun hiçbir şeyi yoktur.
(**هرت**) **الهاء** ve **الراء** ve **التاء**: bir şeyde genişliğe delâlet eden bir kelimedir. Böylece **الهَرَت**: ağız kenarının genişliğidir. Ve **الهَرِيت**: açılmış kadındır.
(**هرج**) **الهاء** ve **الراء** ve **الجيم** karışma ve karıştırma üzerine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **هَرَّجَ الرَّجُل** sözünde: karıştırdı. Ve buna kıyas olunur da öldürmeye **هَرْج** denir; **الراء**’ın sükûnu ile. Dedi ki:
ليتَ شِعرِي أَأَوَّلُ الهَرْج هذا *** أم زمانٌ من فِتْنَةٍ غيرِ هَرْجِ([13])
Ve **الهَرَج** **الراء**’ın fethiyle: sıcağın şiddetinden devenin gözünün kararmasıdır. Ve **الهَرْج**: atın süratle koşmasıdır; geçti, **يَهْرِجُ**. Ve **الأرض المِهراجُ**: bitkisi güzel olan, bazısı bazısına dolaşmış olan yerdir.
Ve bundan uzak olmayanlardan, ondan: **هَرّجْتُ السَّبُعَ**([14]): ona bağırdım.
(**هرد**) **الهاء** ve **الراء** ve **الدال** boya ile yahut ona benzer bir şeyle bir şeyi işlemeye delâlet eden kelimelerdir. Ve **ثوبٌ مَهرودٌ**: sarıya boyandı. Ve **هَرَّدْتُ الثّوبَ**: onu yırttım. Ve **هَرَدْتُ عِرضَه**: onu ayıpladım. Ve **هَرّدْتُ اللّحمَ**: onu biraz pişirdim; **تهريداً**.

---------------------__
([1]) **الهاء**’ın fethi ve kesriyle; ve ayrıca **كتف** gibi.
([2]) Onu **المجمل** ve **اللسان**’da (**هرس**) rivayet etti.
([3]) Daha önce (**طبق**) haşiyelerinde geçtiği üzere **النابغة الجعدي**’nindir. Ve صدرُه:
* وخيل يطابقن بالدارعين *
([4]) Tamamlama, daha önce (1: 147)’de ve **اللسان** (**هرش**) ve **معجم البلدان** (**هرشى**)’dandır. Ve daha önce şu rivayetle geçti: "خذا أنف". Ve **المجمل** ve **الصحاح**’ta: "خذي أنف"، ve **اللسان**’da: "خذا جنب".
([5]) **الجمهرة**’de (2: 368).
([6]) Fetihle ve harekeyle; **تاج العروس**’ta olduğu gibi.
([7]) Ve كذلك **المجمل**’de. Metni: "Ve **الهرعة**: küçük bir canlı; ve denir ki bilakis **الهريع** bitten ibarettir; ve o doğrudur." Ve **الجمهرة** (2: 391)’de şu sözüyle yetindi: "Ve **الهريعة**: büyük bit."
([8]) Bu kelime böyle vârid oldu. Ve onun yerine **اللسان**’da: "**الهيرعة**".
([9]) Ve denir ki: "**أهرفت أيضاً**" **القاموس**’ta olduğu gibi; ve **اللسان**’da yalnız sonuncusuyla yetindi.
([10]) **القاموس**’ta vârid oldu. **اللسان**’da vârid olmadı.
([11]) **الجمهرة** (2: 422).
([12]) Asılda: "له بشر" tashiftir. Ve beyit **ذي الرمة**’nindir; divanında 212 ve **اللسان** (**هرأ**) ve **البيان** (1: 276) ve **أمالي القالي** (1: 154). Ve şu rivayet olunur: "رقيق الحواشي" **البيان**’da olduğu gibi.
([13]) **ابن قيس الرقيات**’ın divanında 283 ve **اللسان** (**هرج**); onu **ابن الزبير** fitnesi günlerinde söyledi.
([14]) **اللسان** ve **المجمل**’de: "بالسبع".

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

هَرَدَ الثوبَ يَهْرِدُه هَرْداً: مَزَّقَه. وهَرَّدَه: شَقَّقَه. وهَرَدَ القَصَّار الثوب وهَرَتَه هَرْداً، فهو مَهْرِودٌ وهَرِيدٌ: مَزّقه وخَرَّقه وضَرَبَه وهَرْدُ العِرْضِ: الطعن فيه، هَرَدَ عِرْضَه وهَرَته يَهْرِدُه هَرْداً. الأَصمعي: هَرَتَ فلان الشيء وهَرَدَه: أَنضجه إِنضاجاً شديداً. وقال ابن سيده: أَنْعَمَ إِنْضاجَه. وهَرَدْتُ اللحمَ أَهْرِدُه، بالكسر، هَرْداً: طبخته حتى تَهَرّأَ وتَفَسَّخَ، فهو مُهَرَّد. قال الأَزهري: والذي حَفِطناه عن أَئمتنا الحِرْدى بالحاء ولم يقله بالهاء غير الليث
(* قوله «قال الأزهري والذي حفظناه إلى قوله غير الليث» كذا بالأصل ولا مناسبه له هنا وإنما يناسب قوله الآتي الهردى على فعلى بكسر الهاء نبت). وقال أَبو زيد: فإِن أَدخلت اللحمَ النارَ وأَنضجته، فهو مُهَرَّد، وقد هَرَّدْتُه فَهَرِدَ هو. قال: والمُهَرَّأُ مِثْلُه، والتهْريد مِثْلُه شدّد للمبالغة؛ وقد هَرِدَ اللحمُ.
والهَرْدُ: الاختلاطُ كالهَرْجَ. وتركتهم يَهْرِدُون أَي يَمُوجون كيَهْرِجون.
والهُرْدُ: العُروق التي يصبغ بها، وقيل: هو الكُرْكُم. وثوب مَهْرُودٌ ومُهَرَّدٌ: مصبوغ أَصفر بالهُرْد. وفي الحديث: ينزل عيسى بن مريم، عليه السلام، في ثوبين مَهْرُودَيْن. وفي التهذيب: ينزل عيسى، عليه السلام، وعليه ثوبان مَهْرُودان؛ قال الفراء:الهَرْدُ الشقُّ. وفي رواية أُخرى: ينزل عيسى في مَهْروُدَتَيْن أَي في شُقّتين أَو حُلَّتين. قال الأَزهري: قرأْت بخط شمر لأَبي عدنان: أَخبرني العالم من أَعراب باهلة أَن الثوب المهرود الذي يصبغ بالورس ثم بالزعفران فيجيء لونه مثل لون زَهْرة الحَوْذانةِ، فذلك الثوب المَهْرُودُ. ويروى: في مُمَصَّرَتَيْن، ومعنى المُمَصَّرتين والمهرودتين واحد، وهي المصبوغة بالصُّفْرة من زَعْفران أَو غيره؛ وقال القتيبي: هو عندي خطأٌ من النَّقَلة وأُراه مَهْرُوَّتَيْن أَي صَفْراوَيْن. يقال: هَرَّيْتُ العمامة إِذا لَبِسْتهَا صفراء وفَعَلْتُ منه هَرَوْتُ؛ قال: فإِن كان محفوظاً بالدال، فهو من الهَرْدِ الشق، وخطئ ابن قتيبة في استدراكه واشتقاقه. قال ابن الأَنباري: القول عندنا في الحديث ينزل بين مهرودتين، يروى بالدال والذال، أَي بين ممصرتين على ما جاء في الحديث؛ قال: ولم نسمعه إِلا فيه. والممصرة من الثياب: التي فيها صفرة خفيفة؛ وقيل: المهرود الثوب الذي يصبغ بالعروق، والعروق يقال لها الهُرْد. قال أَبو بكر: لا تقول العرب هَرَوْتُ الثوب ولكنهم يقولون هَرَّيْتُ، فلو بني على هذا لقيل مُهَرّاة في كُرْكُمٍ على ما لم يُسَمّ فاعله، وبعد فإِن العرب لا تقول هَرَّيْتُ إِلا في العِمامة خاصة فليس له أَن يقيس الشقة على العمامة لأَن اللغة رواية. وقوله: بين مَهْرودتين أَي بين شقتين أُخذتا من الهَرْد، وهو الشق، خطأٌ لأَن العرب لا تسمي الشق للاصلاح هَرْداً بل يسمون الإِخْراقٍ والإِفساد هَرْداً؛ وهَرَد القَصَّارُ الثوب؛ وهَرَدَ فلان عِرْض فلان فهذا يدل على الإِفساد، قال: والقول في الحديث عندنا مهرودتين، بين الدال والذال، أَي بين مُمَصَّرتين، على ما جاء في الحديث؛ قال: ولم نسمعه إِلا في الحديث كما لم نَسْمَعِ الصِّيرَ الصِّحْناءَةَ (*
قوله «الصحناءة» في القاموس والصحنا والصحناة ويمدان ويقصران أدام يتخذ من السمك الصغار مشه مصلح للمعدة.) إِلا في الحديث، وكذلك الثُّفّاءَ الحُرْفَ ونحوَه؛ قال: والدال والذال أُختان تبدل إِحداهما من الأُخرى؛ يقال: رجُل مِدْلٌ ومِذْلٌ إِذا كان قليل الجسم خَفِيَّ الشخص، وكذلك الدال والذال في قوله مَعْرودَتَين. والهُرْدِيّة: قَصَباتٌ تُضَمُّ مَلْوِيّة بطاقات الكرم تُحْمَلُ عليها قُضْبانُه. أَبو زيد: هَرَدَ ثَوْبَه وهَرَتَه إِذا شقه، فهو هَريدٌ وهَريتٌ؛ وقول ساعدة الهذلي: غَداةَ شُواحِطٍ فَنَجوْتَ شَدًّا،
وثَوْبُكَ في عَباقِيةٍ هَريدُ
أَي مَشْقُوقٌ. وهرْدانُ وهَيْرُدان: اسمان.
والهُردانُ والهِرْداء: نبت. وقال أَبو حنيفة: الهِرْدى، مقصور: عُشْبةٌ لم يبلغني لها صفة، قال: ولا أَدري أَمُذكرة أَم مؤنثة؟ والهَبْرُدانُ: نبت كالهِرْدى. الأَصمعي: الهِرْدَى، على فِعْلى بكسر الهاء، نبت، قاله ابن الأَنباري، وهو أُنثى. والهَيْرُدانُ: اللِّصّ، قال: وليس بثبا. وهُرْدانُ: موضع.

##### Türkçe

**هَرَدَ** elbiseyi **يَهْرِدُه** **هَرْداً**: onu yırttı. Ve **هَرَّدَه**: onu yardı.

Ve **هَرَدَ** dokumacı elbiseyi ve **هَرَتَه** **هَرْداً**; o hâlde o **مَهْرِودٌ** ve **هَرِيدٌ**dur: onu yırttı ve deldi ve dövdü. Ve **هَرْدُ العِرْضِ**: ona dil uzatma (onda ta’n), **هَرَدَ عِرْضَه** ve **هَرَته يَهْرِدُه هَرْداً**. el-Asma‘î: **هَرَتَ** falan kimse şeyi ve **هَرَدَه**: onu şiddetli bir pişirme ile pişirdi. İbn Sîde dedi: onun pişirmesini iyice yaptı. Ve **هَرَدْتُ اللحمَ أَهْرِدُه** (kesre ile) **هَرْداً**: onu, dağılıncaya ve çözülüp parçalanıncaya kadar pişirdim; o hâlde o **مُهَرَّد**dir. el-Ezherî dedi: imamlarımızdan ezberlediğimiz **الحِرْدى** (حاء ile)dir; onu **الهاء** ile, Leys’ten başkası söylemedi.
(* Onun “el-Ezherî dedi: ve bizim ezberlediğimiz… Leys’ten başkası” sözü: asılda böyle; burada ona uygun değildir; ancak aşağıdaki “**الهردى** **فعلى** vezninde, **الهاء**’nın kesresiyle, bitki” sözüne uygundur.) Ve Ebû Zeyd dedi: Şayet eti ateşe sokar ve onu pişirirsen, o **مُهَرَّد**dir; ve ben onu **هَرَّدْتُه**; o da **فَهَرِدَ** oldu. Dedi: ve **المُهَرَّأُ** onun gibidir; ve **التهْريد** onun gibidir; mübalağa için şeddelendi; ve et **هَرِدَ** oldu.

Ve **الهَرْدُ**: karışma, **الهَرْجَ** gibi. Ve onları **يَهْرِدُون** hâlinde bıraktım; yani **يَمُوجون** (dalgalanıyorlar), **يَهْرِجون** gibi.

Ve **الهُرْدُ**: onunla boyanan damarlar; ve denildi ki: o **الكُرْكُم**dur. Ve **ثوب مَهْرُودٌ** ve **مُهَرَّدٌ**: **الهُرْد** ile sarıya boyanmış. Hadiste: Îsâ b. Meryem, عليه السلام, iki **ثوبين مَهْرُودَيْن** içinde iner. Ve et-Tehzîb’de: Îsâ, عليه السلام, iner; üzerinde iki **ثوبان مَهْرُودان** vardır; el-Ferrâ dedi: **الهَرْدُ** yarıktır. Başka bir rivayette: Îsâ **في مَهْروُدَتَيْن** içinde iner; yani iki parça yahut iki elbise içinde. el-Ezherî dedi: Şemr’in, Ebû ‘Adnân’dan, hattıyla okudum: Bâhile Araplarından bir âlim bana haber verdi ki **الثوب المهرود**; o, önce **الورس** ile sonra **الزعفران** ile boyanır; böylece rengi **زَهْرة الحَوْذانةِ**’nin rengi gibi gelir; işte o elbise **المَهْرُودُ**dur. Ve rivayet olunur: **في مُمَصَّرَتَيْن**; ve **المُمَصَّرتين** ile **المهرودتين**’in manası birdir; o da, safrandan yahut başkasından bir sarılık ile boyanmış olandır. el-Kuteybî dedi: o, bence nakledenlerden bir hatadır; ve ben onu **مَهْرُوَّتَيْن** sanıyorum; yani iki sarı. Denir: **هَرَّيْتُ العمامة**; onu sarı olarak giydiğim zaman; ve ondan **هَرَوْتُ** yaptım. Dedi: Şayet **الدال** ile mahfuz ise, o **الهَرْدِ**’dendir: yarık; ve İbn Kuteybe, onun telâfîsinde ve iştikakında hata etti. İbn el-Enbârî dedi: Bizim yanımızda hadiste söz: “iki **مهرودتين** arasında iner”; **الدال** ve **الذال** ile rivayet olunur; yani hadiste geldiği üzere iki **ممصرتين** arasında. Dedi: onu ancak onda işittik. Ve elbiselerden **الممصرة**: içinde hafif bir sarılık olan. Ve denildi ki: **المهرود**; damarlarla boyanan elbisedir; ve damarlara **الهُرْد** denir. Ebû Bekr dedi: Araplar **هَرَوْتُ الثوب** demez; fakat **هَرَّيْتُ** derler; öyleyse bunun üzerine bina edilseydi, meçhul fail üzere, “**مُهَرّاة** içinde **كُرْكُمٍ**” denirdi; ayrıca Araplar **هَرَّيْتُ**’u ancak özellikle sarıkta söyler; o hâlde onun, parçayı sarığa kıyas etmesi yoktur; çünkü dil rivayettir. Ve onun “iki **مَهْرودتين** arasında” sözü; yani iki parça arasında; **الهَرْد**’den alınmıştır, o da yarıktır; hatadır; çünkü Araplar, ıslah için yarığa **هَرْداً** adını vermez; bilakis yırtmayı ve bozmayı **هَرْداً** adlandırırlar; ve dokumacı elbiseyi **هَرَدَ**; ve falan kimse falan kimsenin ırzını **هَرَدَ**; bu, bozmayı gösterir. Dedi: Bizim yanımızda hadiste söz: **مهرودتين**; **الدال** ile **الذال** arasında; yani hadiste geldiği üzere iki **مُمَصَّرتين** arasında. Dedi: onu, hadiste işittiğimiz gibi, ancak hadiste işittik; tıpkı **الصِّيرَ الصِّحْناءَةَ**’yi
(* Onun “**الصحناءة**” sözü: el-Kâmûs’ta **الصحنا** ve **الصحناة**; uzatılır ve kısaltılır; küçük balıktan yapılan bir katıktır; mide için ıslah edicidir.) ancak hadiste işitmediğimiz gibi; ve yine **الثُّفّاءَ**’yı **الحُرْفَ** ve benzerini. Dedi: **الدال** ve **الذال** iki kızkardeştir; birisi ötekinden بدل edilir; denir: **رجُل مِدْلٌ** ve **مِذْلٌ**; cismi az, şahsı gizli olduğu zaman; ve yine **الدال** ile **الذال** onun “**مَعْرودَتَين**” sözünde de böyledir. Ve **الهُرْدِيّة**: asma çubuklarının üzerine taşındığı, asma sürgünlerinin demetleriyle bükülerek bir araya getirilen kamışlardır. Ebû Zeyd: **هَرَدَ ثَوْبَه** ve **هَرَتَه**; onu yardığı zaman; o hâlde o **هَريدٌ** ve **هَريتٌ**tir. Ve Sâ‘ide el-Huzelî’nin sözü:
غَداةَ شُواحِطٍ فَنَجوْتَ شَدًّا،
وثَوْبُكَ في عَباقِيةٍ هَريدُ
Yani: yarık. Ve **هرْدانُ** ve **هَيْرُدان**: iki isimdir.

Ve **الهُردانُ** ve **الهِرْداء**: bitki. Ebû Hanîfe dedi: **الهِرْدى** (maksur): bir ottur; ona bir sıfat ulaşmadı bana. Dedi: ve bilmiyorum, müzekker mi yoksa müennes mi? Ve **الهَبْرُدانُ**: **الهِرْدى** gibi bir bitki. el-Asma‘î: **الهِرْدَى**; **فِعْلى** üzere, **الهاء**’nın kesresiyle; bir bitkidir; bunu İbn el-Enbârî söyledi; ve o müennestir. Ve **الهَيْرُدانُ**: hırsız; dedi: ve o, **ثبا** değildir. Ve **هُرْدانُ**: bir yerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

هردهن أي الثوب يهرده، من حد ضرب، هردا: مزقه، كهرته. هرد القصار الثوب وهرته: خرقه وضربه، فهو هريد وهريت، قاله أبو زيد. هرد اللحم يهرده هردا: أنضجه إنضاجا شديدا، قاله الأصمعي. وقال ابن سيده: أنعم إنضاجعه، أو هرده: طبخه حتى تهرأ وتهرد، كهرده تهريدا فهو مهرد، شدد للمبالغة، وقال أبو زيد: فإن أدخلت اللحم النار أنضجته فهو مهرد، وقد هردته فهرد هو كعلم، قال: المهرأ مثله. هرد الشيء: قدر عليه قال ابن ميادة:
  وبرز السيد والمسود واختلط الهارد والمهرود والهرد: الاختلاط، كالهرج، وتركتهم يهردون، أي يموجون كيهرجون. الهرد: الطعن في العرض، هرد عرضه وهرته يهرده هردا. الهرد: الشق للإفساد والإخراق لا للإصلاح، كما سيأتي. الهرد، بالكسر: النعأمة الأنثى. الهرد: الرجل الساقط الضعيف. الهرد بالضم: الكركم الأصفر. الهرد أيضا: طين أحمر يصبغ به.

  الهرد أيضا: عروق صفر يصبغ بها، كذا في النسخ، على أن الضمير راجع إلى العروق، والصحيح أن العروق اسم لصبغ أصفر، كما هو في نص الصاغاني، فحينئذ الصواب في العبارة يصبغ به كما هو نص التكملة، قال الهرد: بالضم العروق، والعروق: صبغ أصفر يصبغ به، فتأمل. والهردي: الثوب المصبوغ به أي بالهرد. والهردية: الحردية وهي قصبات تضم ملوية بطاقات الكرم تحمل عليها قضبانه. قال الأزهري: والذي حفظناه عن أئمتنا الحردى بالحاء، ولم يقله بالهاء غير الليث. والهرد، بالفتح: ببلاد أبي بكر بن كلاب، نقله ياقوت عن أبي زياد، وفي التكملة: هرد: موضع ببلاد أبي بكر. والهردي، بالكسر، ويمد: نبت وقال أبو حنيفة: الهردى، مقصور: عشبة لم يبلغني لها صفة، قال: ولا أدري أمذكرة أم مؤنثة، واقتصر الأصمعي أيضا على القصر، وقال: نبت، ولا أدري أيذكر أم يؤنث، كذا في كتاب المقصور لأبي علي القالي وكذلك قاله ابن الأنباري، وجعلها مؤنثة. والهيردان، بفتح فسكون فضم، اللص، قال الأزهري: وليس بثبت. الهيردان أيضا: نبت، كالهردى، وقيل هو الهردان بالكسر. هيردان اسم رجل. وهردان، بالضم: وهردأن اسم رجل. وهردت الشيء أهريده: أردته أريده، كهراقة يهريقه. والتهريد: لبس المهرود، ولم يذكر معنى المهرود، وهو الثوب الأصفر المصبوغ بالهرد، كالمهرد، وفي الحديث ينزل عيسى ابن مريم عليه السلام في ثوبين مهرودين وفي التهذيب: ينزل عيسى وعليه ثوبان مهرودان. قال الفراء: الهرد: الشق. وفي رواية أخرى في مهرودتين أي في شقتين أو حلتين، قال الأزهري: قرأت بخط شمر لأبي عدنان: أخبرني العالم من أعراب باهلة أن الثوب المهرود: الذي يصبغ الورس، ثم بالزعفران. فيجيء لونه مثل لون زهرة الحوذانة، فذلك الثوب المهرود. ويروى في ممصرتين وهي المصبوغة بالصفرة من زعفران أو غيره، وقال القتيبي: هو عندي خطأ من النقلة، وأراه مهروتين، أي بين شقتين، أخذتا من الهرد، وهو الشق خطأ، لأن العرب لا تسمي الشق للإصلاح هردا، بل يسمون الإخراق والإفساد هردا، فالصواب ما قدمناه. وهو أهرد الشدق، لغة في أهرته، وقد تقدم في محله.

##### Türkçe

**هردهن** yani elbiseyi onu **يهرده**; şiddetli vurmanın keskinliğinden; **هردا**: onu yırttı; **كهرته**. **هرد** dokumacı elbiseyi ve **هرته**: onu deldi ve vurdu; o hâlde o **هريد** ve **هريت**tir; bunu Ebû Zeyd söyledi. **هرد** eti **يهرده** **هردا**: onu çok şiddetli bir pişirme ile pişirdi; bunu el-Asma‘î söyledi. İbn Sîde dedi: (onu) pişirmesini yumuşattı; yahut onu **هرده**: onu, **تهرأ** ve **تهرد** edinceye kadar pişirdi; **كهرده** **تهريدا**; o hâlde o **مهرد**tir; mübalağa için şeddelendi. Ebû Zeyd dedi: Şayet eti ateşe sokarsan onu pişirmiş olursun; o hâlde o **مهرد**tir; ve onu **هردته**; böylece o **هرد** oldu, **كعلم** gibi. Dedi: **المهرأ** onun gibidir. **هرد** şeyi: ona güç yetirdi; İbn Miyâde dedi:
  Ve efendi ve efendileştirilmiş ortaya çıktı; ve **الهارد** ile **المهرود** karıştı. **الهرد**: karışma; **كالهرج** gibi. Ve onları **يهردون** hâlinde bıraktım; yani **كيهرجون** gibi dalgalanıyorlar. **الهرد**: ırza ta‘n; **هرد** onun ırzını ve **هرته**; onu **يهرده** **هردا**. **الهرد**: ıslah için değil, bozmak ve yırtmak için yarma ve delme; ileride geleceği üzere. **الهرد** (kesre ile): dişi devekuşu. **الهرد**: düşkün zayıf adam. **الهرد** (damme ile): sarı zerdeçal. **الهرد** ayrıca: onunla boyanan kırmızı çamur.

  **الهرد** ayrıca: onunla boyanan sarı damarlar; nüshalarda böyle; zamirin damarlara râci olması üzere. Doğrusu, **العروق** sarı bir boya adıdır; es-Sâgânî’nin nassında olduğu gibi; o vakit ibarede doğrusu, Tekmile’nin nassı olduğu üzere, “onunla boyanır”dır. Dedi: **الهرد** (damme ile) **العروق**tur; ve **العروق**: onunla boyanan sarı bir boyadır; öyleyse düşün. **والهردي**: onunla, yani **بالهرد** ile boyanmış elbise. **والهردية**: **الحردية**dir; o da, asma çubuklarının üzerine taşındığı, bağın demetlerini taşıyan, bükülmüş olarak bir araya getirilen kamışlardır. el-Ezherî dedi: İmamlarımızdan ezberlediğimiz **الحردى** (حاء ile)dir; onu **هاء** ile Leys’ten başkası söylemedi. **والهرد** (fetha ile): Ebû Bekr b. Kilâb’ın beldelerinde (bir yer); bunu Yâkût, Ebû Ziyâd’dan nakletti. Tekmile’de: **هرد**: Ebû Bekr’in beldelerinde bir mevki. **والهردي** (kesre ile) ve med edilir: bir bitkidir. Ebû Hanîfe dedi: **الهردى** (maksûr): bir ottur; ona bir vasıf ulaşmadı bana. Dedi: onun müzekker mi müennes mi olduğunu bilmiyorum. el-Asma‘î de maksûrla yetindi ve dedi: bir bitkidir; müzekker mi müennes mi bilmem; Ebû Alî el-Kâlî’nin “el-Maksûr” kitabında böyle; İbnü’l-Enbârî de bunu böyle söyledi ve onu müennes yaptı. **والهيردان** (fetha sonra sükûn sonra damme ile): hırsız; el-Ezherî dedi: sabit değildir. **الهيردان** ayrıca: bir bitkidir; **كالهردى** gibi; ve denildi ki o, kesre ile **الهردان**dır. **هيردان** bir adam adıdır. **وهردان** (damme ile): ve **هردأن** bir adam adıdır. Ve **هردت** şeyi **أهريده**: onu istedim, onu isterim; **كهراقة يهريقه** gibi. **والتهريد**: **المهرود**u giymektir; **المهرود**un mânâsını zikretmedi; o, **الهرد** ile boyanmış sarı elbisedir; **كالمهرد** gibi. Hadiste: Îsâ b. Meryem عليه السلام iki **مهرودين** elbise içinde iner. Tehzîb’de: Îsâ iner ve üzerinde iki **مهرودان** elbise vardır. el-Ferrâ dedi: **الهرد**: yarma. Başka bir rivayette **مهرودتين** içinde, yani iki yarıkta yahut iki hüllede. el-Ezherî dedi: Şemr’in hattıyla Ebû ‘Adnân’a (ait) okudum: Bâhile’nin bedevîlerinden bir âlim bana haber verdi ki **الثوب المهرود**: önce **الورس** ile, sonra safran ile boyanan (elbise)dir. Böylece rengi **زهرة الحوذانة** renginin misli gelir; işte o elbise **المهرود**dur. Ve **ممصرتين** içinde diye rivayet olunur; o da safrandan yahut başkasından sarılıkla boyanmış olandır. Kuteybî dedi: O, bence nakledenlerden bir hatadır; ve onu **مهروتين** görürüm; yani iki yarık arasında; **الهرد**den alınmıştır; o da yarıktır. (Bu) hatadır; çünkü Araplar ıslah için yarığa **هردا** demezler; bilakis delmeyi ve bozmayı **هردا** diye adlandırırlar; o hâlde doğru, takdim ettiğimizdir. Ve o, **أهرد الشدق**tur; **أهرته**de bir lugattır; ve mahallinde geçmişti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَرَدَ
1 هَرَدَ ذ , (S, L, K,) aor. هَرِدَ , (K,) inf. n. هَرْدٌ, (L,) He rent, or tore, (S, L, K,) a garment, or piece of cloth; (S, L;) as also هَرَتَ: (Az, L:) he rent, or tore, to injure, or spoil, (L, K,) not to amend: (L:) he (a puller) rent, or tore, and beat, a garment, or piece of cloth: (L:) and ↓ هرّد he rent, or tore, much. (L.) ― -b2- هَرَدَ عِرْضَهُ, aor. هَرِدَ , (L,) inf. n. هَرْدٌ, (S, L, K,) He wounded his reputation. (S, L, K.) ― -b3- هَرَدَ, aor. هَرِدَ , (S, L, K,) inf. n. هَرْدٌ, (L,) He cooked flesh-meat so that it fell off from the bones: (S, L, K:) or cooked it much: (As, L:) or cooked it thoroughly and well: (ISd, L, K:) and ↓ هرّد, (K,) inf. n. تَهْرِيدٌ, (S, L,) signifies the same, (S, L, K,) but with an intensiveness: (S, L:) or he put flesh-meat into the fire, and cooked it thoroughly. (AZ, L.) ― -b4- هَرِدَ, (L, K, TA,) or هَرَدَ, (AZ, L, CK,) and ↓ تهرّد, (TA,) It (flesh-meat) became cooked so that it fell off from the bones: or, cooked much: or, cooked thoroughly and well: (L, K: *) or it, being put into the fire, became thoroughly cooked. (AZ, L.) Irreg. verb. هَرَدْتُ الشَّىْءَ, aor. أُهَرِيدُهُ, [in the CK, أُهْرِيدُهُ,] (Lh, M, art. رود; and K,) inf. n. هِرَادَةٌ, (Lh, M in art. رود,) i. q. أَرَدْتُهُ [q. v., in art. رود, I willed, wished, or desired, the thing]. (Lh, M, art. رود; and K.)

2 هَرَّدَ see 1. -A2- هرّد, inf. n. تَهْرِيدٌ, He wore a مَهْرُود, (K,) i. e., a yellow garment, dyed with هُرْد. (TA.)

5 تَهَرَّدَ see 1.

هُرْدٌ
هُرْدٌ ذ Certain roots with which one dyes, (L, K,) of a yellow colour: (TA:) or (so accord. to the L; but in the K, and) i. q. كُرْكُمٌ: (L, K:) or the yellow كُرْكُم: correctly, the roots of the كُرْكُم, or وَرْس: (TA:) and a certain red earth (K) with which one dyes. (TA.)

هِرْدَى
هِرْدَى ذ , (As, S, L, K, [but in the last it is not shown whether it be with or without tenween]) of the measure فَعْلَى, (S, L,) of the fem. gen., (IAmb,) but AHn says, I know not whether it be masc. [and therefore with tenween] or fem. [and therefore without tenween], (L.) [in one instance in the L, and in a copy of the K, written هردا, which is evidently wrong,] and هِرْدَآء, [i. e. هِرْدَآءُ or هِرْدَآءٌ,] (L, K,) and ↓ هِرْدَانٌ, (L,) A certain plant; (As, S, L, K;) a certain herb, of which AHn says, that he had not met with a description of it: (L:) and ↓ هَيْرُدَانٌ is also the name of a certain plant, (K,) like هِرْدَى, (L,) or i. q. هِرْدَانٌ. (TA.)

هُرْدِىٌّ
هُرْدِىٌّ ذ : see مَهْرُودٌ.

هِرْدَانٌ
هِرْدَانٌ ذ : see هِرْدَى.

هَيْرُدَانٌ
هَيْرُدَانٌ ذ : see هِرْدَى.

هَرِيدٌ
هَرِيدٌ ذ and ↓ مَهْرُودٌ A garment, or piece of cloth, rent, or torn; (L;) as also هَرِيتٌ. (AZ.)

مَهْرُودٌ
مَهْرُودٌ ذ : see هَرِيدٌ. ― -b2- Also, (S, L, K,) A garment, or piece of cloth, dyed yellow (S, L) with هُرْد; (L;) and so ↓ مُهَرَّدٌ (L) and ↓ هُرْدِىٌّ: (K, * TA,) or, as Sh says, accord. to information given to Aboo-'Adnلn by an intelligent Arab of the desert, of the people called Bلhileh, dyed with وَرْس, and then with saffron, so as to become of a colour like that of the flower of the حَوْذَانَة: (Az, L:) or of a light yellow colour. (IAmb, L.)

مُهَرَّدٌ
مُهَرَّدٌ ذ : see مَهْرُودٌ.

##### Türkçe

هَرَدَ
1 **هَرَدَ** ذ , (S, L, K,) muzâri‘ı **هَرِدَ** , (K,) mastarı **هَرْدٌ**, (L,) O, bir elbiseyi veya bir kumaş parçasını yırttı yahut parçaladı; (S, L;) **هَرَتَ** da böyledir: (Az, L:) o, düzeltmek için değil, incitmek veya bozmak için, (L, K,) yırttı yahut parçaladı: (L:) o (çekip koparan), bir elbiseyi veya bir kumaş parçasını yırttı yahut parçaladı ve dövdü: (L:) ve ↓ **هرّد** o, çokça yırttı yahut parçaladı. (L.) ― -b2- **هَرَدَ عِرْضَهُ**, muzâri‘ı **هَرِدَ** , (L,) mastarı **هَرْدٌ**, (S, L, K,) O, onun itibarını yaraladı. (S, L, K.) ― -b3- **هَرَدَ**, muzâri‘ı **هَرِدَ** , (S, L, K,) mastarı **هَرْدٌ**, (L,) O, eti, kemiklerden düşecek şekilde pişirdi: (S, L, K:) yahut onu çokça pişirdi: (As, L:) yahut onu tam ve iyi pişirdi: (ISd, L, K:) ve ↓ **هرّد**, (K,) mastarı **تَهْرِيدٌ**, (S, L,) aynı mânaya delâlet eder, (S, L, K,) fakat şiddetlendirme ile: (S, L:) yahut o, eti ateşe koydu ve onu tam pişirdi. (AZ, L.) ― -b4- **هَرِدَ**, (L, K, TA,) yahut **هَرَدَ**, (AZ, L, CK,) ve ↓ **تهرّد**, (TA,) O (et), kemiklerden düşecek şekilde pişmiş oldu: yahut, çokça pişmiş oldu: yahut, tam ve iyi pişmiş oldu: (L, K: *) yahut o, ateşe konulmuş olarak, tam pişmiş oldu. (AZ, L.) Düzensiz fiil: **هَرَدْتُ الشَّىْءَ**, muzâri‘ı **أُهَرِيدُهُ**, [CK’de, **أُهْرِيدُهُ**,] (Lh, M, md. رود; ve K,) mastarı **هِرَادَةٌ**, (Lh, M md. رود,) **أَرَدْتُهُ** ile aynı mânadadır [bkz. md. رود, “şeyi diledim, istedim veya arzuladım”]. (Lh, M, md. رود; ve K.)

2 **هَرَّدَ** bkz. 1. -A2- **هرّد**, mastarı **تَهْرِيدٌ**, O, bir **مَهْرُود** giydi, (K,) yani **هُرْد** ile boyanmış sarı bir elbise. (TA.)

5 **تَهَرَّدَ** bkz. 1.

هُرْدٌ
**هُرْدٌ** ذ Sarı renkte olan, kendisiyle boyama yapılan bazı kökler: (TA:) yahut (L’ye göre böyle; fakat K’de, ve) **كُرْكُمٌ** ile aynı mânadadır: (L, K:) yahut sarı **كُرْكُم**: doğrusu, **كُرْكُم**’un kökleri, yahut **وَرْس**: (TA:) ve kendisiyle boyama yapılan belirli bir kırmızı toprak. (TA.)

هِرْدَى
**هِرْدَى** ذ , (As, S, L, K, [fakat sonuncuda tenvinli mi tenvinsiz mi olduğu gösterilmemiştir]) vezni **فَعْلَى** üzere, (S, L,) müennes cinsinden, (IAmb,) fakat AHn der ki: onun müzekker [dolayısıyla tenvinli] mi yoksa müennes [dolayısıyla tenvinsiz] mi olduğunu bilmiyorum, (L.) [L’de bir yerde ve K’nin bir nüshasında **هردا** yazılmıştır ki bu açıkça yanlıştır,] ve **هِرْدَآء**, [yani **هِرْدَآءُ** yahut **هِرْدَآءٌ**,] (L, K,) ve ↓ **هِرْدَانٌ**, (L,) Belirli bir bitki; (As, S, L, K;) AHn’nin, onun bir vasfına rastlamadığını söylediği belirli bir ot: (L:) ve ↓ **هَيْرُدَانٌ** da belirli bir bitkinin adıdır, (K,) **هِرْدَى** gibi, (L,) yahut **هِرْدَانٌ** ile aynı mânadadır. (TA.)

هُرْدِىٌّ
**هُرْدِىٌّ** ذ : bkz. **مَهْرُودٌ**.

هِرْدَانٌ
**هِرْدَانٌ** ذ : bkz. **هِرْدَى**.

هَيْرُدَانٌ
**هَيْرُدَانٌ** ذ : bkz. **هِرْدَى**.

هَرِيدٌ
**هَرِيدٌ** ذ ve ↓ **مَهْرُودٌ** Yırtılmış yahut parçalanmış bir elbise veya bir kumaş parçası; (L;) **هَرِيتٌ** de böyledir. (AZ.)

مَهْرُودٌ
**مَهْرُودٌ** ذ : bkz. **هَرِيدٌ**. ― -b2- Ayrıca, (S, L, K,) **هُرْد** ile (L;) sarıya boyanmış bir elbise veya bir kumaş parçası; (S, L) ve böylesi ↓ **مُهَرَّدٌ** (L) ve ↓ **هُرْدِىٌّ**: (K, * TA,) yahut Sh’nin dediği üzere, Bلhileh denilen kavimden çölün zeki bir Arabının Aboo-'Adnلn’a verdiği bilgiye göre, **وَرْس** ile boyanmış, sonra safran ile (boyanmış), böylece **حَوْذَانَة** çiçeğinin rengine benzer bir renk olacak şekilde; (Az, L:) yahut açık sarı renkte. (IAmb, L.)

مُهَرَّدٌ
**مُهَرَّدٌ** ذ : bkz. **مَهْرُودٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَرَدَ
هَرَدَ I ( n. ac. هَرْد 1 ),
a.  Rent, tore; injured.

b.  Overcooked ( meat ).

c.  Willed, wished.

d.  Was able to accomplish.

e.  Dyed yellow.

f.  see V .

هَرَّدَ
هَرَّدَ II ,
a.  see I (b) .

b.  Wore a yellow garment.

تَهَرَّدَ
تَهَرَّدَ V ,
a.  Was well-done, overcooked ( meat ).

هَرْد
هَرْد 1 ,
a.  Disturbance, tumult, riot.

هِرْدَى
هِرْدَى 2ya ,
a.  A certain plant.

هُرْد
هُرْد 3 ,
a.  A certain red dye; saffron.

b.  see N. P. هَرڤدَ I ( b ).

هُرْدِيّ
هُرْدِيّ 3yi ,
a.  Dyed red.

أَهْرَدُ
أَهْرَدُ 14 ,
a.  Wide-mouthed.

هَرِيْد
هَرِيْد 25 ,
a.  Rent, torn.

هِرْدَاْن
هِرْدَاْن 34 ,
a.  see 2ya ,

هَرڤدَ
N. P. هَرڤدَ I ,
a.  see 25 .

b.  Yellow garment.

هَرَّدَ
N. P. هَرَّدَ II ,
a.  see N. P. هَرڤدَ I ( b ).

هِرْدَآء
هِرْدَآء
a.  see 2ya .

هَيْرُدَان
هَيْرُدَان
a.  see 2ya .

أُهْرِيْد
أُهْرِيْد
a.  Ao. of هَرَدَ I ( c ).

##### Türkçe

**هَرَدَ**
**هَرَدَ** I (mastar: **هَرْد** 1),
a. Yırttı, parçaladı; yaraladı.

b. Fazla pişirdi (eti).

c. Diledi, istedi.

d. Başarmaya muktedir oldu.

e. Sarıya boyadı.

f. V’ye bak.

**هَرَّدَ**
**هَرَّدَ** II,
a. I (b)’ye bak.

b. Sarı bir elbise giydi.

**تَهَرَّدَ**
**تَهَرَّدَ** V,
a. İyi pişti, fazla pişti (et).

**هَرْد**
**هَرْد** 1,
a. Karışıklık, kargaşa, ayaklanma.

**هِرْدَى**
**هِرْدَى** 2ya,
a. Belli bir bitki.

**هُرْد**
**هُرْد** 3,
a. Belli bir kırmızı boya; safran.

b. N. P. **هَرڤدَ** I (b)’ye bak.

**هُرْدِيّ**
**هُرْدِيّ** 3yi,
a. Kırmızıya boyanmış.

**أَهْرَدُ**
**أَهْرَدُ** 14,
a. Ağzı geniş.

**هَرِيْد**
**هَرِيْد** 25,
a. Yırtık, parçalanmış.

**هِرْدَاْن**
**هِرْدَاْن** 34,
a. 2ya’ya bak,

**هَرڤدَ**
N. P. **هَرڤدَ** I,
a. 25’e bak.

b. Sarı elbise.

**هَرَّدَ**
N. P. **هَرَّدَ** II,
a. N. P. **هَرڤدَ** I (b)’ye bak.

**هِرْدَآء**
**هِرْدَآء**
a. 2ya’ya bak.

**هَيْرُدَان**
**هَيْرُدَان**
a. 2ya’ya bak.

**أُهْرِيْد**
**أُهْرِيْد**
a. **هَرَدَ** I (c)’nin Ao.’su.
